Józef Taler

W poszukiwaniu bohaterów

Przekład

Marek Wiatrowicz

Moim Rodzicom, Teściom, Żonie

i Przyjaciołom z tamtych lat

poświęcam

autor

Copyright © 2011 Stratus s.c.

Copyright © Joseph Taler

Tytuł oryginału amerykańskiego

In Search of Heroes

Baltimore 1995

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część tej publikacji nie może być kopiowana w żadnej formie ani żadnymi metodami mechanicznymi i elektronicznymi, łącznie z wykorzystaniem systemów przekazywania i odtwarzania informacji bez pisemnej zgody właściciela praw autorskich.

eISBN: 978-83-61421-88-7

Zespół redakcyjny

Bartłomiej Belcarz

Robert Pęczkowski

Artur Juszczak

Dariusz Karnas

Projekt okładki

Artur Juszczak

Skład i łamanie

Stratus s.c.

Patronat

Wydawnictwo Stratus s.c. Sandomierz

Skr. poczt. 123, 27-600 Sandomierz 1

tel. +48 15 833 30 41

www.stratusbooks.com.pl

office@stratusbooks.com.pl

OD REDAKCJI

Autor książki W poszukiwaniu bohaterów nie jest zawodowym pisarzem. Do pisania skłoniła go chęć podzielenia się wspomnieniami o nader ciekawych czasach, w których przyszło mu żyć, a ponieważ w owej epoce ważyły się losy całych narodów, autor uważa za swój obowiązek dać o tym świadectwo i ocalić od zapomnienia istotne jego zdaniem fakty i wydarzenia. Czyni to z kronikarską rzetelnością, ale bez moralizatorskiego zadęcia, nie starając się aspirować do roli głosiciela „prawdy objawionej”. On po prostu opowiada swoją własną historię, tak jak ją zapamiętał, w sposób w jaki potrafi. A że w niektórych momentach jest to także historia narodów Europy…

Książka pod oryginalnym tytułem In Search of Heroes (Baltimore 1995) została pierwotnie napisana dla amerykańskiego czytelnika. Pomysł przełożenia jej na język polski pojawił się w trakcie kontaktów autora z Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli, ze względu na fakt, iż większość opisywanych w książce wydarzeń miała miejsce w przedwojennej Polsce, głównie Rozwadowie (dziś dzielnicy Stalowej Woli), Lwowie i Rzeszowie. W znacznej mierze opowiada ona o życiu miejscowej ludności pochodzenia żydowskiego; jej obyczajowości, różnorodności czy zapatrywaniach. Chociaż narody polski i żydowski żyły obok siebie w tym kraju przez kilkaset lat, ich wzajemna znajomość sąsiadów pozostawia wiele do życzenia. Wygłaszane opinie często opierają się półprawdach, mitach czy stereotypach, czasem cechuje je brak elementarnej wręcz wiedzy na swój temat. Dlatego też uznano, iż każda okazja do zmiany takiego stanu rzeczy powinna zostać wykorzystana.

Przy przekładzie i redakcji tekstu starano się maksymalnie zadbać o zachowanie autorskiego stylu i sposobu przekazu. Ponieważ Józef Taler książkę pisał dla Amerykanów, niektóre opisy dotyczące np. położenia geograficznego czy zwyczajów mogą wydawać się polskiemu czytelnikowi wyjaśnianiem rzeczy oczywistych, lecz pozostawiono je w tekście z wyżej wymienionych powodów. Uznano również za właściwe nie poprawianie autora w przypadkach, gdy myli się w dacie, opisie wydarzenia czy interpretacji jakiejś sytuacji, ponieważ książka nie ma charakteru pracy naukowej, a jest jedynie przekazem ówczesnej rzeczywistości, tak jak ją autor postrzegał, rozumiał i jak zapisało się to w jego pamięci. Gdy to konieczne, sprawy wyjaśniają przypisy; dodane przez autora – jeśli zmienił się jego stan wiedzy od czasu pierwszego wydania, lub redakcję.

Całość książki stanowią autorskie wspomnienia, zanotowane w sposób na tyle interesujący, iż powinna ona zaciekawić zarówno osoby pamiętające tamte czasy, jak również młodego czytelnika, pragnącego swą wiedzę o nich poszerzyć.

