Dla Mamy i Reiniego

Saint-Antonin, Francja

17 kwietnia, 00:05

Żarówka na strychu się przepaliła. Jutro porozmawia o tym z Jean-Claude’em. Étienne wyczuwał, że dozorca nigdy tak naprawdę go nie lubił, a może ten chłód wynikał z szacunku wobec dzielącej ich różnicy klas. Jean-Claude był uprzejmy, ale nigdy nie patrzył swojemu pracodawcy w oczy. Gdy rodzice Étienne’a jeszcze żyli, łatwo im było się nawzajem unikać, ale teraz Étienne był jedynym Bremontem mieszkającym w Aix, a ogromne nakłady związane z utrzymaniem château wymagały częstszych kontaktów właściciela z dozorcą. Jean-Claude był potężnym, ale niezdarnym mężczyzną. Étienne nigdy nie przejmował się jego rozmiarami, ale coś w spojrzeniu Jean-Claude’a sprawiało, że czasami czuł się nieswojo. Ostatnio Étienne de Bremont odkrył, że fascynują go ogromne dłonie dozorcy. Zwisały sztywno wzdłuż ciała, gdy Jean-Claude odbierał krótkie instrukcje od swego pracodawcy, a po kilku sekundach grube palce zaczynały drgać, z początku powoli, potem coraz szybciej, jakby czekały na wiadomość z mózgu, która popchnie je do działania. W każdym razie palce zdawały się myśleć szybciej niż powolne, nieruchome dłonie.

Na szczęście Étienne z przyzwyczajenia miał przy sobie latarkę. W popadającym w ruinę château – domu, w którym nikt nie mieszkał, nastręczającym więcej kłopotów, niż był tego wart – zawsze gdzieś przepalała się żarówka. Oświetlił latarką zakurzone pomieszczenie. Był to jeden z nielicznych spośród dwudziestu kilku pokoi, który budził w nim jakieś dobre wspomnienia. W kącie stał jego pierwszy rower kolarski: pozwalał mu zjeżdżać w dół do Aix-en-Provence w czterdzieści pięć minut; powrót trwał dwa razy dłużej. Étienne był wtedy wysportowany, w sumie wciąż można było to o nim powiedzieć, biorąc pod uwagę, że za pięć lat stuknie mu czterdziestka.

Obok roweru, na słupku żelaznego łóżka z dziewiętnastego wieku, jak zawsze wisiał różaniec i Étienne pomyślał o jej zielonych oczach i uśmiechniętej twarzy. Tęsknił za nią, ale telefon niewiele by dał. Wiedli zbyt różne życia, mieli zbyt różnych przyjaciół. Zwłaszcza przyjaciół.

Była pełnia i Étienne podszedł do okna. Zasłaniała je drewniana okiennica, szeroka na metr, a na dwa metry wysoka. Otworzył ją i lewą ręką starannie przyczepił do kamiennej fasady, mocno opierając się prawą ręką o ścianę w środku. Okno było otwarte na działanie żywiołów – wiele lat temu przez ten otwór wrzucano do pomieszczenia siano na zimę. Nigdy się nie pofatygowali, by to okno przeszklić. Każdy członek rodu Bremontów, gdy tylko urósł na tyle, by dosięgnąć haczyka z kutego żelaza, uczył się, jak otwierać okno i przy tym nie wypaść. Teraz pokój wypełniał blask księżyca, który da mu dość światła, by mógł przeczytać to, po co tu przyszedł. Walizka od Louisa Vuittona stała na podłodze, na prawo od niego. Chwycił ją i oparł o drewnianą komodę, pełną przeżartych przez mole koców. Ktoś otworzył zamek walizki; pewnie zrobił to jego brat François. Étienne szybko uniósł wieko i wziął do ręki pierwsze dokumenty leżące na samej górze. Zaczął nerwowo je wertować. Nie rozumiał źródła swojego pośpiechu – Jean-Claude wyszedł godzinę temu i miał się zjawić dopiero jutro, lecz mimo to Étienne’a ogarnął niepokój i nie potrafił zapanować nad drżeniem rąk. Dokumenty od prawników i notariuszy pisane były odręcznie, tym wdzięcznym pismem, którego on i brat uczyli się w pierwszej klasie, używając wiecznych piór kupionych przez ojca w Michel, sklepie z papeterią przy Cours Mirabeau. Papiery były nieuporządkowane, a wśród ważnych dokumentów trafiały się luźne kartki; było to typowe dla jego rodu, nieprzywiązującego wagi do pieniędzy i porządku w papierach. Paragony przechowywano w puszkach na mąkę, rachunki na setki franków wyrzucano lub chowano pod spłowiałym perskim dywanem w bibliotece; dostawca prądu i firma telefoniczna musieli regularnie dzwonić i upominać się o zaległe płatności, ale nigdy nie ośmielili się wyłączyć prądu w château.

Zaczął porządkować papiery, oddzielając ważne dokumenty od dwudziestoletnich wykazów bankowych i list zakupów. Roześmiał się, gdy do ręki trafił mu pożółkły paragon z najlepszej patiserii w Aix; wciąż tam była, a piekarz reprezentował już czwarte pokolenie, które wykonywało tę profesję. Paragon był na dwie brioszki. Mógłby je kupić on i François, albo Marine, tyle tylko, że data była z lat pięćdziesiątych, na długo przed tym, zanim którekolwiek z nich się urodziło. Trzymając ten paragon w rękach, trochę się uspokoił i pozwolił sobie na to, by jego myśli znów popłynęły do Marine i ich przyjaznych młodocianych sprzeczek o to, co jest lepsze: brioszki czy croissanty, rozpuszczalna czekolada Banania czy Quik. Zawsze potrafiła sprawić, by to jej było na wierzchu.

Uśmiech Étienne’a de Bremont zamarł, gdy usłyszał, że ktoś otwiera drzwi głównego wejścia do château. Instynktownie przysunął się do ściany, częściowo chowając się w cieniu. Zdjął okulary do czytania i wsunął je za dekolt swetra. Sądząc po krokach, ktoś zbliżał się szybko, wbiegł po pierwszych stopniach, pokonał korytarz, drugie schody, kolejny korytarz i wspiął się po ostatnich stopniach – nie kamiennych, lecz drewnianych i węższych. Wstrzymując oddech, Étienne pomyślał, że to pewnie Jean-Claude, który musiał sobie ubzdurać, że nie może spędzić nocy poza zameczkiem. Te jego głupie rośliny za bardzo by za nim tęskniły. W chwili, gdy otworzyły się drzwi na strych, Étienne wycelował w nie latarkę. Widząc postać na progu, westchnął i powiedział:

– A ty co tu robisz?

