© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2016

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Rreprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor: Magdalena Pluta

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak

Ilustracja na okładce: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Avicenna_Drawing.jpg

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL: Tomasz Szymański / konwersja.virtualo.pl

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2016 r., (wyd. I)

Warszawa 2016

ISBN 978-83-200-5102-5

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680-44-88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

AUTORZY

Prof. dr hab. n. med. Halina Bartosik-Psujek

Klinika Neurologii

Wydział Medyczny

Uniwersytet Rzeszowski

Dr n. med. Tomasz Berkowicz

Oddział Neurologiczny i Udarowy

Miejskie Centrum Medyczne

Szpital dr. K. Jonschera

Dr hab. n. med. Izabela Domitrz

Katedra i Klinika Neurologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Joanna Jędrzejczak, prof. nadzw. CMKP

Klinika Neurologii i Epileptologii

Centrum Medyczne Kształcenia Podyplomowego w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Jacek Juszczyk

Profesor emerytowany

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Alicja Kalinowska-Łyszczarz

Katedra i Klinika Neurologii, Zakład Neurochemii i Neuropatologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Prof. dr hab. n. med. Anna Kostera-Pruszczyk

Klinika Neurologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Wojciech Kozubski

Katedra i Klinika Neurologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Marta Lipowska

Katedra i Klinika Neurologii

Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Maria Łukasik

Katedra i Klinika Neurologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Jan P. Mejnartowicz

Klinika Neurologii i Chorób Naczyniowych Układu Nerwowego

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

SP ZOZ MSW im. prof. L. Bierkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med. Sławomir Michalak

Zakład Neurochemii i Neuropatologii

Katedra Neurologii

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Zespół Kliniczno-Badawczy Chorób Neuroimmunologicznych

Instytut Medycyny Doświadczalnej i Klinicznej im. M. Mossakowskiego PAN

Prof. dr hab. n. med. Jarosław Sławek

Zakład Pielęgniarstwa Neurologiczno-Psychiatrycznego

Gdański Uniwersytet Medyczny

Oddział Neurologii

Szpital św. Wojciecha, Podmiot Leczniczy Copernicus Sp. z o.o.

Prof. dr hab. n. med. Agnieszka Słowik

Katedra i Klinika Neurologii

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków

Dr hab. n. med., Tomasz Sobów, prof. nadzw.

Zakład Psychologii Lekarskiej

Katedra Nauk Humanistycznych

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Marcin Wnuk

Katedra i Klinika Neurologii

Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków

Spis treści

Przedmowa

Wykaz ważniejszych skrótów

ROZDZIAŁ 1. Leczenie zakażeń układu nerwowego

Jacek Juszczyk

Bakteryjne zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Etiologia

Neuropatologia i patogeneza

Objawy kliniczne

Badania laboratoryjne

Badania obrazowe

Leczenie

Zapobieganie

Ropień mózgu, ropniak podtwardówkowy wewnątrzczaszkowy, ropniak podtwardówkowy rdzenia

Gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych

Trąd (lepra)

Kiła (syphilis, lues)

Borelioza z Lyme

Wirusowe zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu

Patofizjologia

Rozpoznanie

Enterowirusowe zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Ogólne zasady objawowego leczenia wirusowych zapaleń mózgu

Zapalenia mózgu wywoływane przez arbowirusy

Zakażenia wirusem różyczki

Zakażenia paramyksowirusami

Zakażenia wirusami herpes

Wścieklizna (lyssa, rabies)

Zakażenia adenowirusami

Zakażenie HIV i zespół nabytego niedoboru odporności (AIDS)

ROZDZIAŁ 2. Choroby naczyniowe układu nerwowego

Marcin Wnuk, Agnieszka Słowik

Udar niedokrwienny mózgu

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Powikłania i ich leczenie

Zalecany algorytm terapii

Przemijające niedokrwienie mózgu (TIA)

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Objawy niepożądane terapii i powikłania