Marek Wiatrowicz

PRZEDMOWA

Rzeczą naturalną jest dla mnie, aby zacząć tę książkę od wydarzenia, jakie miało miejsce w Annapolis, w stanie Maryland, mieście, które od 1967 roku uważam za swój dom i które prawdziwie uwielbiam.

W sierpniu 1989 roku na dorocznym letnim spotkaniu oddziału B′nai B′rith[1] z Annapolis, poznałem Dawida Foxa. Chociaż wiedziało o tym wielu ludzi, Fox był zaskoczony informacją, że jestem człowiekiem ocalałym z holocaustu i spytał mnie czy nie napisałbym czegoś dla Colonial Chronicle.

Napisałem półtorastronicowy artykuł o Polsce, który został opublikowany w grudniu 1989 roku, zaś nieco dłuższy kawałek opisujący ostatnią podróż do Polski, przedsięwziętą przeze mnie i moją żonę Bronkę, ukazał się znów we wrześniu 1990.

Tymczasem Dawid rozmawiał o mnie z członkami Rady Żydowskiej z Baltimore i w efekcie zaproponowano mi nagranie na video opowieści o moich własnych doświadczeniach z holocaustu dla Biblioteki Fortunoff Uniwersytu Yale. Uczyniłem to w lutym 1990 roku. W konsekwencji tego faktu zostałem poproszony o wygłaszanie wykładów na temat holocaustu dla różnorodnej widowni, w imieniu Rady Żydowskiej w Baltimore. Robię to zwykle raz do roku. Od samego początku w pewien sposób ograniczam owe referaty, ponieważ to bardzo bolesny temat i stanowi to dla mnie stresujący wysiłek. Ale mówiono mi, i wierzę w to, że świadectwo dawane przez naocznych świadków może być interesujące dla każdego, zarówno Żyda, jak i nie-Żyda, a służy ono bardzo ważnemu celowi.

Jest nadzieja, że poprzez pamięć o holocauście potrafimy poprawić postawę człowieka obecnie i w przyszłości.

Książka ta stanowi logiczne następstwo moich czynionych po dziś dzień wysiłków, a jednocześnie źródło informacji na temat mych osobistych doświadczeń oraz przeżyć innych osób.

To autobiografia, a nie powieść. Ludzie wymienieni w tej książce istnieli w rzeczywistości, a opisane tu zdarzenia faktycznie miały miejsce. Do szczegółów odnosi się ona tak, jak je pamiętam. Nazwiska niektórych osób z Rzeszowa mogą nie być dokładne. Duch dialogów odtwarzałem starannie i najlepiej jak potrafiłem, chociaż mam nadzieję będzie mi wybaczone sięgniecie w tym względzie po odrobinę literackiej swobody. To co opisuję, wiernie przedstawia to, co zostało powiedziane, lecz spoglądamy na owe fakty z perspektywy prawie siedemdziesięciu lat. Jednak opinie wyrażane przeze mnie i przez innych są absolutnie dokładne i odzwierciedlają zdarzenia tak, jak je widziałem i zapamiętałem.

Ból, udręka mentalna, odczuwane przez tak wielu, gdy rozdzielano ich z drogimi im osobami, doświadczanie odrywania gwałtem od tych, których się kocha, męczarnie towarzyszące ich ostatnim w życiu chwilom … to wszystko i o wiele więcej zasnuwa umysł niczym chmura – może na chwilę zniknąć, ale wkrótce pojawia się ponownie.

Kim jestem, że o tym piszę? Chociaż czasami byłem świadkiem i bezradnie obserwowałem wiele z opisanych tu rzeczy, całą tą przemocą nie zostałem osobiście dotknięty. Ale to, co miało miejsce gdzie indziej, zostało mi zrelacjonowane w trakcie licznych rozmów z innymi ocalałymi.

Istnieją ludzie, którzy mieli nadzieję, że potrafię napisać o moich doświadczeniach i oni szczególnie mnie poprosili, żebym tak uczynił. Chociaż zdaje sobie sprawę, iż jestem początkującym pisarzem, to po około czterdziestu latach pracy jako lekarz rodzinny, stałem się dość dobrym słuchaczem. I nauczyłem się kiedy i jak zadawać pytania. A co ważniejsze, nauczyłem się, kiedy nie zadawać żadnych pytań, pozwalając mówić innym.