Okiennica stukała o kamienny mur, gdy Étienne rozmawiał z nieproszonym gościem. Zerwał się mocny wiatr, który przez otwarte okno niósł ich głosy ponad sosnami i wzgórzem, i dalej, aż na pole lawendy.

Gdy wycie wiatru przybrało na sile, to samo stało się z ich głosami, w których teraz słychać było złość. Étienne, którego dziwnie cieszyło to obrzucanie się obelgami, wyobraził sobie, że czuje zapach lawendy. Ta rozmowa zaczynała go nudzić. Na ułamek sekundy odwrócił głowę w stronę okna, by wciągnąć do płuc nocną bryzę, po czym znów spojrzał na swojego rozmówcę. Wtem usłyszał jakiś nagły dźwięk na drewnianej podłodze strychu i poczuł ręce na piersi. Gdy spadał, czuł, jak mistral owiewa jego ciało. Spojrzał w górę w okno strychu, zobaczył słabe światło swojej latarki i słyszał wiatr – nie był to świst, lecz raczej jęk. Nawet na tych kilka chwil przed śmiercią Étienne de Bremont był w stanie myśleć jedynie o tych dwóch brioszkach i o tym, że zawsze wolał je od croissantów.

Rozdział

pierwszy

Saint-Antonin, Francja

17 kwietnia, 17:30

Verlaque stał przed domkiem dozorcy. Była to średniowieczna chata; jej grube mury zbudowano ze złocistego, grubo ciosanego kamienia, który lśnił w świetle późnego popołudnia. Okienka były małe, by nie wpuszczać letnich upałów, a drewniane okiennice pomalowano na spłowiały, szaroniebieski kolor. Za Verlakiem piętrzyła się góra. Przypomniał sobie, co Paul Cézanne mówił o Górze Świętej Wiktorii – że wystarczyło, by o pół metra przesunął sztalugę, i widział zupełnie inną górę. Verlaque spróbował to sprawdzić i przesunął się trochę w prawo. Zadziałało. Pojawił się spiczasty szczyt jednego z wielu wapiennych wierzchołków góry – jej południowe zbocze przypominało grzbiet dinozaura. Nagle nad szczytem przemknął jakiś cień i zmieniła się jego barwa. Z zakurzonego różowego stał się szary.

Verlaque odwrócił się i spojrzał na château, a właściwie nie château, lecz bastide – wiejski dom, zbudowany przez zamożnych mieszkańców Aix-en-Provence w siedemnastym wieku. Każdego roku w lipcu opuszczali swoje miejskie rezydencje i wraz ze służbą przenosili się na wieś, gdzie było chłodniej. I faktycznie, tu na górze było zimno, choć Saint-Antonin od Aix dzieliło niespełna dziesięć kilometrów i położone było pięćset metrów nad poziomem morza. Verlaque uświadomił sobie, że zostawił kurtkę w samochodzie.

Bastide, podobnie jak ten domek, zbudowano ze złocistego kamienia, ale równiej ciętego. Po obu stronach wysypanej kamykami ścieżki, prowadzącej do frontowych drzwi, stały ogromne żółto-zielone ceramiczne donice, teraz wyszczerbione i popękane. Zauważył, że mimo kiepskiego stanu donic w każdej rósł zdrowy oleander. Krzewy jeszcze nie zaczęły kwitnąć. Inna wysypana kamykami ścieżka, z obu stron obramowana rzędami lawendy, przecinała wypielęgnowany trawnik i prowadziła do kilkusetletniego ozdobnego stawu. Verlaque ruszył ścieżką, świadom niedawno nabranych kilogramów i brzucha napierającego na włoski skórzany pasek. To, że mieszkał teraz sam, nie oznaczało, że zaczął mniej jeść, choć wcześniej myślał, że tak się właśnie dzieje z samotnymi mężczyznami po zerwaniu związku. Westchnął i obiecał sobie, że od jutra zacznie biegać. Próbował sobie przypomnieć, gdzie mogły się podziać jego sportowe buty.

– Trainers – powiedział na głos po angielsku i się uśmiechnął. Jego angielska babcia nazwałaby je „trainers”, a francuska babcia nie wypuściłaby go w nich z domu. Powiedziałaby: „Seulement pour le tenis”.

Woda w stawie była zielona i mętna, pokryta liśćmi z piętrzących się nad nim platanów. Przy dalszym brzegu znajdowała się fontanna z jasnopomarańczowych i żółtych marmurów, pochodzących z pobliskiej góry. Miała kształt lwiej głowy, a z pyska tryskała do stawu woda. Gdy Verlaque przyjechał do Prowansji, z początku nie podobał mu się marmur z Góry Świętej Wiktorii. Uważał, że jest zbyt jaskrawy, niemal kiczowaty, ale teraz go uwielbiał. Umywalka w łazience Marine była z tego samego marmuru. Wyciągnął rękę i wsunął ją pod bieżącą wodę. Przypomniało mu się kilka wersów z wiersza Philipa Larkina, ulubionego poety jego babci: „Przysuwam usta/ do płynącej wody: / płyń na północ, płyń na południe, / to nie ma znaczenia, / nie miłość tam znajdziesz”. Znalazł miłość z Marine, ale nie satysfakcję, więc pozwolił tej miłości odejść. Zbyt trudno było mu wyjaśnić jej swoją przeszłość i im bardziej starała się nakłonić Verlaque’a, by o niej opowiedział, tym bardziej on się wycofywał. Łatwiej było mu samemu na swoim poddaszu, z książkami, obrazami i cygarami. Nie rozmawiali ze sobą od ponad sześciu miesięcy.

– Monsieur le Juge! – zawołał ktoś z chatki. Dozorca stał w drzwiach, całkowicie je sobą wypełniając. – Kawa już gotowa!

Verlaque ruszył w jego stronę, wsuwając rękę do kieszeni i włączając dyktafon.