Zalecany algorytm terapii

Krwotok śródmózgowy

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Powikłania

Zalecany algorytm terapii

Krwotok podpajęczynówkowy

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Powikłania

Zalecany algorytm terapii

Niepęknięte tętniaki wewnątrzczaszkowe i malformacje naczyniowe

Wstęp

Klasyfikacja

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Powikłania i objawy niepożądane terapii

Zalecany algorytm terapii

Zakrzepica żył i zatok żylnych mózgu

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Późne powikłania

Zalecany algorytm terapii

Choroby naczyniowe rdzenia kręgowego

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Klasyfikacja

Leczenie

Powikłania

Zalecany algorytm terapii

ROZDZIAŁ 3. Padaczka

Joanna Jędrzejczak

Wstęp

Epidemiologia i klasyfikacja etiologiczna

Patofizjologia

Rozpoznanie i klasyfikacja napadów

Badania pracowniane

Leczenie

Rozpoczęcie leczenia

Zalecany algorytm terapii

Farmakologiczne leczenie napadów ogniskowych

Farmakologiczne leczenie napadów uogólnionych toniczno-klonicznych

Farmakologiczne leczenie napadów nieświadomości

Farmakologiczne leczenie napadów mioklonicznych u dorosłych

Farmakologiczne leczenie napadów atonicznych i/lub tonicznych

Objawy niepożądane terapii

Rokowanie

Postępowanie w stanie padaczkowym

Etap I – postępowanie natychmiastowe

Etap II

Etap III

Leczenie wspomagające

ROZDZIAŁ 4. Stwardnienie rozsiane i inne choroby demielinizacyjne

Halina Bartosik-Psujek

Stwardnienie rozsiane

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Zapalenie nerwów wzrokowych i rdzenia kręgowego oraz ostre zapalenie mózgu (neuromyelitis optica, NMO)

Ostre rozsiane zapalenie mózgu i rdzenia (acute disseminated encephalomyelitis, ADEM)

ROZDZIAŁ 5. Terapia w schorzeniach układu pozapiramidowego

Jarosław Sławek

Choroba Parkinsona i inne zespoły parkinsonowskie

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Choroba Huntingtona i inne pląsawice

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Drżenie

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Mioklonie

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Tiki i choroba/zespół Gilles’a de la Tourette’a

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Ataksje

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Choroba Wilsona

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Polekowe zaburzenia ruchowe

Wstęp

Patogeneza

Rozpoznanie

Różnicowanie

Rokowanie

Leczenie

Dystonie

Wstęp

Patogeneza

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

ROZDZIAŁ 6. Leczenie otępień

Tomasz Sobów

Wstęp

Informacje ogólne

Patofizjologia otępień

Rokowanie w otępieniach

Rozpoznawanie otępień

Ogólne zasady leczenia otępień

Typy interwencji terapeutycznych w otępieniach

Leczenie otępienia w chorobie Alzheimera

Wstęp

Patogeneza choroby Alzheimera

Rokowanie w chorobie Alzheimera

Rozpoznawanie choroby Alzheimera

Farmakoterapia deficytów poznawczych w chorobie Alzheimera

Farmakoterapia otępień przebiegających z zespołem parkinsonowskim – otępienie z ciałami Lewy’ego, otępienie w chorobie Parkinsona

Farmakoterapia otępień czołowo-skroniowych

Farmakoterapia otępień naczyniopochodnych

Farmakoterapia otępień alkoholowych

Farmakoterapia w otępieniu związanym z neuroinfekcją HIV (human immunodeficiency virus – ludzki wirus niedoboru odporności)

Farmakoterapia w otępieniu w przebiegu zespołu Downa

Farmakoterapia u chorych z otępieniem/deficytem funkcji poznawczych w przebiegu padaczki

Farmakoterapia otępień/dysfunkcji poznawczych u chorych ze stwardnieniem rozsianym