Ból bycia zdradzonym, wyzwania, jakie przynoszą najtrudniejsze w życiu wybory, liczne niedole przerywane sporadycznymi chwilami szczęścia, o tym wszystkim się dowiaduję i to wszystko staram się zapamiętać.

* * *

Jest dla mnie wielkim zaszczytem, że moja książka In Search of Heroes, oryginalnie napisana w języku angielskim, została przetłumaczona na język polski pod tytułem W poszukiwaniu bohaterów.

Bohaterami tej książki są także Polacy, chrześcijanie, i ta książka również im jest poświęcona. Szereg Polaków ratowało moje życie i starało się uratować życie moich Rodziców, ryzykując swoim własnym. W wielu wypadkach ludzie Ci nie znali siebie nawzajem i nie zdarzyło się kiedykolwiek, aby ktoś nam odmówił pomocy.

Okazuje się, że wydarzenia z okresu II wojny światowej i historia holocaustu pozostają w kręgu zainteresowań kolejnych pokoleń, a pamiętniki świadków owych czasów stanowią najbardziej wiarygodną podstawę dalszych poszukiwań.

Rezultatem tego jest fakt, że w ciągu ostatnich 21 lat pisałem, wykładałem i organizowałem sympozja w kościołach, synagogach, różnorodnych organizacjach i instytucjach rządowych. Robię to bezinteresownie. Pozostaję w stałym kontakcie z wieloma polskimi organizacjami i osobami prywatnymi w Ameryce i Polsce; obecnie od pewnego czasu z Muzeum Regionalnym w Stalowej Woli.

W 1923 roku urodziłem się w Rozwadowie, obecnie będącym dzielnicą Stalowej Woli. Moi przodkowie w tym regionie Polski zamieszkiwali od wieków.

Nie należy zapominać o tym, że w dawnych czasach, szczególnie w XIV wieku, prześladowani i wyrzucani z zachodniej Europy Żydzi znaleźli możliwość osiedlania się i życia w Polsce. Gdyby w latach 30. XX wieku zagrożeni przez nazistów Żydzi zostali w ten sam sposób przyjęci przez inne państwa, holocaust by się nie wydarzył.

Kiedy się urodziłem, Żydzi w Polsce stanowili 10 procent obywateli, co stanowiło liczniejszą populację niż w jakimkolwiek innym niepodległym kraju na świecie i było sytuacją bez precedensu.

Pragnę podziękować Muzeum Regionalnemu w Stalowej Woli i osobom tam pracującym; pani Elżbiecie Skromak, która pierwsza nawiązała ze mną kontakt, a szczególnie panu Markowi Wiatrowiczowi, z którym współpracuję obecnie, dzieląc się wzajemnie wiedzą na temat bardzo ważnych dla mnie faktów historycznych i który znakomicie przełożył moją książkę na język polski. Moje podziękowania kieruję również do dr Bartłomieja Belcarza i jego przyjaciół z Wydawnictwa Stratus, za zainteresowanie się moją książką i doprowadzenie do jej wydania w wersji polskiej.

Annapolis, Maryland

1995/2011 r.

-------------------------------------------------------------------

1. B'nai B'rith (hebr. Synowie Przymierza) – najstarsza żydowska organizacja międzynarodowa na świecie, mająca charakter filantropijno-oświatowy, powstała w 1846 roku w Nowym Jorku. Oddział w Polsce (Loża Polin) założony w 1922 r., reaktywowano w 2007 r.

CZĘŚĆ I

WCZESNE LEKCJE

1.

Rozwadów, Polska, lato 1929

DROGA EWO,

BARDZO CIĘ LUBIĘ.

SPOTKAM SIĘ Z TOBĄ PO POŁUDNIU.

JÓZEK

Sprawdziłem mój list uważnie pod względem poprawności pisowni i złożyłem na pół. Ześlizgnąłem się z krzesła i zaniosłem pismo Weronce. Miałem sześć lat i na wrzesień zaplanowano posłanie mnie do pierwszej klasy rozwadowskiej szkoły podstawowej. Już od jakiegoś czasu czytałem wraz z moją opiekunką książki dla dzieci, a później nagłówki gazet i ogłoszenia. Z czasem zacząłem kopiować duże litery z gazet i próbowałem pisać. Moje pierwsze drukowane listy były pisane do Ewy. Ewa zaś była piękną, inteligentną dziewczyną i moją pierwszą miłością.

