Mateusz Grzesiak

TyMyśl

Inaczej zrobią to za Ciebie...

Wydanie II

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.

Wszystkie znaki występujące w tekście są zastrzeżonymi znakami firmowymi bądź towarowymi ich właścicieli.

Autor oraz Wydawnictwo HELION dołożyli wszelkich starań, by zawarte w tej książce informacje były kompletne i rzetelne. Nie biorą jednak żadnej odpowiedzialności ani za ich wykorzystanie, ani za związane z tym ewentualne naruszenie praw patentowych lub autorskich. Autor oraz Wydawnictwo HELION nie ponoszą również żadnej odpowiedzialności za ewentualne szkody wynikłe z wykorzystania informacji zawartych w książce.

Redakcja: Barbara Gancarz

Projekt okładki: Urszula Banaszewska

Wydawnictwo HELION

ul. Kościuszki 1c, 44-100 GLIWICE

tel. 032 231 22 19, 032 230 98 63

e-mail: onepress@onepress.pl

WWW: http://onepress.pl (księgarnia internetowa, katalog książek)

Drogi Czytelniku!

Jeżeli chcesz ocenić tę książkę, zajrzyj pod adres

http://onepress.pl/user/opinie/tymys2_ebook

Możesz tam wpisać swoje uwagi, spostrzeżenia, recenzję.

ISBN: ePub: 978-83-246-9659-8, Mobi: 978-83-246-9660-4

Copyright © Helion 2009

- Poleć książkę

- Kup w wersji papierowej

- Oceń książkę

- Księgarnia internetowa

- Lubię to! » nasza społeczność

Część I — Teoria

Filtry

Historia pierwsza

Nie znają się, nic nie wiedzą na swój temat, nie wiedzą, skąd są, jak się nazywają, dlaczego akurat w tym miejscu właśnie idą. Nawet o tym nie myślą, ważniejsze są rachunki za prąd i wodę. Są w centrum dużego miasta, na bardzo ruchliwej ulicy.

On idzie i obserwuje, jakie odjechane samochody przejeżdżają obok. W momencie gdy pojawia się najnowsze Ferrari, myśli sobie: RETY! Jaki doskonały wózek. Chętnie bym sobie taki kupił, gdyby było mnie tylko stać…

Ona nawet na to nie zwraca uwagi, bo gdy idzie ulicą, interesują ją ciuchy innych kobiet. Bo sama chętnie by sobie takie kupiła. Czasem jest zła, gdy jakaś laska wygląda trochę bardziej atrakcyjnie niż ona, bo cały czas się do nich porównuje i często buduje swoją wartość w oparciu o to, czy inni faceci na nią patrzą, czy też nie. I gdy idzie ulicą, nagle go widzi. Samiec ma na sobie spodnie trochę już zużyte, z przetartymi kolanami, świeżo wypastowane buty, koszulę odsłaniającą tors, dwudniowy zarost (z lenistwa nie chce mu się golić) i czuprynę, w której każdy włos rośnie sobie tak, jak chce (boi się, że fryzjer-gej go napadnie). Ona zwraca na to uwagę i mówi do siebie po cichu: WOW! Co za facet! Ciekawe, czy umówiłby się ze mną na randkę i czy moglibyśmy gdzieś później pojechać na weekend.

On też ją zauważa i widzi jej bardzo długie nogi, trochę zakryte w górnej części uda przez sukienkę. Zostawia oglądanie aut i zwraca uwagę na zakrywający jej bardzo wydatne „oczy” biustonosz, który podkreśla — oficjalnie — tylko i wyłącznie dla niej, nieoficjalnie — dla wszystkich innych, którzy na nią patrzą, jej inteligencję. Ona ma na sobie okulary, które zakrywają jej duże niebieskie oczy, by ludzie nie widzieli jej reakcji (uważa, że oczy są zwierciadłem duszy). On patrzy na nią i myśli sobie: WOW! Byłoby niesamowicie, gdybyśmy poszli do mnie do mieszkania. Mam tam takie wygodne łóżko i ja na tym łóżku zrobiłbym z nią to, co tacy faceci jak ja robią z kobietami. Ona uśmiecha się zalotnie, może to wyczuwa… Zaraz się miną… W chwili gdy on przechodzi obok, ona nie robi nic więcej (boi się, że gdyby do niego podeszła, wszyscy pomyśleliby, że jest łatwa). On ją mija, widzi, jak się uśmiecha, i myśli sobie: Chyba jej się podobam, bo ona się uśmiecha, ale z drugiej strony, ja na pewno bym jej się nie podobał… W końcu przecież nie mam bardzo drogiego samochodu, nie mam absolutnie drogiego zegarka i nie stać mnie zresztą, by kupić jej kwiaty. A wszystkie kobiety chcą, żeby im je kupować. I oddalają się od siebie. Jeden metr, drugi, trzeci, czwarty, piąty… dziesiąty. Aż w końcu już się nawet nie widzą. Ona idzie i narzeka, zmienioną intonacją: Kurde, gdzie można znaleźć faceta, który chociaż będzie miał jaja, by do mnie podejść, gdy daję mu tak wyraźne znaki, że mi się podoba. A on sobie idzie i myśli: Kurde! Że też nie miałem szczęścia w życiu, żeby urodzić się bogatym, wtedy mógłbym mieć każdą kobietę.

Historia druga

Świetnie prosperująca firma. Biuro dyrektora. Wielki hebanowy stół. Po jednej stronie siedzi dyrektor, po drugiej jego pracownik. Jest pochylony do przodu, mówi z trochę opóźnioną, pytającą intonacją. Jest mocno zestresowany, bo dyrektor wezwał go na dywanik. Wcześniej nigdy tu nie był, ale wszyscy mówili, że dyrektor jest bardzo wymagający i lubi ochrzaniać ludzi. W tym momencie szef patrzy na niego, widzi postać, która wydaje mu się niezwykle mała, z pochyloną głową, mówiącą jakby błagalnym głosem, i zaczyna się zastanawiać, czy chce mieć kogoś takiego na stanowisku menadżera. Wezwał go, by pogratulować mu jego ostatnich osiągnięć, ale jakoś stracił na to ochotę. Może po tym, jak menadżer wszedł i powiedział: Witam Panie dyrektorze, co złego się stało? Tak jakby coś złego w ogóle musiało się stać. No, ale skoro już jest wezwany do dyrektora, to prawdopodobnie tylko i wyłącznie po to, żeby dostać ochrzan, albo nawet, co gorsza, być zwolnionym z pracy. Dyrektor, widząc go, myśli sobie: Aaach. Ci pracownicy, zawsze się mnie boją, po czym zakłada sobie ręce, bo ma zmęczone, jedna na drugą. Teraz pracownik martwi się jeszcze bardziej — niedawno przeczytał psychologiczną pozycję dotyczącą mowy ciała: O Boże! On jest zamknięty na komunikację ze mną, nie chce ze mną rozmawiać! Gdy tak myśli, zaczyna się zastanawiać, z jakiego powodu dyrektor może być zły, i mówi: Panie dyrektorze, wtedy, gdy ilość zamówień spadła o 5%, to było to związane z moim słabszym okresem w życiu prywatnym. Dyrektor od razu mówi do siebie: Zaraz, zaraz, sprzedaż spadła o 5%, ale przecież wzrosła nam później o 15%. Ale skoro on zwraca na to uwagę, to najwyraźniej ten spadek musi być ważny.

Pracownik tłumaczy się dalej i właściwie tłumaczy się, nie wiedząc z czego, a dyrektor słucha i zastanawia się, po co mu te informacje. Z grzeczności i zdziwienia nie przerywa. Po półgodzinnej rozmowie pracownik wychodzi, mając nadzieję, że się wytłumaczył, a dyrektor zastanawia się, czy aby na pewno gość, który u niego pracuje jako menadżer, który został wezwany, by dostać pochwałę, aby na pewno powinien ją dostać. I czy aby na pewno jest na właściwym stanowisku.

Historia trzecia

Stado koleżanek, świetnie się bawią. Są w bardzo modnym klubie w samym sercu wakacyjnego kurortu. Rewelacyjna atmosfera, piją ulubione drinki, słychać dudniącą muzykę.

Nagle pojawia się facet, który podoba się im wszystkim. Podchodzi do jednej z nich. Prosi ją do tańca, ta się zgadza i puszcza oko do swoich koleżanek, po czym idzie na parkiet i zaczyna go kusić tak, jak to potrafi najlepiej. W tym momencie jedna z nich zaczyna być zazdrosna, że nie została wybrana, i mówi: Ach, ta nasza Kasia to taka puszczalska jest, ona to z każdym facetem by poszła. Druga od razu komentuje: No wiesz co, nie przesadzaj, nie chodzi o Kaśkę, chodzi o to, że ona zawsze wybiera sobie takich facetów, którzy później biorą ją do siebie na jedną noc i zostawiają na zawsze. To jest cała nasza Kasia. Trzecia dodaje: A wiecie co? Wy tak mówicie tylko dlatego, że jesteście zazdrosne. Tak naprawdę każda z nas chciałaby tam być. Czwarta też ma swoje zdanie: No, no, mów za siebie. Ja bym tam wcale nie chciała być, wolę być tutaj z wami. No, prawie z wszystkimi wami, bo niekoniecznie z tobą. — Co? Co powiedziałaś? Nie chciałabyś być tutaj ze mną?

I po pięciu minutach wszystkie stwierdzają, że niestety muszą iść do domu i nie mają ochoty dłużej się bawić. Żadna z nich nie powie, o co tak naprawdę chodzi, bo każda w gruncie rzeczy ma ochotę zachować pewną polityczną poprawność. Nie myślą wcale w kategoriach, że mogły zdecydowanie inaczej spędzić ten wieczór. A tak skończyło się na poczuciu winy. Bogu ducha winna Kasia po prostu tańczy i jest to jedyna informacja, jaką one mogą dostać; cała reszta to interpretacja tego, co się wydarzyło.

Energie

Pan Bóg, w tej wersji, która nie zna interpretacji, zaprosił przed swoje oblicze Jacka Nicholsona, Matkę Teresę i Pitagorasa. Spojrzał na nich, uśmiechnął się, jak tylko Bóg potrafi, i powiedział:

Poznaliście kiedyś wersję, że do Nieba idą święci, a do Piekła grzesznicy. Jest zupełnie inaczej — tam, gdzie pójdą święci, zawsze zrobią Niebo, a tam, gdzie grzesznicy, pojawi się Piekło. Za ostatniego życia graliście różne role i każdy z Was dał światu coś innego. Każdy z Was, jak każdy człowiek, został wyposażony w diabła i anioła, by mógł wybierać i decydować o życiu. Kamień nigdy nie zdecyduje, co jest dobre, a co złe, ale wy mogliście. To odróżnia ludzi od wszystkich innych kreacji, jakie stworzyłem: zawsze, w ostatecznym rozrachunku, to oni decydują. Stoicie teraz przede mną nie dlatego, że będziecie oceniani, ale dlatego, że przeżyliście swoje życie i rozumiecie więcej. Co daliście światu?

Jack Nicholson uśmiechnął się zawadiacko. Mrugnął do Boga, z nieskrywaną pewnością siebie nonszalancko zdjął z nosa markowe okulary. Poprawił szykowną marynarkę, obrócił złoty sygnet na palcu i odpowiedział z dumą:

„Dałem światu energię seksualną. Pokazywałem całym swoim życiem, na czym polega jakościowe przeżywanie emocji i rozwijanie w sobie męskości. Stałem się kultową ikoną mojego pokolenia i następnych, zasiadając w panteonie najważniejszych ludzi XX wieku”.

Bóg przeniósł swój absolutny wzrok na Matkę Teresę. Ta pochyliła jeszcze bardziej głowę, padła na kolana i zaczęła się modlić, przepraszając za grzechy. Bóg poprosił ją, by wstała. Zapytał, co dała światu.

„Kochałam wszystko i wszystkich. Chciałam jak najwięcej pomagać i głosić Twoje słowo, by ludziom żyło się lepiej i by biedni też mieli szansę. Poświęciłam całe swoje życie Miłości i rezygnowałam z wszystkiego, by innym było lepiej”.

Bóg spojrzał na Pitagorasa. Ponieważ poza umysłem czas nie istnieje, a na pewnym etapie dojrzałości najpierw się akceptuje, a potem dopiero rozumie, nikt z trójki nie pytał nawet, dlaczego wybrał właśnie ich. Pitagoras zamyślił się. Wszedł w intelektualny dialog wewnętrzny, zadał sobie pytanie i zaczął się zastanawiać, co takiego dał światu. Jeden wniosek poprzedzał drugi, nie zgadzał się z żadnym z nich, więc o mały włos nie powiedziałby nic, rozmawiając ze sobą samym. W końcu, ponaglany przez Nicholsona, któremu spieszyło się do niebiańskich wygód, skomentował:

„Dałem światu nowe spojrzenie na myślenie. Nauczyłem go, by intelekt prowadził ludzi przez życie i by rozumem postrzegali rzeczywistość. Dzięki moim prawom dowiodłem, że można umysłem dokonać wszystkiego”.

Stwórca patrzył na nich wszystkich. Jack przestępował zniecierpliwiony z nogi na nogę, Teresa trwała na kolanach, a Pitagoras rysował wyobraźnią nowe wzory. Bóg patrzył na nich i się uśmiechał, bo w bezwarunkowej miłości nie ma ani oceny, ani wymagań, ani żadnych interpretacji. Poprosił ich, by złapali się za ręce. Zamknęli oczy. Zaczęli dawać sobie nawzajem to, co dali światu, stając się wszyscy razem jednością. Wiedział, że dopiero całość jest pełnią.

Nagle Jack Nicholson otworzył oczy i przez krótkie chwile, gdy umysł budzi się i włącza swoje filtry, leżał przerażony i nie wiedział, kim jest. Na ziemię sprowadził go głos ślicznej 20-latki, którą poznał dzień wcześniej w barze. „Co się stało, kochanie?” — zapytała zaspanym głosem i zaczęła drapać go po plecach. „Nic, baby” — odpowiedział. — „Miałem strasznie dziwny sen”. Popatrzył na nią, zdał sobie sprawę, że znowu nie wie, jak jego kochanka ma na imię, i poczuł się strasznie pusto.

W tym samym czasie, choć uwzględniając inne ramy, obudziła się Matka Teresa. Jeszcze nie wstało słońce, a ona już była gotowa witać Pana, jakiego znała. Wstała ze starego, niewygodnego łóżka, ale traf chciał — a może po prostu było to urzeczywistnianie się nocnych lekcji — że się poślizgnęła na podłodze. „Kurwa mać!” — wyrwało jej się z ust i natychmiast zawstydziła się swoich słów. W okamgnieniu znalazła się na kolanach, przepraszając. „Jak mogłam?”. I zastanawiała się potem, gdy pracowała do wieczora, jaki diabeł w nią wstąpił, że tak powiedziała.

Dokładnie o tej samej porze obudził się Pitagoras. W jego łóżku nie było kobiety, nie rozpoczął też dnia inwektywą. Usiadł do stołu z cyrklem, ale coś mu się nie chciało, tak po ludzku, rano robić matematycznych kreacji. Wyszedł w domu i ulice wydawały mu się jakieś inne... Były pełne atrakcyjnych kobiet!! Jedną z nich zabrał do siebie do domu i nawet zapomniał się zastanowić, dlaczego i po co, tak dobrze mu się z nią spało. Została u niego na dłużej. Zakochał się — i wszystko jasne.

A Bóg patrzył na nich i się uśmiechał, bo Bóg nie ma historii, jakie by mu przeszkadzały się uśmiechać. „Pozostanę ich intuicją, tak będzie najlepiej” — pomyślał. I odwrócił swój wzrok, spojrzał na kolejną osobę, która gdzieś indziej przewracała się z boku na bok, ale tutaj, teraz, była tuż przed nim.

„A ty co dałeś światu?” — i spojrzał na Ciebie. A Ty...

...odpowiedziałeś, co osiągnąłeś w tym życiu. Tak jakby osiągnięcia świadczyły o jakości człowieka i jakby można było zmierzyć wartość jednostki. A może jest inaczej? Tam musi być coś więcej...

Logika

Powyższa metafora, jak każda historia, jest dla umysłu paliwem, jakiego potrzebuje. To jego pokarm — umysł karmi się myślami, a te zawsze mają określoną strukturę, o czym przeczytasz w innych częściach książki. Ludzie mają taką wyjątkową cechę, będącą i przekleństwem, i darem (zależy, jak na to patrzeć!), że większość swego życia spędzają na umysłowych wędrówkach, zapominając, że wszystko, co nie jest tu i teraz, nie jest prawdziwe. Odkryli to buddyści lata temu — umysł tworzy złudzenia, ludzie w nie wierzą, tak jakby były prawdziwe, i żyją tymi historiami. Twoje ciało jest zawsze w teraźniejszości, zawsze tutaj, ale Twój umysł może zabierać się ciągle na wycieczki, wchodząc w procesy myślowe. Co to za wycieczki?

Według Richarda Mossa (autora Mandala of Being i wspaniałego modelu ewolucji świadomości o tej samej nazwie, przedstawionego po części poniżej), ludzie większość swojego życia spędzają w swoim umyśle, a nie w rzeczywistości. Ich głowy wędrują po linii czasu do przeszłości i przyszłości, rozpamiętując to, co było, albo planując to, co dopiero nastąpi. Żona może okbie myśleć, co jej mąż robi teraz w delegacji, i tworzyć historie na temat zdrady — zazdrość nie istnieje poza umysłem!! Mija tydzień, ona każde jego zachowanie (szczególnie że nie zadzwonił dziś rano) traktuje w głowie jako podejrzane; w końcu on wraca do domu i zastaje kobietę-strzępek nerwów, mającą do niego pretensje o to, co sama sobie wyobrażała. Tak jakby ktokolwiek inny niż my sami był odpowiedzialny za nasze emocje! Proces pasywności, gdy domagamy się od świata, by był taki, jak my chcemy, jest jedną z najbardziej niewolniczych cech człowieka-robota XXI wieku. To nauczyciel ma mnie nauczyć, mój mąż mnie zaspokoić, rząd dać pieniądze, przyroda słońce, los szczęście, a program w telewizji ciekawość... Ludzie oddali światu swoją niezależność w imię wygody pochodzącej z powtarzania. Czemu Erich Fromm nie napisał obok Ucieczki od wolności także Ucieczki od odpowiedzialności i Ucieczki od myślenia? Pewnie dlatego, że myślenie jest i odpowiedzialnością, i wolnością naraz.

W każdym razie naturą umysłu jest produkowanie historii i ludzie zawsze, szczególnie w naszej kulturze, mają jakąś, by wesprzeć swoją hipotezę.

„Mam problemy z motywacją, bo miałem trudne dzieciństwo”.

„Zostawiła mnie kobieta, bo nie była gotowa na miłość, a ja jestem”.

„To Krzysiek zgłupiał, tak się idiotycznie zachowywał wczoraj, przecież każdy by się zdenerwował”, itd., itd., itd.

Te historie zawsze dotyczą któregoś z tych kontekstów (choć najczęściej więcej niż jednego naraz): przeszłość lub przyszłość i ja lub inni.

a) Przeszłość

Przeprowadzono wiele badań dotyczących tego, jak ludzie pamiętają i na czym tak naprawdę polega przeszłość. Większość ludzi używa jej do oceniania tego, kim są, jacy będą, i za jej pomocą rozumieją świat, nie biorąc pod uwagę, że przeszłość nie tylko się już skończyła, ale w dodatku nasze wspomnienia nie muszą być do końca prawdziwe. Część tak zwanych śladów pamięciowych nigdy się nie wydarzyła (a została na przykład zainstalowana), a każdy z nich jest rozumiany inaczej w zależności od stanu emocjonalnego, dojrzałości, sposobu filtrowania świata itd. Pomyśl tylko — jeśli czujesz się dobrze, Twój umysł podaje Ci tylko te informacje, które są z tym uczuciem związane (np. jak się bawiłeś w dzieciństwie, jak robiłeś sobie żarty itd.), a jeśli źle — jest dokładnie odwrotnie. Zmieniasz przekonanie, że problemy to wyzwania, a nie problemy, i w efekcie nie pamiętasz już przeszłości jako ciągu porażek, ale jako sposobności do ewolucji osobistej i stawania się pełniejszym człowiekiem. Każda ocena przeszłości zawsze dzieje się teraz, a to, jak myślisz, ulega nieprzerwanej, ciągłej i dynamicznej zmianie. To nie jest tak, że coś jakoś było — Ty tworzysz wspomnienia w teraźniejszości i powinieneś przynajmniej wiedzieć, że to, jak je pamiętasz, jest bardzo umowne.

Przyszła kiedyś do mnie dziewczyna na szkolenie i opowiada ze łzami w oczach, jak tata ją uderzył w dzieciństwie, łącząc tę historię ze swoją przyszłością i lękiem przed angażowaniem się w związki z mężczyznami. Pytam ją, czy ją uderzył, czy popchnął (zmiana czasownika zmieni jej film w głowie, który ma w tej chwili o wiele słabsze oddziaływanie). Ona mówi, że uderzył, a ja na to, że uderzył z punktu widzenia małego dziecka, ale z punktu widzenia dorosłego... Popchnął — dodaje za mnie. A jesteś małą dziewczynką, czy masz duuużo więcej lat? Duuużo więcej — odpowiada i się uśmiecha. Reprint, a więc zmiana wspomnienia, została dokonana. Kontynuujemy jeszcze w kilkunastu innych kontekstach (Czy jego ojciec miał czasem takie zachowania? Tak? Widzisz, on musiał to nieświadomie zmodelować, nie miał takich możliwości nauki, jakie masz Ty. To nie jego wina!) i po godzinie pracy jej historia jest już zupełnie inna. Czy zmieniliśmy przeszłość? I tak, i nie. Tak, bo ma w miejsce jednego wspomnienia inne, które jest po prostu lepszą historyjką. Nie, bo przeszłości nie ma nigdzie indziej niż poza umysłem; na dobrą sprawę jedna halucynacja została zamieniona na drugą. Ale ta druga umożliwiła jej kontakty z mężczyznami, zdjęła brzemię przeszłości, dała dostęp do wybaczenia ojcu i tysiąca innych rzeczy, które zmieniają cały twardy dysk w głowie. Póki masz zdrowy dystans do tego, co rzekomo było, póty możesz z naturalną spontanicznością wchodzić w nowe relacje z ludźmi, nie habituować nerwów przy powtarzalnych bodźcach (czyli pan zaczyna rządzić swoim umysłem, który staje się jego sługą) i rozpoczynać swoje życie na nowo z każdym kolejnym momentem. To nie jest kwestia możliwości wyboru — to i tak się dzieje, bo jedyna prawda istnieje teraz i tutaj. Jeśli byś z tego nie korzystał, to byś przespał swoje życie — jak większość ludzi, która jest zawsze umysłem tam, gdzie nie jest ciałem. W dziale dotyczącym ćwiczeń znajdziesz inne przydatne narzędzia do zmiany historyjek z przeszłości.

b) Przyszłość

W świecie umysłowych praw wszystko ma swoje konsekwencje — zawsze jest przyczyna i zawsze jest też skutek. I zwykle wierzymy, że jesteśmy w stanie przewidzieć skutek, jeśli poznamy przyczynę... I czasem może tak być, ale czasem będziemy budować nasze historie w oparciu o spekulacje, które wcale nie są prawdziwe. Kolejna wycieczka umysłu idzie w kierunku przyszłości, czyli się stanie za x czasu.

Jednym z najbardziej popularnych równań umysłowych jest to, że x prowadzi do y. Na przykład ona się do mnie uśmiecha, więc chce iść ze mną do łóżka (mężczyźni w wielu kulturach w taki sposób zinterpretują dłuższe spojrzenia kobiet). Ta historia prowadzi do następnych — jaka będzie w łóżku, jak to zorganizować itd. Im więcej entuzjazmu jest wkładane w przyszłościową halucynację, tym więcej żalu będzie, jeśli historia nie zostanie potwierdzona przez rzeczywistość. Nazywamy to oczekiwaniem, które jest obosiecznym mieczem: dobrze, jeśli się spełni, ale źle, jeśli nie.

Prowadziłem kiedyś szkolenie dla kobiet i zapytałem, która z nich ma oczekiwania w stosunku do mężczyzn. Wszystkie podniosły ręce, więc dostały kartki papieru i długopisy i zrobiły listę dziesięciu najważniejszych oczekiwań wobec drugiej płci. Że mają je kochać, mówić określone rzeczy, dzwonić, pamiętać o rocznicy itd. Po chwili, gdy lista była gotowa, poprosiłem je o napisanie obok, co się stanie, jeśli mężczyźni danego oczekiwania nie spełnią. Od razu zrzedły im miny, że nie będą się czuły kochane, że będzie im źle itd. — generalnie, wyjdą na nieszczęśliwe.

— Czy wiecie, w jaki sposób gotujecie sobie ten los? — zapytałem.

— Oczekiwaniami w stosunku do nich — zrozumiały.

— No to teraz, drogie panie, pytanie za tysiąc punktów. Pozbywamy się oczekiwań czy uczymy się, jak zrobić z niego posłusznego psa swojej pani? — teraz dostały w ręce gorący kartofel! Oj, może parzyć!! Jak sądzisz, ile osób na świecie jest gotowych wziąć pełną kontrolę za swoje życie i odpowiedzialność za to, jak się czują? — Jeśli pozbędziecie się oczekiwań, przestaniecie być od czegokolwiek zależne, bo niezadowolenie jest wynikiem ich posiadania. Gotowe?

I zrozumiały dobrze. Mieć oczekiwania od egzystencji, że będzie taka, jaką chce ich dana osobowość, budować relacje z umysłem, a nie z rzeczywistością, to sprowadzać na siebie ewentualność cierpienia, jeśli to oczekiwanie nie zostanie spełnione. A naiwnie byłoby sądzić, że partner będzie zaprogramowanym robotem, który zawsze zrobi to, co my chcemy. Naiwne albo strasznie nudne — zrobienie z drugiego człowieka emocjonalnego niewolnika jest wykonywalne przy odpowiedniej znajomości technologii komunikacyjnych, ale odbiera nam możliwość rośnięcia i uczenia się. Gdy są wymagania, mądrzejemy. Gdy ich nie ma, gnuśniejmy w wygodzie i poczuciu pseudobezpieczeństwa, że jak się nic nie zmieni, to wszystko będzie OK. Obudź się — zmieni się. Zawsze się zmienia. Inaczej byłbyś taki sam, a nigdy taki sam nie byłeś. I nigdy nie będziesz.

Przyszłość to kolejna historia na temat naszego życia, w jaką wchodzi umysł. Halucynuje, w zależności od miliardów czynników, jak będzie i ludzie żyją przyszłością, tracąc to, co mają. Wraz ze wzrostem standardów w naszej kulturze tracimy coraz bardziej możliwość cieszenia się normalnością, bo trwa wyścig ku temu, kto jest bardziej wyjątkowy.

Na spotkaniu Rady Nadzorczej w wielkiej firmie prezes chwali swoich menedżerów tak zwanego topowego szczebla. Pyta ich, co osiągnęli dzisiaj, z czego są dumni i zadowoleni:

— Zatrudniłem świetnego pracownika — mówi jeden. — Polowałem na jego głowę pół roku!

I wszyscy kiwają z aprobatą.

— Doprowadziłem do przejęcia akcji największego konkurenta! Mamy pakiet większościowy ich firmy i nie są już dla nas żadnym zagrożeniem!

I wszyscy biją brawo.

— Napisałem 200-stronicowy plan rozwoju firmy i mam w nim rewolucyjne rozwiązania, które zwiększą nasze zyski o 100% w ciągu najbliższych kilku miesięcy.

I każdy ściska mu dłoń.

Aż dochodzą do ostatniego, który siedział do tej pory cicho.

— Z czego ty jesteś dumny? Co dzisiaj osiągnąłeś?

— Wstałem rano.

I nikt nic nie mówi. Nikt go nie rozumie. Nikt nie dojrzał do tego, by poznać prawdę pod spodem.

