Wybierz czerwoną pigułkę

Czy Matrix jest genialnym dziełem? Czemu tak zaintrygował? Co w sobie zawiera? Ostatnio z pośród produktów kultury masowej, wywołał najwięcej problemów interpretacyjnych i ideowych. Dotknął najwięcej kluczowych spraw dotyczących jednostki jak i ludzkości. Wprowadził widzów w kłopotliwy, intelektualny stan, bowiem zaproponował im grę, stawiając pytania, lecz nie udzielając na nie odpowiedzi. Dokonał tego poprzez komercyjne kino, które także swoją stroną wizualną wyróżniło się. To jedna z wielu przyczyn powodzenia filmu. Interpretowanie Matrixa może przynieść odmienne wyniki. Swego czasu o religii zawartej w filmie pisał Jerzy Prokopiuk (motywy gnozy) oraz autorzy w bloku artykułów we "Frondzie" (wątki chrześcijańskie). Pokazuje to szeroki krąg zainteresowania filmem. Tropy zagranicznych interpretatorów znajdziemy w zbiorze Wybierz czerwoną pigułkę. Książka ukazuje się u nas w momencie oczekiwania na premierę Rewolucji, filmu, który chyba odpowie na większość niewiadomych. Jej podtytuł wyjaśnia, o czym traktuje. Matrix jest pretekstem i przyczyną do rozważań na temat zawartej w nim nauki (także możliwego jej rozwoju), filozofii oraz wątków religijnych.

"Z łatwością można by napisać esej, który by ukazał Matrix przez pryzmat gnostycyzmu, metafizyki Berkeleya, buddyzmu, numerologii pitagorejczyków, neoplatonizmu czy wielu innych stanowisk ideologicznych" pisze Paul Fontana w zbiorze Wybierz czerwoną pigułkę. Ma całkowitą rację. Niełatwe zadanie stanęło przy piszących o Matrixie. Na książkę składa się czternaście tekstów. Jej autorzy to filozofowie, profesorowie anglistyki, ekonomiści, religioznawcy, wynalazcy, badacze mediów i technologii oraz pisarze SF. Ostatni z nich - Sawyer i Gunn - opisują przykłady z literatury i kina SF, w których występowała Sztuczna Inteligencja, sterowanie nieświadomymi prawdy ludźmi czy wreszcie pojawiało się pytanie o istotę rzeczywistości i czy możemy być tego pewni? 2001: Odyseja Kosmiczna, Kongres Futurologiczny, Terminator, Dick, Ellison (I Have no Mouth, and I Must Scream) Gibson, Egan i inni. Nie wstyd takiego towarzystwa, jednak zauważmy, czemu Matrix uwiódł tak widzów, skoro podobna problematyka pojawiała się już wcześniej? Niezbyt jednoznaczna odpowiedź pojawia się w kilku tekstach. Wachowscy sięgnęli po archetypy, z bohatera uczynili mesjasza całej ludzkości. Religioznawcy piszą o motywach buddyzmu (Ford), chrześcijaństwa (Fontana, Schuchardt) czy więcej, jako o poszukiwaniu Boga. Uwierzcie, liczba nawiązań w Matrixie do Biblii czy życiorysu założyciela buddyzmu jest naprawdę ogromna, aż dziwne, iż mimo tego film da się oglądać. A może właśnie dzięki temu (Wyrocznia do Neo, czy jest Wybrańcem: "Może w następnym życiu")? Autorzy z pewnością przesadzają z drobiazgowością nawiązań. Część z nich powstała nieświadomie, za to najważniejsze elementy świata, bohaterów, wydarzeń umieszczone są z rozmysłem, choć zmienione, np. zmartwychwstanie Neo po trzech sekundach, a nie dniach. Naukowcy opisują bolączki naszego świata, jego ekonomiczny status, łącząc go ze światem Matrixa. Zauważają, że nie jesteśmy tak wolni jak myślimy, a jednak się nie buntujemy. Zwycięża konsumpcjonizm. "Spięcia w Matriksie... i jak go naprawić?" Lloyda wyjaśnia niedowiarkom istotne sprawy techniczne (bioport, twarde łącza i inne). Pod koniec książki znajdują się dwa najlepsze teksty prezentujące odmienne poglądy na jutro ludzkości i powstanie Sztucznej Inteligencji. Kurzweil jest optymistą. "W roku 2040 inteligencja ludzka i maszynowa będą głęboko i ściśle spojone". Bill Joy z obawą i troską spogląda w przyszłość. Wcześniejsze doświadczenia z wynalazkami (zwłaszcza z bronią jądrową, a dzisiaj z genetyką), prowokują w nim wątpliwości. Nie jest wrogiem nauki i rozwoju, jedynie pragnie zwrócić uwagę na zdrowy rozsądek, o którym chyba zapomniano.

Wybierz czerwoną pigułkę to efektowny zbiór współczesnej myśli elit uniwersyteckich na temat ludzkości. Matrix stał się inspiracją do rozmyślań, choć wiele miejsca poświęcono tu na jego dogłębną analizę. Teksty pisane tu są jednoznacznie, bez zbytecznej konfekcji i upiększania. Liczy się zawarta w nich treść. Książka powstała przed premierą Reaktywacji i opisuje jedynie wrażenia powstałe po pierwszej części. Kilku autorów trafnie (to znaczy zgodnie z wizją Wachowskich) opisało pewne aspekty świata (Matrix w Matrixie). Mało w książce rozważań o kulturowych, gatunkowych odniesieniach. Wymienia się oczywiście grono inspiracji, w tym komiksy i gry komputerowe, lecz wykonane jest to pobieżnie. Razi słaba redakcja. Wiele przytoczonych tytułów jest przetłumaczone i funkcjonują pod polską nazwą. Niestety nie wie o tym tłumacz i nie wymieniony z nazwiska redaktor.

Dal fanów Matrixa jest to pozycja wręcz obowiązkowa. Zamiast konsumować kolejne rozszerzenia filmów (swoją drogą świetne anime czy komiksy) można spojrzeć na całość inaczej, z mnogością odniesień. Dla wszystkich tych, których temat razi lub nie widzieli filmu, książka może być zachętą do wniknięcia w temat. A jest naprawdę obszerny. Publikacja udowadnia także, iż Matrix przynosi niezwykle cenne pytania, i próbuje stawiać diagnozę współczesności. Potraficie wymienić kilka innych współczesnych dzieł, które są tak nośne i popularne??

Nowa Fantastyka Bartosz Kurc, 01/2004