Jak czas pokazał, to było raczej stałe uczucie. Przez ostatnich kilka lat przyjeżdżała ze swoją młodszą siostrą Mimi z Wiednia i spędzała część każdych letnich wakacji u doktora Schwartza i jego żony – jej wujostwa. Ewa była w moim wieku, zaś obie dziewczynki stanowiły wspaniałą kompanię. Schwartzowie mieszkali po drugiej stronie ulicy, niemal dokładnie naprzeciw nas. Własnych pociech nie mieli.

Pani Schwartz kochała dzieci i kiedy Ewa, Mimi oraz ich rodzice nie przebywali tam w lecie, zapraszała do siebie dwóch innych siostrzeńców, Adama i Felka. Bawiłem się z nimi wszystkimi, ale Ewa to coś zupełnie wyjątkowego.

Poszedłem do naszej kuchni i oddałem list Weronce, naszej służącej. Powiedziałem jej, żeby zechciała zanieść go Ewie. Weronka, szczupła, około dwudziestoletnia kobieta, miała niebieskie oczy i długie blond włosy, zazwyczaj pozostające w nieładzie. Czas wypełniało jej sprzątanie i gotowanie oraz opieka nade mną.

Oboje moi rodzice pracowali. Matka posiadała drogerię. Ojciec był studentem ostatniego roku prawa i pomagał również mamie w sklepie, kiedy przebywał w miasteczku. W ciągu tygodnia studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a na weekend zabierał swoją pracę do domu.

– Spotkasz się z Ewą po obiedzie, zaledwie za parę godzin – zaprotestowała łagodnie Weronka – Będziemy jeść o drugiej, a już o trzeciej pójdziesz do niej, tak jak co dzień – kontynuowała – Poza tym, wszystko mi się gotuje na kuchni!

Stała jak zwykle boso, przy piecu, w którym palono węglem i drewnem. Była zajęta gotowaniem. Brakowało mi wzrostu, żeby zobaczyć, co się na tym piecu gotowało. Weronka odrzucała w tył swoje włosy i ocierała pot z czoła. Bawełniana sukienka w kwiatki przylgnęła do jej ciała. Rzuciła mi cokolwiek wzburzone spojrzenie, odzwierciedlające jej reakcję na moje prośby o dostarczenie liściku.

– Odstaw garnki z pieca tylko na minutkę – upierałem się – To tylko poprzez drogę, nic się nie przypali, ani nie wykipi. Stanę na krześle i będę pilnował.

– Ani się waż – powiedziała. Odsunęła na bok kilka garnków. Wzięła mi list z ręki, a następnie zbiegła schodami na dół. Gdy wyszła, wyskoczyłem szybko na górujący nad ulicą balkon i obserwowałem Weronkę biegnącą przez drogę. Otworzyła bramę posesji Schwartzów, minęła okno gabinetu mecenasa, w lecie zawsze przesłonięte siatką. Potem zapukała do drzwi. Pojawiła się w nich pani Schwartz i odebrała list. Mogłem nawet ujrzeć jej uśmiech. Pani Schwartz skinęła głową. Nie zamieniły przy tym ani słowa.

Weronka pobiegła z powrotem do domu. Zawsze będę pamiętał jej szybkie kroki. Była pełna wdzięku. Bardzo, bardzo ją lubiłem. Dochodziło południe. Dzień był niezwykle gorący. Nasze mieszkanie znajdowało się na drugim piętrze. Wynajmowaliśmy je od państwa Kossów, właścicieli kamienicy. Oni sami mieszkali na parterze. Dziewczyna wróciła do swoich prac w kuchni. Powiedziałem: „dziękuję” i wróciłem do saloniku. Otworzyłem wielką szufladę wspaniałej, ogromnej szafy. Szuflada była pełna zabawek, a ja zacząłem rozkładać je na podłodze. Stanowiło to jedno z moich codziennych zajęć.