Gdy tylko będę mieć X... To wtedy już będę szczęśliwym człowiekiem. Pod X możesz podstawić samochód, partnera, cokolwiek by to było, co jest desygnatem warunkowego szczęścia. Potem ludzie latami pracują na dom, ale jak już go kupią, to po drodze zdążyły im się zmienić wymagania i teraz to chcą mieć większy... I tak w kółko Macieju. Prawda jest taka, że jeśli się nie umiesz cieszyć maluchem, nie zabieraj się za Ferrari, bo staniesz się jego niewolnikiem. Cieszenie się jest umiejętnością wynikającą z radości, a nie z posiadanego przedmiotu — to zdolność przeżywania, a nie wywoływania stanów emocjonalnych. Uważaj, by przyszłość nie zabrała Ci tego, co masz teraz i czym możesz się cieszyć. Nie daj się nabrać na zastrzyk entuzjazmu z pieniędzy, bo najwyraźniej gwiazdy hollywoodzkie mają ich od groma, ale ciągle chodzą na nowe odwyki. Najlepsze rzeczy w tym życiu są za darmo. Planuj i organizuj, ale nie trać życia na to, co rzekomo będzie. Prawdziwe związki mogą trwać i dzień, i całe życie, ale idealne ma być tylko to drugie... Obudź się — potem ktoś będzie chciał iść swoją drogą i się rozstać, a my będziemy mieli do niego pretensje o to, że nie chce tego, co my. Relacja z egzystencją czyni z nas przyjaciela życia, a nie egoistycznego kontrolera, który rozkazuje mu, jakie ma być. Ludzie nie zakochują się w robotach, jakie stworzą, ale w człowieku, jakiego poznają, za to, kim jest. Mężczyźni długo muszą dojrzewać, by dotarło do nich, że kobiety kochają ich za to, kim są, a nie za to, co mają. Wielu ludzi w pracy jest już na imprezie (zgadnij, czy pracują tak samo, jakby ich głowa była w biurze, skoncentrowana na zadaniach), ba, na urlop jadą umysłem nawet miesiące wcześniej! A wracają z niego swoimi myślami, zanim wsiądą do samolotu. Itd.

Przyszłość przynosi owoce, te planowane i te nieplanowane. Organizacja umysłu w taki sposób, by było jak najwięcej tych najsmaczniejszych do zbierania, przy jednoczesnej akceptacji nieprzewidywalności zdarzeń daje Ci dostęp do szczęścia w środku, a nie jedynie entuzjazmu na zewnątrz. Może stanie się tak, jak podpowiada Ci umysł, a może nie. Zrób wszystko, by było jak najlepiej, z szacunkiem do tego, że może być inaczej. To jest ludzkie.

c) Ja

Słyszałeś kiedyś, jak ludzie mają opinie na swój własny temat? To znaczy, że jedno Ja (to, które ocenia) jest stawiane w pozycji nadrzędnej... w stosunku do drugiego Ja (tego, które jest oceniane). Czy to znaczy, że tych osobowości jest więcej i że to, jak się widzimy i oceniamy, jest tylko małą kroplą w całym niemierzalnym oceanie? Może to, kim rzekomo w mojej głowie jestem, jest o wiele głębszym pojęciem, niż mój umysł jest w stanie zdefiniować? Może jesteś czymś więcej, niż sądzisz na swój własny temat? Ciekawe. Zrób eksperyment. Dokończ zdanie: Jestem.... A teraz zapytaj, kto to powiedział. Jeśli pomyślisz, że Ty, od razu zadaj sobie następne pytanie: A kto mówi, że to ja? Bo jeśli wyjdzie na to (hihihi, jesteś po uszy w tarapatach), że Ty powiedziałeś, że to Ty... To zastanów się, czy tego pytania nie można kontynuować w nieskończoność. W pewnej chwili, kto wie, może uda Ci się zrozumieć, że prawdziwe Ja jest czymś o wiele głębszym, niż możesz wyrazić słowami.

Fakt posiadania opinii na swój własny temat jest wyuczonym procesem posiadania tak zwanych osobowości — przetrwaniowych schematów tożsamościowych, którymi umysł adaptuje się do istniejących warunków środowiskowych. Dziecko wraca ze szkoły z czwórką, tata jest ambitny i robi minę; dziecko następnym razem przynosi piątkę, tata jest szczęśliwszy i daje nagrodę. Wiadomość dla dziecka jest oczywista — istnieją w świecie określone warunki, które, jeśli są spełnione, dają wymierne korzyści. Podzielenie świata na dobry i zły, miły i niemiły jest konieczne do przetrwania w społecznościach, ale ma swoje konsekwencje; ludzie, tworząc te maski, zapominają, kim są tak naprawdę i kim się urodzili, a zamieniają się w twory swoich własnych umysłów, które spełniają przetrwaniowe role. Popatrz w telewizję i zobacz, ile osób potworzyło sobie osobowości, które cieszą tłumy, zarabiają pieniądze; ile kobiet doczepia sobie paznokcie do ziemi albo robi operacje po to, by dostać to, czego oczekuje ich tożsamość. To się nazywa umysłową sprzedażą i wyjście z niej jest jednym z etapów na drodze do stania się świadomym człowiekiem.

Gdy się urodziłeś, natura dała Ci bezwarunkowość — miłość do matki niezależnie od tego, czy waży 200, czy 30 kg. Ale jej mąż może jej nie akceptować, jeśli nie pasuje do jego wyobrażenia o kobietach. Dla Ciebie ona jest piękna, co jest ponadczasowe i wewnętrzne, a dla niego może być atrakcyjna, co można osiągnąć hormonami, operacjami itd. Jako małe dziecko masz motywację do wszystkiego, bo robisz tylko to, na co masz ochotę. Śpisz wtedy, kiedy Twoje ciało tego chce, czasem chce więcej, a czasem mniej. Potem idziesz do przedszkola i musisz spać w południe, bo tak chce przedszkolanka — i to jest głupie, bo każdy system ma być dla i pod ludzi, a nie odwrotnie. Większość dzieci ma szybko miażdżone poczucie indywidualności i jeśli kiedyś się nie zbuntują — co jest etapem wychodzenia z autorytetów zewnętrznych — pozostaną jedną ze swoich osobowości, która działa tylko w określonych warunkach. Facet, który zdobywa ją psychiczną siłą (np. krzykami), przetrwa tylko w warunkach, w których jego partnerka boi się być zostawiona. Jeśli ona pozbędzie się tego lęku, poszuka innego, to takie proste. On nie zainwestuje w taką kobietę, która będzie od niego wymagała, więc stworzy sobie iluzję, że ma rację. A nie ma — po prostu w jego systemie istnieje lęk, który daje drugiej stronie poczucie kontroli. Jak ktoś go nie ma, nigdy nie da sobą pomiatać. Nigdy.

W pewnej chwili, według psychologów szacunkowo około 3. roku życia, zaczynają się pojawiać koncepty Ja i tworzą się osobowości. Jest ich cała masa, nawet jak sięgniesz do psychologii, to poczytasz o borderline, o neurotykach, psychotykach itd. A gwarantuję Ci, że nie ma jeszcze takiego, co miałby neurozę, kiedy sika. Sikają bez neurozy. Śpią też bez niej. Czasem wchodzą w historie i wierzą w to, jacy rzekomo są, bo ktoś „mądry” im powiedział. Pamiętaj: nie ma jeszcze takiej teorii, której by nie obalono. Hipoteza zawsze się sama udowadnia, zacznij więc krok wcześniej — zbuduj mądrą hipotezę. I licz się z tym, że postawisz potem kolejną, jeszcze mądrzejszą. To się chyba nawet jakoś nazywa... Zaraz, zaraz… Jak to było... Ach! Mam! To rozwój. Tak to się nazywa!

O tożsamościach zostanie napisana osobna książka — temat jest tak fascynujący i bogaty, że warto go porządnie zgłębić.

d) Inni

To Stefan!! To jego wina! To prezydent! To głupi nauczyciel!!! Itd. — aż do odpowiedzialnościowej śmierci, wraz z rozwojem pasywności, gdzie z aktywnego dziecka, które samodzielnie decyduje o tym, jak myśli, co robi i jak to robi, stajemy się społecznymi tworami, które żądają od innych, by byli tacy, jak my chcemy. Dlatego mało kto jest na etapie emocjonalnej dojrzałości, w której bierze stuprocentową odpowiedzialność za swoje uczucia i myśli, i przestaje mieć pretensje do świata, że jest inny, niż myślał. Świat zewnętrzny jest jedynie kopią naszego wewnętrznego modelu rzeczywistości. Może następnym razem, gdy się wkurzysz, zamiast zabierać sobie możliwość zyskania wolności poprzez obwinianie kogoś, pomyślisz: Chwila! Jego zachowanie mnie kontroluje, bo z automatu źle się czuję! I zamiast wchodzić w to, jaka to druga strona jest zła, weźmiesz odpowiedzialność i zmienisz reakcję. Tylko to da Ci wolność i prawdziwą niezależność, a reszta to etykietki, które się przyczepia ludziom i w nie wierzy. Nikt nie rodzi się katolikiem albo muzułmaninem, nikt nie rodzi się z osobowościami, z charakterami itp. — rodzimy się równi, umieramy równi, po drodze po prostu umysł kategoryzuje świat. Wszystko kategoryzuje! Taka jego natura, na tym polega jego rola, by miał na każde zjawisko odpowiednią etykietę. Powstaje więc nawet sytuacja, w której ludzie definiują, kim jest przyjaciel... Tworzą kryteria wejścia, że muszą go znać odpowiedni czas, czuć zaufanie itd., tak jakby umysł był kompetentny do decydowania — oo, minęły już dwa lata, możesz być już przyjacielem, ale nie bliskim — bliski przyjaciel jest od 3 lat. Poczekamy, przylepię Ci na czoło kolejną etykietę w swoim umyśle. Tak jak chodzi po planecie jakiś mężczyzna, który nie ma jeszcze etykiety „mój”. Pojawi się potem kobieta i będzie chciała, by stał się jej własnością. Ludzi się nie posiada — albo są obok z wolnej woli, bo tak chcą, albo są ze strachu i trzyma ich w związku coś, co nie ma racji bytu (lęk można zdjąć). Miłość nie rodzi się w warunkach lęku, ale bezwarunkowości. W akceptacji, a nie zmuszaniu. W wolności, a nie kontroli. We wrodzonej ciekawości, a nie umysłowych trikach, służących do jej wywołania. Jest ponadczasowa i nigdy niezwiązana z jedną osobą (to jest przywiązanie), ale z podejściem do życia, w którym się kocha. Nie za coś, ale po prostu się kocha. A to już energia serca, która rządzi się zupełnie innymi prawami. Mimo tylu tysięcy lat tworzenia literatury i sztuki nikomu nie udało się jej zdefiniować. I nadal się nie uda. Ona wykracza dalece poza umysł.

Serce

Energia serca jest związana z bezwarunkowością, która jest nam wszystkim dana jako urodzinowy prezent. Jako dzieci jesteśmy prawdziwi i wychodząc z tego okresu, często raz na zawsze tracimy prawdziwych siebie, oddając się we władzę przetrwaniowych osobowości naszych ego. Małe dziecko, które się rodzi, jest wyposażone w pełnię człowieczeństwa i gdyby nie to, że ją później zatracamy, moglibyśmy tak funkcjonować już przez całe to wcielenie. Ale nie możemy — dziecko nie ma wyboru, że bezwarunkowo kocha matkę i tym samym, bez elementu wolnej woli, nie może wybrać, czy stworzyć, swojej doskonałości. Dorosły może — on dopiero dorasta do tego, że ma w sobie i diabła, i anioła, i w życiu jako człowiek przyjdzie mu decydować, z którym z nich u boku żyć. W każdej sekundzie, bez wyjątku, mamy wybór i to dopiero czyni z nas kogoś, kogo można nazwać człowiekiem. My możemy wybierać, a maszyny nie. Wraz z końcem dzieciństwa, a więc przejściem na życie umysłowymi historiami, jakich wymian dokonujemy?

- Miłość zamienia się na kontrakty

W świecie umysłowych targów, gdzie istnieją związki nie tylko oparte na uczuciu, ale także tzw. układy, ludzie potrafią zamienić bezwarunkowość na bardziej świadome lub nieświadome kontrakty. Małe dziecko kocha swoją matkę niezależnie od jakichkolwiek czynników — pochodzenia, koloru oczu, wykształcenia, wagi, wzrostu, rozmiarów części ciała i całej reszty — czego dorosły mężczyzna może nie umieć jej dać. Miłość: rodzisz się z nią, jest naturalną częścią człowieczeństwa i pozostaje niedefiniowalna na poziomie umysłowym — co nie zmienia tego, że w naszym świecie przybrała formę umów międzyludzkich, które opierają się na wyliczalnej wymianie dóbr i usług. Umysł nie jest w stanie kontrolować miłości, a ponieważ w jego naturze leży rozumienie świata tworzonymi historiami, dlatego odrzuca miłość jako formę życia na rzecz zrozumiałych przez siebie kontraktów. Dlatego większość facetów nie zdecyduje się zainwestować w miłość, bo stracą w niej swoje maski i nie będą mogli już dłużej udawać takich, jakimi chcą być widziani — silnych, męskich, w pełni kontroli. Gdy dziecko, wychowywane w pewnym środowisku warunkowych osobowości swoich rodziców, dostaje systematycznie warunkowe komunikaty (fajnie, że dostałeś trójkę, ale przynieś następnym razem piątkę i dostaniesz dziesięć złotych), uczy się błyskawicznie, że dopiero gdy jest jakieś (a więc spełnia określone warunki), dostaje akceptację, uwagę i całą resztę potrzebnych do funkcjonowania w dziecięcym świecie rzeczy. Nie jest na tyle świadome, by samodzielnie mogło zobaczyć prawdziwego człowieka za maską swojej mamy czy ambitnego ojca, więc adaptuje się do istniejących warunków, by móc przetrwać. W efekcie tworzy cały szereg osobowości, które potem, w postaci dialogów wewnętrznych, prowadzą między sobą wewnętrzne batalie o to, co powinno, ma, mogło zrobić. W Twojej naturze, obojętnie jak bardzo po drodze to zgubiłeś, jest kochać — i nigdy nie musisz się uczyć miłości, wystarczy, że porzucisz niekochanie — wszystkie lęki, obawy, kotwice i inne cienie, które nie pozwalają nam cieszyć się życiem.

- Przyjaźń staje się znajomością

Którą warto mieć, bo można coś zyskać... I wtedy człowiek staje się dobrym produktem, który ma do zaoferowania określone usługi. Jeśli nie, przestaje być usługodawcą, wróć, przestaje być „przyjacielem”. Wiele lat temu potrzebowałem od mojego, jak szumnie mi systematycznie przypominał, przyjaciela, pomocy finansowej. Miałem kilka wypadków losowych i na parę miesięcy chciałem pożyczyć trochę forsy. Mój przyjaciel, choć wiedziałem, że dla niego taka śmieszna suma nic nie oznacza, zniknął na chwilę — akurat parę miesięcy — bo, jak się potem dowiedziałem, przyjaciołom się pieniędzy nie pożycza. Rysa na szkle zakłóciła zaufanie, bo wiedziałem już, że dla niego jestem OK, gdy jestem jakiś, a nie kiedy jestem po prostu sobą, niezależnie od stanu finansowego. Potem zacząłem zauważać inne oszustwa jego maski: że nie byłem wystarczająco wdzięczny za jego wsparcie, że nie pisałem do niego przez całe dwa tygodnie i cała reszta manipulacji, które nie pozwalały mu już traktować mnie jak przyjaciela. Umysł zmienia to, co bierze się z naturalnej miłości do ludzi, takich, jakimi są, ze swoją indywidualnością, a nie osobowością, w warunkowe kategorie, zależne od określonych czynników. Dochodzi więc do paradoksów, gdy ktoś opowiada Ci o tym, że dla niego przyjaźń zaczyna się dopiero od drugiego roku znajomości, a wcześniej to najwyżej jest się kolegą. Tak jakby przyjaźń można było w jakikolwiek sposób zmierzyć! Rzecz w tym, że on przed swoim przyjacielem (jeśli taką etykietę przyczepił do czoła drugiej strony) chętnie się otworzy, a przed kolegą (bo nie minęły jeszcze dwa lata) będzie bardziej zamknięty. Tak jakby po zajściu magicznego, niewidzialnego warunku druga strona się zmieniała. Nie. To my ją inaczej traktujemy. Umysł nie jest kompetentny, by decydować o relacjach z ludźmi!

- Życzliwość staje się uprzejmością

Bo to chodliwy towar! Jeśli jesteś miły, to ludzie Cię szanują i prawidłowo traktują. Dochodzi więc do sytuacji, że ludzie traktują pomaganie innym jako rynkowy sposób osiągnięcia czegoś — na przykład jestem miły, bo wtedy wszyscy się uśmiechają. Jeśli uprzejmość nie jest życzliwością, a więc prawdziwym i naturalnym podejściem do ludzi, z jakim rodzi się każdy z nas, ale środkiem do zdobywania celu, to jest socjalnym narzędziem, które odsuwa ludzi od siebie bardziej, niż ich łączy. Ile razy byłeś w sytuacji socjalnej, w jakiej ktoś niespójnie zagaił o pogodę i gadka tak samo się skończyła, jak zaczęła, a obu komunikujących się myślało w kategoriach: po co ten głupi bajer. Uczą nas, że jak nie będziemy mili, to nie przeżyjemy w grupach; szkoda, że nie dodają, że życzliwość to naturalny stan bytu i że ludzie pomagają sobie nawzajem, chyba że coś jest z nimi nie tak. Umysłowa reprezentacja życzliwości, czyli bycie miłym, jest po prostu sztuczna i nieprawdziwa, i zakłada ludziom maski, miast je zdejmować.

- Szczerość staje się polityczną poprawnością

Po tylu latach uczenia mężczyzn, jak myślą kobiety, widzę oczywisty wniosek: zdecydowana większość ich komunikacji z dziewczynami idzie w to, co powiedzieć, co zrobić, jak się zachować itp., by wypaść przed nimi jak najlepiej. Mówi się, że jak chcesz zapytać kogoś o prawdziwą opinię, to zapytaj dziecko, bo ono jest szczere — a dorośli zawsze mają dobrą historię na to, dlaczego szczerzy nie są. Bo rzekomo stracą relację (jeśli nie mogą w niej szczerze powiedzieć, co czują i myślą, to wcale jej nie mieli i się oszukują), bo szef ich wyrzuci z pracy (a więc pracują tam, gdzie nie chcą, i mają z szefem układ, zamiast prawdziwego związku) itd. Dlatego dochodzi do sytuacji, w których ogromny, obżerający się kilkusetkilogramowy grubas staje się nie do końca szczupły, co ma swoje konsekwencje, bo trzymanie go w umysłowej bajce o byciu chudym inaczej wcale mu nie pomaga. Tak ogromna inwestycja ze strony ludzi idzie w to, jak upiększyć swój komunikat, zamiast po prostu go przekazać, że gra pozorów staje się zasadą, a nie niepotrzebnym balastem. Prawdziwość dziecka polega nie na byciu kształtowanym na dobry rynkowy produkt, ale na mówieniu, co czuje. A to idzie z serca, a nie z wyuczonych socjalnie zasad, które nakazują Ci być jakimś.

- „Robię to, co chcę”, jest zmieniane na „muszę” i „powinienem”

To bardzo proste — motywacja jest potrzebna tylko do tych rzeczy, na które nie ma się ochoty. Jeśli zaczniesz żyć — a to jedyna droga — realizując się tak, jak Ty chcesz, to wtedy jest pewne, że wyjdziesz z krain „muszę” i „powinienem”. To pierwsze nakłada na nas stres i obawę, i wsadza w kontekst, w którym wcale nie chcemy być. Na przykład ktoś Ci powie, że musi iść do pracy, i od razu wiadomo, że wcale tego nie chce. Czy ma historię, że musi zarabiać, albo jakąkolwiek inną? Oczywiście! Umysł zawsze ma historię, byleby tylko w nią uwierzyć... Potrafią to małe dzieci, które cieszą się wszystkim i wszędzie, ale dorosłych, im dalej zachodzą w swoich tzw. sukcesach, tym trudniej zadowolić... Zrób listę rzeczy w swoim życiu, które chcesz robić, i takich, które musisz lub powinieneś. Te ostatnie zamień na lubienie albo po prostu z nich zrezygnuj, a te pierwsze traktuj jako punkt wyjściowy i naturalny stan rzeczy. Nie udawaj sam przed sobą, że musisz cokolwiek robić — nie musisz. Możesz, jeśli wystarczy Ci odwagi, by tak żyć.

- Radość zastępuje się entuzjazmem

Który, podobnie jak każda emocja, jest określony poprzez czas trwania, osoby, miejsca, powody i konsekwencje. Każda emocja, tak jak powstaje, tak się i kończy — to kwestia zmiany warunków, które ją określają. Ponieważ nasze nerwy szybko się habituują, po jakimś czasie to, co nas cieszyło wcześniej, cieszyć przestaje; wtedy trzeba kupić kolejną parę butów, inny samochód, zmienić dziewczynę itd. Radość to umiejętność cieszenia się życiem, która, podobnie jak każde uczucie, jest ponadczasowa, ponadosobowa i bezwarunkowa. Radość bierze się ze środka i nie trzeba jej wywoływać, jak jest w przypadku entuzjazmu. Ten potrzebuje powodów, a radość nie, bo jest naturalnym stanem bytu.

Zamiana uczuć na emocje nie jest związana tylko z powyższym przykładem — tak samo dzieje się też ze spokojem i relaksem (relaks trzeba tworzyć, a więc wkładać wysiłek w to, by się odprężyć, co samo w sobie jest nieefektywnym konceptem), pięknem i atrakcyjnością (to pierwsze idzie ze środka i jest związane z wewnętrzną mocą, z blaskiem, niezależnym od płci i wieku, a to drugie jest warunkowe i można je zdobyć hormonami czy operacjami plastycznymi) i wieloma innymi, warunkowymi koncepcjami.

Energia serca, bez której życie zamienia się w ciągły wyścig po więcej i lepiej albo ucieczkę od mniej i gorzej, opiera się prawom fizyki Einsteina. Absolut, jaki oferuje swoją bezwarunkowością, nigdy nie będzie mógł być zrozumiany przez umysł, którego cała natura opiera się na relatywizmach. Dziś szefowie firm podpisują lojalki z pracownikami, bo owszem — lojalność można kupić, ale zaufania już absolutnie nie. Przekonanie umysłu, który zdominował człowieka XXI wieku, że poprzez całkowitą reprezentacyjną kontrolę wszystkiego może rządzić światem, jest naiwne — ludzie żyją swymi historiami, które ten umysł im produkuje, i mimo osiągania intelektualizmem sukcesów (bycie bogatym w naszej kulturze staje się typowe), zdążyliśmy przy okazji tak bardzo oddalić się od nas samych, tych prawdziwych, że coraz trudniej nas zaspokoić. Faceci, zamiast realizowania swojej głębi jako prawdziwi mężczyźni, wybierają powierzchnię solarium i dużego mięśnia, kobiety walczą o swoje równe prawa, stając się bardziej męskie niż kobiece, a od dzieci wymaga się bycia małymi geniuszami, co jest podobno ważniejsze niż beztroska gra w piłkę. Kooperacyjność serca, jego miłość i bezwarunkowość staje się ostoją dla tych wszystkich, którzy w świecie umysłowej walki chcą stać się pełnymi ludźmi i zrozumieć, że stając się niewolnikami swych biznesów, pieniędzy, dziewczyn i ambicji, stracili cały humanizm, z jakim się urodzili. Radość, spokój, bogactwo ducha, odkrywanie swych własnych praw, intymność, wolność i te wszystkie rzeczy, które odróżniają nas od zwierząt i robotów, są sprzedawane na rynku umysłowej komercji pod dobrze brzmiącymi nazwami (bądź atrakcyjna, niech oglądają się za Tobą wszyscy faceci!). Jeśli chcesz wyjść poza umysł i jego historie, energia serca jest tym, co puka do Twoich drzwi od zawsze, ale nie zawsze mogła być wpuszczana. Najwyższy czas odpuścić...

Seks

Energia seksualna, mimo że kojarzy się z tymi wesołymi ruchami jednego na drugim, tak naprawdę jest związana z energetycznym centrum emocji — wibracji niższego rzędu. Emocje, jako sposób filtrowania świata, dają wiele życia życiu i na pewnym etapie bez nich nie bylibyśmy w stanie rozumieć świata, jaki jest nam oferowany (a przynajmniej go reprezentować). W tej energii, jako że jej nie znają, wysiada ogromna liczba mężczyzn, którzy inwestują swoje życia w logiczne rozumienie świata. Potrafią wszystko opisać w zdysocjowanej, racjonalnej pozie, ale ich umiejętność asocjowania się z doświadczeniem i faktycznego przeżywania go przypomina, jak mówiła Hermiona Granger w Harrym Potterze, wrażliwość łyżki stołowej. Kobieta płacze, on się od niej komunikacyjnie odbija, bo nie czując tego, co ona, nie jest w stanie jej pomóc. On przytuli, bo przeczyta tak w książce, ale bez współodczuwania, zabijanego przekonaniami intelektu, przez co ona poczuje kłodę na swoim ciele. Pułapka logiki zostanie błyskawicznie wychwycona przez emocje, które, jeśli nie są rozumiane, odgrodzą murem logika od przeżywającego.

Energia seksualna jest głodna — stąd się bierze ambicja ze swoim brakiem zaspokojenia, chęć zdobywania i posiadania władzy. To z tej energii czerpią moc sukces i atrakcyjność, w niej lśnią szpilki i pozują najlepsze garnitury. Seks musi udowadniać, i to bez przerwy, sobie, innym i zbierać podziw i nagrody. Rozwinięte wibracje energii seksualnej czynią z nas maszyny do osiągania sukcesu — szefów korporacji, chłopców ścigających się na ulicach szybkimi samochodami, lansujące się gwiazdki z telewizji i śmichy-chichy porównujących się do innych dziewczynek. Ona tworzy ego i jest koniecznym elementem rozwoju buntownika, który z mamusi przechodzi na matkującą żonę, z córci, jaka w mężu szuka ojca, z dziecka które nie wie, co to znaczy niezależność i władza. W procesie rozwoju większość ludzi przejdzie przez tak zwany autorytet zewnętrzny, gdzie odda prowadzenie swego umysłu hipnozom znajomych, mediów, gwiazd, rodziny, księży itp. Gdy owca zaczyna się buntować i nie chce już żyć czyimś transem, wtedy rozpoczyna się proces budowania autorytetów wewnętrznych i tak zwanych silnych osobowości. Teraz ktoś ma „własne zdanie” i w coraz mniejszym stopniu pyta innych o ich opinię, bo zaczyna zjadać coraz więcej rozumów, przez co oczywiście łatwo go prowokować. To proces budowania ego — i jeśli on nie nastąpi, człowiek nie będzie miał szansy porzucenia tego ego na rzecz innych energii i zrozumienia, dlaczego miłość jest esencją i kwintesencją życia. Dlatego chłopiec, który ma wszystko od rodziców i mama za niego podciera pupę, nigdy nie będzie miał szansy stać się facetem — ten poznaje energię seksualną i czy to poprzez zarabianie pieniędzy, sport, jeżdżenie samochodem, kobiety czy znajomych, poznaje uczucie władzy i dominacji. Jak każdy superbohater, najpierw dowiaduje się, co jest jego mocą. Dopiero potem będzie decydował o tym, w jakim celu walczy i czy to w ogóle jest walka (i dojrzałość idzie dalej...). Dlatego w pewnej chwili, gdy facet konwertuje energię ego na bycie mężczyzną, wchodzi na poziomy, których jego maska nigdy mu nie pokaże — intymności, odpowiedzialności, wiary, prawdziwej siły.

Gdy pisze się o emocjach jako niższych wibracjach i porównuje je do uczuć, kwestia jest prozaiczna: emocje są zależne warunkowo od całej gamy czynników i inwestycja w nie jako sposób życia jest tak samo warunkowa: fajnie i miło jest czuć entuzjazm, ale on mija wraz z habituacją nerwów (występowanie bodźca przez dłuższy czas powoduje, że szukamy intensywniejszego) albo końcem warunku, od którego zależy (świetny film, szkoda że się już skończył). Relaks kosztuje wysiłek — żeby się odprężyć, trzeba coś zrobić (samo w sobie brzmi idiotycznie, ale tak działa) — iść na basen, leżeć bez ruchu itp. Gdy dojrzewasz i szukasz czegoś autentycznie ponadczasowego, zaczynasz uczyć się przeżywania uczuć — wiesz, że spokój się ma, nie trzeba go zdobywać, że radość jest podejściem do życia, w którym wszystko cieszy bez żadnych ograniczeń powodowych, czasowych, osobowych itd. W procesie stawania się dojrzałym człowiekiem musisz przejść przez etap życia emocjami, odczuć, że nie dają Ci pełni, i szukać dalej. Wtedy wchodzisz na poziom uczuć, które są podejściem do życia, a nie zestawem hormonalnych reakcji organizmu. Człowiek, który jest pełnią, wychodzi poza pewne prawa, które większość z nas traktuje jako dogmaty, jakich nie należy kwestionować. Moralność, biologia, zasady, szczególnie te idące z umysłu kolektywnego, przestają się liczyć i na Ciebie wpływać, gdy nie masz już ograniczających reakcji emocjonalnych.

