Kryptowaluty mają pecha do uproszczeń. W debacie publicznej bywają przedstawiane albo jako technologia stworzona dla przestępców, albo jako system, który dzięki blockchainowi sam z siebie gwarantuje bezpieczeństwo. Oba twierdzenia są błędne. Przestępczość kryptowalutowa nie wynika z samego istnienia blockchaina, lecz z połączenia technologii, pośredników, zachowań użytkowników, obietnic szybkiego zysku oraz ograniczonej skuteczności egzekwowania prawa ponad granicami państw.
 

To właśnie ten obszar — między technologią, prawem i przestępczością gospodarczą — jest jednym z powodów, dla których warto odróżniać kryptowaluty jako infrastrukturę od rynku usług, reklamy, giełd, portfeli, brokerów, influencerów i projektów inwestycyjnych. W praktyce najwięcej ryzyka powstaje nie tam, gdzie „kod zapisuje transakcję”, lecz tam, gdzie człowiek ufa komuś, komu ufać nie powinien.

Mit 1. Kryptowaluty są anonimowe

To półprawda, a często po prostu błąd. Większość popularnych blockchainów nie jest anonimowa, lecz pseudonimowa. Adres portfela nie zawiera imienia i nazwiska, ale historia transakcji jest publiczna i zwykle trwała. Jeżeli adres zostanie powiązany z konkretną osobą, giełdą, usługą albo sprawą karną, można odtwarzać przepływy środków znacznie dokładniej niż w wielu tradycyjnych systemach płatniczych.
 

Nie oznacza to, że identyfikacja sprawcy jest łatwa. Przestępcy korzystają z łańcuchów pośrednich, mostów między sieciami, kantorów bez należytej weryfikacji, mikserów, tokenów prywatnościowych, fałszywych tożsamości i zagranicznych platform. Blockchain daje ślad, ale nie daje automatycznie nazwiska. Dlatego śledzenie przepływu środków jest tylko początkiem dochodzenia, nie jego końcem.
 

Mit 2. Blockchain gwarantuje bezpieczeństwo

Blockchain może bardzo dobrze zabezpieczać integralność zapisu. Jeżeli transakcja została poprawnie zatwierdzona, trudno ją później potajemnie zmienić. To jednak nie znaczy, że użytkownik jest bezpieczny. Jeżeli sam poda seed phrase oszustowi, kliknie fałszywy link, zaakceptuje złośliwy smart kontrakt albo prześle środki na adres przestępcy, technologia nie cofnie tej decyzji.
 

W tym sensie blockchain jest bezlitosny: chroni reguły systemu, ale nie chroni przed wszystkimi błędami człowieka. To odróżnia kryptoaktywa od wielu usług finansowych, gdzie istnieją procedury reklamacyjne, chargeback, blokady transakcji, centralny operator i możliwość interwencji. W świecie krypto hasło „bądź własnym bankiem” brzmi atrakcyjnie, dopóki nie oznacza także: „sam odpowiadasz za własne błędy”.
 

Mit 3. Największym problemem są hakerzy

Ataki techniczne są spektakularne, ale nie wyczerpują problemu. Wiele strat powstaje przez klasyczne oszustwa przeniesione do nowego środowiska: fałszywe inwestycje, podszywanie się pod doradców, piramidy finansowe, fikcyjne platformy tradingowe, manipulacje ceną tokenów, „gwarantowane zyski”, a także presję psychologiczną wobec ofiary.
 

Najgroźniejsze oszustwo nie musi wyglądać jak włamanie. Często wygląda jak profesjonalna strona internetowa, rozmowa z rzekomym konsultantem, relacja budowana tygodniami w komunikatorze albo komunikat sugerujący, że środki można wypłacić dopiero po dopłacie podatku, prowizji lub opłaty aktywacyjnej. Technologia zmienia narzędzia, ale mechanizm zaufania i manipulacji pozostaje stary.
 