Nasza poprzednia służąca, Stefka, będąca przez prawie dwa lata moją mamką, odeszła z posady u nas z powodów, które nie są mi znane. Wróciła do Rzeszowa, swojego rodzinnego miasta, ale bywała w naszym domu z rzadkimi, okazyjnymi wizytami. Mama i ja od czasu do czasu wstępowaliśmy do niej, kiedy odwiedzaliśmy naszą rodzinę w Rzeszowie.

Stefka bardzo mnie lubiła. Zawsze mnie podnosiła i trzymając w ramionach, obcałowywała moją twarz, ręce i każdą inną odsłoniętą część ciała.

Lubiłem jej atencję, ale te pocałunki były stanowczo zbyt mokre i pamiętam, iż wycierałem twarz po każdym spotkaniu. To samo powtarzało się za każdym razem, kiedyśmy się witali i żegnali. Mama tłumaczyła mi, że powinienem się do tego przyzwyczaić i nie narzekać.

Ostatecznie nie posiadałem żadnego rodzeństwa. Obie siostry mojej mamy mieszkały w innych miejscowościach i nie miały dzieci. Pozostawałem jedynym wnukiem mojej babki ze strony mamy, a w owym czasie także jedynym prawnukiem mojej prababki. W konsekwencji cały czas byłem obcałowywany przez kobiety, aż do chwili, gdy stało się to nieco kłopotliwe. Pamiętam, że (musiałem mieć już z pięć lat, albo coś koło tego) kiedyś po kąpieli, moja młodsza ciotka mnie wycierała i gdy leżałem na brzuchu, pocałowała mnie w pośladek. Jakkolwiek czułem, że byłem już na to za duży, lecz się nie skarżyłem.

Między Weronką a mną istniał szczególny związek. Nie pamiętam, żeby ona mnie kiedykolwiek obcałowywała. To była dziewczyna pełna życia i energii, a bawiła się ze mną kiedy tylko mogła. Ja zaś byłem dosyć zaaferowany dbaniem o jej bezpieczeństwo.

Kiedy miałem około czterech lat, pamiętam, że pewnego razu, bardzo późnym wieczorem, podczas gdy moi rodzice poszli w odwiedziny do przyjaciół, obudziłem się, słysząc strasznie głośne hałasy dochodzące z kuchni, gdzie spała Weronka. To było rytmiczne skrzypienie o narastającej intensywności. Ogromnie się przestraszyłem i zacząłem bardzo głośno płakać, ale strach nie pozwalał mi opuścić pokoju. Potem otworzyłem drzwi i zacząłem płakać jeszcze głośniej.

Wtedy hałasy w kuchni ustały, przyszła Weronka, zaprowadziła mnie do łóżka i powiedziała, żebym się nie bał. Następnego ranka, bardzo wcześnie wzięła mnie na stronę i spytała, czy pamiętam mój koszmar z poprzedniej nocy. Odpowiedziałem, że tak, podając jej wszystkie szczegóły. Opowiedziała mi, że ma przyjaciela, który przychodzi do niej czasami i lubią się razem pobawić, a wtedy jej łóżko skrzypi. Nie mam się czym niepokoić, a jeżeli się boję, mówiła, to mogę po prostu zostawiać otwarte drzwi.

Następnie stała się bardzo poważna i poprosiła, żebym nic o tym nie mówił rodzicom, ponieważ to powinno stanowić nasz sekret – jej i mój. Obiecałem milczeć na ten temat jak grób i to podziałało niczym zaklęcie. Ilekroć moi rodzice wychodzili wieczorem (a nigdy nie wracali do domu przed północą), zostawiałem drzwi otwarte. Hałasy z kuchni dochodziły z precyzyjną regularnością, ale ja wcale nie byłem tym przestraszony. Nigdy nie spotkałem przyjaciela Weronki. Nie pamiętam teraz, co wtedy przychodziło mi do głowy, oprócz tego, że przyjmowałem ich zabawę jako mile widziany stały rytuał.

Wreszcie doszedłem do wniosku, że ja lubiłem Ewę, mój ojciec lubił moją mamę – po prostu mężczyźni lubili kobiety. Wiedziałem, że pozostawałem pod dobrą opieką. Wieczorami nie byłem sam. Weronka musiała szanować moją dyskrecję, bo traktowała mnie jak dojrzałego i odpowiedzialnego chłopca. W ten sam sposób, od tak dawna, jak sięgam pamięcią, odnosiła się do mnie mama. Kobiety miały do mnie zaufanie, a mnie się to podobało.