Starał się nie wzdrygnąć, gdy wchodził do zimnej kuchni. Dozorca, Jean-Claude Auvieux, nalał im kawy. Sędzia Verlaque rozejrzał się po prosto urządzonym, nieskazitelnie czystym pomieszczeniu; bez pośpiechu podziwiał idealnie zachowaną podłogę z kamiennych płyt. W kuchni dominował piec – stary bordowy La Cornue, jeden z takich, o jakich marzyli zapaleni kucharze, tacy jak Verlaque. Chciałby mieć taki z dwoma piekarnikami w swoim mieszkaniu w Aix, ale wtedy musiałby je zupełnie inaczej urządzić. Zatarł wielkie dłonie i oparł się pokusie, by w nie chuchnąć.

Auvieux odwrócił się od pieca i jakby wyczuwając dyskomfort sędziego, powiedział:

– Przepraszam, że tu tak zimno. Przed wyjazdem wyłączyłem na weekend ogrzewanie. W ciągu dnia jest całkiem ciepło, ale w nocy wciąż trzeba trochę dogrzewać, co nie? Niedługo zrobi się cieplej.

Auvieux był starszy od Verlaque’a, pewnie zbliżał się do pięćdziesiątki, ale ogorzała twarz sprawiała, że wydawał się jeszcze starszy. Był potężnej postury: wysoki i barczysty, o pełnych ustach i dużych brązowych oczach. Ubierał się tak jak inni Prowansalczycy zajmujący się tym, co on – niebieskie ogrodniczki i zielona, pikowana myśliwska kamizelka.

– Miał pan ciężką niedzielę – powiedział Verlaque. Wysunął drewniane krzesło i usiadł na nim, nie czekając na zaproszenie. – Co się dokładnie stało?

Auvieux spojrzał w podłogę, a potem z powrotem na Verlaque’a, który wpatrywał się w niego swoimi ciemnymi oczami.

– No cóż... Znalazłem ciało, natychmiast wezwałem policję, a potem...

– Był pan sam? – przerwał mu Verlaque.

Dozorca zamarł.

– Tak – odpowiedział. Przesunął butem jakiś niewidoczny brud na podłodze.

Verlaque westchnął.

– Zdaję sobie sprawę, że to musiał być dla pana ogromny szok, gdy znalazł pan zwłoki hrabiego de Bremont. Nie wiem, czy był pan blisko z hrabią, ale wiem, że się pan tu wychował, z nim i z jego rodziną. Mógłby mi pan szczegółowo opowiedzieć, co pan robił po powrocie z Var? Proszę o jak najwięcej detali.

– Wróciłem do Saint-Antonin dziś około południa – odparł Auvieux po chwili milczenia. – Sam. Wyjechałem z domu siostry w Var, niedaleko Cotignac, około wpół do jedenastej.

– Będę potrzebował nazwiska i adresu pana siostry. Dla porządku – wtrącił Verlaque.

– Dobrze. – Auvieux przełknął, wciągnął powietrze i mówił dalej: – Zaparkowałem samochód obok domku, na prawo od château. Wciąż tam stoi. Wniosłem do środka walizkę, a potem zacząłem szykować sobie lunch.

– Co dokładnie? – spytał Verlaque.

– Co jadłem na lunch? – Auvieux przez kilka sekund wpatrywał się w sędziego, próbując zrozumieć sens pytania. Potem wzruszył ramionami. Dawno temu przestał próbować zrozumieć ludzi. Z roślinami było o wiele łatwiej. Verlaque zauważył już na blacie miseczkę truskawek i cienkie zielone szparagi przygotowane na kolację. Gdy Auvieux otworzył lodówkę, by wyjąć mleko, Verlaque szybko do niej zajrzał, chcąc sprawdzić, co jest w środku. Jajka, połowa koziego sera, salami w plastikowym opakowaniu, masło, woda mineralna i białe wino. Mniej więcej to samo, co Verlaque miał w swojej lodówce. Z wyjątkiem szampana Pol Roger.

– Hmm, usmażyłem sobie stek, antrykot – odparł w końcu dozorca. – I jadłem sałatkę. Sałatę z ogórkiem i zieloną papryką. Wypiłem też dwa kieliszki czerwonego wina. Kupuję je hurtem ze spółdzielni w Puyloubier. Jest całkiem niezłe, wie pan?

Na twarzy Verlaque’a pojawił się ciepły szczery uśmiech. Znał wino z tej spółdzielni i dozorca miał rację. Jak na wino kosztujące niecałe trzy euro za litr, było naprawdę niezłe.

– O której skończył pan jeść? – wypytywał dalej Verlaque.

– Około drugiej. Po lunchu przebrałem się w robocze ubranie i poszedłem tam pieszo. Lubię się przespacerować po lunchu, nawet piętnastominutowy spacer dobrze robi na zdrowie. Moja siostra oglądała o tym program. Piętnaście minut wystarczy.

– Tak mówią – odparł Verlaque, w którym znów zaczęło narastać zniecierpliwienie.

– No więc się tam przeszedłem – ciągnął Auvieux, wskazując na château widoczny z kuchennego okna. – Przez gaj oliwny. Kilka minut sprawdzałem drzewa, podcinałem je w lutym. Hrabia de Bremont, to znaczy dziadek pana Étienne’a, mówił mi kiedyś, że gałęzie należy przycinać tak, by przez drzewa było wyraźnie widać Górę Świętej Wiktorii.

W tym momencie dozorca przerwał i spojrzał na sędziego, jakby czekał na odpowiedź.