Mit 4. Regulacje rozwiążą problem

Regulacje są potrzebne, ale nie są cudownym lekarstwem. Unijne przepisy o rynkach kryptoaktywów oraz o informacjach towarzyszących transferom kryptoaktywów tworzą ramy dla emisji, usług, identyfikacji stron transakcji i odpowiedzialności pośredników. Mogą ograniczać część nadużyć, zwłaszcza tam, gdzie działa giełda, kantor, depozytariusz albo inny dostawca usług.
 

Nie rozwiążą jednak problemu w całości. Po pierwsze, przestępcy przenoszą działalność do jurysdykcji słabszych regulacyjnie. Po drugie, część transakcji odbywa się bez centralnego pośrednika. Po trzecie, nawet najlepsze prawo nie zastąpi nadzoru, analityki blockchainowej, współpracy międzynarodowej i podstawowej ostrożności użytkownika. Regulacja może zmniejszyć asymetrię informacji, ale nie usunie chciwości, pośpiechu ani fałszywych obietnic.
 

Mit 5. Smart kontrakty są poza prawem

Smart kontrakt nie pójdzie do więzienia i nie zapłaci grzywny. To prawda. Ale z tego nie wynika, że prawo jest bezradne. W praktyce organy ścigania i regulatorzy próbują oddziaływać na ludzi i instytucje: twórców interfejsów, operatorów stron, podmioty pobierające opłaty, administratorów kluczy, dostawców płynności, giełdy, emitentów, promotorów i osoby, które faktycznie kontrolują projekt.
 

Granica między „kod jest prawem” a „prawo stosuje się do ludzi używających kodu” będzie jednym z najważniejszych sporów najbliższych lat. Im bardziej zdecentralizowany projekt, tym trudniej wskazać odpowiedzialnego. Im bardziej ktoś czerpie z niego zyski, zarządza nim, promuje go albo ułatwia korzystanie z niego klientom detalicznym, tym trudniej twierdzić, że jest tylko neutralnym obserwatorem.
 

Najważniejszy wniosek

W świecie krypto nie wystarczy pytać, czy blockchain działa. Trzeba pytać: kto kontroluje klucze, kto obiecuje zysk, kto przechowuje aktywa, kto zarabia na pośrednictwie, gdzie znajduje się podmiot świadczący usługę, czy można go pozwać, kto sprawuje nad nim nadzór i czy użytkownik rozumie ryzyko, w które wchodzi.
 

Dlatego przestępczość kryptowalutowa nie jest wyłącznie tematem technologicznym. Jest także tematem prawnym, ekonomicznym, psychologicznym i instytucjonalnym. Blockchain może pomagać w wykrywaniu przepływów, ale może też ułatwiać szybki, transgraniczny transfer wartości. Regulacje mogą porządkować rynek, ale nie zastąpią zdrowego sceptycyzmu. A edukacja użytkowników nie może ograniczać się do hasła: „uważaj na oszustów”. Trzeba rozumieć, gdzie dokładnie powstaje ryzyko.
 

Tom poświęcony przestępczości i prawu kryptoaktywów jest próbą uporządkowania właśnie tych zależności: między technologią, zachowaniem sprawców, sytuacją pokrzywdzonych, rolą pośredników oraz odpowiedzią prawa. Bez tego łatwo popaść w jedną z dwóch skrajności: demonizowanie kryptowalut albo naiwną wiarę, że technologia sama rozwiąże problemy, które w gruncie rzeczy są stare jak rynek finansowy.

 

Źródła pomocnicze: Regulation (EU) 2023/1114, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2023/1114/oj; Regulation (EU) 2023/1113, ELI: http://data.europa.eu/eli/reg/2023/1113/oj; FATF, Updated Guidance for a Risk-Based Approach to Virtual Assets and VASPs, 2021; Europol, IOCTA 2025; FBI IC3, 2024 Internet Crime Report.