Parę lat później Weronka opuściła nas z powodu zaawansowanej ciąży. Wzięła urlop macierzyński i nie było jej przez kilka miesięcy. Tęskniłem za nią bardzo. Jej zastępstwo było tylko tymczasowe. Powróciła do pracy u nas, zostawiając swoje dziecko u krewnych. Po około dwóch latach znowu zaszła w ciążę i po kilku miesiącach odeszła. Już nie wróciła. Potem moja matka zatrudniała kilka innych dziewczyn. Wszystkie były młode i całkiem ładne. Łóżko w kuchni nie zostało zmienione, a ja przyzwyczaiłem się do skrzypiących odgłosów.

2.

Moja matka miała dwadzieścia dwa lata, kiedy się urodziłem. Nadano jej imię Zofia, ale wszyscy nazywali ją Zosią. Była bardzo atrakcyjną kobietą, wzrostu około 168 centymetrów. Jej promienną, szczęśliwą twarz zazwyczaj stale okraszał uśmiech. Włosy miała ciemnobrązowe, niczym kasztany, oczy w kolorze jasnego brązu oraz pełne wargi i zdrowe zęby. Zwracała uwagę jej niezwykle kształtna figura i bardzo zgrabne, jędrne nogi oraz wydatny biust.

Wydaje mi się, że czasami moja matka miewała ochotę, żeby nieco stracić na wadze. Czuła, że jej brzuch i biodra były trochę bardziej okrągłe, niż by sobie życzyła. Jakkolwiek często opowiadała o diecie odchudzającej, dom był zawsze pełen wybornego jadła. Sama spożywała raczej umiarkowane porcje, a jej waga przez wiele lat pozostawała taka sama. Naprawdę uważałem, że jest bardzo atrakcyjna.

A jednak czasami używała przyrządu zwanego punktroller, który przyniosła sobie z drogerii. Wykonany z twardej, różowej gumy wyglądał jak obracający się wałek. Pełen był gumowych wypustek, co upodabniało go do ogromnej gąsienicy. Masowanie nim pewnych części ciała, np. brzucha czy bioder, miało to rzekomo eliminować w tych miejscach tkankę tłuszczową.

Pewnego razu moja matka pozwoliła i mnie wypróbować ów przyrząd. Po jakimś czasie spróbowałem znowu, ale doszedłem do wniosku, że nie przynosi to żadnych efektów. Jeżeli nawet się pojawiały, to ja naprawdę nie potrafiłem ich dostrzec. W każdym razie cały proces był jak na mój gust zbyt powolny.

Dla zachowania kondycji mama spacerowała i tańczyła, kiedy tylko nadarzyła się ku temu okazja. Miała cudowne usposobienie, subtelne poczucie humoru i zdolność dostosowywania się do każdej życiowej sytuacji. Prezentowała rozkoszną mieszaninę raczej frywolnych, a czasem nawet kokieteryjnych zachowań. Równocześnie imponowała swoim wielkim poczuciem odpowiedzialności.

Bardzo łatwo się zaprzyjaźniała, ale była bardzo ostrożna, gdy miała zaufać ludziom. Przejawiała wielkoduszność i wyrozumiałość dla słabości innych. Umiała bardzo uważnie słuchać i stawała się powierniczką ludzi wszelakiego pokroju, włączając w to wielu moich przyjaciół, którzy dzielili się z nią wszystkimi swoimi problemami. Wykazywała dużo cierpliwości, pewności siebie i optymizmu. Cechowała ją absolutna uczciwość postępowania w interesach i w relacjach z innymi. Z dużą tolerancją podchodziła do kwestii alkoholu, pozwalając nam na wypicie, nie tylko wina podczas świąt, ale też niewielkich ilości wódki czy likieru, szczególnie przy radosnych okazjach. Wiele matek moich przyjaciół było tym absolutnie przerażonych i uskarżało się na takie postępowanie.

Oboje moi rodzice palili papierosy. Kiedy miałem około siedmiu lat zdecydowaliśmy razem z kolegą, że też chcemy spróbować. I mama nas na tym przyłapała. Powiedziała mi, że nie muszę się ukrywać. Jeżeli chcę palić, to świetnie, ale powinienem spróbować się zaciągać w jej obecności. Potraktowałem to wyzwanie poważnie, zaciągnąłem się i zacząłem okropnie kaszleć. Po tej próbie przez wiele lat nie zapaliłem ponownie.