Podsumowanie podstawowych rekomendacji dotyczących farmakoterapii otępień

ROZDZIAŁ 7. Terapia neuropatii

Marta Lipowska

Zespół Guillaina–Barrégo

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Przewlekła zapalna polineuropatia demielinizacyjna

Wstęp

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Wieloogniskowa neuropatia ruchowa

Wstęp

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Neuropatia w przebiegu paraproteinemii

Wstęp

Neuropatie w przebiegu łagodnej gammapatii monoklonalnej (monoclonal gammapathy of undetermined significance, MGUS)

Zespół POEMS (polyneuropathy, organomegaly, endocrinopathy, M protein, skin changes)

Szpiczak mnogi

Makroglobulinemia Waldeströma

Pierwotna amyloidoza

Neuropatie w przebiegu zapalenia naczyń

Wstęp

Epidemiologia i klasyfikacja

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Neuropatie w przebiegu cukrzycy

Wstęp

Patofizjologia

Klasyfikacja

Odsiebna symetryczna polineuropatia cukrzycowa

Ostra bólowa symetryczna polineuropatia cienkich włókien

Cukrzycowa neuropatia autonomiczna

Neuropatie ogniskowe

Neuropatie w przebiegu wybranych chorób narządowych

Polineuropatia stanu krytycznego

Neuropatia mocznicowa

Neuropatie w przebiegu chorób wątroby

Neuropatie genetycznie uwarunkowane

Dziedziczne neuropatie ruchowo-czuciowe – choroba Charcota–Mariego–Tootha

Dziedziczna neuropatia z nadwrażliwością nerwów na porażenie z ucisku

Dziedziczne neuropatie czuciowe i autonomiczne

Dziedziczne dystalne neuropatie ruchowe

Neuropatie w przebiegu genetycznie uwarunkowanych chorób ogólnoustrojowych

ROZDZIAŁ 8. Neuroonkologia i zespoły paranowotworowe

Sławomir Michalak

Guzy ośrodkowego układu nerwowego

Wstęp

Patogeneza

Objawy kliniczne

Rozpoznanie

Leczenie

Pierwotne guzy mózgu

Łagodne guzy mózgu

Pierwotne chłoniaki OUN

Przerzutowe guzy mózgu

Epidemiologia

Patogeneza

Obraz kliniczny

Rozpoznanie

Leczenie

Neurologiczne zespoły paranowotworowe

Wstęp

Patogeneza

Epidemiologia

Obraz kliniczny

Rozpoznanie

Leczenie

Typowe neurologiczne zespoły paranowotworowe

Zapalenie układu limbicznego

Paranowotworowe zwyrodnienie móżdżku

Podostra neuropatia czuciowa

Zespół opsoklonie–mioklonie

Zespół miasteniczny Lamberta–Eatona

Zapalenie skórno-mięśniowe

Nietypowe zespoły paranowotworowe

Paranowotworowe zapalenie pnia mózgu

Neuropatia czuciowo-ruchowa

Paranowotworowe neuropatie demielinizacyjne

Zespół sztywnego człowieka

ROZDZIAŁ 9. Choroby złącza nerwowo-mięśniowego

Anna Kostera-Pruszczyk

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie miastenii

Leczenie objawowe

Leczenie operacyjne

Leczenie immunosupresyjne

Leczenie immunomodulujące

Leki biologiczne

Niefarmakologiczne sposoby leczenia

Leczenie zespołu miastenicznego Lamberta–Eatona

Leczenie objawowe

Leczenie immunosupresyjne

Leczenie immunomodulujące

Leczenie chirurgiczne, radio- i chemioterapia

Leczenie wrodzonych zespołów miastenicznych

ROZDZIAŁ 10. Miopatie

Anna Kostera-Pruszczyk

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Leczenie farmakologiczne w genetycznie uwarunkowanych chorobach mięśni