Trzy filtry przedstawione powyżej, jakie poznajesz, urodziły się jako koncept teoretyczny podczas astropodróżowania w Instytucie Monroe w Hiszpanii jakiś czas temu. Podobnie jak wiele ważnych koncepcji, tak i ta pojawiła się podczas zupełnie innych aktywności niż teoretyczna kalibracja komunikujących się. Cóż... Nigdy nie wiadomo, gdzie zabierze Cię Twoja Prawdziwa Inteligencja. Ciało, by funkcjonowało, potrzebuje jedzenia. Dusza — miłości. A umysł historii. Powyższe fragmenty są po to, byś stawał się panem swego umysłu, a nie on panem Ciebie. Nie jesteś tylko tym, co myślisz — jesteś czymś więcej, znacznie więcej. Może najwyższy czas, byś obok rozwoju intelektualnego jako lepszy biznesmen, atrakcyjniejsza dziewczynka czy ciekawszy nauczyciel szedł także w górę, w dojrzałość. To, że naukowiec rozbierze kwiat na czynniki pierwsze, nie oznacza jeszcze, że się nim zachwyci. Ty i rozbieraj, i się zachwycaj... I to dosłownie J Tam jest dużo więcej, niż Ci się może wydawać...

Biologia

Żyjesz. Jesteś. I robisz różne rzeczy. Czasem chodzisz po ulicach, rozmawiasz z ludźmi, czujesz, jak zmienia się pogoda i wiesz, kiedy jest Ci dobrze i czujesz się świetnie. Jeśli miałbyś przed sobą swoją ulubioną potrawę, to pewnie chciałbyś ją zjeść. Wiesz też, jakie są Twoje ukochane perfumy, i lubisz, gdy poprzez nos dociera do Ciebie ich zapach, i najlepiej, by nosiła je pewna osoba jako jedyne ubranie. To wszystko jest Twoim doświadczeniem. To wszystko jest Twoim światem i jest dla Ciebie prawdziwe. Nikt nie zaprzeczy temu i nie jest daleko idącym jasnowidztwem stwierdzenie, że w tym momencie trzymasz tę książkę, patrzysz na nią, słyszysz być może swój dialog wewnętrzny, który czyta kolejne wyrazy: ten wyraz po tym wyrazie, ten wyraz po tym wyrazie… Oto mikron Twojej rzeczywistości w pigułce.

Jak myślisz — jaka część Twojego doświadczenia ma bezpośredni związek z tym, jaki jest świat? Czy to, że doświadczasz świata, znaczy, że ten świat taki jest? Ludzie mają często mocne przekonanie, że to, co widzą, słyszą i czują, jest obiektywnie istniejącą rzeczywistością. Tymczasem prawda, a może raczej kolejna z jej interpretacji, jest zupełnie inna: pomiędzy Twoim doświadczeniem a jego odbiorem istnieje cały zestaw ograniczeń różnego rodzaju. Począwszy od biologii, poprzez limity społeczne i kulturowe, aż do ograniczeń wyuczonych, które nakazują Ci widzieć, słyszeć i odczuwać tylko i wyłącznie pewien mały ułamek, ułameczek tego, jaka jest rzeczywistość. Dodatkowo później jeszcze zinterpretujesz to, czego doświadczasz, w taki sposób, w jaki aktualnie wiesz, że możesz, albo nie wiesz, że możesz.

Witaj w świecie filtrów. Czas, żebyś się dowiedział, że Twój świat i Twoja interpretacja tego, czym jest rzeczywistość i jak działa, i jak funkcjonuje, nigdy i przenigdy nie jest, nie była i nie będzie tym, co tam istnieje jako świat. Spokojnie — to Ci dużo da. Weź głęboki oddech, odpręż się i trzymaj oczy na kolejnych wersach.

Po pierwsze, jakikolwiek Twój kontakt z rzeczywistością zachodzi za pomocą, oficjalnie rzecz biorąc, pięciu zmysłów: wzroku, słuchu, czucia, węchu i smaku. To jest Twoja furtka na świat — drzwi, przez jakie dostaje się informacja. Świat nauki mówi o pięciu zmysłach, Twoje życie zna przykłady nienaukowe i bardzo prawdziwe, że tych zmysłów musi być więcej.

Jesteś gdzieś w barze, stoisz ze swoim ulubionym drinkiem, odwrócony plecami do tłumu. Nie widzisz nikogo poza barmanem, nikt nie woła Twojego imienia, nie rzuca w Ciebie ani kamieniem, ani butem, ani Cię nie dotyka. Żeby choć pachniał charakterystycznie. Nic! Nie ma więc żadnego kontaktu między Tobą a innymi za pomocą żadnego ze zmysłów, jakich istnienie znamy. A jednak Ty doskonale wiesz, że ktoś na Ciebie patrzy…

Skąd bierzesz tę informację? Powstaje w tej chwili pytanie, czy schemat poznawczy, który daje Ci nauka (mamy tylko pięć zmysłów), wobec powyższego doświadczenia, jest prawdziwy. Czy może poza oficjalnymi zmysłami istnieją też jakieś inne, o jakich nie wiemy? Sprawdzaj dalej. Miałeś kiedyś taką sytuację: intensywnie o kimś myślisz, skupiasz się na tej osobie i ten ktoś do Ciebie dzwoni albo wysyła Ci wiadomość sms, albo wpadasz na niego na ulicy, albo po prostu go spotykasz? Nie ma na świecie osoby, która nie miałaby takiego typu doświadczenia. Ludzie ujmują to w kategorie przypadków — znasz więcej niż biliony bilionów przypadków, gdy kończysz zdanie za kogoś, mówisz coś w tym samym czasie co inna osoba. Szkopuł w tym, że wrzucanie możliwości poznania czegoś do worka przypadków jest stratą okazji, by się czegoś nowego nauczyć. Znaleźć strukturę, powtarzalny wzorzec, dowiedzieć się czegoś interesującego… Może masz ochotę zdać sobie sprawę, że przypadków tak naprawdę nie ma…? Nie musisz. Wybór możliwości myślenia jest przebogaty i piękny. Wybierz mądrze.

Bo wygląda na to, że masz osobiste doświadczenie, które według aktualnie obowiązujących doktryn nie jest potwierdzalne naukowo. Dla Ciebie prawdziwe — dla nauki nie. Niemożliwe jest, żebyś odczuwał, jak ktoś na Ciebie patrzy, bo tego typu komunikacja, według aktualnie istniejącej wiedzy, nie może mieć miejsca. Nie możesz oficjalnie czuć czyjegoś wzroku na swoich plecach. A jednak to robisz. I zrobiłeś to wiele razy. Nie Ty jeden.

Czy wobec tego oto osobistego doświadczenia miałbyś ochotę stwierdzić, że świat dostarcza Ci pewnego rodzaju bodźców, których według innych nie ma? Bo idąc dalej tym tropem, stwierdzisz, że dzisiejsza nauka jest wbrew pozorom bardzo ograniczona — opiera się na tym, na co pozwalają jej możliwości maszynowe — zważenia, zmierzenia, posłuchania i obejrzenia świata. Maszyny mogą tylko tyle. I to jest poziom dzisiejszej wiedzy. Siłą rzeczy jest ona oparta o to, co na dzień dzisiejszy można — dlatego jeszcze nie mamy latających motorów czy baterii do laptopów, wytrzymujących miesiące.

Takie myślenie — oparte tylko o naukę — odbiera nam możliwość poznania tego wszystkiego, co tam naprawdę istnieje, ale nie potrafimy jeszcze stwierdzić, co to jest i jak działa. Za jakiś czas jakiś mądry człowiek z tytułem profesora dostanie nagrodę Nobla za to, że odkryje, w jaki sposób neurony — komórki nerwowe, które wszyscy mamy, będące częścią składową naszego mózgu — wpływają na innych i wymieniają informacje pomiędzy Tobą a otoczeniem. Z innymi osobami, gdy się z nimi komunikujesz, może nawet zwierzętami (nie zdarzyło Ci się przypadkiem rozmawiać z psami i być pewnym, że się rozumiecie?). Wiadomo na dziś, że myślenie jest energetycznie kosztowne — pali kalorie, dlatego mózg potrzebuje glukozy i tlenu, by móc działać. Nie próbuj sprawdzać — bez jedzenia pięć minut przejdzie, bez tlenu trochę słabiej.

Aktywność neuronalna działających ośrodków w Twojej głowie podczas procesów myślowych jest mierzalna na maszynach typu EEG czy MEG. Nie jest jeszcze mierzalna, na dzisiejszy poziom nauki, poza Twoją głową, co mogłoby wyjaśnić, dlaczego czujesz, gdy inni patrzą się na Twoje plecy. Telepatia? Nomenklatura jest bez znaczenia. Komputer też kiedyś nie istniał, nazwę się dorobiło.

Pierwszym zestawem ograniczeń, jakie mamy, są filtry biologiczne. Zanim na cokolwiek spojrzysz, mimo że zachodzi to w błyskawicznym tempie… Mimo że nie masz na to świadomego wpływu, bo są to jakieś ułamkowe części nanosekund, to, gdy patrzysz na świat, widzisz tylko i wyłącznie jego fragmenty.

Zasadniczym ograniczeniem jest możliwość poznawania barw przez Twoje oko. Wiadomo, że fale elekromagnetyczne (światło), które odbijają się od przedmiotów, dostają się przez Twoje oko do mózgu. Tutaj, w części potylicznej, tworzysz obrazy, które są fizyczną formą kontaktowania się z rzeczywistością. Twoje oko ma określone możliwości — nie jest w stanie zauważać fal elektromagnetycznych, które mają poniżej 400 i powyżej 780 nanometrów długości. Wszystko poniżej 400 nanometrów wchodzi w zakres ultrafioletu — jest on zauważalny choćby przez motyle, a także inne zwierzęta, ale by zauważyli go ludzie, potrzeba im narzędzi. Dlatego, gdy w banku ktoś chce sprawdzić, czy przypadkiem nie wydrukowałeś amatorsko na najnowszej drukarce laserowej stu złotych, użyje maszyny z ultrafioletem. A można by zatrudnić tam motyla, najlepiej z jego niezwykle ogromną możliwością logicznego myślenia.

Wszystko, co ma falę elektromagnetyczną powyżej 780 nanometrów, wchodzi w zakres podczerwieni. Znowu nasze oko staje nam okoniem. Podczerwień mogą widzieć węże, mogą widzieć pszczoły, ale my znowu musimy uciec się do sprzętów. Ludzkość inwestuje energię w ich robienie od prawieków — narzędzia, ustrojstwa i inne rzeczy mają nam ułatwić komunikowanie się poprzez wzrok z tym, co jest dla nas niezauważalne gołym okiem. Dlatego właśnie konstruujemy lornetki, by zwiększać obraz, noktowizory, by widzieć w nocy, nosimy okulary korygujące wzrok. Dzięki nim możemy dostać informację wzrokową w zakresie, w którym nie dajemy sobie sami rady. Tak więc posłuchaj uważnie tego: tam na zewnątrz jest świat, którego nie widzisz, bo nie możesz go zobaczyć. Twoja biologia Ci nie pozwala.

Nóż kuchenny zrobiony z nierdzewnej stali. Gołym okiem wydaje się być bez zarzutu

Ten sam nóż pod 200-krotnym przybliżeniem. Uszkodzenia widać wyraźnie dopiero za pomocą mikroskopu

Mikroby, obraz mikroskopowy. Jedna z rzeczy, jakich nie zauważymy gołym okiem

Kolejnym kanałem informacyjnym, za pomocą którego poznajesz rzeczywistość, jest Twoje ucho. Jeżeli masz i jedno, i drugie, dobrze je wyczyściłeś z samego rana, nie wsadziłeś patyczka zbyt głęboko, to Twoje uszy również zbierają pewne informacje, a innych nie. Wszystko, co jest poniżej 18. decybela na skali głośności nie będzie przez Ciebie świadomie słyszane. Jest to skwapliwie wykorzystywane przez różnego rodzaju instalacje podprogowe, za pomocą których, szczególnie w Stanach Zjednoczonych, przemyca się sugestie. Zasada jest zawsze taka sama — w taki sposób można wsadzić do Twojej podświadomości jakiegoś rodzaju informacje, na które Ty nie zwrócisz świadomie uwagi. Tym samym z łatwością je zaakceptujesz.

Jesteś w kinie, podoba Ci się scena, jaką oglądasz — elegancka impreza, piękne kobiety, atrakcyjni faceci, atmosfera seksualności w powietrzu, świetna muzyka w tle, uśmiechnięte twarze i doskonała zabawa. W tym momencie, co czwartą klatkę filmu, niezauważalnie dla Ciebie, pojawi się obraz butelki napoju wyskokowego. Nie możesz go zobaczyć gołym okiem — tak jak potrzebujesz mikroskopu, by widzieć, jak zbudowana jest komórka. Jesteś w świetnym stanie emocjonalnym, wywołanym przez scenę filmową, który podświadomie łączysz ze zdjęciem butelki. Powstaje kotwica — połączenie neuronalne między bodźcem (butelka) i reakcją (świetne samopoczucie).

Idziesz potem do sklepu, chcesz kupić jakiś alkohol. Na półkach masz setki różnych firm, skąd wiesz, jaki masz wybrać? Musisz mieć jakąś strategię. To samo przeżywają kobiety, gdy wchodzą do sklepu z ciuchami — jak ona wie, co chce kupić spośród tylu bluzek, spodni, ochraniaczy na oczy? Najlepsi sprzedawcy znają odpowiedź na to pytanie i dlatego odnoszą sukcesy. W każdym razie, patrzysz na kolejne butelki, wreszcie przy jednej z nich z automatu odpala Ci się uczucie z kina. Nawet nie wiesz o tym mechanizmie, po prostu czujesz, że na jedną z nich masz ochotę. Mechanizm założony skutecznie w kinie dziś czyni z Ciebie wiernego klienta. Całe nasze życie to odpalanie reakcji w odpowiedzi na bodźce różnego rodzaju.

Albo coś, o czym mało kto wie — wielki supermarket, w tle słyszysz muzykę. Muzykę bardziej klasyczną, spokojniejszą, która wprawia Cię w fajny nastrój. Czujesz się wyluzowany, czujesz się spokojny; wtedy też kupujesz z większą łatwością, ponieważ łatwiej jest Ci perswadować wydawanie pieniędzy. Gdybyś był zestresowany i myślał o oszczędnościach, byłoby trudniej — stan emocjonalny wpływa na Twoją podatność. I na tym im zależy. W podkładzie muzycznym, który dla gołego ucha jest tylko relaksującą muzyką, umieszczone są różnego rodzaju sugestie: nie kradnij; kradzież jest zła; zostaniesz złapany w chwili, gdy coś stąd weźmiesz bez płacenia; jako dobry klient wracasz do nas, etc. Takie instalacje dochodzą do Twojego ucha, ale nie są przez Ciebie rejestrowane świadomie. Wszystko, co jest poniżej bariery słyszalności, wchodzi w zakres Twojego podświadomego odbioru informacji. Krótko mówiąc, w ten cały zakres komunikacji, gdzie nie wiesz, że coś się dzieje, a coś tam jest.

Naturalną rzeczą jest to, że i tak zdecydowana większość Twojego życia sprowadza się do bycia robotem. Bicie Twojego serca, oddychanie w nocy czy fakt, że Twój żołądek trawi dzisiejsze posiłki, lub też, że rosną Ci paznokcie — większość Twoich reakcji nie jest przez Ciebie w żaden sposób kontrolowana. Poza kwestiami biologicznymi, jesteś też świetnie wyszkoloną maszyną; pełną dźwigni, mechanizmów i reakcji. Automatycznie zamkniesz oko, gdy coś zmierza w jego kierunku, podniesiesz ręce do góry, zasłaniając twarz, gdy ktoś chce Cię zaatakować albo rzucić coś w Twoją stronę. To wszystko to zautomatyzowane reakcje, mające wyuczony charakter — z intencją obrony, uniknięcia bólu, dążenia do przyjemności, cokolwiek by to było. Są one częścią repertuaru Twoich zachowań i też są poza zasięgiem świadomej kontroli. Przez większość czasu nieświadomie wyzwalasz te mechanizmy (podanie ręki, gdy ktoś robi to samo), których zadaniem jest ułatwiać Ci funkcjonowanie w świecie. Po prostu, mądrze reagujący robot zwalnia mózg z konieczności inwestowania energii w proces nauki. Wystarczy odpalić przetarte już ścieżki neuronalne, sięgnąć do działających procesów i już — działasz. Wstajesz rano i bez zastanowienia przeciągasz się, mrucząc głosem pełnym pasji i ciekawości — ja cię, kolejny dzień w raju, czego dziś wyjątkowego doświadczę? Może czas wprowadzić jakieś nowe mechanizmy…

Wracając do ucha, wszystko powyżej 130 decybeli nie będzie przez Ciebie słyszane z bardziej banalnego powodu — jest to bariera słuchu, powyżej której następuje zniszczenie bębenka. Wtedy nie byłoby problemów ze słyszeniem bardziej permanentnie, nie przejściowo. Dlatego też ludzie, którzy pracują w głośnych miejscach: fabrykach, gdzie maszyny huczą cały czas, na środku ruchliwej ulicy, przyzwyczajeni do tramwajów jeżdżących od czwartej nad ranem i do ciągłego hałasu, mają zdecydowanie słabszy słuch niż inni. Co ciekawe, potrafią eliminować ten hałas ze swojej świadomości i mówić ponad nim, bardzo efektywnie się komunikując. Kiedyś, gdy pracowałem w niemieckiej fabryce metalurgii, pełen podziwu próbowałem całymi dniami zrozumieć, jakim cudem pracujący tam od dziesiątków lat ludzie mogli ze sobą rozmawiać bez krzyku. Potem sam nauczyłem się eliminować z fonii hałas maszyn i rozmawiać z nimi, jak gdyby buczenia i wycia sprzętu w ogóle nie było. Zwróć więc uwagę na kolejne ograniczenie biologiczne — słyszysz wszystko, co jest powyżej 18. i poniżej 130. decybela, a cała reszta, która tam istnieje, nie istnieje dla Ciebie. Po raz kolejny masz przykład tego, że wprowadzasz ograniczenia pod kątem biologicznym ze względu na swoją budowę, nie ze względu na to, czy chcesz, czy nie. I znowu, ludzie stosują różnego rodzaju sprzęty, by słyszeć coś głośniej lub ciszej. Gama aparatów słuchowych, od średniowiecznego lejka po ultranowoczesne narzędzia, stetoskopy, pokrętła głośności na radiach. Echosondy, sonary, wszystko po to, by zmienić poziom głośności na taki, którego nie osiągamy sami.

Wreszcie, istnieją biologiczne filtry kinestetyczne — związane z czuciem, czyli zdolnością odbierania przez organizm różnego typu wrażeń zmysłowych. W tej chwili po Twoim ciele chodzi cała masa i rzesza milionów roztoczy i innych małych stworzeń. Mógłbyś kompulsywnie je usuwać poprzez mycie rąk co pół minuty, a one, w powietrzu, zaraz znalazłyby pobratymców. Fakt jest prosty — tam coś jest, co po Tobie chodzi, a Ty tego w żaden sposób nie odczuwasz, bo tarcie ich nóżek o Twoją skórę jest dla Ciebie niewyczuwalne.

Podobnie jest z ciuchami, które aktualnie masz na sobie. Jeżeli nie nałożyłeś na siebie świeżo wykrochmalonej koszuli, którą odczuwałbyś prawdopodobnie przez pierwsze kilka chwil noszenia, to już dawno przyzwyczaiłeś swoje ciało i swoje reakcje skórne, aby nie zwracały na ich obecność Twojej świadomej uwagi. Nie myślisz więc, że na Twoim ciele znajdują się spodnie, pokrywające Twoje nogi, że jest na nim jakiś materiał, który cały czas ma kontakt z Twoją skórą i z receptorami nerwowymi — usuwasz nieświadomie tę część komunikacji. Gdybyś miał odczuwać te ciuchy dokładnie tak samo, jak odczuwasz świeżo uprane spodnie, które zanim wejdą na Twoje ciało, są przez jakiś czas, bardzo krótki czas, niewygodne, to prawdopodobnie chodziłbyś na golasa. Cała masa informacji — o temperaturze, wilgotności powietrza, parametrach klimatycznych — płynie cały czas poprzez Twoją skórę, a Ty nie masz do tych informacji bezpośredniego dostępu.

Masz nosa? Do różnych rzeczy, biznesu, relacji, ludzi? To dobrze, bo rozumiesz też świat poprzez węch. Jako ludzie jesteśmy bardzo ograniczeni i mimo że mamy nosa, nie korzystamy z niego specjalnie jako środka komunikacji. Interesujące jest to, że akurat ten aparat jest najmniej kłamliwym ośrodkiem, bo wolnym od interpretacji. Wszelkie informacje, które wpływają poprzez nos do naszego mózgu, nie przechodzą przez obszary kory mózgowej, która jest odpowiedzialna za interpretację zdarzeń, ale idą bezpośrednio do receptorów odpowiedzialnych za reakcje. Krótko mówiąc, gdy coś wąchasz, to automatycznie reagujesz i nie interpretujesz tego. Dlatego prawdopodobnie nigdy, przenigdy nie przekonałbyś się do zjedzenia kupy, której zapach działa w taki sposób, że ciężko by Ci to było wyperswadować. Stąd też wszelkiego rodzaju zapachy perfum, ciał, seksu tak silnie na nas działają. Ile razy kobiety mówiły swoim mężczyznom — uwielbiam twój zapach, jest taki męski, a oni robili wielkie oczy i nie wiedzieli, o co chodzi. Kobiety mają po prostu lepszy węch.

Niewątpliwie zdajesz sobie sprawę, że inne zwierzęta, które częściej używają nosa, takie jak chociażby psy, koty, takie jak rekiny, są w stanie rozpoznawać rzeczy, które dla Ciebie absolutnie nie istnieją. Skąd byś to wiedział? Dlatego, że w chwili, gdy zamkniesz oczy, zatkasz uszy oraz będziesz siedział w jednym miejscu, prawdopodobnie przez jakiś czas nie będziesz świadomy, że istnieje w ogóle świat — tak bardzo przyzwyczaiłeś swoje oczy do jego poznawania, że zapomniałeś o rozwoju innych zmysłów.

Fascynujące jest to, że w naszej rzeczywistości ludzie porąbali strategie i pomieszali wiele rzeczy. Znasz kogoś, kto je oczami? Czyta z menu posiłki, robi ich obrazy w swojej głowie, zamawia za dużo i się przejada? Je się smakiem i węchem, nie obrazami! Taki ktoś widzi obraz tego, na co ma ochotę w karcie, i zaczyna się objadać halucynacjami, które sobie wyobraża. Nie po to dostaliśmy w prezencie od Stwórcy nos nad ustami, a nie nad pupą! Wąchaj to, co wchodzi do Twojego organizmu, a nie to, co z niego wychodzi. To jest informacja, czy coś jest dla Ciebie dobre, czy złe — bez interpretacji, poprzez proste stwierdzenie, czy masz na coś ochotę. Twój organizm w swej niezmierzonej inteligencji wie lepiej, że od hamburgera lepszy ogórek. Ale hamburger tak ładnie wygląda… To zjedz zdjęcie.

I ostatecznie, według dzisiejszej wiedzy, mamy również smak. Rozpoznajemy pięć podstawowych: gorzki, kwaśny, słony, słodki, a ostatnio nauka podała, że soja jest następnym rodzajem smaku. Nie można go było określić, używając pozostałych czterech, powstał piąty — oto, jak w okamgnieniu zmienia się warunki umowy społecznej, nakazującej rozumieć świat w oparciu o przyjęte z góry schematy poznawcze. Pięć różnych smaków, żaden powód do dumy czy chwalenia się, jesteśmy znowu bardzo ograniczeni jako ludzie. Inne zwierzęta mogą więcej. Ulga przyjdzie, gdy uświadomisz sobie, że istnieje absolutnie nieskończona ilość połączeń, które można tworzyć za pomocą tych pięciu smaków. Pomyśl tylko, ile rodzajów kanapek jesteś w stanie przygotować albo jakie potrawy można robić w oparciu o mięso.

To wszystko, czego dowiedziałeś się do tej pory, prowadzi do jednego prostego wniosku: świat na zewnątrz, który tam istnieje, jest przez Ciebie widziany, słyszany, odczuwany, smakowany, wąchany tylko w takim zakresie, w jakim Twoja biologia umożliwia Ci jego poznawanie. Cała reszta dla Ciebie nie istnieje, mimo że przecież tam jest. Ta reszta istnieje dla innych zwierząt. Ta reszta istnieje dla tych, którzy mają indywidualne umiejętności, pozwalające na przykład mieć zdecydowanie lepszy słuch.

Pamiętam, jak kiedyś szedłem po ulicy z pewnym niewidomym przyjacielem. Poruszał się bez żadnego problemu o lasce, stukając przed sobą o krawężniki. W pewnym momencie zatrzymaliśmy się i mówi: O! Słyszysz? Jedzie Porsche 911 z turbodoładowaniem, jakieś 350 m od nas. I żebyś wiedział — patrzę i widzę, co dla mnie jest proste, jak w podanej przez niego odległości jedzie opisane auto. Mówię: Skąd wiesz, co to za auto? — Bo słyszę jego silnik. Miał inną niż ja umiejętność, bo nie będąc w stanie widzieć, automatycznie nie korzystał z jednego kanału informacyjnego, rozwijając inne. Siłą rzeczy jego ucho było o wiele bardziej wyszkolone. Metoda na teraz — wydłub sobie oczy i popraw zakres słyszenia. Żarcik. Zostaw oczy.

To są pierwsze rodzaje ograniczeń. Ograniczenia, które umożliwiają Ci poznawanie tylko części świata ze względu na Twoją biologię.

Filtry społeczne

Poza filtrami o charakterze biologicznym, które uniemożliwiają nam, ze względu na naszą budowę jako homo sapiens, kontaktowanie się w inny sposób z rzeczywistością, istnieją także filtry społeczne. Filtry, które są niezwykle istotne i w 100% wyuczone. Nie rodzimy się jako istoty społeczne z genetycznie uwarunkowanymi zachowaniami grupowymi. Nie ma w nas genów Polaka, genów Papuasa ani nawet Niemca. Umiejętności zachowań grupowych zaczynamy nabywać z chwilą urodzenia, gdy nawet nie zdajemy sobie z nich sprawy. Po prostu, w pewnym momencie zaczynasz być nagradzany za „dobre” zachowania, a karany za „złe” — interpretacja tego, co dobre i złe, jest rzecz jasna odebrana Tobie, bo w wieku kilku miesięcy czy nawet lat nie masz stosunku do moralności. Wybierają za Ciebie dorośli, w świętym przekonaniu, że wiedzą lepiej, co dla Ciebie jest lepsze. W zależności od tego, ile masz lat i jakie oni mają wyuczone zasady behawioralne, będziesz poznawał, co wolno, a czego nie. Niektóre zachowania wcześniej były OK, mogłeś puścić bąka w towarzystwie i wszyscy by się pewnie uśmiali, a nie wolno Ci tego robić, gdy jesteś trochę starszy. Szkoda.

Zasada nagradzania i karania to podstawowa metoda warunkowania reakcji wśród ludzi i zwierząt. Co robisz, gdy mały pies, szczeniak jeszcze, załatwi się na środku pokoju? Może go uderzysz, może pokażesz, gdzie się to robi (tłum skanduje: pokaż, pokaż, pokaż!! Nie daj się prosić…), może pokiwasz palcem i ochrzanisz go — cokolwiek zrobisz, będziesz dążył do celu: załatwia się na zewnątrz, nie na dywanie. Podobnie, gdy wracasz do domu, a on się cieszy i macha ogonem, nie przywitasz go kopnięciem, ale pogłaszczesz i zachowasz się tak, by zapamiętał, że takie zachowanie pochwalasz.