– Też o tym słyszałem – odparł Verlaque, zdziwiony własnymi słowami. Dopiero po kilku sekundach zdał sobie sprawę, że powiedziała mu o tym Marine, gdy pewnego słonecznego poranka przycinała oliwkę na swoim tarasie. Z jej mieszkania usytuowanego w centrum nie było co prawda widać góry, ale jeszcze na początku dwudziestego wieku rozciągał się stamtąd wspaniały widok. To było, zanim jeszcze pobudowano wysokie apartamentowce na obrzeżach Aix, i takie powiedzonko się przyjęło. Verlaque przypomniał sobie, że widział liczne prace Cézanne’a przedstawiające tę górę, wykonane w jego atelier na wzgórzu na północ od Aix. Dziś ten widok zasłaniały sześcienne betonowe apartamentowce. Verlaque’owi wydawało się w pewnym sensie stosowne, że obecnie nie widać góry z dawnej pracowni Cézanne’a, co więcej – samo miasto posiada tylko dwa, może trzy niewielkie obrazy swego słynnego obywatela – zapewne jednego z najważniejszych malarzy w historii sztuki. Pomyślał o niewielkim Musée Granet w Aix i spróbował sobie przypomnieć, czy w ogóle widział tam jakiś obraz Cézanne‘a. Dziewiętnastowieczni mieszkańcy Aix wykpili dzieła malarza, zbyt nowoczesne jak na ich prowincjonalny gust. W dwudziestym pierwszym wieku wciąż mają ten sam konserwatywny gust co ich przodkowie, pomyślał Verlaque. Pomimo wszystkich nowych i starych pieniędzy w Aix-en-Provence wciąż nie było galerii ze sztuką współczesną ani nowoczesnych restauracji, od których roiło się w innych miastach, takich jak Tuluza czy Lille.

Verlaque wyjrzał przez okno na château i spytał nagle:

– Czyj to samochód, ten z numerami z Lazurowego Wybrzeża?

Auvieux pochylił się i wyjrzał przez małe okienko chatki.

– To stary samochód François – odparł. – Brata Étienne’a. Mieszka na Riwierze. Ostatnio obaj go używali. Korzystali z niego do dorywczych prac i dojeżdżali nim do Aix.

– W porządku – powiedział Verlaque. – Proszę mówić dalej. – I widząc zdumioną minę dozorcy, dodał: – Był pan w gaju oliwnym.

– Ach, merci. A więc spędziłem jakieś piętnaście minut w gaju oliwnym, a potem przeszedłem na tyły château, żeby pójść do sosnowego lasu na południe od domu. Ale zanim ruszyłem na wzgórze, spojrzałem w lewo i zobaczyłem ciało pana Étienne’a na ziemi.

– A więc to było między drugą piętnaście a wpół do trzeciej. I to wtedy pan do nas zadzwonił?

– Tak. Oczywiście przyjrzałem się zwłokom, ale ich nie ruszałem... to znaczy pana Étienne’a. Wiedziałem, że nie żyje. Pobiegłem do mojego domku i natychmiast zadzwoniłem pod osiemnaście.

– O której w piątek wyjechał pan z Saint-Antonin? – spytał Verlaque.

Auvieux upił trochę kawy.

– Wyjechałem sporo przed kolacją, bo moja siostra szykowała dla mnie blanquette de veau. Wyjechałem około piątej.

– I nie widział pan nic niezwykłego?

Dozorca drgnął i jego oczy się rozszerzyły.

– Co pan ma na myśli? – spytał.

Verlaque zauważył, że Auvieux czuje się nieswojo.

– No cóż – odparł – wiem, że policja już pana pytała, czy nic nie zginęło. Ale czy zauważył pan, żeby coś było nie na miejscu przed wyjazdem do Var albo po pana powrocie?

– Nie – odrzekł powoli dozorca.

– Czy były jakieś włamania do château?

Dozorca niespokojnie potarł ręce.

– Tylko raz, dwa lata temu. To były jakieś dzieciaki z Marsylii. Było ich trzech. Próbowali się włamać przez jedną z okiennic w jadalni. Usłyszałem hałas i przepłoszyłem ich moją strzelbą myśliwską. Następnego dnia zadzwoniłem do pana Étienne’a i przysłał kogoś, żeby naprawił okiennicę.

Verlaque nie spytał Auvieux, skąd wiedział, że tamte dzieciaki były z Marsylii, domyślał się jednak, że musiało to mieć coś wspólnego z kolorem ich skóry.

Sędzia śledczy wstał i wskazał na truskawki i szparagi.

– Kupił je pan na tym przydrożnym stoisku przy route nationale?

Dozorca spojrzał wielkimi oczami na stół, a potem na Verlaque’a i odparł:

– Tak, w drodze do domu.

– Mają dobry towar? – chciał wiedzieć Verlaque.

– Całkiem niezły – potwierdził dozorca. – I tańszy niż na rynku w centrum Aix.

Verlaque przewrócił oczami.

– Tak, zabawne, że jabłko na rynku w Aix kosztuje dwa razy więcej niż takie samo w Gardanne.

Gardanne było starym górniczym miastem piętnaście minut na południe od Aix; kiedyś wydobywano tam węgiel. Kopalnię zamknięto, ale imponujący komin elektrowni, teraz opalanej chińskim węglem, widać było na południe od autostrady, gdy wjeżdżało się do Aix. Było to brzydkie, ponure miasto, gdzie budynki, a nawet niektórzy mieszkańcy wyglądali tak, jakby zawsze byli pokryci cieniutką warstwą sadzy. Verlaque nie zamierzał robić tam zakupów. Tak właściwie to nie był nawet pewien co do tych cen – po prostu wszyscy w Aix to powtarzali.

Teraz, gdy już porozmawiali o jedzeniu, Verlaque spytał:

– Lubił pan Étienne’a de Bremont?

Dozorca wydawał się zaskoczony tym pytaniem.

– Był moim szefem.

– Ale czy pan go lubił? – nalegał sędzia.

Auvieux spojrzał w podłogę.

– Nie, proszę pana. Szczerze mówiąc, nie za bardzo.

Verlaque widział, że dozorca jest zmęczony i przytłoczony. Dopił kawę i się pożegnał, informując Auvieux, że na strychu wciąż są policjanci i że kiedy skończą, powiedzą mu, że może tam pójść i wszystko pozamykać.

– Mam z panem pójść, Monsieur le Juge? – spytał Auvieux.

– Nie, nie ma takiej potrzeby, ale dziękuję.

Auvieux poprosił sędziego, by ten upewnił się, że jego ludzie nie zostawią bałaganu i pogaszą wszystkie światła. Verlaque zapewnił go, że tak zrobi, i podziękował za poświęcony mu czas i dobrą mocną kawę.