Leczenie farmakologiczne w miopatiach zapalnych

ROZDZIAŁ 11. Bóle głowy i neuralgie w zakresie głowy i szyi

Izabela Domitrz, Wojciech Kozubski

Migrena

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Ból głowy typu napięciowego

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Klasterowy ból głowy

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Napadowa hemikrania

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Szyjnopochodny ból głowy

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Hemikrania ciągła (hemicrania continua)

Wstęp

Patofizjologia

Epidemiologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Zespół SUNCT (short-lasting unilateral neuralgiform pain with conjunctivital injection and tearing)

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Bóle głowy wynikłe z nadużywania leków

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Bóle głowy związane z wysiłkiem i z aktywnością seksualną

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Popunkcyjny ból głowy

Wstęp

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Neuralgia nerwu trójdzielnego

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Neuralgia nerwu językowo-gardłowego

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Neuralgia nerwu potylicznego większego

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

ROZDZIAŁ 12. Bólowe zespoły korzeniowe – szyjny i lędźwiowo-krzyżowy

Wojciech Kozubski

Ból okolicy lędźwiowo-krzyżowej kręgosłupa

Wstęp

Wywiad

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Rwa kulszowa

Wstęp

Wywiad

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Zwężenie kanału kręgowego w odcinku lędźwiowym

Wstęp

Wywiad

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Bóle odcinka szyjnego kręgosłupa i radikulopatia szyjna

Wstęp

Wywiad

Patofizjologia

Rokowanie

Rozpoznanie

Leczenie

Spondyloza szyjna

Wstęp

Wywiad

Patofizjologia

Rozpoznanie

Leczenie

ROZDZIAŁ 13. Stwardnienie zanikowe boczne jako choroba neuronu ruchowego

Jan P. Mejnartowicz

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Rozpoznanie

Badania laboratoryjne

Rokowanie

Leczenie

Leczenie farmakologiczne

Postępowanie pozafarmakologiczne

Objawy niepożądane terapii, powikłania

ROZDZIAŁ 14. Zawroty głowy

Alicja Kalinowska-Łyszczarz

Wstęp

Epidemiologia

Patofizjologia

Klasyfikacja i rokowanie

Rozpoznanie

Wywiad

Badanie przedmiotowe

Badania laboratoryjne

Diagnostyka różnicowa

Leczenie

ROZDZIAŁ 15. Zatrucia, zespoły niedoborowe i zaburzenia metaboliczne układu nerwowego

Niedobory witamin i ich toksyczne działania

Niedobór witaminy B_12

Niedobór kwasu foliowego (witaminy B_9)

Niedobór witaminy B_1 (tiaminy)

Niedobór niacyny (kwasu nikotynowego, nikotynamidu, witaminy B_3)

Niedobór i działania toksyczne witaminy B_6 (pirydoksyny)

Niedobór witaminy E (tokoferolu)

Oddziaływanie etanolu na układ nerwowy – objawy neurologiczne w zespole zależności alkoholowej

Wstęp

Patofizjologia

Rozpoznanie

Rokowanie

Leczenie

Encefalopatie metaboliczne

Encefalopatia wątrobowa

Encefalopatia mocznicowa

Encefalopatia glinowa (otępienie dializacyjne)

Encefalopatia hipoglikemiczna

Encefalopatia Hashimoto

Zespół tylnej odwracalnej encefalopatii (posterior reversible encephalopathy syndrome, PRES)

Zaburzenia gospodarki elektrolitowej

Encefalopatia hiponatremiczna

Zespół osmotycznej demielinizacji (dawniej: środkowa mielinoliza mostu)

Zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (syndrome of inappropriate antidiuretic hormone secretion, SIADH)