Ten sposób uczenia dominuje oficjalnie w dzieciństwie, gdy dziecko nie ma absolutnie pojęcia, co wolno, a czego nie. Rodzice stosują wtedy różne strategie motywacyjne, by je uczyć: pasa, prośby, nagany, poczucia winy. Nie wiedzą przy tym nawet, że kierują się dokładnie tym, w co wierzą pod kątem społecznym — co wypada, nie wypada, trzeba, należy, powinno się etc. Bez ich pomocy dziecko zachowywałoby się tak, jak ma na to ochotę. Ale ta indywidualna ochota schodzi na drugi plan. Takie zjawisko dzielenia się zabawkami — bardzo socjalistyczne — nie pochodzi z chęci dzieciaka czy jego genów, ale jest wyuczone. Intencja stojąca za tą nauką — zasady współżycia społecznego, grzeczność.

Mało kto wie, że takie warunkowanie „prawidłowych” reakcji nie dotyczy tylko zwierząt i dzieci, ale także dorosłych, logicznie rozumiejących ludzi. Po co faceci kupują takie ilości kwiatów kobietom? Czy nie oczekują potem czegoś w zamian? Dlaczego ludzie zachowują się specjalnie 14 lutego, a w inne dni inaczej? Bo warunkują celowo reakcje. Nawet nie wiedzą, że zbierają później tego owoce. Czasem dojrzałe, czasem zgniłe. Sadź mądrze.

Każda grupa ma swoje własne zasady, które istnieją niezależnie od Twoich, indywidualnych. Bo żyjesz jako jednostka w pewnym systemie. Ten system zawsze składa się z większej ilości elementów. Na przykład nazywany jest społeczeństwem — Polacy. Albo rodziną. Te systemy mają swego rodzaju zasady postępowania: zwyczajowe, obyczajowe, normy tego, co wypada i nie, albo to, co należy, lub to, czego nie wolno. Niektóre z tych zasad są określone przez oficjalnie obowiązujące prawo, które zmusza Cię do pewnych zachowań (gdybyś kogoś zabił, w zależności od przepisu mógłbyś oberwać tak samo). 18-latek stwierdza, że ma ochotę na jakąś samicę, po czym wychodzi na ulicę, zdziera z pierwszej spotkanej kobiety ubranie i robi to, co jego praprapraprawujek robił 40 tysięcy lat temu, nie pytając jej o zdanie. Takie zachowanie w schemacie poznawczym nazywanym prawem definiuje się jako przestępstwo. Dziś, inaczej niż dziesiątki tysięcy lat temu, tak nie wolno robić i administracja zarządzająca systemem państwowym przygotowała karę, by takich zachowań oduczać. I nastolatek idzie do więzienia, gdzie nie będzie się schylał po mydło — nie z powodu zasad powszechnie obowiązujących, ale niepisanego, więziennego kodeksu. Zdajesz sobie z tego sprawę, że systemy prawne są różne w różnych krajach i cudzołóstwo, które nie jest na przykład karane w Polsce, w Sudanie będzie oznaczało ukamienowanie albo przynajmniej, w najlepszym przypadku, ucięcie głowy.

O wiele bardziej podlegającym zmianom systemem zasad jest zestaw norm tak zwanych społecznych, które też każą Ci postępować w określony sposób. Różnica jest taka, że te nie są związane z oficjalną karą. Nikt, gdy je łamiesz, nie wsadzi Cię do więzienia. Karą jest emocjonalna chłosta — ostracyzm i nieprzyjemne reakcje tłumu — stosującego kary dla tych, którzy nie poddają się woli większości. Z istnienia tych zasad nie zdajemy sobie świadomie sprawy, ale wiemy, że wyjście teraz na ulicę bez koszulki nie będzie akceptowalne; nic się nie stanie prawnie, ale możemy być obśmiani, znieważeni, jednym słowem uwarunkowani na nierobienie tego po raz kolejny. Te wszystkie zasady, najczęściej niepisane, także kształtują Twój sposób filtrowania świata, tego, jak wyciągasz z niego informacje i je interpretujesz.

Podstawowym filtrem społecznym, z jakim mamy wszędzie do czynienia, jest język. W polskim mamy 165 tysięcy wyrazów, z których prawdopodobnie z ponad 90% w ogóle nie korzystamy albo nawet ich nie znamy. Dla przykładu, promiskuityzm to utrzymywanie przypadkowych kontaktów płciowych z członkami grupy, krótko mówiąc, grzmoty na boku; wielu to robi, mało kto wie, jak to się fachowo nazywa. I jeżeli nie znałeś tego wyrazu, to istniało doświadczenie z inną nazwą na jego zdefiniowanie. Gdyby ktoś powiedział: Hej, będziemy robić trochę promiskuityzmu, to wywoływałoby to u Ciebie stan emocjonalny pod tytułem: Eeeeee? Nie bardzo wiem, o co chodzi. Chodźmy na siano — i brzmi to zupełnie inaczej.

W tej chwili jesteś bogatszy o nowe doświadczenie, bo możesz dołączyć do tego wyrazu określonego rodzaju obraz. Jest to podstawowa metoda uczenia dzieci, gdy zaczynają przechodzić z poziomu gege gugu gaga na powtarzanie wyrazów. Zawsze uczą się w bardzo prosty sposób: nie znają zasad gramatycznych, nie wiedzą, czym jest przydawka czy orzeczenie. Po prostu słuchają tego, czego dostarcza im świat — rodziców, telewizji, radia, babci i innych bodźców, po czym zaczynają w pewnym momencie to powtarzać. Niby oficjalnie robią błędy, ale nie wiedzą, że to błędy, więc ich nie robią. Paradoksalnie, są bezbłędne w swoim podejściu — nie mogą się zniechęcić i świat im wszystko wybacza. Porównaj to do szkoły. Tam dzieci są na bieżąco korygowane i nagradzane albo karane w zależności od tego, czy to, co zrobią, zostanie przez ich opiekunów uznane za dobre lub złe, odpowiednie lub nieodpowiednie. I tak w chwili, gdy dziecko zaczyna się uczyć, co to takiego jest łyżka, to na ogół rodzic pokazuje mu łyżkę albo ją rysuje, po czym powtarza głosem trochę wolniejszym i bardziej wyraźnym: łyżka, łyżka, łyżka. I tym samym buduje dziecku połączenie neuronalne pomiędzy dźwiękiem „łyżka” i obrazem, który wtedy z tym dźwiękiem zostanie połączony. Jest to sposób, w jaki ludzie się uczą od zarania dziejów, również metoda na języki obce; pojawia się nowy wyraz, jakiego jeszcze nie znasz, bo nie masz obrazu, który jest z nim związany, lub też odczucia, że go znasz. Wyrazy abstrakcyjne nie wywołują na ogół obrazów. Wyraz „nomenklatura” nie jest związany ze strategią wizualną, a raczej z kinestetyczną, krótko mówiąc, nie widzisz „nomenklatury”, ale czujesz, że znasz ten wyraz i jesteś w stanie go opisać i zdefiniować. To tak właśnie ludzie uczą się języka — łączą obrazy z dźwiękami i uczuciami.

Teraz, gdy przebywasz w jakimś kraju, uczysz się jakiegoś języka, to ten język wpływa na to, w jaki sposób postrzegasz świat. W języku polskim mamy prawdopodobnie dwa wyrazy na opisanie śniegu. Mamy więc „śnieg” i być może „puch”. Być może nawet jeszcze coś więcej, przyjmij wobec tego wyzwanie: znajdź dziesięć przykładów na określenie śniegu i weź udział w konkursie na umysł roku. Czemu nie? Naukę zaczyna się zawsze od ciekawości i determinacji. Fascynujące jest to, że Eskimosi są w stanie za pomocą swojego języka opisać ponad sto rodzajów śniegu! My, gdy jedziemy w dzikie ostępy na Grenlandię, możemy zwrócić uwagę tylko na jeden, ale oni nie widzą śniegu jednego, tylko dziesiątki różnych rodzajów. To tak, jakbyś patrzył na drób, wołowinę, wieprzowinę, ryby i wszystkie z nich opisywał jednym wyrazem: mięso. Ale Ty znasz ich wiele i jesteś w stanie wykorzystać kilkadziesiąt, kilkaset, może nawet kilka tysięcy wyrazów, które to mięso opiszą. Być może ktoś inny, w innym kraju, kto ma tylko jeden wyraz do opisania mięsa, nie zauważy więcej, będzie zauważał tylko mięso, tak jak Ty zauważasz tylko śnieg. Amerykanie rozpoznają 15 rodzajów steków. Może dla Ciebie stek to po prostu kotlet, może stek to stek, czasem jest też stek bzdur, ale to nie ten stek. Ten stek jest inny. Dla Amerykanina będzie to stek nowojorski, stek z tłuszczem dookoła, stek tak i siak usmażony, stek podwójny, stek z serem i dziesiątki innych, które on jest w stanie rozpoznać gołym okiem, ponieważ ma określonego rodzaju filtry (czytaj: ma wiedzę i schematy poznawcze tego, do jakiej kategorii pasuje coś, co on w danym momencie widzi, słyszy lub czuje). Dokładnie na tej samej zasadzie opiera się język, gdy jedziesz do kraju, gdzie nie ma komputerów, nie ma elektryczności, nie ma samochodów. W Papui Nowej Gwinei albo Puszczy Amazońskiej nie usłyszysz wyrazu „inżynier”, bo w ich świecie takie osoby, a co za tym idzie, wyrazy na ich opisanie, nie istnieją. W ich językach nie znajduje się sto czy pięćset tysięcy wyrazów (tyle ma język angielski), ale trzysta, czterysta, może osiemset sztuk! Z prostego powodu — nie potrzebują określeń na opisanie tego, czego w ich świecie nie ma. Krótko mówiąc, gdy mówisz „elektryczność” w Papui Nowej Gwinei, ktoś, kto nie miał z nią do czynienia, nie wie, o co chodzi. Dlatego też nie istnieje to dla nich, nie istnieje w ich mapach rzeczywistości. Ty możesz doskonale wiedzieć, że gdy jesteś tam, gdzie jest elektryczność, używasz tego wyrazu (otwierając drzwi schematu poznawczego) i jesteś w stanie się komunikować, bo druga strona Cię rozumie. Ale gdy w języku nie ma jakiegoś wyrazu, to w mapie danej osoby, w świecie, który ona tworzy, ta rzecz nie istnieje. Nie istnieją dla Ciebie inne rodzaje śniegu, może nie istnieją dla Ciebie rzeczy typu „ratakariri”, ponieważ nie wiesz, co to oznacza. Jest to wyraz, który właśnie został przeze mnie wymyślony. Oficjalnie go nie ma. Teraz już jest — bo właśnie tworzysz w swojej głowie nowy schemat. W jakim tempie uczy się Twój mózg? Jest ograniczony jedynie Twoją wyobraźnią. Nie kojarz teraz przypadkiem, że ratakariri to murzyński taniec (czterech Murzynów skacze z ananasem w uchu dookoła ogniska) z lat 60-tych, odkryty przez słynnego polskiego antropologa — Malinowskiego — na Trynidadzie. Teraz za każdym razem, gdy słyszysz słowo ratakariri, pojawia Ci się obraz, który automatycznie został z nim połączony. Od tej pory jest jego desygnatem, jest jego definicją, jest jego interpretacją. To, czy został wymyślony teraz, czy tysiąc lat temu nie zmienia sposobu Twojego uczenia się. I konieczności akceptacji narzuconych warunków umowy. Bo właśnie się umówiliśmy, że wiesz, co to takiego ratakariri. Dość jednostronna to umowa — tak jak w przypadku języka, moralności, zwyczajów i kultury.

Tempo nauki jest zależne od tego, na ile my sobie pozwolimy się rozwijać.

Nie jesteś w stanie się nie komunikować. Twój mózg zawsze i wszędzie, z automatu, jest poddawany procesowi komunikacji, a Ty, korzystając ze swoich strategii poznawczych, reagujesz. Zakochanie się w naszej kulturze jest traktowane jako przypadkowy wybór serca (bo mięśnie myślą i są emocjonalne: „serce nie sługa”), tak jakbyśmy nie my się zakochiwali, ale nasze serce… Tymczasem to nasze mózgi produkują hormony, które wprowadzają nas w stany emocjonalne. Z Twojego, pragmatycznego punktu widzenia, nie jest specjalnie ekologiczne i korzystne, szczególnie gdy masz żonę i dzieci, zakochać się z przypadku w innej osobie. Zdecydowanie lepszym podejściem byłaby możliwość wpływania na swoje procesy i ciągłe zakochiwanie się w swojej żonie albo w swoim mężu, i coraz silniejsze odczuwanie takich emocji, jakie Cię interesują. Inaczej byłbyś poddany przypadkowości swoich nieświadomych strategii, a co za tym idzie, nie miał wolności emocjonalnej.

O emocjach będzie w następnym rozdziale, teraz słuchaj o filtrach. Język, ze względu na jego istnienie i charakter, wpływa bezpośrednio na Twoje możliwości poznania rzeczywistości. Dlatego ludzie mają kłopoty z komunikacją, gdy jeżdżą do innych państw, w których mówi się w innych językach. Nie znając danego języka, nie mają filtrów poznawczych, za pomocą których mogą poznawać inną rzeczywistość. Dla Niemców zegarek nie jest zegarkiem, dla nich zegarek to die Uhr. Mimo że mamy do czynienia z tą samą rzeczą, to jednak są temu przypisane różne nazwy. I o ile patrzysz na zegarek, to nie stanowi to żadnego powodu do konfliktów, bo „zegarek” i „Uhr” to to samo znaczeniowo. One inaczej brzmią — mógłbyś powiedzieć. A co, gdy wyrazy brzmią identycznie, ale ich interpretacja jest różna? Konflikty i niejasności mogłyby się pojawić, gdy rozmawiasz z osobą Ci bliską i mówisz, że dla Ciebie w związku ważna jest wolność. Dla niej wolność to jedno, dla niego coś zupełnie innego. Mowa niby o tym samym, ale tylko pozornie. W głębi tak naprawdę mamy o wiele więcej do powiedzenia i odczucia, niż nawet nam samym się wydaje.

Poproś kogoś ze swego otoczenia, by pomyślał o kocie. Ty też pomyśl. Zwróć się z tym do jak największej ilości osób. Czy nie jest dziwne, że każdy bez wyjątku wyobraża sobie innego kota? To tylko kot… A co z ważnymi rzeczami, takimi jak obrazy udanego seksu, wychowania dzieci i wspólnych weekendów?

W naszej kulturze, dopóki jesteś bardzo młody, wybacza Ci się różne rzeczy: A, on jest mały, on może, bo jeszcze nie wie. Również wtedy nie wiesz jeszcze, że należy mieć problemy. Dlatego gdy byłeś dzieckiem, nie miałeś kłopotów ze zmotywowaniem się do nauki chodzenia. Dziś mógłbyś mieć problemy ze zmotywowaniem się do nauki języków obcych, ale wyobraź sobie, że jako dziecko po zrobieniu dwóch kroków stwierdziłbyś z dorosłym, logicznym sceptycyzmem: Aaaa, nie mam ochoty. I dziś pewnie jeździłbyś na wózku! Gdybyśmy mieli dorosłą determinację i motywację, prawdopodobnie nigdy nie chodzilibyśmy, nie potrafilibyśmy się komunikować ani mówić w jakimkolwiek języku. Całe szczęście większość umiejętności, szczególnie podstawowych — motorycznych i komunikacyjnych, pochodzi z okresu, kiedy robiliśmy rzeczy podświadomie, bez logicznych ograniczeń. Mieliśmy dziką ciekawość, jak działa świat. Ta podbudowa, oparta o zainteresowanie wszystkim i pasję uczenia się, świetnie się miała do momentu pójścia do szkoły. Wtedy zaczęło być poważnie, srogo i nudno. Bo jakiś nauczyciel nie umiał uczyć, bo wybrał swą pracę, by mieć kilka miesięcy wakacji. Szkoda, że z tak cudownej rzeczy, jaką jest rozwój, robi się szkołę, która nie wie, jak ma uczyć. Gdyby ktoś w edukacji wpadł na pomysł, że jak uczniowie czują się dobrze, to chętniej się uczą, pewnie wtedy dopiero chcielibyśmy tam chodzić.

Zawsze, każda grupa, w tym również i przede wszystkim społeczeństwa, dąży do status quo — równowagi. Status quo oznacza, że wszystko, co jest „normalne” dla grupy, jest przez tę grupę akceptowane, tolerowane, nagradzane i traktowane jako coś, co jest wyjściowym standardem, fundamentem, na podstawie którego ocenia się wszystkie inne zachowania. Według społeczeństw zarabiasz określoną ilość pieniędzy. W Polsce aktualnie, na początku roku 2007, standardową pensją jest 2600 zł. Jeżeli zarabiasz mniej niż to, to — ze względu na przekonania społeczne — nie podpadasz pod „złą” kategorię, a raczej taką, że być może nie udało Ci się w życiu albo zarabiasz za mało. Zarabianie mniej jest „normalne”. Jeżeli robisz dużo więcej niż te dwa i pół tysiąca, nie będziesz się mieścił w standardzie. Jeżeli jest to, dajmy na to, 10 tysięcy miesięcznie, lub, nie daj Boże, 50 tysięcy, społeczeństwo, w którym obecnie się znajdujesz, ma dla Ciebie gotowe schematy społeczne, według których zacznie Cię oceniać. Po pierwsze, wyróżniasz się automatycznie za każdym razem, gdy nie postępujesz normalnie. Gdy zarabiasz więcej niż tłum, reakcje mogą pójść w dwóch kierunkach:

- zastanawiania się, w jaki sposób doszedłeś do tego, że zarabiasz tyle, i poznania Twoich strategii, wzięcia ich, zaaplikowania w swoim życiu i zarabiania jeszcze więcej niż Ty;

- krytyki i dewaluacji, bo dużo łatwiej jest zaniżyć w swoich oczach czyjąś wartość niż włożyć energię w to, by być lepszym.

Dlatego też w naszej kulturze bardzo popularnym tekstem jest: bogaty, bo złodziej; albo: bogaty, bo ukradł. Zdecydowanie łatwiej jest krytykować i zwalać poczucie winy, tym samym tłumacząc swój własny brak kompetencji, w tym przypadku finansowej, niż kopnąć się w tyłek i zacząć się samemu zastanawiać, w jaki sposób można się nauczyć zarabiać więcej.

Za zarabianie pieniędzy nie jest odpowiedzialny gen finansowy, nasze DNA nigdy nie było związane z istnieniem pieniędzy; są one wytworem społecznym, służącym do kierowania grupą i organizowania sposobów wymiany. Kiedyś nie było pieniędzy i ludzie sobie radzili, a później się pojawiły i jest więcej kłopotów. Tak czy inaczej, dokładnie to samo tyczy się każdego innego aspektu, nie tylko pieniężnego. Możesz mieć dobry samochód lub ubierać się w inny niż wszyscy sposób. Jeżeli ubierasz się tak, jak w danej społeczności, co do miejsca, co do czasu, co do warunków, co do płci, co do zwyczajów, tak jak ludzie, którzy są dookoła Ciebie, będzie to normalne i akceptowane; nikt nie zwróci na Ciebie uwagi. Jesteś w polskich górach, voila, przebierasz się za górala i prawdopodobnie nikt na Ciebie nie rzuci spojrzenia oceniającym okiem. Jesteś latem nad morzem, zakładasz bikini, chodzisz topless po mieście, nikt na to nie zwraca uwagi, chyba że wyglądasz w sposób, który nie pasuje do standardów. I albo masz super wygląd, 90-60-90, albo masz 150-90-140, lub cokolwiek dziś się sprzedaje i jest chodliwym towarem, nazywanym „atrakcyjnością”. Normalność zakłada, że póki jesteś taki jak większość, jesteś akceptowany; jeżeli nie jesteś taki jak większość, istnieje ogromna szansa, że zostaniesz skrytykowany.

Procesem wymagającym o wiele więcej energii jest pracowanie samemu i dążenie do doskonałości, bo wymaga to własnej pracy i determinacji.

W każdym razie, jeżeli w naszej kulturze wyskoczysz topless w centrum jakiegoś dużego miasta, albo kobieta bez ochraniacza na oczy przejdzie się po ulicach, prawdopodobnie będzie się mocno wyróżniała. A społeczeństwo jakoś zareaguje. W zależności od tego, jakie osoby spotkasz na drodze, będą one miały swoje zdanie na temat tego, co widzą. Zdanie będzie indywidualne i oparte o to, jak sami oceniający odnoszą się do ramy socjalnej. Czasem będą się śmiali, czasem będą płakali, czasem będą zazdrościli, a czasem podskoczą i strzelą Cię laską.

Pamiętam, jak szedłem kiedyś dla jaj z jednym kolegą (i nie musisz mi wierzyć, że było to dla jaj) przez miasto, trzymaliśmy się za ręce. Było to w centrum Warszawy. Sprawdzaliśmy, jakie będą reakcje tłumu. Mogliśmy generalizować, że polskie społeczeństwo, przynajmniej wtedy, w latach 90-tych, nie było specjalnie tolerancyjnie nastawione do gejów. I żebyś wiedział, były śmiechy, pokazywanie palcami, aż w końcu jeden dziadek, który podskoczył, zaczął rzucać się na nas z laską i krzyczeć: Pedały! Pedały! Ja was zabiję! Było to interesujące! Gdybyśmy zrobili to samo w Holandii, byłoby to zupełnie inaczej potraktowane.

Mamy swoje zasady — niekoniecznie dobre, niekoniecznie złe, które określają sposób postępowania, ubierania się, relacje, które istnieją między płciami, reguły tego, jak trzeba pracować. I standardem jest siedzenie w biurze od godziny 8 do 16. Jeżeli masz ochotę otworzyć swoją własną firmę albo pracować inaczej, albo nie pracować dla kogoś, to już zaczynasz robić coś innego. Jeśli większość osób robi coś innego niż Ty, musisz liczyć się z tym, że mogą mieć coś przeciwko. I to przeciwko nie jest związane z tym, co myślą oni sami, ale raczej z tym, co zostało im zainstalowane przez telewizję, rodzinę, szkołę itd. W naszej kulturze należy ubierać się w określony sposób; jeśli założysz tak jak na przykład w Puszczy Amazońskiej sukienkę z liści, wsadzisz banana w tyłek i pióropusz na głowę, wówczas prawdopodobnie będziesz przyciągał uwagę. I indywidualne ramy, indywidualne filtry osób, jakie spotkasz na ulicy, zdecydują o tym, w jaki sposób oni się czują, gdy tak wyglądasz. Ramy społeczne idą o wiele dalej, niż na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać.

Po pierwsze, są one związane z grupowym sposobem myślenia i grupowymi schematami. Jeżeli grupowy sposób myślenia w Polsce zakłada, że bogaty to złodziej albo myślał indyk o niedzieli, a w sobotę łeb mu ścięli, albo żeby kózka nie skakała, to by nóżki nie złamała, to obojętnie, jak bardzo głupie i krzywdzące są te schematy, i tak są one wyznawane przez większość ludzi. Wchodzą nam w krew poprzez kulturę i tradycję myślenia po polsku. Te sugestie i mocno działające instalacje w ogromnym stopniu podcinają nam skrzydła rozwoju. Po pierwsze, gdy ktoś jest przekonany o tym, że bogaty to złodziej, to prawdopodobnie nigdy się nie dorobi, nigdy nie będzie bogaty; gdyby stał się bogaty, to z tym filtrem poznawczym, z tym schematem i przekonaniem musiałby stwierdzić, że sam jest złodziejem. Na to raczej nie będzie miał ochoty. Gdy dziecko słyszy: myślał indyk o niedzieli, a w sobotę łeb mu ścięli, to automatycznie, mimo ogromnie dobrych intencji mamy, babci, cioci lub kogokolwiek innego, kto to instaluje, jednak możliwość długoterminowego planowania przez dziecko jest kasowana. Bo ta metafora zakłada, żeby przypadkiem nie skupiać się na tym, co będzie dalej, bo może pójść źle. Nasza mentalność od dziecka przyzwyczajana jest do zauważania błędów (zastanów się, co podkreślano na czerwono, gdy pisałeś dyktando; to, gdzie popełniłeś błąd, czy to, gdzie błędu nie popełniłeś i napisałeś dobrze). I o ile jest to rewelacyjna strategia dla księgowych robiących audyt, gdzie przechodzi się przez szereg papierów, by znaleźć coś, co nie działa, o tyle ta sama strategia księgowego, wykorzystywana później w sypialni, odbierze mu przyjemność z seksu. Głupio trochę, jakby patrzył na swoją żonę i zastanawiał się, czy jej lewa pierś nie jest przypadkiem nad prawą albo odwrotnie, albo czy jej tyłek jest tak samo zaokrąglony po obu stronach. To nie brzmi wcale jak pasjonująca, ociekająca ekstazą randka z żoną. O wiele lepiej jest w takim kontekście szukać tego, co działa, czegoś, co potwierdzi, że jego partnerka jest absolutnie atrakcyjna, totalnie seksowna, niespotykanie wyjątkowa. Tak się prowadzi związek i każdy księgowy musi być wystarczająco elastyczny, by to zrozumieć.

Strategie i schematy poznawcze, pochodzące z naszej historii i naszej kultury, cały czas się zmieniają. Zakładają przykładowo, że Polska jest krajem religijnym, co wpływa niewątpliwie na podwójną moralność. Młodzi, którzy są wierzący i uprawiają seks przed ślubem, prawdopodobnie mają instalowane poczucie winy, które nie jest zbyt korzystną emocją. Nie jest pytaniem, czy ta emocja jest dobra, czy ta emocja jest zła, ponieważ jako ktoś, kto obsługuje mózg, zostawiasz interpretację moralności z boku. Skupiaj się na tym, co jak działa — będziesz miał lepszą perspektywę. Ostatecznie jest to dla Ciebie dobre lub złe.

W Japonii istnieje przekonanie, że najlepsi menadżerowie są starzy. Doświadczenie zdobywali latami i ich wiek jest fundamentem umiejętności kierowniczych. Bardzo niewielu menadżerów dużych firm ma tam mniej niż 40 lat. Co oznacza, że ze względu na społeczną formę myślenia osoba starsza automatycznie ma większe szanse dostać pracę. I podcina się skrzydła wszystkim młodym menadżerom, którzy w tym zakresie mogą mieć lepsze doświadczenie, wykształcenie i być zdecydowanie skuteczniejsi pod wieloma względami niż starsza osoba. A jednak wiek może przesądzić o tym, że muszą oni czekać wiele lat, by dotrzeć na wyższe szczeble. Japońska lojalność zakłada również, że jedna osoba będzie pracowała dla jednej firmy przez dłuższy czas.

Wszędzie, w każdej organizacji, poza krajowymi czy narodowymi standardami myślenia, będą również funkcjonowały szczególne sposoby myślenia i standardy bardziej indywidualne, takie jak chociażby w Twojej rodzinie. W latach 60-tych, gdy zdecydowano się wyzwolić kraje afrykańskie, zaczęto w sposób absolutnie sztuczny dzielić Afrykę na kawałki. Nie wzięto pod uwagę tego, w jaki sposób ich kultura, doświadczenie, historia, decydują o tym, jak się tam żyje. Wprowadzono więc granice, które wcześniej w takiej formie nie istniały. Aktualnie Beduini, którzy prowadzą bardzo zmienny tryb życia, ciągle się przemieszczając i koczując w różnych miejscach, potrzebują wizy, żeby dostać się do innych krajów. Nie tak było przez całe stulecia. Dla nich to nonsens, zamiast wiz wolą pastwiska, gdzie mogą wypasać bydło. Wprowadzenie zasady pracowania od 8 do 16 w krajach afrykańskich nijak ma się do tego, że ci ludzie są przyzwyczajeni, że przez całe prawieki ich dziadkowie wstawali z pierwszym kogutem, a chodzili spać, jak było ciemno. I wprowadzanie zegarka służy, owszem, naszej kulturze europejskiej, w której wprowadzonych jest wiele zasad mających na celu ułatwić funkcjonowanie w firmie czy rodzinie, ale nie działa w Afryce. Tam nie jest on związany z mentalnością ludzi, wychowywanych w inny sposób, żeby czasu nie mierzyć na zegarku, ale w sposób bardziej naturalny.