Gdy Verlaque szedł z powrotem w stronę château, myślał o tym, że choć rodowi Bremontów wyraźnie brakuje funduszy, to jednak dozorca Auvieux jest bardzo dumny z rezydencji i ze swojej pracy. Życzyłby sobie, by niektórzy urzędnicy służby cywilnej pracujący w Palais de Justice mieli podobne podejście. Był sędzią śledczym od niedawna – od niespełna dwóch lat. W rekordowym czasie i w bardzo młodym wieku z prokuratora awansował na prezesa sądu rejonowego, w chwili mianowania na to stanowisko miał trzydzieści dziewięć lat. Zasłynął tym, że był nieprzekupny i niezwykle elokwentny, mówił też świetnie po angielsku – a oprócz tego był szczery. Verlaque dał jasno do zrozumienia, że na nowym stanowisku będzie aktywnie uczestniczył w śledztwach, do czego sędziowie śledczy byli uprawnieni, choć rzadko korzystali z tych uprawnień. W lipcu tamtego roku udzielił wywiadów różnym gazetom, w tym „Le Monde” i „Le Figaro”, a jego zdjęcie ukazało się na okładce marsylskiego wydania „L’Express”. Najdziwniejszy artykuł zamieściło jednak czasopismo „Elle”. Czarno-białe zdjęcie zrobił sędziemu niezwykle popularny młody czeski fotograf mieszkający w Paryżu. Fotografia zrobiona z żabiej perspektywy podkreślała i tak szerokie ramiona Verlaque’a i jego potężną pierś, maskując wystający brzuch i fakt, że mierzył jedynie metr siedemdziesiąt dwa. Jego ciemnobrązowe, niemal czarne oczy patrzyły prosto w obiektyw. Włosy, gęste, czarne, lekko przyprószone siwizną, jak zawsze były rozczochrane. Fotograf powiedział: „Człowieku, masz świetny nos”. Gdy Verlaque studiował prawo, grał w rugby w klubie sportowym z Château de Vincennes i złamał sobie nos, który pozostał już potem mocno krzywy. Wtedy, podczas meczu, zderzył się głową z innym zawodnikiem, grając w młynie. Tamtego wieczoru, pochylony nad jakimiś aktami, z przerażeniem zdał sobie sprawę, że jest w stanie przeczytać tylko dolną połowę kartki. Górna była czarna. Jego wzrok wrócił do normy po kilku godzinach, ale z rugby to był koniec. Redakcji „Elle” najwyraźniej nie przeszkadzał jego zakrzywiony nos. Artykuł opatrzono nagłówkiem „Poddajemy się!”. Ta niespodziewana sława była mu nie na rękę, odpowiadała mu jednak władza sędziego śledczego. Wyłączne prawo autoryzowania rewizji, wystawiania wezwań do sądu i wydawania zgody na podsłuchy, których rezultaty można było wykorzystać w postępowaniu karnym.

Tupiąc butami, wbiegł po kamiennych schodach château i usłyszał dobiegające ze strychu głosy i śmiech policjantów. Dla nich to była rutyna – wyglądało na to, że młody hrabia wypadł z okna i skręcił sobie kark. Verlaque natomiast chciał przede wszystkim dowiedzieć się, dlaczego Étienne de Bremont w ogóle wychylił się przez to okno. Kilka razy spotkał się z hrabią, lubił go i szanował. Zamierzał starannie zbadać miejsce, w którym Bremont zginął; czuł, że jest to winny hrabiemu oraz jego żonie i dzieciom. Sędzia wyczuł też niepokój Jean-Claude’a Auvieux podczas przesłuchania. Nerwowość i długie chwile milczenia, gdy zapytał go, czy w château wszystko było na swoim miejscu.

Gdy Verlaque wszedł na strych, rozmowy policjantów natychmiast ucichły. Było późne popołudnie i przez okno wpadały ostatnie promienie słońca.

– Dlaczego nikt nie włączył światła? – spytał, nie zwracając się do nikogo konkretnego.

– Nie działa, panie sędzio – odpowiedział jeden z policjantów.

Verlaque przeszedł przez pokój i uśmiechnął się na widok le commissaire. Przez ostatnie pół roku Verlaque’a nie było – spędził miesiąc w Luksemburgu, w Trybunale Sprawiedliwości, miesiąc na wakacjach w Anglii i cztery miesiące na urlopie naukowym w Paryżu – i choć współpracował z komisarzem tylko raz czy dwa razy, Bruno Paulik był jednym z jego ulubionych kolegów. Rzeczowy, pełen sprzeczności mężczyzna, z wyraźnym akcentem z południa kraju. Syn rolników z niewielkiej wioski w górach Luberon był obecnie jednym z najlepszych detektywów w Aix i uwielbiał operę. Jego żona Hélène była głównym winiarzem w prestiżowej prywatnej wytwórni win na północ od Aix. Podczas festiwalu operowego w Aix Paulik zazwyczaj brał tydzień urlopu, a jego zaledwie dziewięcioletnia córka była już utalentowaną śpiewaczką w prestiżowym konserwatorium muzycznym. Paulik, podobnie jak Verlaque, grał kiedyś w rugby i nigdy nie przestał kochać tego sportu.

– Dzień dobry, komisarzu – powiedział Verlaque, ściskając mu rękę.

– Witamy z powrotem, panie sędzio. – Komisarz się uśmiechnął, a potem z konsternacją zmarszczył brwi. – Nie dostał pan akt od prokurator, prawda? Przed chwilą wyszła.

– Simone Levy z Marsylii? Roussela wciąż nie ma?

– Tak, ciągle jest na urlopie. Ale lada dzień wróci.

Verlaque usiłował ukryć rozczarowanie spowodowane zarówno rozminięciem się z czarującą prokurator Levy z Marsylii, jak i wiadomością o rychłym powrocie Roussela, prokuratora z Aix.

– Jakąś godzinę temu rodzina formalnie zażądała dochodzenia, więc oto jestem.

– Ach... Wdowa? – spytał Paulik.

– Tak właściwie to nie. Charles i Eric Bleyowie, kuzyni pierwszego stopnia denata.

– Ci prawnicy Bleyowie? Ach, nie miałem pojęcia, że są spokrewnieni z Bremontami. A wdowa po Bremoncie podpisała wniosek?

– Nie, odmówiła. – Verlaque uniósł brew. Rozejrzał się po pokoju. – Znaleźliście coś?