Hipernatremia

Hipokaliemia

Hiperkaliemia

Hipokalcemia

Hiperkalcemia

Hipomagnezemia

Hipermagnezemia

ROZDZIAŁ 16. Urazy głowy

Tomasz Berkowicz

Wstęp

Patofizjologia

Najczęstsze urazy głowy

Rany skóry głowy

Złamania kości czaszki

Wstrząśnienie mózgu

Stłuczenie mózgu

Krwiak podtwardówkowy

Krwiak nadtwardówkowy

Urazowy krwiak śródmózgowy

Pourazowy krwotok podpajęczynówkowy

Rozlane uszkodzenie aksonalne (diffuse amonal injury, DAI)

Obrzęk mózgu

Zespoły wgłobieniowe

Leczenie ciężkich urazów głowy

Postępowanie przedszpitalne

Postępowanie ogólne w urazach głowy

Farmakoterapia urazów mózgu

Śmierć mózgu

Wstęp

Patofizjologia

Rozpoznanie

Badanie neurologiczne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

PRZEDMOWA

Mojemu Drogiemu Nauczycielowi,

Profesorowi Antoniemu Prusińskiemu

podręcznik ten dedykuję

Szanowni Państwo,

oddajemy Państwu, w naszej nadziei, nowoczesny podręcznik leczenia chorób układu nerwowego.

Książka – pisana przez autorów, zajmujących się w znacznej mierze monograficznie polem zagadnień, o którym piszą w rozdziale – powstawała przez około 13 miesięcy, co w naszych, ponownie, nadziejach – jest przesłanką dokładnej, rzetelnej i informatywnej publikacji.

Publikacja obejmuje najistotniejsze, w naszym odczuciu, zagadnienia klinicznej neurologii – najważniejsze również z terapeutycznego punku widzenia.

Książka ma, jak się P.T. Czytelnicy wcześnie zorientują, stały, powtarzalny i paradygmatyczny układ rozdziałów, obejmujący – najczęściej – w krótkich, cząstkowych wzmiankach: patofizjologię, objawy kliniczne, rokowanie, diagnostykę włącznie z badaniami pracownianymi i – co oczywiste – najbardziej rozbudowaną część rozdziału – wielostronnie rozważane zagadnienia terapii danego schorzenia, jako jednostki nozologicznej lub zespołu objawowego.

W końcu każdego (pod-)rozdziału Czytelnik znajdzie literaturowe sugestie poszerzenia wiedzy.

Nie ukrywamy, że do pewnego stopnia w wyborze paradygmatu układu treści rozdziału wzorowaliśmy się na, doskonałym w naszym oglądzie i uznanym światowo, podręczniku leczenia w neurologii M.A. Samuelsa i A.H. Ropera, choć nasza publikacja, jak sądzimy, nie jest jego polską permutacją.

W książce zrezygnowaliśmy z omawiania terapii długotrwałych stanów nieprzytomności – w ostatnim czasie ukazało się wiele doskonałych publikacji omawiających te zagadnienia – zainteresowanych odsyłam do książki J.A. Frontera, Podejmowanie decyzji w nagłych stanach neurologicznych (Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011).

Staraliśmy się o informatywność książki, a także nowoczesność – tak istotną w publikacjach dotyczących terapii – szybko zmieniającej swe możliwości i oblicze.

Staraliśmy się także o dostosowanie sugestii terapeutycznych do rynku krajowego – podręcznik, w naszych planach, ma służyć lekarzowi neurologowi w sytuacjach codziennych, codziennego uprawiania neurologii – czy to w gabinecie, czy przy łóżku chorego, czy na szpitalnym oddziale ratunkowym.

Świadomi jesteśmy łatwości pozysku informacji medycznych we współczesnym świecie – głównie w mediach elektronicznych, z którymi tradycyjny przekaz podręcznikowy często nie wytrzymuje konkurencji atrakcyjności medialnej.

Chcielibyśmy jednakże dostarczyć wiedzę nowoczesną, tworzoną przez autorów profesjonalnie poświęconych zagadnieniu – o co niełatwo we współczesnym chaosie informacji.

Z tą nadzieją podręcznik oddajemy do rąk Czytelników.

Wojciech Kozubski,

Poznań, koniec 2015 roku