Wszystkie zasady i obyczaje, które panują w danej kulturze, będą wpływały na to, jak czuje się dana jednostka, w tym także Ty. Bo możesz uznać, że te obyczaje są niezwykle istotne albo mieć je gdzieś. Prawdopodobnie to, czy trzymasz widelec w tej ręce, czy w innej, nie musi być aż tak istotne jak to, jak się czujesz, gdy przebywasz z osobą Ci bliską albo ile zarabiasz. Nie powiedziano Ci nigdy, że to Ty decydujesz, czy te wszystkie zasady społeczne masz ochotę przyjmować, czy nie. Jeżeli opiszemy typowego Polaka jako kogoś, kto przede wszystkim narzeka, ciągle krytykuje, mało zarabia, to prawdopodobnie nie chciałbyś być typowym Polakiem. Pamiętaj, typowość zakłada normalność. Normalność zakłada zarabianie tyle, ile się zarabia przeciętnie, zakłada przeciętny samochód, zakłada również normalny przeciętny związek. Czytaj: kolejne społeczne przekonanie, seks z jedną osobą po roku staje się monotonny i nudny. Osoba, która wierzy w coś takiego, zacznie filtrować i szukać tylko tego, co może potwierdzić to przekonanie. To jest niebezpieczne — prowadzi do nudy w łóżku. Pytanie, czy chcesz akceptować te społeczne zwyczaje, prawa i obowiązki, czy może masz ochotę na coś innego…

Jednym z podstawowych filtrów, z podstawowych systemów wartości i przekonań, jak mamy myśleć i działać, jest również religia. Skąd się wzięła? Wiele, wiele tysięcy lat temu, on gdzieś w jaskini zastanawiał się, czy ma zjeść ją, czy może jelenia, bo upolował oba. Nie wiedział, z którym z nich ma uprawiać seks i tylko metodą prób i błędów był w stanie ustalić, co woli (i, nie wiedzieć czemu, wybrał jelenia…). I gdy próbował, jak smakuje jej udo, czasem zachodziły różnego rodzaju zjawiska, których on, ze względu na brak filtrów, czyli brak wiedzy i schematów poznawczych, w tamtym czasie nie był w stanie zinterpretować i wytłumaczyć. Na przykład, w pewnym momencie ze słońca robił się księżyc, dzień zamieniał się w noc, woda zaczynała lecieć z nieba, walnął grom i pioruny spadały, pojawił się ogień. Ty dziś wiesz, jak to działa. Jesteś w stanie to opisać, zrozumieć, zaakceptowałeś teorię, która stoi za wytłumaczeniem tych procesów. A on skąd miał wiedzieć? Kiedyś tych teorii nie było. W końcu pojawił się jeden z nich, który prawdopodobnie nie miał większej siły, niespecjalnie korzystał z możliwości prokreacji, rysował piktogramy na ścianach i był tak zwanym prehistorycznym artystą. Nie mógł uderzyć nikogo, był za słaby, za to dał sobie prawo do tłumaczenia tych wszystkich dziwnych zjawisk, jak pioruny, deszcze etc. A zawsze najlepiej jest wytłumaczyć poprzez nieznane — nie da się udowodnić nieistnienia bóstw, więc nie może być też żadnego sprzeciwu. Poza tym skądś przecież te deszcze musiały się brać. W związku z tym zaczęły być tworzone tak zwane vis maior, czyli siły wyższe, które były za to wszystko odpowiedzialne. Ten, kto miał kontakt z siłami wyższymi, czytaj kapłan, przewodnik, szaman, guru, ten był niewątpliwie wybrańcem i miał dostęp do wiedzy, do której inni dostępu nie mieli. Ta wiedza była wówczas patykiem po wodzie pisana, tak jak każda halucynacja, w którą ludzie wierzą, jest patykiem po wodzie pisana; wszystko zależy od tego, czy coś chcesz zaakceptować, czy nie. Cała idea istniejących dogmatów, panujących zasad, obowiązujących powinności sprowadza się do tego, że my jako ludzie dajemy sobie prawo do interpretowania. Wiemy rzekomo, czym jest boskość, komentujemy, ba, nawet kłócimy się, w jaki sposób boskość ma wyglądać. Dlatego różne Kościoły zmieniają swoje sposoby myślenia, dlatego mamy wiele interpretacji. I prawo teologiczne, i doktryny w danym momencie obowiązują, a potem przestają. Nie mają wyjścia — świat pędzi po więcej tak szybko jak nigdy wcześniej, więc religie też muszą być bardziej przygotowane do nowopowstałych warunków. Jeżeli aktualnie panującym trendem społecznym w roku 2007 jest stosowanie środków antykoncepcyjnych, to religia mniej lub bardziej dynamicznie określi swoje stanowisko w tej mierze. I osoba wierząca, która nie chce zajść w ciążę, idąc za interpretacją kościelną, prawdopodobnie zastosuje inne metody, na przykład kalendarzyk. Zostaw swoje zdanie na boku — nie oceniaj, zrozum do końca strukturę. Jeżeli ktoś w Afryce jest zarażony wirusem HIV i chce uprawiać seks, a nie może korzystać z prezerwatyw, które są przez kościół zakazane, prawdopodobnie, jeżeli jest wierzący i chce i jedno, i drugie, będzie przeżywać wewnętrzny konflikt. Dlatego wszelkie zasady oferowane przez szeroko rozumianą religię, dotyczące tego, że nie wolno uprawiać seksu przed ślubem, że należy w niedziele chodzić do kościoła, że nie wolno robić takich rzeczy, a inne wolno, czym jest grzech — to propozycja. Umowa z warunkami. Ile masz w życiu umów, gdzie w ogóle nie negocjowałeś warunków, tylko z góry przyjąłeś, że bierzesz i przestrzegasz? A gdzie Twoje boskie prawo do wolności i wyboru? Nikt Ci go nie zabierze, jeśli na to nie pozwolisz.

Jako ludzie mamy tylko trzy podstawowe instynkty: reprodukcja, po to, żeby przedłużyć gatunek, bez niej nie bylibyśmy w stanie przeżyć; jedzenie i picie, dlatego że mamy potrzeby fizjologiczne; i wreszcie potrzeba schronienia. Ciekawe, że dziś zamieniliśmy jaskinie sprzed 40 tysięcy lat na dom. I ponieważ jesteśmy jednocześnie i zwierzętami, i istotami społecznymi, które muszą żyć w grupach, a także jednostkami indywidualnymi, ciągle uczymy się elastycznie poruszać w tych właśnie ramach.

Największe sukcesy osiągają ci, którzy potrafią poruszać się elastycznie w ramie biologicznej, społecznej i indywidualnej, łącząc bycie zwierzęciem z byciem członkiem grupy i jednostką indywidualną

Co za życie! On idzie po ulicy, trzyma swoją żonę za rękę, jest jej wierny i bardzo ją kocha. Z naprzeciwka idzie obiekt westchnień, z bardzo dużymi oczami, przechodząc obok oblizuje usta i uśmiecha się do niego. Puszcza oko. On ma automatyczną reakcję w spodniach, której nie jest w stanie powstrzymać. Od razu ma wyrzuty sumienia, żona ma pretensje, pojawia się konflikt, jakiego żadne z nich nie potrafi zrozumieć. Ona się boi, więc walczy z jego zachowaniem. On reaguje zwierzęco, wie, że zrozumieją go koledzy, ale nie koleżanki żony.

Te wszystkie zasady, w zależności od tego, w jakim państwie jesteś, nakazują Ci zawsze tak czy inaczej rozumieć pewne rzeczy. Nieważne, czy jest to prawda, czy nieprawda — chodzi o sposób postępowania, a nie rację. Jako ludzie tylko pozornie mamy dostęp do prawdy, dopóki nie odkryjemy, że nasza prawda nie jest prawdą innych. Poprzez ciągłe interpretacje budujemy naszą własną rzeczywistość, która jest albo rajem, albo piekłem. Dlatego jest łatwo albo nie.

Wszystkie zbiorowości i grupy, takie jak chociażby rodzina, takie jak firma, organizacja, jakieś plemię, zakładają również jakiegoś rodzaju zbiorowe myślenie, zbiorowe wartości, zbiorowe przekonania. Weź pod lupę dwie organizacje, takie jak mafia i jakakolwiek profesjonalna firma, może być z telefonii komórkowej. Zastanów się, jakimi wartościami kierują się obie grupy. Zauważysz, że wartości są nie tylko różne (mafia — lojalność, telefony — profesjonalizm), ale też interpretowane i tworzone przez pracowników i szefostwo. To, że powiesz w Polsce: rodzina nie oznacza rodziny w wersji meksykańskiej, gdzie jej obraz jest raczej związany z całą gromadą dzieci. I dziadkami, żyjącymi pod jednym dachem z całą resztą. Gdy mafia jako organizacja kieruje się lojalnością, a firma z telefonii komórkowej profesjonalizmem, to sposób postępowania obu organizacji w świetle zwalniania pracownika będzie bardzo różny. Mafia zakłada betonowe buty na moście nad Wisłą, firma telefoniczna daje wypowiedzenie. Różnica leży w trwałości zwolnienia — jedno jest na zawsze i cementuje ich relację, drugie przejściowe i jedynie papierowe. Te zbiorowe wartości będą wpływały na sposób myślenia ludzi, którzy są w danym momencie u sterów władzy i zarządzania. W zależności od tego, kto rządzi, ten będzie interpretował, co jest dobre, a co nie. Przez swój własny pryzmat będzie tworzył zbiorowe wartości, zbiorowe myślenie. I aktualnie ferowany przez media stereotyp, wyjątkowo głupi i krzywdzący: Arab to terrorysta, doprowadził do takiej eskalacji konfliktów pomiędzy bilionem Arabów i bilionami innych osób, że świat stał się bardziej wybuchowy (dosłownie i w przenośni). Kiedyś nie było takich zbiorowych aktów terroryzmu, jak i również czegoś zdecydowanie niebezpieczniejszego: ludzie w dużych procentach zaczynają czuć do siebie negatywne emocje typu nienawiść, złość, niechęć. Prawdopodobnie wśród biliona Arabów na świecie jest kilku terrorystów, statystycznie nie więcej, niż wśród białych. Dowcip polega na tym, że zbiorowe myślenie i działanie zawsze wciąga więcej niż jedną osobę. Gdy kłóci się mąż i żona, pod wpływem będą wszyscy, którzy z nimi przebywają — ale gdy jakiś kraj ma coś przeciwko innemu, pod nóż idą miliony. W średnich wiekach, gdy ktoś miał moce, których nie można było wyjaśnić, trzeba było sprawdzić, czy z kamieniami u szyi będzie dobrze pływał. Jeżeli dobrze pływał, to diabeł pomagał — trzeba utopić. Jeżeli pływał słabo, to prawdopodobnie Bóg ukarał. Ten pozorny wybór — tak czy inaczej dana osoba musiała się utopić — zakładał myślenie w kategoriach: to, co jest nienormalne, to, co nam nie pasuje, to, czego nie potrafimy wytłumaczyć, zostanie wyeliminowane. To było 500 lat temu. Później były inkwizycje i inne rzeczy, później społeczeństwa zaczęły się rozwijać, był wiek XVII, XVIII, XIX i niezależnie od tego, co panowało w danej epoce, czy nazywało się to pozytywizmem, rozwojem cywilizacyjnym, komputeryzacją, industrializacją, to wszystko były zbiorowe formy myślenia, które wpływały na charakter funkcjonowania społeczności. Ile rzekomych wiedźm topi się dzisiaj, szafując hasłem walki z terroryzmem lub innym, równie modnym?

Dlatego też w niektórych miejscach świat wygląda zupełnie inaczej niż świat tutaj. W tej chwili jesteśmy na poziomie bardzo społecznym, bardzo ogólnym. Nie rozmawiamy już o świecie, rozmawiamy o poszczególnych jego częściach. W Twojej rodzinie, jeśli ojciec nie miał możliwości uczenia się w inny sposób, będzie Cię uczył bycia dorosłym tak samo, jak jego ojciec uczył jego. Co więcej, jeżeli Ty nie zmienisz w jakiś sposób swoich zachowań, to masz tylko jedno źródło wiedzy, jak wychowywać dzieci — to są Twoi rodzice. Może wzięli to z filmów, może od dziadków, teraz to bez znaczenia. Jako dziecko masz bardzo nieświadomy do tego dostęp — nie wiedziałeś, co się dzieje, już tego nie pamiętasz, z automatu kopiowałeś wszystko, co robili rodzice. Wszystko traktowałeś jako prawdę — nakazywał Ci to autorytet, który mieli w Twoich oczach Twoi rodzice, bo ich kochasz. Wtedy nie zastanawiałeś się nad tym, co wypada i nie wypada, tylko akceptowałeś wszystko, co wchodziło. Dlatego też jako dzieci jesteśmy zawsze ciekawi, zafascynowani światem, świetnie się bawimy i najszybciej uczymy. Jako dorośli nie mamy już takiego podejścia, szczególnie gdy pójdziemy do szkoły i zaczniemy się uczyć tego, co wolno, a czego nie. Sposób, w jaki jesteś wychowywany, ma wpływ na to, jak Ty później będziesz wychowywał inne osoby. Jeżeli widzisz, że Twój ojciec za każdym razem, gdy wita się z mamą, daje jej buzi i robi to w sposób bardzo spójny, dając jej swoje ciepłe uczucia, staje się to dla Ciebie normalne. Gdybyś oglądał obrazek, jak po wejściu do domu uderza ją w twarz, potem kładzie się na łóżku i bierze butelkę, prawdopodobnie, gdyby nikt Ci nie powiedział, że może być inaczej, miałbyś tylko ten wzór postępowania i tylko ten brałbyś pod uwagę. I to by było dla Ciebie normalne. W takich krajach jak Korea Północna, gdzie media są kontrolowane przez rząd, nie ma dostępu do Internetu ani innych źródeł informacji. Ludzie wierzą więc telewizji, gdy w wiadomościach pokazują, jak armia północnokoreańska (nota bene jedna z największych na świecie, ponad milion żołnierzy) właśnie zdobywa Waszyngton. I Ty, będąc poza Koreą, wiesz, że tak wcale nie było; ale masz komfort i przewagę dostępu do innych źródeł informacji. Oni muszą w to uwierzyć, bo to jedyne źródło wiedzy, jakie mają. Będąc oddzielonymi od innych, nie mają pojęcia, że mogą myśleć inaczej. Gdyby ludzie od samego początku nazywali psa kotem, byłbyś przekonany, że pies to kot. Ale umówiłeś się ze sobą i ze społecznością, że zwierzę, które jest czworonożne, ma na sobie futro i kilka innych cech, jest kotem. Nie umówiłeś się, że jest to pies, przyjąłeś inny warunek. I jest to forma umowy społecznej, umowy w tym przypadku lingwistycznej, językowej.

Wreszcie, gdy Twoi rodzice w jakiś sposób się zachowują, w jakiś sposób prowadzą związek i wzajemne relacje, miałeś na dobrą sprawę dostęp tylko i wyłącznie do nich jako wzorca postępowania. Nieważne, czy jest to dobry wzorzec, czy zły; stał się automatyzmem, uczeniem opartym na modelowaniu: dorośli mówią, zaczynasz robić to samo. Chodzą, Ty też. Mają emocje, Ty również. Gdyby wszyscy dorośli raczkowali cały czas, gdyby chodzili również na rękach, Ty też byś to robił, modelując i traktując jako normalne. Normalność wynika z nauki. Nie z genów. Dlatego wszystko gdzieś, w jakiś okolicznościach, jest normalne. Interpretuj tak, by normalność działała na Twoją korzyść. Do niej sprowadza się cała rama społeczna, po czym staje się to prawdziwe i akceptowalne dla grupy. Obojętnie, czy grupa jest duża, czy mała, czy grupa to rodzina, czy społeczeństwo, firma lub organizacja — istnieją tam pewne zasady. Te zasady, gdy zostaną zidentyfikowane, pozwalają Ci dynamicznie dopasować się do istniejących warunków. Dzisiaj, jeśli chodzi o przetrwanie, nie liczy się siła, która miała znaczenie 40 tysięcy lat temu, bo dzisiaj ten, kto ma więcej kasy, może zatrudnić sobie ochroniarzy, którzy będą się nim opiekować. Dziś liczy się elastyczność i to ona jest kluczem do osiągnięcia sukcesu. Pomyśl tylko — świat zmienia się z ogromną prędkością i Ty chcesz ten świat dostosowywać do siebie, jak również dopasowywać się do warunków, które się pojawią. Będąc poddany pewnemu dynamizmowi i ciągłym zmianom, nie jesteś w stanie zawsze być taki sam. Twój związek jutro może być inny, a gdybyś zostawił firmę, za jakiś czas konkurencja by Cię zjadła. Jeśli wszystko na dzień dzisiejszy idzie rewelacyjnie — doskonale. Upewnij się, że jutro będzie jeszcze lepiej. Jedno jest pewne — jutro będzie inne.

Gdy wychodzisz na ulicę, są tam inne osoby, które wpływają na Ciebie w mniejszy lub większy sposób — w zależności od tego, na ile im pozwolisz. Te osoby, te grupy, te sposoby postępowania to rama społeczna. One zakładają, że Ty też jesteś częścią tego społeczeństwa, a co za tym idzie, zachowujesz się jak reszta. Gdy obcokrajowiec przyjedzie do Polski i zacznie przeklinać, nazwijmy to, ze śmiesznym akcentem, ujdzie mu to na sucho. Gdy Ty zrobisz to samo w innych warunkach, prawdopodobnie nie wywoła to takiego uśmiechu jak w poprzednim przypadku. Gdy mężczyźni pytają mnie, skąd mogą wiedzieć, że partnerka, którą wybrali, jest na całe życie, zawsze sugeruję pojechanie do domu jej rodziców i obserwowanie matki w roli żony: zajmowania się ojcem, domem, dziećmi. Córka, jeżeli nie nastąpiły żadne zmiany, zawsze będzie absolutną kopią matki. Skąd indziej miałaby wziąć wiedzę na temat tego, co oznacza być żoną? W grupie znajomych, czy nie słyszałeś kiedyś tekstów: Ze mną się nie napijesz? Co, nie weźmiesz? I ostracyzm grupy, jeśli zachowałeś się inaczej. Tak powstają subkultury. Może sam kiedyś należałeś do jakiejś, nosiłeś inne ubrania niż zwykle, zacząłeś słuchać typowej dla was muzyki i wierzyć w inne rzeczy. Może rozumiałeś wolność jako konieczność dobierania sobie fryzury i kolorów na niej. Co za różnica — to i tak nie były Twoje zasady, tylko reguły grupy.

Żyjesz w różnych grupach społecznych. W rodzinie, wśród znajomych. W dzielnicy, na ulicy. W kraju. Na świecie. Wszędzie istnieją pewne zasady. To ramy społeczne. Które z zasad, jakie ma ludzkość, Twoja grupa społeczna i rodzina, są dla Ciebie dobre, a które nie? Które chcesz wybrać i przyjąć za swoje? Nie musisz brać terroryzmu wujka, manipulacji cioci, podejrzliwości sąsiada, normalnej pensji przechodnia, strachów babci, oślej upartości polityka. To, czego się tutaj uczysz, zakłada jedną podstawową rzecz: zakłada wolność Twojego myślenia i możliwość dokonania wyboru: czy chcesz tak jak oni, czy chcesz tak, jak Ty chcesz? Wybierz mądrze. To Twoje życie.

Czytaj dalej, będzie o ramie indywidualnej. I chcesz mieć tę wiedzę.

Filtry indywidualne

Po tych wszystkich filtrach o charakterze biologicznym i społecznym, powstaje trzeci koncept. Koncept Twoich filtrów indywidualnych, a więc tego wszystkiego, czym Ty jako jednostka kierujesz się w życiu. Twoja własna rzeczywistość. Zostaw na boku wszystko, co Ci mówili, i baw się.

Po pierwsze. Żyjąc w danym miejscu i społeczności, w określonym czasie, masz zestaw pewnych schematów poznawczych, różnego rodzaju systemów, które przepuszczają do Twojej głowy pewne informacje, a innych nie dopuszczają. To filtry. Jakie konkretnie? Czytaj dalej.

Podstawowym filtrem, który umożliwia Ci funkcjonowanie i dopuszczanie do siebie pewnych rzeczy, a innych nie, jest przekonanie. Przekonanie, pod kątem struktury, składa się z różnych doświadczeń, zawsze limitowanych, zawsze policzalnych, które zostały bardzo niesprawiedliwie zgeneralizowane i ułożone jako równanie. Równanie zawsze wygląda w ten sam sposób. Załóżmy, że miałeś do tej pory kilka naprawdę udanych doświadczeń z osobami spod znaku Skorpiona. Następnym razem, gdy będziesz miał do czynienia z osobą spod tego znaku, zgadnij, czego będziesz oczekiwał? Z automatu Twój mózg odpali Ci coś, co już zna. On po prostu zakłada, że jeżeli pierwsza osoba spod znaku Skorpiona była X, to istnieje szansa, że druga osoba również będzie X. Taka sama.

Struktura przekonania — tak na podstawie kilku doświadczeń mózg buduje schemat, że tak jest zawsze i wszędzie

Pierwsze wrażenie podobno zawsze jest mylne — i cóż to jest za stwierdzenie! Jakbyś mógł się mylić, skoro poznałeś osobę tylko w takiej ilości kontekstów? Po prostu skojarzyłeś ją z pewnymi uczuciami. Struktura jest taka — gdy robisz na kimś pierwsze dobre wrażenie i potem spotykasz go po raz drugi, osoba ta będzie się spodziewała co najmniej tak samo dobrego drugiego wrażenia. Bo będzie bazować na pierwszym. Nie dlatego, że tak sobie zaplanowała — dlatego, że jest to właściwość ludzkiego mózgu, który zawsze się kieruje tym, co już zna. Stąd też jest zdecydowanie łatwiej prowadzić rozmowę, bazując na tym, co wcześniej pozytywnego wywołałeś w tej drugiej osobie. Mówiąc dokładniej: co tamta osoba w sobie wywołała za pomocą Twoich słów, Twoich gestów i całej Twojej komunikacji. Bazujesz podczas drugiej rozmowy na generalizacji, że jesteś „fajnym” rozmówcą. Takie budowanie przekonań jest rzeczą charakterystyczną dla naszego mózgu i czymś absolutnie naturalnym.

Umiesz chodzić. W określonych warunkach, gdzie się uczyłeś. Na przykład po podłodze, chodniku, w mieście. Być może nie byłeś w Burkina Faso, nie chodziłeś tam po ulicach. Czy mimo to sobie poradzisz z chodzeniem, gdy tam pojedziesz? Zakładasz — i jest to bardzo korzystny plan — pewną halucynację. Krótko mówiąc, jesteś totalnie kinestetycznie przekonany i czujesz, że jeżeli pojedziesz w miejsce, w którym nigdy do tej pory nie byłeś, tam też będziesz umiał chodzić. Dzieje się tak, ponieważ wierzysz, że Twoja umiejętność związana z chodzeniem jest aplikowana nie tylko do kontekstów, w których już byłeś, ale także do nowych. Jeżeli na przykład wiesz, w jaki sposób masz otwierać drzwi: gdy jest napisane pchać, to należy pchnąć, gdy jest napisane ciągnąć, absolutnie nic seksualnego, należy pociągnąć. Wiesz, jakiej siły użyć na klamce, co zrobić z ręką, w jaki sposób opuścić ją na dół, jak pociągnąć do siebie lub pchnąć (naprawdę nic seksualnego!) — masz umiejętność. Gdy zjawisz się w innym mieście, będziesz otwierał drzwi, których do tej pory nigdy w życiu nie otwierałeś. I korzystając z tej generalizacji, że wiesz, jak otwierać drzwi, będziesz w stanie otworzyć kolejne. Ten ważny proces umożliwia Ci funkcjonowanie w świecie i brak konieczności ciągłego uczenia się tego, co już znasz. Wyobraź sobie, że każdego dnia, gdy wstajesz z łóżka, musiałbyś się uczyć chodzić. To byłby koszmar, więc Twój mózg Ci pomaga: buduje generalizacje z automatu, stwierdzając, że coś, co przeżyłeś raz w taki sposób, jest stosowane w całym szeregu kontekstów. Ta właściwość, w przedstawionym powyżej kontekście, ma ogromne plusy. Ułatwia Ci życie, oszczędza czas, upraszcza codzienność.

Gdzie indziej może mieć wiele minusów. Spotykasz kogoś, pierwsze wrażenie jest doskonałe. Bo jeżeli miałeś dobre wrażenie, dobre dla Ciebie, ekologiczne, pozytywne, to Twój mózg automatycznie je zgeneralizuje. Bazujesz na nim. To jest ciekawe; jeśli spotkasz kogoś w garniturze, z zegarkiem za kilkaset tysięcy i butami szytymi na zamówienie, i on powie: Poczekaj chwilę, idę po swój samochód, to jaki samochód według Ciebie ma? Malucha? Trabanta z silnikiem motorynki? Nie wiesz, czym jeździ, ale nie ma możliwości, byś nie wizualizował drogiego auta. Schemat poznawczy: skoro ma drogie ciuchy i ekskluzywny zegarek, to na pewno całą resztę też ma taką — nie musi być wcale prawdziwy. Myślisz, że u jego boku żyje piękna kobieta czy stare, brzydkie pudło? Oczywiście, że atrakcyjna laska. Kilka informacji i już halucynujemy. To jest bardzo naiwne zachowanie. To pierwsze wrażenie przenosimy potem na inne konteksty, myślimy, że jak ktoś nam się podoba w kinie, to świetnie się też z nim będzie robiło inne rzeczy — co może, ale nie musi być prawdą. Częstokroć zdarza się tak, że facet patrzący na kobietę, która mu się podoba i wywołuje u niego pozytywne emocje, przeniesie je na kontekst na przykład biznesowy i pomyśli, że dokładnie tak samo jak ona wygląda, tak robi się z nią interesy. Będzie się kierował jedną emocją. Ta halucynacja jest bardzo daleko idąca i może się nie sprawdzić.

Skąd się biorą niedobrane pary na całym świecie, tak szybko się rozstające? Ludzie w stanie zakochania, gdy znajdują się w określonym stanie emocjonalnym, filtrują tylko i wyłącznie to, co tak bardzo chcą zobaczyć i usłyszeć, reinterpretując wszystko dookoła. On może puścić okrutnego bąka, a ona stwierdzi, że jej misiu przeczyszcza swoje nerki. Później on beknie, a ona na to, że jej tygrysowi się odbiło. I tak dalej, i tak dalej, i tak dalej. Ponieważ za każdym razem tekst: i tak zobaczysz, co chcesz zobaczyć, usłyszysz, co chcesz usłyszeć, jest jak najbardziej prawdziwy. Rozszerz go. Zobaczysz nawet to, czego nie chcesz zobaczyć, ale co wiesz, że zobaczysz, bo to zaplanowałeś. Bo to filtr — tak działa. Wybiera z rzeczywistości tylko te rzeczy, które potwierdzą to, co masz w swojej głowie. O czymkolwiek jesteś przekonany, na czymkolwiek bazuje Twoja rzeczywistość, masz rację. Nie sposób Ci zaprzeczyć — w końcu Ty tak naprawdę myślisz. Czy dajesz też prawo innym, by mieli tak samo?

Jesteś na przykład przekonany, że stolicą Polski jest Warszawa. Doskonale, jest to przekonanie, które jest dzielone przez wiele osób i jest ono prawdziwe dla ogromnej ilości ludzi, ma nawet nazwę, tak zwanego faktu geograficznego, co oznacza, że nauka również to potwierdza. Zgadnij co. To jest umowa. Umowa większej ilości ludzi. Umowa, niezwykle dla nas przekonująca, co nie zmienia faktu, że gdy trafisz na kogoś, kto będzie uparcie twierdził, że Kraków jest stolicą Polski, to jedyną formą dogadania się z nim będzie przyznanie mu racji. Ponieważ ludzie z zasady uwielbiają udowadniać, że mają rację. Chcą, byś się z nimi zgadzał. Zgódź się więc, będziesz skuteczniejszy.

Lubimy takich ludzi, jakimi sami jesteśmy. Gdy schizofrenik ucieka przed pszczołami, psychiatra przywiązuje go do łóżka i mówi mu, że pszczół nie ma — cóż może zrobić schizofrenik, który je widzi? Nie ma umiejętności odpowiedniego wybierania strategii rzeczywistości, widzi tak samo prawdziwe pszczoły, jak Ty w tej chwili widzisz tę książkę. Z drugiej strony, jak wyobrazisz sobie krasnoluda, to wiesz jednocześnie, w jakim stopniu coś jest prawdziwe i coś jest nieprawdziwe. Wiesz, że krasnolud — uwaga, wchodzi na Twoją nogę i dziwnie się ociera!! — jest wyobrażony. Skąd wiesz? Bo czujesz i widzisz różnicę. Twoje podświadome strategie rzeczywistości Ci pomagają. Niektórzy, by je zmienić, biorą narkotyki.