– Nic, panie sędzio – odparł Paulik. – Podłogę przy oknie niedawno zamieciono, a dozorca powiedział mi, że często tu zamiata i ściera kurze. Ciężko nam było się go pozbyć. Chodził za mną wszędzie jak zbłąkana owieczka.

Verlaque dostrzegł opartą w kącie miotłę.

– Nie zapomnijcie pobrać z niej odcisków.

– Już kazałem im to zrobić. Na razie nie znaleźliśmy żadnych śladów wtargnięcia. Drzwi na strych były otwarte na oścież, a klucz do nich leżał na tej walizce. Pobraliśmy z niej odciski palców. Dozorca dał nam klucz, a ja powiedziałem mu, żeby nikogo tu nie wpuszczał.

– Dobrze – stwierdził Verlaque, zerkając na walizkę. – Zabytkowa Louis Vuitton, pewnie z lat trzydziestych, wciąż opatrzona przywieszką z hotelu Ritz w Londynie, z nazwiskiem Comte Philippe de Bremont, napisanym czarnym atramentem. Philippe de Bremont musiał być dziadkiem denata – pomyślał Verlaque – człowiekiem, o którym wspominał dozorca.

– Niezłe pomieszczenie, prawda? Mają tu więcej rzeczy niż ja w całym domu. – Paulik rozejrzał się po strychu, pocierając łysinę.

– Francuska arystokracja wcale nie jest taka biedna, jak by chciała nam to wmówić, hm? – spróbował zażartować Verlaque. Nie podobało mu się, że policjanci wiedzą, iż pochodzi z bogatej rodziny, choć było to dość oczywiste; niewielu sędziów, którzy bądź co bądź byli urzędnikami służby cywilnej, mogło pozwolić sobie na to, by jeździć zabytkowym porsche i prawie co wieczór jadać kolację na mieście. Bynajmniej jednak nie wywodził się ze szlachty.

Paulik nie odpowiedział. Wychylał się akurat przez otwarte okno, marszcząc czoło. Komisarz nucił coś pod nosem i Verlaque sądził, że to jakaś aria operowa, ale jego wiedza na temat opery była żenująco słaba. Paulik przestał nucić i powiedział policjantom, że mogą opuścić strych. Potem zmarszczył brwi.

– Myśli pan, że Bremont mógł stracić równowagę i wypaść przez ten otwór? – spytał sędziego.

Verlaque pokręcił głową.

– Niezbyt prawdopodobne. Wychował się tutaj. Musiał otwierać to okno tysiące razy. Tak mi powiedział Eric Bley przez telefon, i to dlatego on i jego brat zażądali wszczęcia dochodzenia. Jaka jest pańska teoria?

Paulik zastanawiał się przez chwilę.

– Ktoś mógł go pchnąć, ale nie ma żadnych śladów walki. Albo ktoś go zaskoczył, to mogła być kwestia kilku chwil. – I dodał jeszcze: – Jeśli doszło do walki, ktoś mógł potem posprzątać bałagan. Samobójstwo?

– Z tego, co wiem o hrabim, samobójstwo wydaje się mało prawdopodobne, ale będziemy musieli zadać te przykre pytania jego rodzinie. Obaj Bleyowie uważali, że to raczej nie wchodzi w grę. Poza tym przy zwłokach Bremonta znaleziono okulary. Nie zdjąłby pan okularów, gdyby zamierzał pan skoczyć? – Verlaque wziął do ręki swoje okulary do czytania, które zawsze nosił na szyi, odkąd skończył trzydzieści parę lat.

Paulik kiwnął głową.

– Tak, rozumiem, co pan ma na myśli. To tak jak te samobójstwa nad Morzem Śródziemnym. Zrozpaczeni ludzie pieczołowicie składają swoje ubrania, zostawiają wszystko ułożone w porządną stertę na plaży, a potem spokojnie wchodzą do morza.

Obaj milczeli przez kilka sekund, pogrążeni w myślach. W końcu odezwał się Verlaque:

– Co do kradzieży, dozorca starannie sprawdził château i wygląda na to, że wszystko jest na swoim miejscu. Niech pan jutro z nim porozmawia i sporządzi drugi raport. Na wszelki wypadek. Ja już z nim rozmawiałem. Będziemy musieli wybrać się do jego siostry, do Var. Z tego, co zrozumiałem, oboje się tu wychowywali.

– A brat hrabiego? – spytał Paulik. Verlaque odnotował w duchu, że Paulik jak zwykle odrobił pracę domową przed przyjazdem na miejsce zdarzenia.

– François de Bremont ma się zjawić jutro – odpowiedział sędzia. – Niech mi pan da znać, gdy tylko dotrze. Żeglował u wybrzeży Korsyki i ma przyjechać samochodem z Tulonu.

– A co z pracą hrabiego de Bremont? Czy mógł narobić sobie wrogów podczas kręcenia któregoś z tych swoich filmów dokumentalnych?

Étienne de Bremont zasłynął jako filmowiec. W ciągu ostatnich pięciu lat zaprezentował na festiwalach kilka filmów dokumentalnych, a jeden z nich dotyczył przestępczości zorganizowanej w Prowansji. To właśnie podczas kręcenia tego filmu poznał go Verlaque.

Verlaque pomyślał o tamtym filmie i o poważnym młodym człowieku stojącym za kamerą. Z tamtych wywiadów zapamiętał Étienne’a de Bremont jako wysokiego, chudego mężczyznę o kruczoczarnych włosach, które zawsze wydawały się trochę przetłuszczone. Podczas każdego z tych wywiadów Bremont miał na sobie jedną z kamizelek w stylu safari, które lubią nosić fotografowie z National Geographic. Verlaque’owi wydawało się to trochę curieux, do chwili, gdy zaczął się wywiad i szczere szare oczy Bremonta ani przez chwilę nie przestały się wpatrywać w jego twarz. Bremont delikatnie zadawał pytanie, a Verlaque wydawał się odpowiadać jak najbardziej zgodnie z prawdą, nie wskazując przy tym na nikogo palcem. Zarówno reżyser, jak i sędzia wiedzieli, że przestępczość w rejonie Marsylii ma źródła na Korsyce, ale obaj niewiele mogli i chcieli powiedzieć. Verlaque’owi bardzo podobał się tamten film. Zdjęcia były imponujące, wykonane w tak jaskrawym świetle, że widz czuł się nieswojo; sędzia uważał, że to pasuje do korsykańskiej mafii i do świata przestępczego w ogóle. Po trzech wywiadach z Bremontem, a zwłaszcza po obejrzeniu filmu dokumentalnego, który dopiero co został nagrodzony, pozbył się częściowo niechęci do arystokratów niemających żadnego poważnego zawodu, tylko tytuł.