Mama nauczyła nas gry w karty, tańca towarzyskiego, a wszystkie dzieci mogły przychodzić do naszego domu, żeby się pobawić. Od czasu do czasu meble doznawały uszkodzeń albo zostały pobrudzone, ale wszystko to niezmiennie nam wybaczano. W pierwszych latach swojego małżeństwa moja matka pozostawała głównym żywicielem rodziny. Umysł miała praktyczny, ale pomimo to była bardzo hojna. Jej podstawowe zmartwienie stanowiło zawsze moje bezpieczeństwo. I pod tym względem nigdy się nie zmieniła.

3.

W chwili gdy przyszedłem na świat, mój ojciec liczył lat dwadzieścia pięć. Wzrostu 170 centymetrów. Jako młodzieniec miał ciemnokasztanowe, lekko falujące włosy, ale kiedy przekroczył trzydziestkę, pojawiły się u niego pierwsze oznaki łysienia. Jego brązowe oczy były pełne wyrazu, a twarz bardzo inteligentna, szczęśliwa i raczej urodziwa. Charakterystyczny łagodny wzgórek na grzbiecie nosa, jak opowiadał tato, stanowił skutek wypadku – jako dziecko został kopnięty przez konia.

Od czasu do czasu przez jego oblicze przebiegał lekki skurcz, obejmujący prawe oko, prawą stronę twarzy i szyję. Nie wydaje mi się, żeby wywoływało to jakikolwiek niepokój u innych osób, zaś ojciec wyjaśniał, że gdy walczył w pierwszej wojnie światowej jako oficer austriackiej piechoty, pewnego razu bezpośrednio w jego bunkier trafił pocisk artyleryjski. Ojciec i większość jego ludzi pozostawali przez jakiś czas częściowo zasypani. Uratowano ich, ale nerwowy tik pozostał.

Rodzina mojego ojca skoncentrowana była głównie w Rzeszowie, gdzie on sam się urodził 3 listopada 1897 roku. Miał na imię Abraham, ale mówiono na niego Rumek. Inni krewni zamieszkiwali w okolicach Głogowa, Łańcuta i kilku innych okolicznych miasteczkach.

Jak daleko sięgam pamięcią, słyszałem jak ojciec opowiadał często o swoim wspaniałym wuju Józefie Thalerze, który był bardzo potężny i bardzo długo żył. Józef Thaler zapisał się w historii Głogowa jako patriarchalny przywódca owej małej gminy. Miał osiemdziesiąt pięć lat, kiedy żydowskie wspólnoty w Polsce odwiedzała Komisja Morgenthaua[1], aby badać sprawę pogromów, mających miejsce w 1919 roku, wkrótce po tym, jak Polska odzyskała niepodległość. Ponoć spotykał się w Głogowie z reprezentantami owej komisji.

Józef Thaler z Głogowa był kuzynem lub stryjem mojego dziadka, który także nazywał się Józef Thaler. Nazwisko mojego pradziadka brzmiało Szaja Thaler, zaś jego żona nosiła imię Ester. Thalerowie od pokoleń handlowali drewnem. Zainwestowali w wielkie obszary lasów i eksportowali pnie oraz porżnięte drewno do obcych krajów.

----------------------------------------

1. Komisja Morgentaua – amerykańska komisja rządowa badająca traktowanie Żydów w Polsce, powołana po nagłośnieniu w zachodniej prasie sprawy tzw. pogromów we Lwowie czy Pińsku. Działała od 13.06 do 13.09.1919 r. i ogłosiła raport mówiący o zaistnieniu 8 incydentów antyżydowskich (w których zginęło ok. 280 osób), inspirowanych głównie antysemityzmem żołnierzy z dawnej armii rosyjskiej oraz podejrzeniami o współpracę Żydów z bolszewikami. Uznano, iż nie należy ekscesów tych nazywać pogromami, zaś polskie władze cywilne i wojskowe nie tylko ich nie wywoływały, lecz także czynnie im przeciwdziałały (przypis redakcji)

Table of Contents

Od redakcji

Przedmowa

Część I Wczesne lekcje