Twój system nerwowy nie rozpoznaje różnicy pomiędzy obrazami przypominanymi a tymi, które widzisz z otwartymi oczami. Z tego też powodu ludzie potrafią ryczeć, gdy coś sobie wyobrażą, umieją się stresować obrazami, jakie tworzą w swoich głowach, mogą mieć fobie, gdy powiesz słowo: pająk, a oni wskakują na krzesło. To nie jest kwestia logiki — ten pająk jest w ich głowie i to wystarczy, żeby wywołać określonego rodzaju reakcje. Często bardzo mocne — pocenie się, bicie serca, wydzielanie adrenaliny, szybki oddech.

Przekonanie — zgeneralizowany i uznany za zawsze prawdziwy filtr poznawczy, bazujący na jednostkowych osobistych doświadczeniach.

Zgadnij co. Obojętnie, czy było ich sto milionów czterysta dwanaście i pół tysiąca, czy były tam tylko dwa doświadczenia, Twój mózg już zbudował generalizację, która jest dla Ciebie prawdziwa. To jest pewne oszustwo. Oszustwo, które działa na tej zasadzie:

Dwa, pięćdziesiąt cztery, milion, sto milionów = zawsze i wszędzie tak samo

A doskonale wiesz, że nie ma zasad, dla których nie byłoby wyjątków, nie ma przykładów bez kontrprzykładów. Przychodzi do Ciebie osoba i mówi, że ma depresję. Zapytaj ją, czy również w chwili, gdy robi kupę. Jeżeli powie, że nie bardzo, spytaj, czy również, gdy śpi. Prawdopodobnie niespecjalnie, bo nawet nie wie. A to znaczy, że może ją mieć, albo może jej nie mieć. Zapytaj, czy również wtedy, gdy się dziko śmieje, świetnie się bawi, jest na wymarzonych wakacjach. Dojdziesz do kontekstu, w którym okaże się, że ma depresję tylko przez pięć minut. Koło 8 rano, gdy rozmawia z szefem, składając mu raport. I nagle jedno małe doświadczenie zostaje przełożone na cały życie i wszystkie jego aspekty. To tak, jakby zjeść do bani parówkę z żubra i stwierdzić, że mięso jest niedobre. Nie. To tylko jedna parówka. Z jednego żubra, co mógł mieć słabszy dzień, albo kucharz był nie w formie. Może w masarni masażysta nawalił. Niekoniecznie zawsze i wszędzie będzie tak samo. Co jest wspaniałą informacją dla Ciebie, bo to, że coś przeżyłeś jakoś do tej pory, nie oznacza, że tak musi być też w przyszłości. Odetchnij z ulgą. Przeszłość się skończyła i nigdy nie wróci.

Dlatego te generalizacje, które ułatwiają nam życie, jednocześnie mogą nam je bardzo utrudniać. Osoba, która jest o czymś przekonana, będzie szukała doświadczeń w rzeczywistości, które potwierdzą to przekonanie. Inaczej nie będzie miało ono racji bytu, bo karmi się potwierdzeniami, że jest prawdziwe. Krótko mówiąc, jeżeli jesteś przekonany, że istnieje życie pozaziemskie, musisz mieć jakieś przykłady z Twojego własnego doświadczenia, które są w stanie to potwierdzić. Bo przeczytałeś, bo uwierzyłeś, bo widziałeś, bo zostałeś porwany i jakieś bardzo nieintymne eksperymenty z Tobą robili. Cokolwiek by to było, tak czy inaczej, musisz mieć jakiś dowód, pochodzący z Twojej własnej mapy świata. Coś, co Cię osobiście przekonało i powiedziałeś sobie: mnie to przekonuje, tak na pewno jest, zgadzam się z tym. Inna osoba nie będzie miała takiej samej mapy, będzie z absolutnie innej bajki, z innymi doświadczeniami, z innym wychowaniem, i się z Tobą nie zgodzi. Wtedy zacznie się coś, do czego jesteśmy przyzwyczajeni w debatach polityków — udowadnianie sobie racji. Widzisz. Kwestia racji jest związana z następną rzeczą, która nie istnieje, z tak zwanym ego. Ego ciężko jest dotknąć, trudno złapać, prawdopodobnie pochodzi z gangu Olsena: „Egon, klawo jak cholera”. Ktoś kiedyś wymyślił, że istnieje i musimy go bronić, że jest nawet superego lub cokolwiek innego. Ten ktoś również dawał swoim pacjentom kokainę, dlatego często do niego wracali. Twierdził, że każdy facet chce uprawiać seks z własną matką, a kobiety są zazdrosne o penisa. Zależy, o jakiego, moim zdaniem. Czasem patrzysz w pisuar, tam leży anakonda i można pozazdrościć. Czasem tylko guzik od windy, bez żadnej zazdrości. Facet nazywał się Zygmunt Freud i dał początek paskudnemu zjawisku, które nazwano psychoanalizą. Nakazuje ona ludziom grzebać w swoich życiach, szukając przyczyn, i halucynować, czy to była ta, czy nie ta właściwa. Rzecz w tym, że znalezienie przyczyny nie zawsze daje rozwiązanie. Jeżeli zepsuje Ci się telewizor, przyjdzie pan Stefan, który ma go naprawić, i pan Stefan poinformuje Cię, który z bezpieczników się popsuł. I w tym momencie wyjdzie, zostawiając Cię z informacją o przyczynie usterki, ale nie będziesz miał działającego telewizora! Wyobraź sobie, że idziesz do warsztatu, zostawiasz tam samochód, mechanik Cię informuje, co się stało, po czym Ci dziękuje. I dalej samochód Ci nie działa. Rety. Ja nie chcę znać przyczyny, ja chcę mieć działający samochód! Podobnie nie interesuje mnie, żeby lekarz podawał mi diagnozę, szczególnie że diagnoza nie da mi rozwiązania. Jest tylko podaniem przyczyn. Co za różnica, jaki mam kaszel, skoro już go mam. Przyszedłem, by się go pozbyć.

W kwestiach dotyczących umysłu niemożliwe jest stwierdzić, że jedna przyczyna jest tą właściwą. Nasza złożoność i ogromna komplementarność jako jednostek ludzkich zakłada różnorodność i to, że jedno zjawisko może się łączyć z drugim, to z piątym, a to z milion czterysta pięćdziesiątym ósmym. Sprawdź — pomyślisz o wyrazie pies, od razu zrobisz jego obraz, który może Cię zaprowadzić w różne miejsca — do dzieciństwa, gdy z nim ganiałeś, gdy Cię ugryzł i dałeś mu z bańki, gdy Cię gonił pies sąsiada. Możliwości są i niezliczone, i niemożliwe do przewidzenia — zbyt bogaci w doświadczenia jesteśmy. I przyczyna, jaką znajdziemy, może jest i prawdziwa, a może nie. Najbardziej istotne jest Twoje zainteresowanie rozwiązaniami i myśleniem w kategoriach: co muszę zrobić, żeby się lepiej czuć, żeby lepiej zawiadywać swoimi emocjami, zarabiać więcej pieniędzy, mieć lepsze relacje, a nie: dlaczego mam ten problem. Znalezienie przyczyny nie dość, że będzie wyhalucynowaną spekulacją na temat tego, co się wydarzyło albo co się nie wydarzyło, to nie da Ci rozwiązania. Czyż nie lepiej jest halucynować w drugą stronę?

Przekonania są zawsze prawdziwymi kłamstwami. Wiesz już, jak działa ich struktura, teraz czas na prezenty. Zacznij się mądrze oszukiwać. Gotowy? Kłamałeś do tej pory, że było źle, miałeś problemy i kłopoty. Pomyśl o tym: jak zachowuje się ktoś, kto ma przekonanie: jestem niezwykle inteligentną i atrakcyjną osobą. W czasie chodzenia po ulicach, przebywania wśród ludzi, wszystko będzie nakierowane na szukanie potwierdzeń: te zalotne uśmiechy, puszczane w jego kierunku, nawet te, które są przeznaczone dla kogoś innego, będą interpretowane w jeden sposób: to ja, to ja, to dla mnie! Dla odmiany, osoba uważająca się za nieatrakcyjną przechodzi obok grupy ludzi, którzy akurat opowiedzieli sobie kawał. Zaczynają się śmiać, a ona od razu myśli, że to z niej. I szuka na sobie przyczyny z intencją: coś jest we mnie nie tak, co to może być? I w końcu znajduje coś, co potwierdzi jej halucynację: ooo, tutaj jest lekka zmarszczka na sukience. Dlatego się ze mnie śmieją. Takie myślenie jest do bani. Często ludzie akceptują z góry społeczny schemat atrakcyjności, czyli 90-60-90 lub też, jak ostatnio się zakłada, 80-50-80. Kto to w ogóle ustala? Niemożliwe jest stwierdzić, że przy przeróżnej budowy kośćcach, różnych potrzebach organizmu, innym metabolizmie, istnieje coś takiego jak jeden idealny wymiar. Istnieje za to generalizacja, która zawsze, zawsze jest niesprawiedliwa. I osoba, która niekoniecznie ma wymiary podawane w gazetach, może zacząć się z nimi porównywać. I może sobie zainstalować kompleksy. Zwróć uwagę na to, że gdy nie uwierzysz w rzekomo idealne wymiary, nie będziesz płacił lekarzom, żeby Cię pocięli i upiększyli skalpelem. Nie będziesz leciał do sklepu po superdiety. Dieta-cud, cud jak schudniesz, lub dieta morelowa, jesz wszystko poza morelami. Z wiarą i podejściem, że wszystko, czego potrzebujesz, może się znajdować w Twojej głowie, nie jesteś dobrym klientem. Jak myślisz, czy firmom farmaceutycznym zależy na Twoim zdrowiu? Kiedy robią więcej kasy, jeśli byłbyś chory czy jak jesteś zdrowy? Dlatego lepiej, byś był sfrustrowany i chodził często na zakupy. Dotyczy to szczególnie kobiet, które wydają większość swoich pensji na bycie piękniejszymi — na fryzjerów, makijaże, kosmetyczki itd. Nie wiedzą, że idealna waga to ta, z którą czujesz się dobrze. Nie znają tej definicji atrakcyjności: nie jest ważne, czy masz fachowe buty, markowe ciuchy, najnowsze trendy odzieżowe, jakie masz wymiary i rozmiary; istotne, czy czujesz się atrakcyjną osobą.

Jakie inne przekonania jeszcze wchodzą Ci w drogę? Czy masz jakieś, które może nawet nie są Twoje? Może kiedyś wsadził Ci je do głowy jakiś nauczyciel idiota, mówiąc, że nie masz talentu i że nigdy się czegoś nie nauczysz. Jak nie miał szklanej kulki, czapki z księżycami i magicznej różdżki, to jasnowidz z niego, jak z koziej dupy trąba. Zapomnij o tym. A gen talentu znajduje się w prawym pośladku — musisz dobrze masować, by znaleźć. Gen zdolności językowych pod lewą powieką.

Nie rodzimy się ze zdolnościami. Nie ma genów odpowiedzialnych za talent lub jakieś umiejętności. Nabywamy je. Możesz nauczyć się wszystkiego.

Czy jesteś gotowy na prawdziwe kłamstwa? Czy chcesz oszukiwać się, że jesteś atrakcyjny, i znajdować potwierdzenia w rzeczywistości, że tak jest? Zawsze mógłbyś też robić sobie krzywdę, oszukując się, że nie jesteś, i znajdować inne potwierdzenia. Czegokolwiek będziesz szukał, będzie to tylko wybieraniem z rzeczywistości tych fragmentów, które będą mogły potwierdzić to, w co wierzysz. Dodatkowo, będziesz interpretował wszystko w taki sposób, by to udowodnić.

Jak kupisz sobie nowe auto, nagle tych aut jest więcej dookoła, jakby wszyscy też je sobie kupowali. Kobieta w ciąży ma wrażenie, że wszędzie jest epidemia ciąż. Po rozstaniu wszędzie same pary. Statystyki się wtedy zmieniają, czy Ty może na coś innego zwracasz uwagę?

Weź pod uwagę, że słowa to tylko słowa, to Ty na nie w jakiś sposób reagujesz. Kiedyś dla jednego mojego znajomego słowo rozwód było silnie negatywnym bodźcem. Zrozumiał, że nagle czegoś mu zabraknie, gdy ona w końcu postanowiła się z nim rozwieść po wielu latach ciągłego szukania, co było źle. Dla niego to była tragedia. Dzwoni do mnie i krzyczy: Pomóż! Ona dzwoni chwilę potem i mówi ucieszona: Nareszcie, rozwód! I była strasznie szczęśliwa. Cóż. Rozwód to tylko rozwód, on nie oznacza nic, to Ty dopiero nadajesz moc temu słowu. Sam stwierdzasz, jak ono na Ciebie wpłynie. Zdecydowana większość globu nie wie, że to nie rozwód na nich wpływa, że to nie depresja sama do nich przychodzi. Nie wiedzą, że muszą wykonywać pewne czynności w swoim życiu, żeby się depresjonować i martwić. Depresja nie chodzi. Nie przychodzi. Nie pojawia się. Ludzie ją robią. Tak jak wszystkie inne emocje.

Cały zestaw Twoich przekonań i wartości, a więc tego, co jest dla Ciebie ważne — może rodzina, może patriotyzm, może lojalność, może przyjaźń, może dobra zabawa i przyjemność — cokolwiek by to było, pozostaje jeszcze kwestia interpretacji tych wartości, tego, co Ty przez to rozumiesz. Co rozumiesz przez rodzinę? Jeżeli nie masz dzieci i jesteście tylko we dwójkę, to czy jest to już rodzina? Czy może dla Ciebie rodzina musi być wielopokoleniowa? Czy jak Twoja rodzina jest dla Ciebie ważna, to znaczy, że jak Twój teść powie Ci, co masz robić w życiu, to tak postąpisz, czy może nie?

Wszędzie istnieje jakiegoś rodzaju interpretacja. Interpretacja bardzo indywidualna, oparta o miliony różnego rodzaju doświadczeń. Coś kiedyś się stało, szedłeś ulicą i nagle coś się wydarzyło, dostałeś olśnienia i zrozumiałeś jakąś rzecz. Innym razem nauczyciel coś Ci powiedział i może miałeś to szczęście, że powiedział Ci coś fajnego i mądrego, a może powiedział coś bardzo głupiego, i jako dziecko to zaakceptowałeś. I nie jest to kwestia tego, jak jest naprawdę, tylko tego, że ktoś miał jakąś opinię i stwierdził, że ma prawo wpływać na Ciebie i dawać Tobie rady dotyczące świata. Stwierdził, że on będzie wiedział, czy Ty masz talent, i Ci o tym powiedział. Nie wiedziałeś, że mogłeś nie uwierzyć.

Żyjemy w naszych boksach, naszych pudełkach, naszych okularach, które zauważają tylko to, co chcemy zauważać, nawet jeżeli o tym nie wiemy. Tylko to, co może potwierdzić, że łatwo jest zarabiać pieniądze albo trudno jest zarabiać pieniądze, albo to, że można mieć fantastyczne życie, albo to, że można mieć głupie. Że jest wyjątkowe albo że jest udręką, albo że myślał indyk o niedzieli, albo że bogaty, bo złodziej i cokolwiek innego by to było.

Wystarczy, że pójdziemy do restauracji, w której już wcześniej byliśmy. Otworzymy menu, w tym menu są potrawy, których już próbowaliśmy i znamy ich dobry smak. Z drugiej strony, jest też tam konina, której nigdy nie próbowaliśmy. Większość ludzi wybierze to, co już zna, ze względu na poczucie bezpieczeństwa, które jest z tym związane. Większość ludzi niczego nowego się nie nauczy w tym kontekście, bo już ma te połączenia neuronalne, połączenia synaptyczne, informacje, które odpalają wzięcie kawałka kiełbasy do ręki i połączenie jej ze znanym smakiem. Mało kto spróbuje koniny i mało kto tak naprawdę wie, że tylko próbując czegoś nowego, można się czegoś nowego nauczyć. Fizycznie, gdy to zrobią, co jest związane z ryzykiem („A co, jak nie będzie smakowało?”), ich mózg urośnie. Będą mądrzejsi. Zacznie się proces tworzenia nowych neuronów, które muszą zrobić nowe obrazy i połączenia, inną chemię. To wszystko prowadzi do tego, że Twoje doświadczenie będzie bogatsze. Zapamiętaj kolejną rzecz: Mózg uwielbia to, co już zna, bo odpalanie starych reakcji następuje bez wysiłku, z automatu. Jednocześnie, mózg uczy się tylko i wyłącznie wtedy, gdy poznaje coś nowego.

Największy dar, jak został nam dany przez Stwórcę, choć raz zostawmy go bez interpretacji, to myślenie. Ten prezent może być dla nas największym więzieniem lub też może być dla nas najcudowniejszym rajem. Wszystko zależy od tego, jak myślimy. Możesz mówić do siebie kochającą, pieszczącą twe emocje intonacją. Możesz planować kolorowymi, nakręcającymi Cię obrazami i mieć jeszcze większą ochotę. W gruncie rzeczy, nie robisz w życiu nic innego jak to, że myślisz. Masz przekonanie, że poradzisz sobie, jeśli chodzi o Twoje umiejętności chodzenia, nawet gdy będziesz gdzieś w innym kraju. Być może brakuje Ci jeszcze przekonania, że będzie dobrze w innych kontekstach. Że otworzysz swoją własną firmę i będziesz zarabiać kupę szmalu. Albo brakuje Ci przekonania, że inteligencja emocjonalna zaczyna się od zrozumienia, że to Ty produkujesz emocje i decydujesz, jak się w danej chwili czujesz. Może chcesz uwierzyć, że czas swoje marzenia traktować jak plany, że to Ty jesteś odpowiedzialny za swoje zdrowie i jesteś swoim najlepszym lekarzem. Obojętnie, czego by Ci jeszcze brakowało, istnieje ogromna szansa, że jest to tylko stan przejściowy. Odpręż się, usiądź wygodniej i kontynuuj. Zajmiemy się resztą. Znowu się czegoś nauczysz.

Wszystkie rzeczy, które są przedstawiane w tej książce, to prawdziwe kłamstwa. Powiedzą Ci, że świat jest piękny, że życie jest wyjątkowe, każą Ci korzystać z każdej chwili, jakby była ostatnia, przekonają, że przyszłość nie istnieje, bo jej jeszcze nie ma, a przeszłości już nie ma, bo się skończyła, że jest tylko ten moment i że jest to najlepsza chwila w Twoim życiu. Rzeczy w tej książce dadzą Ci masę wyjątkowych sugestii. Bardzo prawdziwych! Jesteś atrakcyjny, inteligentny, zniewalająco piękna. Wiesz co? To będą takie same generalizacje, jak każda inna, pod kątem struktury, różnica jest jednak ogromna — te rzeczy zainstalują Ci nowe filtry. Dobre filtry. Które będą szukały tego, że faktycznie stać Cię na coś, które będą mówiły, że jesteś absolutnie wyjątkowy. Dadzą Ci możliwość rozwoju, lepszego związku, skuteczniejszego biznesu i wszystkiego innego, co Cię fascynuje. Zdecydowana większość tego, co mamy w naszym życiu, nie jest nawet nasza. Pochodzi od naszych rodziców, od Kościoła, od społeczeństwa, od znajomych, nauczycieli i z innych miejsc, bo ktoś nam kiedyś coś wsadził do głowy. Zainstalował nam pewne przekonania, a my w nie uwierzyliśmy i przestaliśmy myśleć.

Potężnym filtrem indywidualnym jest stan emocjonalny, w jakim jesteś. Wiesz doskonale, że gdy się czujesz w określony sposób, to będziesz filtrował rzeczy tak, a nie inaczej. Gdyby ktoś do Ciebie podszedł i Ci powiedział: Hej, jesteś mi winien 10 tysięcy złotych, to być może stwierdziłbyś: Ups, kurde, źle byś się poczuł. A jeżeli podejdzie do Ciebie w tym czasie ktoś inny i powie, że właśnie wygrałeś 3 miliony w totka, to temu pierwszemu do tej dychy dasz nawet napiwek, co? Ile razy tak się śmiałeś, że leżałeś skulony i liczyłeś sekundy życia, myśląc, że nie dasz rady więcej. Wtedy można było robić z Tobą wszystko i nic nie wyprowadziłoby Cię z tego stanu. Dlatego nie ma fizjologicznej możliwości martwienia się, gdy dobrze się bawimy przy świetnej komedii. Endorfiny blokują stres, uniemożliwiają napięcie mięśni, oddzielają nas murem od problemów. Pamiętaj — od Ciebie zależy, jak problem będziesz interpretował. Może zamiast problemów od tej pory będziesz miał wyzwania?

Świat jest relatywny we wszystkich swoich aspektach. W 1916 roku Einstein stwierdził, że czas nie mija tak samo wszędzie, jak mówił Newton, że minuta nie jest równa minucie. Czasem jesteś na imprezie i osiem godzin mija, jak z bata strzelił. Innym razem idziesz do banku w dniu wypłacania emerytur i babcie płacą grosikami osiemset złotych. I nagle okazuje się, że trzy minuty potrafią mijać jak trzy godziny. Wniosek — czas jest kinestetyczny, odczuwasz jego przepływ i minuta z tarczy zegarka nie musi być minutą, którą Ty odczuwasz. Przypomnij sobie jakąś lekcję, gdzie skreślałeś sekundy, a pomyśl o ostatnich czterech latach i zastanów się, w jakim tempie, ogromnie szybko, Ci minęły. Jako Twój mózg, mogę powiedzieć Ci jedno: cokolwiek do mnie wsadzisz, ja będę to wykonywał. Wszystko jedno, czy mam robić stresujący kortyzol, czy kąpać Cię w relaksie endorfin. Jestem mózgiem, ja tylko wykonuję komendy. Ty mnie programujesz.

Połącz to wszystko z nową wiedzą, którą zdobywasz. Pomyśl: gdybyś potrafił tylko połączyć całą determinację, jaką masz, do podniesienia leżących na chodniku bezpańsko stu złotych, z taką samą chęcią posiadania zdecydowanie lepszych relacji z innymi. Wyobraź sobie, jakie wtedy doskonałe efekty osiągasz.

Ta książka, w oparciu o filtry indywidualne, będzie Ci instalować różne rzeczy. Jej autor zajmuje się tym zawodowo — daje ludziom sugestie, za pomocą których zmieniają swoje życia. Teraz ster odpowiedzialności jest zawsze Twój — gdy przejdziesz do drugiej części, rób wszystko dokładnie i z jajami. Chcesz czuć, że żyjesz. I mieć zdrowy stosunek do wszystkiego. Gdy jesteś na imprezie i zazdrosna koleżanka mówi do Ciebie: Ej, zobacz, co twój facet robi z tamtą latawicą, a on po prostu z nią rozmawia bez zbędnych intencji, to dobrze, byś w takiej chwili potrafiła to olać, zostawiając koleżankę z jej filtrami na dłuższą chwilę.

Na pewno były do tej pory jakieś rzeczy, które Ci się nie udały — hej, wszyscy jedziemy na tym samym wózku. To nie była porażka, to była nauka, dotycząca tego, co masz zrobić następnym razem lepiej. Bez robienia błędów nie wiedziałbyś, w jakim kierunku masz iść. Dlatego wyluzuj. Rób błędy raz.

Filtry indywidualne instalowane są cały czas — wszędzie i bez przerwy dostajesz sugestie posthipnotyczne (na następnych stronach przeżyjesz to bardzo doświadczalnie, oglądając załączone zdjęcia). Kiedyś oglądałem z ojcem telewizję. Czas na pogodę, pierwsza prognoza: Zbliża się wiosna, 80% normalnych Polaków będzie miało alergię. Gdy się zastanawiam, jak można powiedzieć głupszą rzecz, widzę kątem oka, jak mój ojciec zaczyna się drapać po udach — uznał najwyraźniej podświadomie, że jest w grupie 80% normalnych. Tak niebezpiecznie została skonstruowana sugestia, że tylko nie-normalni nie będą się drapać. Wolę być nienormalny.

Gdyby ktoś Cię przekonywał, że trudno jest się uczyć języków obcych, to być może najlepszą reakcją byłoby podniesienie środkowego palca na którejkolwiek z rąk.

Z drugiej strony, gdy dostajesz pytanie, jak to się dzieje, że tak fantastycznie potrafisz się w życiu bawić, odpowiedz z uśmiechem. Co za różnica, co powiesz, skoro tak skonstruowano pytanie, że każda odpowiedź jest świetną sugestią?! Schemat jest najprostszy z możliwych: bierzesz fragment rzeczywistości, na który chcesz, by odpowiadający zwrócił uwagę. I pytasz. I instalujesz. Kompulsywnie, wszędzie, zawsze robiąc ludziom komunikacyjne prezenty. Zapytaj swoją drugą połówkę, co najbardziej się jej w Tobie podoba. Dowiedz się, co jest w Tobie wyjątkowego. Dlaczego zawsze masz taką determinację i chęć do poznawania nowych rzeczy? Skąd bierzesz tyle energii, by ciągle iść dalej i chcieć więcej? Wiesz, co się stanie, jak odpowiesz na te pytania? Zainstalujesz sobie coś fajnego.

Ludzie nie wiedzą, że niezadowolenie wymaga uprzedniego planowania. Stwierdzają: Idę na imprezę, jeżeli nie będzie na niej Krzyśka, to się wkurzę. I voilà, Krzyśka akurat nie ma, mózg wykonuje komendę i już kortyzol i adrenalina biegną. Po co robić sobie krzywdę? Planuj mądre rzeczy. To takie łatwe — stwierdziłeś w najbardziej świadomy sposób, że chcesz przeczytać tę książkę — zobacz. Udało Ci się.

Będziesz miał duże zadanie. Wszystkie zadania tutaj nie są pracami domowymi, które robiłeś w szkole, bo nikt Cię do tego nie zmusza. Czas żebyś zrozumiał, że Ty sam jesteś odpowiedzialny za własne życie i za własne reakcje. Być może warto jest poświęcić pewnemu zboczeniu dzisiejszy wieczór. Znajdź wiele odpowiedzi na pytanie, co wyjątkowego możesz zrobić dla siebie i dla innych. Już wiesz, co dostaniesz w odpowiedzi. Lepsze emocje, lepsze życie, lepszą zabawę. Dostajesz do ręki najlepszy z możliwych samochodów, kluczyki i prawo jazdy. Pytanie, czy nim pojedziesz. Są ludzie, którzy mówią o seksie, są tacy, którzy go uprawiają. Są tacy, którzy mówią o zarabianiu pieniędzy, są tacy, którzy je robią. Są tacy, którzy opowiadają o tym, jak wyjątkowo byłoby na wakacjach, są tacy, którzy na nich są. Wybierz mądrze.

Obejrzyj to zdjęcie i pozwól sobie dostrzec wszystko to, na co masz ochotę. Na kolejnych zdjęciach ta wolność zostanie ograniczona sugestią

Sugestia w postaci komentarza każe Ci filtrować tylko to, co potwierdzi jego prawdziwość. Interpretujesz to, co widzisz, by udowodnić smutek zawodnika

To samo zdjęcie, co poprzednio, ale inna sugestia — w tej chwili przeinterpretowujesz to, co wcześniej dowodziło jego smutku, na determinację. Wrażenie zmiany zdjęcia jest pozorne — to w Twoim mózgu zachodzą zmiany, by potwierdzić prawdziwość komentarza. Nie jesteś w stanie nie sugerować się sugestią

I znowu, obejrzyj to zdjęcie i pozwól sobie dostrzec wszystko to, na co masz ochotę. Na kolejnych zdjęciach ta wolność zostanie ograniczona sugestią

Oto co się dzieje z Mruczkiem. Małe dziecko ciągnie go za ogon. Zwróć uwagę, jak wściekły jest ten kot

Tak naprawdę, Mruczek właśnie obudził się i ziewa. Zobacz, jak otwiera pyszczek!

Pomyśl, jak wiele zależy od tego, jak przedstawiasz komuś jakąś osobę i jak sam ją widzisz. Zauważasz tylko to, co jest Twoją rzeczywistością!