Odpowiedział na pytanie Paulika:

– To możliwe. Proszę posłać jednego z policjantów, może Flamanta, żeby porozmawiał z dyrektorem Souleiado Films, wytwórni, dla której pracował. Mają siedzibę w wyremontowanej fabryce w okolicy Belle de Mai w Marsylii. A tak właściwie, może wybrałby się pan tam sam jutro rano?

Paulik pokręcił głową.

– Przykro mi. Nie mogę. Jutro i we wtorek zeznaję w sądzie.

– Merde. W porządku. Cóż, nie pali się. W tym tygodniu wystarczy.

Obu mężczyzn wyrwały z zamyślenia pośpieszne kroki dwóch osób wchodzących na strych. Do pomieszczenia wpadł młody policjant. Verlaque widywał już tego rudego, piegowatego chłopaka na posterunku, ale zapomniał jego nazwiska.

– Putain! – wyrzucił z siebie przeciągle młody policjant i grzbietem dłoni otarł czoło. Potem, jakby wystraszony obecnością swojego przełożonego i juge d’instruction, przeprosił za przekleństwo. – Przepraszam, panie sędzio, ale przy frontowych drzwiach zebrała się grupka reporterów.

– Powiedz im, że zaraz do nich zejdę i złożę oświadczenie – odparł Verlaque.

Młody policjant wyszedł. Schodząc po schodach, upuścił notes i długopis. Podnosząc je, znów zaklął. Paulikowi nie udało się ukryć uśmiechu. Odkaszlnął i spytał:

– A jak brzmi nasze oświadczenie, panie sędzio?

Verlaque wzruszył ramionami.

– Nieszczęśliwy wypadek. Tak stwierdził lekarz sądowy i więcej nie możemy powiedzieć, dopóki nie porozmawiam z żoną Bremonta i nie dowiem się, dlaczego był tu w sobotnią noc. – A potem dodał jeszcze: – Jeśli już to skończyliście, możemy wyjść i zamknąć drzwi na klucz.

– Tak, panie sędzio.

Zamknęli strych i ruszyli na dół, mijając pokoje, które zbadał już Paulik ze swoją ekipą. Na parterze Verlaque, zanim jeszcze otworzył drzwi frontowe, odwrócił się do komisarza i spytał:

– A są tu w ogóle jakieś pokoje, których używano w ciągu ostatnich dziesięciu lat?

– Biblioteka i sypialnia na pierwszym piętrze, z przyległą łazienką. I to by było na tyle. Biblioteka jest za salonem, na tyłach château.

– Zajrzyjmy tam. Reporterzy mogą poczekać, do cholery.

Meble w salonie były poprzykrywane, ale nie świeżymi, białymi płachtami, takimi jak te, które chroniły teraz meble babki Verlaque’a, lecz prześcieradłami w psychodeliczne, kwieciste wzory. To z pewnością drapiący poliester, pomyślał Verlaque, krzyk mody we Francji w latach siedemdziesiątych. Skrzywił się, gdy dotarło do niego, dlaczego tak nienawidzi takich płacht – od miesięcy nie myślał o Aude – i popsuł mu się humor.

Przez dwuskrzydłowe drzwi weszli do biblioteki, której dwie ściany pokrywały regały. Książki okazały się mieszanką klasyków w skórzanych oprawach, wydanych po francusku, angielsku, rosyjsku i niemiecku, oraz tysięcy pozycji wydań kieszonkowych po angielsku i francusku, głównie kryminałów i westernów.

– Co jest w tym biurku? – spytał Verlaque.

– Prawie nic. Trochę papieru, ołówki, taśma, zszywacz. Żadnych dokumentów.

– Sejf?

– Nie, panie sędzio.

Verlaque podszedł do biurka. Na lśniącym drewnianym blacie stało kilka zdjęć w srebrnych ramkach.

– Panuje tu idealny porządek, a te srebrne ramki aż lśnią. Ktoś tu sprząta.

– Dozorca, panie sędzio. Zwróciłem uwagę, że nie ma tu kurzu i go o to spytałem. Powiedział, że nalega, by osobiście sprzątać bibliotekę, choć resztę pokoi sprząta młoda dziewczyna z wioski, kiedy François de Bremont przyjeżdża do rezydencji. Czyli tylko parę razy w roku i w święta. – Verlaque schylił się i założył okulary do czytania.

– Ta starsza para na zdjęciu przed domem to muszą być chyba dziadkowie?

– Zgadza się. Philippe i Clothilde de Bremont. Kolejne zdjęcie, sądząc po szerokim krawacie tego faceta i fryzurze kobiety, zrobiono w latach siedemdziesiątych, to rodzice Étienne’a i François de Bremont. Oboje już nie żyją.

– A na trzecim zdjęciu są bracia jako nastolatkowie – stwierdził Verlaque. – Wygląda na to, że mieli wtedy około piętnastu i siedemnastu lat. Poznaję tego chudego chłopaka po lewej. To Étienne de Bremont. A ten drugi to musi być François. Przystojny, barczysty, z szerokim uśmiechem. Wygląda jak Kennedy. A kim jest ta dziewczyna pośrodku? Myślałem, że było tylko dwóch braci?

– Ma pan rację. Raport nie wspominał o żadnej córce. To musi być jakaś kuzynka albo dziewczyna któregoś z nich.

Verlaque pochylił się jeszcze bardziej, by przyjrzeć się roześmianej dziewczynie. Rozczochrane, gęste kasztanowe włosy i skrzące się zielone oczy, szczupłe, piegowate ramiona obejmujące obu chłopaków. Verlaque mimowolnie się uśmiechnął.

– Przyjrzyj się jej dokładniej – powiedział do Paulika. – Chyba obaj ją znamy.

Odwrócił wzrok od zdjęcia i podszedł do półki, na której stał zbiór francuskich klasyków w skórzanych oprawach. Szkliły mu się oczy, gdy przeglądał tytuły, i doszedł do wniosku, że zadzwoni do niej, gdy tylko będzie mógł, zaraz po wyjściu z tego zimnego, starego domu. Sprawiła, że się uśmiechnął, a niewiele kobiet to potrafiło. Dobrze się czuł w jej obecności. Kilka dni temu ich wspólny znajomy powiedział mu, że spotykała się teraz z jakimś bosko przystojnym młodym lekarzem, i Verlaque poczuł ból w brzuchu, jakiego nigdy jeszcze żadna kobieta nie wywołała. Na początku łatwo mu było zignorować jej nieobecność, gdy pochłaniała go praca i podróże i gdy na cztery miesiące zakopał się w prawniczych książkach w Paryżu. Wiedział z doświadczenia, że z czasem pożądanie zniknie. Zamiast jednak o niej zapomnieć, co przychodziło mu tak łatwo w przypadku innych kochanek, zaczął przyłapywać się na tym, że coraz częściej o niej myśli. Poezja nie pomagała, whisky też nie. Pewnego razu późnym wieczorem przeszedł przez miasto do jej mieszkania i nacisnął dzwonek, ale nikt nie otworzył.

– Ah bon? – Paulik pochylony przyglądał się zdjęciu. – Skoro twierdzi pan, że obaj ją znamy, to wciąż musi mieszkać w Aix. – Paulik wpatrywał się w dziewczynę. Śmiała się w chwili, gdy robiono zdjęcie, i zdawało mu się, że niemal słyszy jej zaraźliwy śmiech. I wtedy ją skojarzył. – To profesor Bonnet, non?

Marine Bonnet trzęsła konserwatywnym wydziałem prawa na uniwersytecie w Aix i uwielbiała zapraszać na swoje zajęcia prelegentów z zewnątrz. Verlaque pamiętał, że jednym z jej gości najlepiej przyjętych przez studentów był właśnie komisarz. Paulik dobrze się bawił, wygłaszając prelekcję, a także potem, po zajęciach, gdy studenci prawa zebrali się wokół niego, jakby był gwiazdą rocka. Verlaque i Marine zostali też zaproszeni na kolację organizowaną przez winiarza, szefa Hélène Paulik, i Paulikowie również na chwilę tam zajrzeli. Wyszli jednak wcześniej, bo – jak tłumaczyła Hélène – zaczęła ją łapać grypa, choć prawdziwym powodem było to, że Bruno Paulik czuł się nieswojo w obecności swojego szefa, sędziego śledczego.

– Tak, myślę, że to Marine. Zadzwonię do niej i powiem jej, żeby zjawiła się tu jutro rano. Z całą pewnością dobrze znała tę rodzinę.

Paulik uniósł brew na wzmiankę, że laik – nawet jeśli jest nim profesor prawa – ma być zaproszony na miejsce wypadku, ale tego nie skomentował. Verlaque dostrzegł jego minę i spojrzał krzywo na komisarza.

– Jestem sędzią śledczym i mogę tu zapraszać, kogo mi się żywnie spodoba. A teraz – dodał, zmieniając temat, bo zdał sobie sprawę, że przyczyną jego złego nastroju jest coś zupełnie innego, a mianowicie te kwieciste płachty – uporajmy się z czekającymi dziennikarzami. Biedaków wywleczono z niedzielnych pikników zakrapianych pastis.

– Tak, panie sędzio. – Paulik szanował Verlaque’a i udawał, że nie słyszy, gdy inni policjanci z Aix nazywali go snobem. Sędzia był staranny, miał encyklopedyczną wiedzę z zakresu prawa i choć Paulik był bardzo pewny własnej wiedzy, to jednak po każdej sprawie prowadzonej z Verlakiem dowiadywał się czegoś nowego. Współpraca dobrze im się układała i wiedział, że sędzia również tak uważa. Verlaque nie bał się przestępców ani wielogodzinnych przesłuchań, podobnie jak Paulik, którego groźny wygląd zwykle budził szacunek oskarżonych. Verlaque nie marnował czasu z Paulikiem na pikantne dowcipy ani nazywanie kobiet poulettes. A co z tego, że sędzia śledczy jeździł drogim samochodem i pijał dobre wina? Jednak jego uwaga o piknikach była obraźliwa w stosunku do innych ludzi i ich rozrywek i nie spodobała się Paulikowi, którego również oderwano od rodzinnego pikniku zakrapianego pastis w górach Luberon.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Dostępne w wersji pełnej

Śmierć w Chateau Bremont

Spis treści

Karta tytułowa

Dedykacja

***

Rozdział pierwszy

Rozdział drugi

Rozdział trzeci

Rozdział czwarty

Rozdział piąty

Rozdział szósty

Rozdział siódmy

Rozdział ósmy

Rozdział dziewiąty

Rozdział dziesiąty

Rozdział jedenasty

Rozdział dwunasty

Rozdział trzynasty

Rozdział czternasty

Rozdział piętnasty

Rozdział szesnasty

Rozdział siedemnasty

Rozdział osiemnasty

Rozdział dziewiętnasty

Rozdział dwudziesty

Rozdział dwudziesty pierwszy

Rozdział dwudziesty drugi

Rozdział dwudziesty trzeci

Rozdział dwudziesty czwarty

Rozdział dwudziesty piąty

Rozdział dwudziesty szósty

Rozdział dwudziesty siódmy

Rozdział dwudziesty ósmy

***

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału: Death at the Château Bremont

Copyright © Mary Lou Longworth, 2011.

Published by arrangement with Macadamia Literary Agency and Curtis Brown, Ltd.

All rights reserved.

Copyright © 2018 for the Polish edition by Smak Słowa

Copyright © for the Polish translation by Anna Krochmal

Wszystkie prawa zastrzeżone. Książka ani żadna jej część nie może być publikowana ani powielana w formie elektronicznej oraz mechanicznej bez zgody wydawcy.

Edytor: Anna Świtajska

Redakcja: Anna Mackiewicz

Projekt okładki: Agnieszka Karmolińska

Zdjęcie na okładce: ©istockphoto / ollo

ISBN 978-83-65731-41-8

Smak Słowa

ul. Sobieskiego 26/4,

81-781 Sopot

Tel. 507-030-045

Szukaj nas także na

Plik mobi przygotowała firma eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: konwersja@elib.pl

www.eLib.pl