Emocje

Na tym etapie już wiesz, że na dobrą sprawę, to, co sobie wkręcasz, jest dla Ciebie prawdą. Zgodnie z prawami fizyki, wszystko wywołuje jakąś reakcję i ma konsekwencje — włączając w to Twoje myślenie. Czymże byłby świat bez emocji? Nie byłoby zakochania, uniesień, przyjemności, z drugiej strony nie byłoby też stresu, złości i wkurzania się. Dobra wiadomość jest taka, że przeżyłeś już sporo emocji w swoim życiu, tych lepszych i gorszych. Jeszcze lepsza brzmi: w tym rozdziale dowiesz się, co się dzieje z Twoją głową i ciałem, gdy odczuwasz.

Zaczniemy od mechanizmów. Za każdym razem, gdy poznajesz cokolwiek nowego, poznajesz to w jakimś stanie emocjonalnym. Nie jesteś w stanie nie czuć niczego w danym momencie — zawsze jesteś więc w jakimś stanie emocjonalnym. Możesz dobrze się bawić, czuć się świetnie, często nawet wiesz, kiedy. I gdzie! Czasem ciarki pojawiają się na Twoim kręgosłupie albo przechodzą przez Twoje nogi, albo lęk i stres schodzi z Ciebie, a w zamian pojawia się odprężenie w całym ciele. Te wszystkie emocje czynią z Twojego życia pewnego rodzaju sinusoidę.

Czasem jest do góry, czasem jest na dół. Na dół, kiedy nie jest za dobrze, do góry, kiedy jest doskonale, tak jak Ci się podoba. Te emocje pojawiają się, bo wywołuje je jakiś konkretny bodziec. Utrzymują się przez jakiś czas z pewną intensywnością, po czym zaczynają opadać i pojawia się kolejna emocja. Na dobrą sprawę, technicznie rzecz biorąc, nie ma żadnych przeszkód, abyś przez cały czas czuł się absolutnie doskonale. I pytanie oczywiście, w jaki sposób możesz podnieść swoje standardy, by pozwolić sobie na te umiejętności.

Jesteśmy warunkowani, że można być szczęśliwym tylko i wyłącznie w dzień swoich urodzin, ewentualnie w Wigilię. W naszej kulturze bycie szczęśliwym bez powodu nie jest specjalnie „normalne”, nie jest standardowe. Standardem jest się martwić. Ludzie świętują i celebrują fakt tak zwany okazjonalny. Trzeba mieć imieniny, trzeba mieć jakąś okazję. Może promocja w pracy, a może ewentualnie weekend. Mało kto zdaje sobie sprawę, że powodem do wdzięczności i zadowolenia jest sam fakt wstania z łóżka rano. Masz płuca, którymi można oddychać? Sprawne nogi, na których można chodzić? Obie ręce? Zęby, którymi można coś pogryźć, nawet jeśli trzeba je od czasu do czasu wyjmować? Tak wiele mamy i tak niewiele potrafimy docenić. Nie każdy ma komfort tego, że wstaje rano i może się przejść bez specjalnego kłopotu. Sześć osób miesięcznie wchodzi w Kambodży na minę i później ma problem z chodzeniem, bo jednak noga z drewna, gdy nie stać Cię na protezę, to coś zupełnie innego niż własna. W naszym społeczeństwie nie jest przyjęte, że cały czas świetnie się bawisz, że czujesz się doskonale i nie masz ku temu powodu. Że ciągle podnosisz swoje standardy i błyskawicznie przyzwyczajasz się do nowych rzeczy, które zdobywasz, i że chcesz więcej. Więcej absolutnie wszystkiego: lepszych emocji, doskonałych relacji, udanych biznesów, pieniędzy. Czy myślisz, że… chyba… na pewno… na 100%… absolutnie bez wątpliwości. Zasługujesz na to, żeby żyć tak, jak sobie wymarzysz.

Jest sobie pewien okres w życiu człowieka, nazywa się dzieciństwem, kiedy nikt nam nie mówi, że nie możemy zostać kimś, kim chcemy. Nikt nie daje ograniczeń, że nie wolno, że nie wypada, nie twierdzi, że nie damy rady. Jest to okres, w którym nie ma żadnych barier, wolno wszystko, jest wesoło i jesteśmy ciekawi. Później, gdy idziemy do szkoły, nagle ni stąd, ni zowąd, zapadamy na chorobę pod tytułem: „świat jest poważny”. Wszystko nagle staje się złożone, nauka jest bardzo skomplikowana, broń Boże nie jest już zabawą, tak jak było wcześniej. Tymczasem zanim tam trafiłeś, nauczyłeś się wielu rzeczy, które są podstawowymi umiejętnościami życiowymi. Poruszasz się. Komunikujesz. Znasz na tyle swoją fizjologię, by nie rąbać kupy w stringi. Wiesz, by nie dotykać gorącego palnika własną ręką. Skąd? Zrobiłeś to raz, z pełną wdzięcznością zabierając ją potem z powrotem z krzykiem. Skąd wiesz, że masz nie robić tego znowu? To proste. Twój mózg w chwili, gdy dotknąłeś czegoś gorącego, błyskawicznie dokonał połączenia pomiędzy zewnętrznym bodźcem (dotknięcie Twoją ręką gorącego palnika) i reakcją wewnętrzną (ból). Dzisiaj wystarczy, że pomyślisz o ogniu i voila, bardzo proszę — nie chcesz go dotknąć. Reakcja sama się odpala. To połączenie, ta prosta zasada warunkowania klasycznego oparta o łączenie bodźców z wewnętrznymi emocjami, jest związana z fundamentalną nauką naszego mózgu: budowaniem relacji między bodźcem i reakcją. Niektóre z nich są biologiczne. Faceci podkręcają się, gdy widzą fajne laski, kobiety reagują bardzo zalotnie, gdy przechodzą owulację. Swoją drogą, faceci, którzy byliby w stanie użyć swojego nosa, żeby świadomie wyczuć jej owulację, mieliby pole do popisu — ona w tym dniu jest zdecydowanie bardziej tolerancyjna i można mieć gila do pasa, stare dresy i nie mieć jedynki, a i tak zostać ojcem dziecka; kobieta w okresie reprodukcyjnym kieruje się mniej logicznymi kryteriami, szczególnie gdy włącza się zwierzęca biologia. Produkcja feromonów tego dnia idzie pełną parą.

Przez całe nasze życie, gdy dokonujemy jakichś czynności, jesteśmy w jakimś stanie emocjonalnym, jaki z automatu jest łączony z wykonywaną czynnością. W Twoim życiu istnieje cała ogromna ilość, cała masa różnego rodzaju połączeń neuronalnych — jest jakiś zewnętrzny bodziec i połączona z nim wewnętrzna reakcja, która zachodzi w Twoim ciele. Sprawdź! Pomyśl o kimś, kogo lubisz, zrób w głowie obraz tej osoby. Powiększ go, rozszerz, dodaj tej osobie uśmiechu, wyobraź sobie, jak ona mówi do Ciebie miłym głosem, takim, jaki Ci pasuje najbardziej. Zdaj sobie teraz sprawę, że w którymś miejscu Twojego ciała pojawiają się emocje. Może zaczną się w Twoim brzuchu, w nogach, może w ramionach — gdziekolwiek. Najciekawsze jest to, że sam fakt zrobienia przez Ciebie obrazu, który nie istnieje nigdzie poza Twoją głową, bezpośrednio wpływa na Twoje samopoczucie. Oto, w jaki sposób halucynacje oddziałują na uczucia.

Nie dotyczy to tylko i wyłącznie kwestii wzrokowych, możesz również pomyśleć o swojej ulubionej piosence, która Cię motywuje, determinuje, która naprawdę Cię wkręca. Coś, co najbardziej lubisz i czego słuchasz, by dostać kopa i powera. Puść ją w swojej głowie i zwróć uwagę, że znowu pojawia się kinestetyka i jakieś uczucie. Tym razem inne niż to, które miałeś wcześniej. Jak myślisz, na czym to polega, że cały świat wydaje pieniądze na muzykę? Nie interesuje ich zestaw połączeń pomiędzy nutami, między pierwszą, drugą, trzecią, czwartą, do re mi fa sol la, tylko fakt tego, że słuchając tej muzyki, wywołują u siebie reakcje hormonalne. Świat płaci za uczucia, kupując je w różnych formach. Całe Twoje życie emocjonalne jest oparte na tym, w jaki sposób zawiadujesz swoją gospodarką hormonalną i jakich hormonów używasz, w jakich kontekstach. Zawsze, gdy pojawiają się endorfiny, odpowiedzialne za przyjemność, czujesz się dobrze. Towarzyszą Ci, jak się śmiejesz, gdy się wyśmienicie bawisz, są z Tobą, gdy przeżywasz orgazm, dostajesz prezent. I w innych okolicznościach, w których, krótko mówiąc, jest świetnie.

Lub dopamina, która z taką chęcią jest wykorzystywana przez kokainistów. Ciekawe, że tylko po to, by ich mózg został zwolniony z pracy, jaką i tak już wykonuje. Kokaina, tak jak zdecydowana większość narkotyków (poza heroiną, która uzależnia fizjologicznie), uzależnia psychikę, nie ciało. Uzależnia więc od emocji, dobrych emocji — przyjemności. Intencja jest wyśmienita — czuć się dobrze — ale zachowanie w postaci brania narkotyków jest tak jakby bardzo krótkoterminowe. To jest trochę tak jak z samobójstwem — permanentne rozwiązanie bardzo przejściowych problemów. Kokaina zatrzymuje wychwyt zwrotny receptorów dopaminy. Krótko mówiąc, gdybyśmy nie produkowali w naszym mózgu określonego rodzaju receptorów, które zatrzymują produkcję dopaminy, ta cały czas by płynęła i cały czas czulibyśmy się dobrze. Kokaina powoduje zatrzymanie działalności tych receptorów, w efekcie też dopaminy płynie zdecydowanie więcej, a my czujemy się rewelacyjnie. Inwencja doskonała. Ale są zdecydowanie lepsze, tańsze, bardziej ekonomiczne i długotrwałe metody, by doprowadzić do tego, byś czuł się dobrze cały czas. Zresztą, robiłeś to w swoim życiu od samego początku: słuchasz muzyki, która Cię kręci, chodzisz do kina, robisz rzeczy, które lubisz.

Istnieje też prawdopodobnie zestaw rzeczy, które uważasz, że musisz robić, bo nie zadałeś sobie pytania, kto Ci każe albo co Ci każe. Jeśli je zadasz, zdasz sobie sprawę, że jedyną osobą, która cokolwiek może Ci kazać, jesteś Ty sam, a jeżeli słuchasz kogoś innego, kto daje Ci jakiegoś rodzaju rozkazy, to albo wszedłeś w rolę zawodowego żołnierza, który sam wybrał, że na to ma ochotę, lub też zdecydowałeś, że chcesz, by ta osoba miała moc wpływania na Ciebie. Czasem jest to dobre, w chwili, gdy radzisz się jakiejś osoby, czasem może być gorsze, gdy masz lat pięćdziesiąt i Twoja mama decyduje o tym, jakiego rodzaju dziewczyny będziesz spotykał. Świat światem — Twoje decyzje i Twoje życie, Twoja wiedza na tej stronie jest już wystarczająco duża, byś wiedział o tym, że to Ty sam decydujesz, w jaki sposób filtrujesz i funkcjonujesz.

I doprowadzając do tego typu połączeń w swoim mózgu, tworzysz automaty. Powstaje połączenie bodziec — reakcja, które za każdym razem będzie odpalało się automatycznie, gdy doprowadzisz do identycznego kontekstu, w którym dana sytuacja zajdzie.

Przykład:

Słuchasz raz muzyki, wywołujesz u siebie hormony, które z kolei kreują stan emocjonalny, który Ci się podoba. Dobry kawałek muzyczny, mocna wkręta. Za każdym razem, gdy będziesz słuchał tej muzyki, automatycznie dobra wkręta będzie Ci się odpalała. Aż do pewnego momentu. Ten moment zajdzie wtedy, gdy doprowadzisz do tak zwanego przekotwiczenia. Wówczas reakcja emocjonalna, którą masz, zostaje zastąpiona przez inną reakcję. Dlaczego tak się dzieje? Bo na przykład słuchasz kawałka muzycznego i akurat patrzysz przez okno. Totalnie jesteś wkręcony, może nawet tańczysz, może ruszasz pośladami, i nagle Twój sąsiad u góry stwierdza, że ma dość swojej żony i wyrzuca ją przez okno. I w chwili, gdy słuchasz muzyki, nagle słyszysz dziki wrzask spadającej kobiety, robiącej ze spódnicy spadochron.

Zapamiętaj, że mamy dwa automatycznie wbudowane strachy. Cała reszta jest wyuczona. Pierwszy to lęk przed utratą podłoża pod stopami. Jeżeli kiedyś poślizgnąłeś się na lodzie, to doskonale pamiętasz, jak wtedy zrobiło się gorąco. Przestraszyłeś się, pojawiła się adrenalina, której zadaniem było uczynić z Twojego ciała zdecydowanie lepszą maszynę obronną (adrenalina, wytwarzana przez nadnercza, zakłada, że albo będzie ucieczka, albo walka). Z drugiej strony, mamy wbudowane także lęki przed głośnymi dźwiękami. Jak ktoś nagle krzyknie niespodziewanie, wtedy się przestraszysz. I w efekcie zmienisz swój stan emocjonalny.

Wracając do sąsiadki, gdy będzie spadała i krzyknie bez ostrzeżenia, to Ty wywołasz u siebie nową reakcję emocjonalną, i pewnie będzie to lęk. Połączysz to, chcąc nie chcąc, z muzyką, jakiej właśnie słuchasz. I dojdzie do przekotwiczenia, czyli zastąpienia starej reakcji nową. Reakcja od tej pory za każdym razem jest taka sama. Doszło do zmiany. Teraz tym samym kawałkiem muzycznym wywołujesz u Ciebie inną emocję.

Od czasu do czasu Twój mózg doprowadza również do czegoś, co nazywane jest habituacją. Ze względu na częste występowanie jakiegoś bodźca, w pewnym momencie przestaje on już wywoływać takie emocje, jakie wywoływał wcześniej. Może być to związane z czymś tak bardzo prozaicznym jak to, że nie czujesz ciuchów, które masz na sobie. Nie zwracasz na nie świadomej uwagi, ponieważ Twój mózg przyzwyczaił Cię do tego, przyzwyczaił Twoją skórę, by nie reagowała. Gdy świeżo je nałożyłeś, czułeś je przez krótką chwilę, po czym zapomniałeś. Teraz jesteś przyzwyczajony. Albo przeprowadzasz się w nowe miejsce, gdzie o świcie zaczynają jeździć tramwaje. Budzisz się wówczas z pierwszym o piątej rano, ale po jakimś czasie przyzwyczajasz się i w ogóle go nie słyszysz. Możesz teraz spać normalnie, tak jakby w ogóle ich tam nie było. Ale gdy przyjadą do Ciebie goście, budzą się, dopóki sami się nie przyzwyczajają. I będą habituowani dokładnie tak samo, jak Ty. Zadaj sobie bardzo proste pytanie i dobrze zastanów się nad odpowiedzią:

Jaki seks ma małżeństwo, które jest ze sobą już jakieś lata i zna się doskonale? Jeśli powtarzali te same wzorce co noc, to oboje są w stanie przewidzieć każdy kolejny krok, jaki nastąpi. Ona wie, czy on przekręci jej sutek dwa razy w lewo pod kątem 45 stopni, czy może cztery razy w prawo, pod kątem 38. Habituacja zakłada przyzwyczajanie się do czegoś, a to z kolei powoduje monotonię. A ta prowadzi do nudy. Kręci nas zawsze ten dreszczyk emocji, związany z nieznanym. I powinieneś wiedzieć, jak go wywoływać!

Ludzie się nudzą, gdy nie wiedzą, jak mają zarządzać swoim czasem, jak go wypełniać. Być może mają za mało pasji, być może częściej powinni robić coś, na co mają ochotę.

Teraz pomyśl, ile w Twoim życiu jest różnego rodzaju kontekstów, w których Twój mózg dokonał połączeń pomiędzy zewnętrznym lub wewnętrznym bodźcem a reakcją emocjonalną. Już pewnie wiesz, że wiele z nich nie jest dla Ciebie do końca korzystne. Być może jesteś jedną z tych osób, które stresują się na egzaminach. I sam fakt myślenia o tym, że zbliża się sesja, na większość studentów wpływa jak zapalnik do wywoływania lęków. Nie ma genetycznego połączenia między kontekstem: egzamin na studiach a wewnętrzną reakcją emocjonalną typu stres lub lęk. Co więcej, są ludzie, którzy nie stresują się w ogóle na egzaminach pisemnych, ale stresują się na ustnych. To połączenie zostało dokonane ze względu na kilka różnych instalacji, z którymi miałeś do czynienia wcześniej. Po pierwsze, powiedziano Ci już w dzieciństwie, że jeśli nie będziesz miał dobrych stopni, to nie dostaniesz dobrej pracy, a tym samym nie będziesz w życiu szczęśliwy, bo nie zarobisz dużo kasy. Interesujące, że społeczeństwo przewiduje dla Ciebie rolę grzecznego trybika w Matriksie. Działaj w bardzo konkretny sposób: masz pójść do szkoły, mieć dobre stopnie, później dostać się na studia, zdać świetnie egzaminy, poznać jedną dziewczynę albo faceta na resztę życia. Później możesz mieć karierę, dzieci, po czym dzieci będą miały dzieci, a Ty pójdziesz na emeryturę i będziesz zarabiał 800 zł miesięcznie. Jeżeli tego typu standard i tego typu sztampa jest czymś, co Cię kręci, voila, nie ma sprawy, masz do tego pełne prawo. Ale jeżeli gdzieś w Tobie drzemie chęć zrobienia czegoś więcej, jeżeli gdzieś w Tobie śpią pytania: Co jeszcze jest możliwe? Co tam jeszcze musi być? Jak mogę zmienić coś, na co mam ochotę? To jesteś na doskonałej drodze do tego, żeby zrozumieć, że nie tylko masz prawo, ale również obowiązek bycia i funkcjonowania w taki sposób, w jaki chcesz.

Każda reakcja emocjonalna, jaką masz w życiu, pochodzi z Twojego ciała i jest wywoływana przez Twoje hormony. Jeśli tak, to pytanie brzmi: jak możesz wpływać na nie, żeby celowo je wywoływać? Od czasu do czasu, szczególnie gdy przejdziesz do części praktycznej, będziesz robił ćwiczenia, których zadaniem jest wywoływanie u Ciebie innego rodzaju reakcji emocjonalnych i zrobienie z Ciebie szczęśliwszego człowieka. Czasem będziesz zamieniał się z nieszczęśliwego robota w zadowolonego, gdzie zamiast kilku reakcji, zamontujesz sobie tylko jedną, jaką zawsze chcesz mieć. Nie będzie tam specjalnego wyboru. Wybór zaczyna się wtedy, gdy masz do czynienia z co najmniej trzema opcjami. Idziesz do restauracji, jest dziesięć potraw, masz dziesięć wyborów. Ludzie, którzy mają arachnofobię, reagują zawsze, myśląc o pająku, lękiem i strachem. Nie mają wyboru, by po prostu wyluzować, są zaprogramowani, by reagować stresem. To nie jest wybór, to robot. Nieszczęśliwy robot. Nie mają tak dlatego, że się z tym urodzili, ale dlatego, że ich mózg dokonał bardzo silnego połączenia neuronalnego między obrazem pająka, zewnętrznym czy też wewnętrznym (wyobrażonym) oraz wewnętrzną reakcją, nazywaną paniką. Oczywiście pająk, który może mieć rozmiar, szczególnie w naszej szerokości geograficznej, dajmy na to, czterech centymetrów, jest w porównaniu do człowieka niezwykle duży, ogromnie silny, potężny i może nam zrobić straszną krzywdę. A ludzie podczas sesji terapeutycznych próbują zrozumieć logikę za tym stojącą. Ale ta nie ma nic wspólnego z emocjami! I doszukiwanie się niuansów z dzieciństwa nie zerwie połączenia synaptycznego, jakie wywołuje fobię. Tu nie ma logiki, jest za to automat. Znają to wszyscy mężczyźni, którzy kiedykolwiek próbowali zrozumieć, o co chodzi kobietom. Chcieli zrobić to za pomocą swojego mózgu, który w 95% składa się z logiki, w 4% z futbolu i w 1% zastanawia się nad emocjami. Dla kobiet dla odmiany 95% to emocje, 4% to zakupy, a 1% szuka emocjonalnej odpowiedzi na to, jak emocjonalnie można odczuć logikę. Wystarczy, że posłuchasz kiedyś, jako mężczyzna, jak rozmawiają kobiety. I jak kobieta numer 1 zaczyna opowiadać kobiecie numer 5 w jakiejś kawiarni o tym, jakie z numerem 3 kupiła ciuchy, gdy numer 4 komentuje z numerem 2, jak ta była na randce, na której również była numer 3, która rozmawiając cały czas z numerem 5, zastanawia się nad tym, jak dzięki temu, że numer 2 ma jednego faceta, ona była w stanie zrozumieć, że numer 1 ma zdecydowanie lepsze sposoby poznawania mężczyzn niż numer 4 kupowania ciuchów. To się nazywa stan permanentnej konfuzji. Ale to dopiero początek. Kobiety potrafią też ni stąd ni zowąd zacząć płakać, krzyczeć: Mój misiu, ty mnie nie rozumiesz! Miś nie wie, co ma wtedy zrobić, wyciąga flachę i idzie się upić z kolegami. Rozmawiają o pannach, oglądają sport i czują się zdecydowanie lepiej. Ona w międzyczasie dzwoni do koleżanki, która jest dokładnie w tym samym stanie. I nie jest to kwestia zrozumienia czy logiki, że bardzo mały pająk może być w sekundzie zgnieciony przez bardzo dużego człowieka, ale ścieżki neuronalnej, która została wyryta wcześniej i teraz wywołuje takiego rodzaju emocje. Tych emocji w Twoim życiu jest cała masa, ciągle się zmieniają i od czasu do czasu są dobre, a od czasu do czasu są złe. Pytanie, w jakich kontekstach chcesz czuć, co chcesz czuć, bo właśnie taką masz teraz możliwość.

Jesteś zakotwiczony, a więc uwarunkowany, na różne rzeczy, w różnych zmysłach.

W przypadku wzroku typowymi kotwicami (typowymi zewnętrznymi bodźcami), które działają na Ciebie, będzie na przykład kolor świateł na ulicy. Jeżeli chcesz zobaczyć, kto kontroluje — czy Twoja świadomość, czy Twoja podświadomość — następnym razem, gdy będziesz na pasach, nic nie rób, gdy pojawi się światło zielone. Już przy pomarańczowym Twoje ciało zareaguje z automatu, a przy zielonym nogi i ręce same Ci zaczną chodzić. Poczekaj chwilę, nie tylko ci za Tobą Ci przypomną, ale gdy przechodzisz przez pasy, stań, zatrzymaj się i zobaczysz, co się stanie. Całe Twoje ciało jest przygotowane i wyuczone, by w tym momencie się poruszać. Gdy widzisz, jak ktoś podaje Ci rękę, Twoja ręka z automatu się podnosi — oto kolejna wyuczona, absolutnie niegenetyczna reakcja: do wizualnego obrazu, bodźca, dołączona jest wewnętrzna, mocno zmotoryzowana reakcja. Inną kotwicą jest nagie ciało osoby płci, którą lubisz najbardziej, w takiej pozie, która na Ciebie wpływa — co czujesz? I koniecznie: gdzie?

Strategia facetów na podniecanie się nie polega jedynie na otwarciu gazety z nagimi paniami; oni biorą tę nagą panią z obrazu i robią z nią film w swojej głowie. Film, w którym jest dużo ruchu i dźwięków, który kończy się takim finałem, jaki im najbardziej pasuje. Wtedy dochodzi do zewnętrznej reakcji, widocznej w spodniach. Krótko mówiąc, za pomocą swoich własnych myśli ludzie wpływają na swoje reakcje, nie tylko wewnętrzne, ale przede wszystkim fizjologiczne. Ile razy ktoś potrafił się tak nakręcić, że dostał zawału serca. Weź pod uwagę, że wyhalucynowane myśli, bo żadne myśli nie istnieją namacalnie, wywołują nawet zawały serca! To jeden z największych morderców facetów (poza kobietami, śmierć z konfuzji)! A jest to choroba związana wybitnie z kwestią stresu. Stres jest emocją, i to emocją wywoływaną przez nasze hormony. I kto inny niż my miałby być za to odpowiedzialny? Brak czasu, który my robimy? Zanieczyszczenie powietrza, którego jesteśmy autorami? A może mamy stres, bo mieliśmy trudne dzieciństwo. Jakiekolwiek szukanie przyczyn jest stratą czasu, bo najpierw wymyśli się winę, a potem na coś albo kogoś ją zwali. Po co? Lepsze pytanie brzmi — co zrobić, byś poczuł się doskonale?

Być może masz jakieś bardziej indywidualne kotwice, na przykład myślisz o osobach, które lubisz, i wywołuje to u Ciebie przyjemny stan, być może myślisz o jakimś miejscu, gdzie byłeś na wakacjach i gdzie rewelacyjnie się czułeś. Pomyśl teraz o nim. Bam! Pojawia się wyśmienite uczucie. To wszystko są wyuczone bodźce wzrokowe, które wywołują zawsze tę samą reakcję. Najlepsze jest to, że niektóre kotwice mają charakter bardziej ogólny, na przykład kolor czerwony na światłach służy właściwie całemu światu. Inne kotwice są bardziej indywidualne, bo działają tylko w danym państwie. Polska flaga może mieć znaczenie dla Polaków i wywoływać uczucie dumy, podniosłości, wrażliwości. Nie będzie tego samego efektu wywoływała w Zimbabwe. Innym razem kotwice mogą mieć charakter wybitnie indywidualny i osobisty. Myślisz o jakimś miejscu, gdzie byłeś na wakacjach, świetnie się czujesz. W tym samym miejscu druga osoba została obrabowana i czterokrotnie wykorzystana bez kremu. Ciekawe, że Twoja emocja jest zupełnie inna niż tamtej osoby — to samo miejsce, ale różne reakcje. Dlatego, że samo miejsce nie wpływa na ludzi, to ludzie decydują, najczęściej nieświadomie, w jaki sposób połączą fragment zewnętrznej rzeczywistości ze swoimi odczuciami.

Co do kotwic dźwiękowych, niewątpliwie masz jakieś piosenki, które na Ciebie w określony sposób wpływają. Masz również za dużo — co słychać, gdy chodzi się po ulicach — głosów wewnętrznych, które Cię krytykują, ochrzaniają, przeszkadzają Ci. Widziałeś na ulicach starsze osoby, które mają zawsze kąciki ust skierowane w dół, czuć od nich złą energię i mają pomarszczone brzydko twarze? To od ciągłego gadania do siebie wrednymi głosami wewnętrznymi. Nie chcesz tak wyglądać. Mów do siebie ładnie. Pewnie wcale nie chcesz mieć takich głosów i nie wiedziałeś, jak możesz się ich pozbyć. Część z nich to nie są nawet Twoje głosy wewnętrzne, może tatuś, może mamusia lub ktokolwiek inny Ci je tam wsadził. Może to być głos dawnego nauczyciela, którego wybitnie nie chcesz mieć. Czas na zmiany, czas, byś miał tam inne głosy. Ile razy gadałeś do siebie i potrafiłeś tak się nakręcić, że całe Twoje ciało reagowało emocjonalnie. Czas, żebyś teraz reagował inaczej. Być może masz głos jakiejś osoby, którym wywołujesz u siebie stan wrażliwości, może masz jakiś kawałek muzyczny, który Cię totalnie kręci, to wszystko są kotwice dźwiękowe.

I wreszcie bodźce zewnętrzne kinestetyczne. Może być to dotyk osoby, którą lubisz, może być to sposób przytulania się. Samo uprawianie seksu jest kotwicą, bardzo fizjologiczną, która wywołuje, uuu, bardzo istotne, jak by nie patrzeć, reakcje.

Może masz jakieś perfumy, których już nie używasz. Idziesz po ulicy, ktoś ma je na sobie i w okamgnieniu, gdy dochodzą one do Twojego nosa, przenosisz się emocjonalnie do okresu swojego życia, w którym ich używałeś. Co więcej, być może nawet zaczynają Ci się pojawiać obrazy z przeszłości. Czujesz, jakbyś był młodszy, jakbyś był znowu gdzieś, gdzieś indziej. Albo jesz swoją ulubioną potrawę i smak wywołuje u Ciebie doskonałe uczucia. Myślisz o ulubionym deserze, tworzysz jego obraz i znowu emocje.

Tak więc te wszystkie pięć zmysłów dostarcza Ci informacji. Te informacje przychodzą, gdy jesteś w jakimś stanie emocjonalnym — bo zawsze w jakimś jesteś. W tym momencie, zawsze, cały czas i bez przerwy zakładana jest kotwica, krótko mówiąc, Twój mózg wykonuje połączenia: tego, co widzisz, słyszysz, czujesz, smakujesz i wąchasz, ze stanem emocjonalnym, w jakim jesteś. Od razu też tworzy generalizację i stwierdza, że zawsze tak będzie. I to jest jakby emocjonalne przekonanie, które zostaje do końca życia, chyba że je zmienisz. I tak zmieniasz rzeczy bez przerwy; kiedyś wierzyłeś w Świętego Mikołaja, później ktoś Ci powiedział, że prawdopodobnie go nie ma. Kłamcy! Gdy rozejrzysz się trochę inaczej po świecie, to zauważysz, że Święty Mikołaj ciągle musi robić sobie jaja. Czyż nie jest prezentem to, że jakiś facet z księgi Guinessa był ponad 400 razy uderzony przez piorun? Wyobraź sobie, wychodzi na zewnątrz, otwiera delikatnie drzwi, patrzy z uwagą na niebo, nie ma ani jednej chmury. Wychodzi, idzie uważnie, chowa się za krzakiem i tu nagle jeb! I dostaje prosto w głowę, nota bene jest łysy, bo zawsze, jak go piorun trzepnie, to trafia go w środek czaszki. Chciał zostać plebanem i pracować jako ksiądz średniowieczny, niestety, pomylił epoki. Oczywiście, jakbyś chciał poznać strategię tego faceta, to byś mógł z nim pogadać, nie sądzę jednak, żeby temat był dla niego dobrą kotwicą. Jak go zapytasz: Stary, jak ty to robisz, że zawsze cię piorun potrafi trafić?, być może on nie poczuje się najlepiej. Dla Ciebie jest to fakt, który wywołuje brechty, dla niego trochę inny, gdybyś dostał takim woltażem przez ciało, wiedziałbyś, o co chodzi.

Ta wiedza, którą właśnie zdobywasz, jest oparta o coś, co wiele lat temu Pawłow nazwał warunkowaniem klasycznym. Szukał różnego rodzaju enzymów w ślinie psów i zupełnie przypadkowo odkrył, że za każdym razem, jak zadzwonił dzwonek, automatycznie psy miały bezwarunkową reakcję pod tytułem: ślinienie się. Dzwonek był informacją dla pracowników, by zacząć podawać psom jedzenie. Ze względu na jego powtarzanie w obecności posiłku, mózg zwierząt skojarzył go z bezwarunkową, fizjologiczną reakcją wydzielania śliny. Tym samym też świat dowiedział się o warunkowaniu klasycznym, a Pawłow dostał nagrodę Nobla.

Tymczasem rozwijała się psychologia. Psychologia, której podstawowym zadaniem jest znaleźć i wyjaśnić przyczynę zjawisk. I być może czasem jej się udaje i nawet znajduje tę najprawdziwszą przyczynę. Ale z rozwiązaniami jest w psychologii już dużo słabiej. Jest to związane z prostym podziałem życia na teorię i praktykę. Prawdopodobnie nie słyszałeś jeszcze o książce, z której nauczyłbyś się prowadzić auto. Siadasz za kółkiem, wciskasz, zaczynasz jeździć. Nie ma książki, która nauczyłaby seksu tak, jak wykonywanie pewnej ilości ruchów w ciele najlepiej drugiej osoby. Tudzież ewentualnie swojej własnej ręki, która jako środek zastępczy może doskonale sobie poradzić, ewentualnie obie na raz, gdy mamy do czynienia z seksem grupowym. Zarządzanie firmami najlepiej się poznaje nie w trakcie wykładów na uczelni, ale prowadząc swoje własne biznesy. To wszystko prowadzi do wniosku, że świat akademicki oferuje nam w ogromnej mierze doświadczenia teoretyczne. Z samego założenia, bo w szkołach uczymy się z książek, które dostarczają nam, poprzez kanał wzrokowy, informacji o świecie. Same informacje, bez kontekstu, są absolutnie bezwartościowe. Dopiero gdy wiesz, w jaki sposób ją zastosować, nagle informacja staje się niezwykle istotna. I wtedy zamieniasz teorię w praktykę, a tylko praktyka działa. Jeżeli na przykład nie wiesz, jak możesz na pustyni zdobyć wodę, to w tych warunkach, w jakich prawdopodobnie czytasz tę książkę, nie będzie Ci to potrzebne. Ale gdybyś znalazł się w Botswanie wśród Buszmenów, to przydałaby Ci się ta informacja. Szczególnie gdy wody nigdzie nie ma i bardzo szybko masz motywację, by się napić. Wtedy musiałbyś wiedzieć, że czas złapać pawiana, przywiązać go na dwa dni i doprowadzić do momentu, gdy tak bardzo chce mu się pić, że wierzga, jest wściekły i zabija wzrokiem każdego, kto do niego podchodzi. Odcinasz wtedy sznurek i zaczynasz go gonić, bo będzie uciekał i pierwszą rzeczą, jaką zrobi, to znajdzie źródło podziemnej rzeki. Zacznie kopać, napije się i wtedy dopiero będzie zadowolony. Ty wtedy zdobędziesz wodę, na której Ci tak zależało. Ta informacja jest przydatna w kontekście bycia w Botswanie, bez niego jest ciekawostką. W naszej kulturze po prostu pójdziesz do sklepu albo, mając bieżący dostęp do wody, odkręcisz kran. Coś, co jednemu ratuje życie, dla innego jest tylko ciekawostką przyrodniczą. A jednak za informację się zabija, płaci miliony i daje pośladki.

Cała informacja, która jest podawana, ma charakter czysto teoretyczny — jest to zestaw schematów poznawczych, z których możesz, nie musisz, korzystać. Ta informacja może być przez Ciebie dopiero zaaplikowana i wykorzystana — wtedy też świat staje się praktyczny, „życiowy”. Żadna nauka nie ma charakteru praktycznego z zasady, bo jest przedstawiana najczęściej w teoretycznych warunkach. Na fizyce uczyłeś się prędkości i jej relacji z czasem i drogą na tablicy w postaci literek alfabetu. Wiesz doskonale, że tam prędkości nie było wiele. Wiesz, co oznacza prędkość, gdy strzelasz w kogoś z procy, tak jak nauczyliśmy się ją mierzyć w podstawówce. Kolega miał stoper, ja brałem procę i szła jakaś kobieta. Dochodziła do punktu, który my sobie obraliśmy, strzelałem jej w tyłek z procy — skoblówki, z takiej świetnej gumy lotniczej, która dwadzieścia lat temu królowała, ona podskakiwała do góry, wtedy kolega zatrzymywał stoper. Mieliśmy czas, mieliśmy drogę, bo zmierzyliśmy odcinek między jej podskokiem a miejscem, gdzie ja stałem z procą, po czym byliśmy w stanie obliczyć prędkość. To była prędkość! Nie ma jej w postaci wzorców na tablicy, bo to tylko reprezentacja. Ale tak przedstawiona, że nie zawsze cieszyła się powodzeniem. Nie ma pierwiastków na tablicy Mendelejewa, które byłyby namacalne i dotykalne. Dopiero w chwili, gdy robi się doświadczenie z probówkami, lejkami, pipetami i całą resztą, nagle zaczynasz się bardziej interesować. Coś się dzieje, masz ciekawość i nawet nie zauważasz, że się uczysz.

Świat i Twoje życie jest oparte o praktykę; potrzebujesz umiejętności związanych z prowadzeniem związku, z komunikowaniem się, z namawianiem ludzi do swoich pomysłów i koncepcji. Chcesz wiedzieć, w jaki sposób możesz lepiej funkcjonować, przekonywać siebie i innych do różnych rzeczy, negocjować ze swoimi częściami. Bo jeżeli masz jeszcze gdzieś jakiś lęk, to dlatego, że chcesz się zabezpieczyć przed ewentualną stratą; co możesz zrobić, żeby się zabezpieczyć, żeby negatywna sytuacja nie wystąpiła? Ta wiedza, jaką dostajesz, nie pochodzi ze szkół. Prawdopodobnie, jeśli chodzi o Twoją wiedzę dotyczącą matematyki, pamiętasz, jak się dzieli, odejmuje, mnoży i dodaje. Najczęściej pieniądze albo zakupy, niekoniecznie opisujesz w swoim życiu trójkąt lub też stożek w kole. Taka wiedza ma charakter teoretyczny i nie jest przez Ciebie praktycznie wykorzystywana, chyba że uczysz ludzi matematyki. Jak pomyślisz o tym, co dostałeś w szkole, to prawdopodobnie nie korzystasz również z wielu rzeczy dotyczących biologii, środowiska lub też przedmiotu najbardziej potrzebnego na świecie, czyli przysposobienia obronnego.

Teoria ma do siebie jedną rzecz — jest dynamiczna i ciągle się zmienia. Gdy ktoś wyprodukuje jedną teorię, błyskawicznie pojawiają się inni, którzy tę teorię zaczynają zmieniać i obalać. Dlatego jedna koncepcja goni kolejną. Kiedyś świat trzymał się na pięciu krokodylach i siedmiu żółwiach, dziś uważamy, że jest inaczej. Kiedyś rzekomo nigdy nie mieliśmy polecieć w kosmos, dopóki Armstrong nie dokonał kroku dla ludzkości. Kiedyś atom był najmniejszy i byli tacy, co kłócili się, że nie ma nic mniejszego, dopóki nie odkryto jego części składowych, a później kwarków. Zgadnij co. Wszystko, co aktualnie, według wiedzy jest niemożliwe, jest tylko i wyłącznie podparte słówkiem „jeszcze” i ma charakter bardzo przejściowy. W tej chwili ktoś, gdzieś, pracuje nad tym, żeby Twoja komórka była jeszcze mniejsza, bateria wytrzymywała dłużej, żebyś jeszcze mniej albo też więcej za to płacił i żeby informacje, które zdobywasz w Internecie, były dostępne w o wiele łatwiejszy sposób. Być może taki, że tylko pomyślisz o tym i jakaś wyszukiwarka automatycznie dostarczy Ci odpowiedniej ilości wiedzy prosto do mózgu.

Teoria z zasady jest skonstruowana tak, żeby opisać za pomocą różnych schematów, jak działa świat. Różnica jest taka, że na tym świecie jest sześć bilionów głów, każda z własną interpretacją teorii. Każdy ma swoje zdanie i każdy ma jakąś inną teorię. Pytanie, czy teoria działa i czy teoria ma działać. Dopiero gdy zostanie przez Ciebie zaaplikowana w praktyce, zdobywasz wiedzę, która jest nieporównywalna do tego, w jaki sposób się czegoś uczyłeś. To, że uczyłeś się, jak zbudowany jest penis mężczyzny, niekoniecznie doprowadziło później do efektów, które miały być zamierzone, szczególnie przy pierwszym razie, przy którym nie bardzo było wiadomo, co z tym penisem zrobić i gdzie go wsadzić, na jakiej zasadzie się poruszać itd. Z czasem i z doświadczeniem wszystko stało się jasne i zacząłeś również z tego korzystać. Natomiast umiejętność ma inny charakter, pochodzi nie tylko z pamięci operacyjnej, czyli tej, która jest odpowiedzialna za motorykę, ale przede wszystkim z wyuczonych reakcji ciała, które pozwalają Ci w odpowiednim momencie wrzucić piłkę do kosza albo wykonać zwód nogą, albo zatańczyć tak jak należy, albo chodzić i utrzymywać balans, gdy współgra Ci tyle mięśni jednocześnie. Teoria nie ma działać. Teoria ma wyjaśniać mechanikę działania. Dlatego, zajmując się Programowaniem Neuro-Lingwistycznym (www.nlppolska.pl), na warsztatach spędzamy większość czasu, robiąc rzeczy i wprowadzając praktyczne zmiany. Tego działania będziesz się dopiero uczył w życiu, gdy zaczniesz aplikować rzeczy w praktyce. Sam fakt posiadania informacji, które zdobywasz, obojętnie, jak bardzo wartościowe są dla Ciebie, jeszcze nie oznacza, że je wykorzystasz. Pewnie słyszałeś kiedyś, że z samego gadania dzieci się nie wzięły. Co oznacza, że muszą zajść pewne procesy, bardzo namacalne, żeby te dzieci faktycznie powstały.

Dlatego tak ważne jest, żebyś zrozumiał, że sam fakt czytania tej książki nie musi dawać czegokolwiek. Jej przeczytanie zmieni pewne rzeczy w Twojej głowie, w takim zakresie, w jakim Ty na to pozwolisz. Każdy dzień, każda chwila może być powodem do zmiany. Być może masz na tyle jaj, na tyle odwagi, chęci, żeby wzbudzić w sobie jeszcze więcej ciekawości, co jest możliwe i jak możesz funkcjonować. Świat należy nie tylko do odważnych, ale przede wszystkim do tych, co mają jaja. Jest to bardzo niepsychologiczne i bardzo niepoważne określenie tego, jak możesz żyć. Ale gdy ktoś do Ciebie podejdzie na ulicy, wyzwie Cię, krzycząc: Hej, głupi buraku!, wielkim zwycięstwem i powodem do dumy jest smętny kalafior i odpowiedź: No no, tylko nie głupi! Masz ochotę na lepsze reakcje, żeby reagować trochę inaczej.

Jeśli chodzi o Twoje uczucia i emocje, wiesz doskonale, że każde uczucie możesz opisać jako gdzieś się znajdujące. Ludzie opisują często stres jako kamień w żołądku albo przyjemność jako motylki, albo ciarki przeszły komuś po plecach itd. Mamy dużo nazewnictwa związanego z naszymi procesami myślowymi i tym, w jaki sposób coś w nas zachodzi. Znasz uczucie, gdy stres schodzi i wiesz, że to uczucie się przemieszcza. Czasem jest to ulga, wtedy mówimy, zeszło to ze mnie. Coś pojawia się w nas i fizycznie wychodzi przez nasze nogi. Jest to związane z budową aksonów, czyli elementów komórek nerwowych, które przekazują informacje w mózgu poprzez neuroprzekaźniki. Ich mobilność wpływa na przemieszczanie się uczuć w naszym ciele. To dlatego po prostu czujesz, że przyjemność pojawia się w klatce piersiowej albo na Twoich plecach, albo na Twoich pośladkach i tak dalej. Teraz jakość całego Twojego życia zależy od tego, jak się czujesz. Będziesz miał ogromne zadanie, żeby wbudować w sobie takie reakcje emocjonalne, na jakie masz ochotę, i takie, byś zrozumiał, że jakakolwiek emocja, którą chcesz mieć, jest kwestią wyuczonych przez Ciebie reakcji, a nie tego, czy z czymś się urodziłeś. To ma nawet swoją nazwę — inteligencja emocjonalna.

Jeśli chodzi o budowę Twojego mózgu, zrozumiałeś, że posługujesz się do komunikacji ze światem co najmniej pięcioma zmysłami i całą resztą, o której nie piszą książki. Wiesz o tym, że te pięć zmysłów to: wzrok, słuch, kinestetyka, czyli uczucia, smak oraz węch. Każdy z tych pięciu zmysłów można podzielić na część zewnętrzną oraz część wewnętrzną. Gdy robisz obrazy za pomocą swoich oczu, nie robią tych obrazów Twoje oczy. Oczy to tylko wrota, to tylko drzwi, narzędzie fizjologiczne, które służy do komunikowania się z Twoim mózgiem. Dokładnie tak samo nie stwierdzisz, że lornetka robi obrazy. Lornetka to tylko narzędzie, które umożliwia Twojemu mózgowi zrobienie obrazów innego rodzaju — z większym zbliżeniem. W części potylicznej Twojego mózgu zachodzi wizualizacja, a więc wyobrażanie sobie tego, co widzisz swoimi oczami. Twoja fizjologia w dużym stopniu Cię oszukuje. Na siatkówce, ze względu na jej właściwość, obracamy obraz o 180 stopni. Po mniej więcej sześciu dniach od urodzenia Twój mózg uczy się, by obraz obrócić z powrotem — w efekcie to, co dziś widzisz, wizualnie nie jest do góry nogami. Ale naprawdę jest! To ważny moment — to znaczy, że możesz nauczyć swój mózg tak silnych halucynacji, że uwierzysz we wszystko. On, jako komputer, będzie wykonywał rozkazy.

Robisz więc w swojej głowie obrazy i te obrazy mogą mieć różnego rodzaju charakter. Niektóre będą slajdami, inne to filmy, niektóre są duże, inne mogą być małe. Mogą być w Twojej głowie blisko lub też mogą być daleko. Zwróciłeś też pewnie uwagę, że ludzie, gdy się komunikują, cały czas ruszają oczami. I nie robią tego bez powodu, głupio byłoby stwierdzić, że nasze ciało robi cokolwiek bez powodu. Przez wiele, wiele lat nauka nie zdawała sobie sprawy, po co ludzie to robią, dopiero teraz wiadomo, że poszczególne ruchy gałek ocznych są odpowiedzialne za nasze procesy myślowe.

Tak zwane wzrokowe wskazówki systemów reprezentacji, odkryte przez Richarda Bandlera i Johna Grindera, twórców Programowania Neuro-Lingwistycznego

Podobnie jest z głosami wewnętrznymi, prawdopodobnie za często gadasz do siebie. Czasem rozmawiasz ze sobą bardziej w środku, gdzie głosy mają taką intonację, że nie jest zbyt miło, a czasem rozśmieszają. Mogą mieć różną szybkość, mogą mieć różne tempo. Te głosy wewnętrzne mogą być Twoje lub nie.

Jeśli chodzi o kinestetykę, to również nią zawiadujesz — Twoje uczucia mają różne parametry, takie jak temperatura, waga, kształt, poruszanie się w jakimś tempie w Twoim ciele. To wszystko to submodalności, a więc poszczególne części naszych zmysłów. Ich cechy charakterystyczne, parametry.

Jeżeli doszedłeś aż tutaj, to znaczy, ze jesteś bardziej niż zainteresowany tym, żeby podsumować całość i położyć wiśnię na torcie. Widzisz. W życiu nigdy nie chodzi o tajne, magiczne techniki, guziki do wciśnięcia, kiedy cały świat nagle się zmienia. W gruncie rzeczy nie jest to kwestia tego, czy szklanka działa, czy technika działa, czy coś innego działa. Szklanka może służyć do różnych rzeczy, można w nią wlewać wodę, zarówno denkiem do góry, jak i denkiem w dół. Tak naprawdę nie od szklanki cokolwiek zależy, bo jest tylko wykorzystywana przez kogoś, kto ją obsługuje. Prawdopodobnie szklanka nie myśli i nie wybiera, jak do niej zostanie nalana woda. Ale Ty wybierasz. To od Ciebie zależy, czy weźmiesz ją do ręki, w jaki sposób ułożysz, czy przelejesz wody, czy wlejesz w sam raz, tyle, ile potrzeba czy za dużo. Podobnie jest z całą resztą — bo to Ty działasz albo nie. Sukces zapewnia Ci Twoja elastyczność i determinacja do dokonywania zmian, takich zmian, które Cię interesują. Jesteś absolutnie, od początku i do końca, skazany na funkcjonowanie w dynamicznym świecie. Wiadomo, ze Twoje relacje, które dzisiaj wyglądają w określony sposób, inaczej będą wyglądały już jutro, inaczej będą wyglądały, gdy zaczniesz wprowadzać w życie to wszystko, czego się tutaj nauczyłeś i co zmienisz, robiąc drugą część książki.

Czas również, byś zrozumiał, w jaki sposób funkcjonuje czas, i zaczął w odpowiedni sposób układać to wszystko w swojej głowie. Marzenia to plany, których realizacja może być dla Ciebie tak samo prosta jak podjęcie decyzji, że idziesz do kina. Wychodzisz z domu, wchodzisz do samochodu, autobusu lub innego środka transportu, dostajesz się do kina, oglądasz film, jesteś zadowolony. Dokładnie tak samo jest z całością, z innymi planami, bo najwyższy czas, żebyś podniósł swoje standardy i zaczął realizować je w taki sposób, o jakim naprawdę marzysz. Żebyś to zrozumiał, dotrze do Ciebie jedna, bardzo ważna informacja: przeszłość już się skończyła. I mimo że psychologia tak bardzo próbuje włożyć Ci do głowy, jak ważna jest introspekcja i szukanie, i szukanie, i szukanie bez końca różnych rzeczy w środku, to weź pod uwagę, że coś takiego jak przeszłość już nie istnieje. Nie ma tego nigdzie indziej poza naszymi głowami, gdzie w formie obrazów, w formie dźwięków, w formie kinestetycznych odczuć wspominamy różne rzeczy, które przeżyliśmy. Zapomnij o tym, co przeżyłeś niemiłego, szkoda czasu na płacz nad rozlanym mlekiem. Tak naprawdę bardziej ciekawe jest to, co przyniesie jutro. Jutro też nie istnieje, ale nie istnieje jeszcze, a nie już. Jutro będzie… jutro. Póki co, tylko i wyłącznie, masz ten moment i dlatego jest to najlepszy moment Twojego życia. Czy umiesz go wykorzystać w taki sposób, żeby uczyć się, bawić, zarabiać, robić cokolwiek innego, co może być dla Ciebie w Twoim życiu ważne? Jeśli tak, to jesteś gotowy, by przejść do kolejnej, niezwykle istotnej części tego podręcznika, którego ważnym zadaniem jest nauczyć Cię obsługiwać swój własny mózg. Do tej pory mówiliśmy o życiu, teraz przyszedł czas na przeżywanie. Sam podręcznik nie jest guzikiem, tylko zestawem kartek. Zestaw kartek, na których zostały napisane słowa, ale słowa nie mają mocy, dopóki Ty im jej nie nadasz. Czemu nie nadałbyś mocy każdemu komplementowi i dobrej instalacji, sugestii posthipnotycznej, która mówi Ci, że masz ochotę rozwijać się dalej, czytając kolejne wersy; szczególnie w drugiej części będziesz bardzo praktycznie zaabsorbowany tym, co się dzieje. Tam będę proponował Ci różnego rodzaju ćwiczenia i rzeczy, które są związane z tym, byś konstruował, w swojej głowie, cudowne budowle. Konstruował różnego rodzaju połączenia neuronalne, byś zmieniał to, co Ci nie pasowało do tej pory, byś przerobił w swojej głowie to wszystko i zbudował coś, co Cię bardziej interesuje. Stworzysz sobie taki świat, w którym jest zdecydowanie lepiej. Mając dar, który związany jest z tym, że myślisz, czas, żebyś korzystał z tego daru w zdecydowanie lepszy i bardziej skuteczny sposób, w taki, dzięki któremu osiągniesz to wszystko, na co masz ochotę. Wiadomo, że przeżywasz emocje i wiadomo, że masz ich nieskończoną ilość za sobą. Kiedyś na pewno byłeś zrelaksowany, odprężony i totalnie zdeterminowany. Propozycja jest bardzo prosta: możesz, za pomocą tego wszystkiego, co zaczniesz czytać teraz w najbliższym czasie, ułożyć sobie taki zestaw rzeczy w swojej głowie, które będą Cię prowadziły do przodu. Będziesz poprzez kolejne ćwiczenia, które dadzą Ci doświadczenie i nowe możliwości, poznawał swój mózg od strony bardzo praktycznej. W tej chwili Twoja wiedza jest na wystarczającym na dzień aktualny, na pewno niewystarczającym na dzień jutrzejszy, poziomie, byś dokonał kilku ważnych przemian, à propos swoich przekonań i tego wszystkiego, w co wierzysz. Teraz będziesz budował generalizacje, które są bardziej ekologiczne, korzystne, skuteczne, i lepiej się będziesz czuł. I mimo że spotkasz na swojej drodze wiele osób, które będą chciały na różne sposoby podciąć Ci skrzydła, to pamiętaj o jednej z najważniejszych rzeczy: Prawdziwych liderów nie poznaje się po tym, ile razy się potknęli, ale po tym, jak szybko się podnoszą. Będziesz robił błędy i będziesz się z nich uczył. Na szczęście, będziesz je popełniał tylko i wyłącznie raz, po to, by wyciągnąć z nich naukę, otrzepać się z kurzu i powiedzieć sobie: nigdy więcej. Następnym razem zrobię lepiej i inaczej. Dzięki temu będziesz w stanie funkcjonować w świecie, w którym jedyną możliwością uczenia się jest właśnie popełnianie błędów, a jedyną zabawą myślenie. Jakże ogromne i fantastyczne jest to zadanie. Być może wierzysz w to, że masz jakąś misję, być może wierzysz w to, że masz jakieś większe zadanie do wykonania, kto wie? Czego się nauczysz na temat rzeczy, o których nie masz pojęcia, gdy zaczniesz przechodzić do kolejnych części i na kolejnych kartach będziesz zapisywał i zmieniał swoją historię? To jest komputer, który masz między uszami. Czeka na Twoje programy. Możesz wpisywać rzeczy, możesz je przepisywać, możesz je usuwać, możesz wpisywać nowe, możesz dodawać, odejmować, mnożyć, dzielić, bo ta maszyna wykona wszystko. Więc niech wykonuje. W drugiej części książki baw się dobrze bez żadnego powodu. Rób wszystko, od początku do końca. Pamiętaj, nie mnie zależy na tym, żeby Tobie było lepiej w życiu. Jeżeli Tobie nie będzie zależeć samemu, nikt nigdy Cię nie polubi, jeżeli Ty sam nie polubisz najpierw siebie. Nikt nie będzie w stanie Ci uwierzyć, jeśli Ty nie zaufasz i nie uwierzysz sobie. Nikt nigdy nie będzie miał ochoty na Ciebie, jeżeli Ty nie będziesz miał ochoty na samego siebie. I mimo że świat może krzyknie, że jest to brzydka masturbacja, to uprawiaj tej umysłowej masturbacji jak najwięcej. Gdy wstajesz rano, możesz mieć gila do pasa i wystający brzuch, nieogolony zarost, niezależnie od płci, popatrzeć w lustro i z trampkiem w ustach, który mógłby zabić wszystkie kwiaty dookoła, powiedz sobie: Jesteś wyjątkową osobą! Uwielbiam Cię! Kocham z Tobą przebywać! Jesteś absolutnie fantastyczny! Chcę się uczyć od Ciebie więcej! I rozpocznij kolejny dzień. Dzień w raju, tak żebyś wstał rano i krzyknął: NIE WIEM SAM, ILE PRZYJEMNOŚCI JESTEM W STANIE ZNIEŚĆ I CO FANTASTYCZNEGO MNIE DZIŚ CZEKA!!! Kto wie, jakiego rodzaju nowości Cię spotkają, jakie przeżycia ruszą pełną parą, byś Cię bawił, gdy wystąpisz z tym filtrem. Baw się dobrze. I zaufaj mi tylko raz, gdy mówię — wszystko będzie dobrze. Po prostu zrób sobie wyjątkowy prezent, czytając dalej.

Spis treści

Wstęp do II wydania

Część I — Teoria

Filtry

Historia pierwsza

Historia druga

Historia trzecia

Energie

Logika

Serce

Seks

Biologia

Filtry społeczne

Filtry indywidualne

Emocje

Część II — Praktyka

Zanim zaczniesz…

Rozszerzanie filtrów

Zmiana postawy

Wykonuj misje

Zmień swój boks

Bullshit detektor

Translator

Komplement detektor

Emocje

Przekotwiczanie jakiejkolwiek negatywnej reakcji na pozytywną

Zmiana niechcianych reakcji na inne za pomocą submodalności

Zmotywuj się!

Polub kogoś

Wyluzuj

Zrelaksuj się

Nabierz pewności siebie

Dodaj sobie mocy!

Zmień przekonania

Podejście

RELACJE

ZDROWIE

UMIEJĘTNOŚCI

PIENIĄDZE

Pozbądź się fobii

Pozbądź się szkodliwych głosów wewnętrznych

Zainstaluj sobie pozytywnie działające głosy wewnętrzne

Zmień odczucia

Zachowania

Likwidowanie kompulsji i przyzwyczajeń — swish

Likwidowanie kompulsji i przyzwyczajeń — Niszczyciel nawyków

Instalator nowych zachowań

Praca z czasem

Przeszłość

Instalowanie doświadczeń w przeszłości

Przeramuj swoją historię osobistą

Instalowanie wyjątkowej przyszłości