Wstęp

Jason Epstein

O Jane Jacobs po raz pierwszy dowiedziałem się w 1956 roku, kiedy znajomy polecił mi jej artykuł w „Fortune”, zatytułowany „Śródmieście jest dla ludzi” [1]. Skrytykowała w nim ideologię miasta promiennego Le Corbusiera, pod której urokiem pozostawali po wojnie planiści, a także główny budowniczy Nowego Jorku Robert Moses[2]. Od razu przemówiło do mnie rozumowanie Jane. Przekonywała, że miasta to złożone organizmy, obdarzone własną logiką, którym grozi spustoszenie przez aroganckie pomysły modernistycznych urbanistów: wijące się węzły komunikacyjne, aseptyczne wieżowce czy wielkie, wyludnione perspektywy. Mieszkałem w Greenwich Village niedaleko Jane i tak samo jak ona byłem szczerze przywiązany do tej ekscentrycznej części Nowego Jorku, do ulic i zaułków obudowanych dziewiętnastowiecznymi kamienicami, do wyjątkowej mieszanki handlu, domów mieszkalnych i przemysłu, do kulturalnego fermentu. Greenwich Village była istotą tego żywiołowego miasta. Nowy Jork zawdzięczał ekonomiczną różnorodność przemysłowi lekkiemu, tekstylnemu, obuwniczemu, spożywczemu, branży wydawniczej, metalurgii, elektronice, drukarstwu i innym gałęziom, które czyniły go wówczas (wraz z przyległościami) największym ośrodkiem produkcji w kraju. W przeciwieństwie do Detroit czy Pittsburgha nie dominowała tu żadna branża. Nowy Jork dawał nieskończone możliwości rozwoju i działania, rozkwitu dynamicznego życia lokalnego i obywatelskiego zaangażowania.

Były też problemy: segregacja rasowa, slumsy, przestępczość, dyskryminacja ze względu na adres [redlining – przyp. red.], skostniały system szkolnictwa, korupcja na wielką i małą skalę. Jednak wydawało się, że miasto i jego oświeceni obywatele mają siłę, by pokonać te przeszkody. Przeprowadzone przez Mosesa wyburzenia slumsów i zastępowanie ich blokami nie tylko nie rozwiązały tych problemów, lecz doprowadziły do ich gwałtownej eskalacji, co Jane Jacobs zdemaskowała w artykule „Śródmieście jest dla ludzi” oraz, bardziej wyczerpująco, w swoim najważniejszym dziele – „Śmierci i życiu wielkich miast Ameryki”.

Pracowałem wtedy dla wydawnictwa Doubleday i zaproponowałem Jane napisanie książki na podstawie artykułu z „Fortune”, który przedrukowałem też w antologii „The Exploding Metropolis”[3]. Dwa lata później przeszedłem do Random House, zabierając autorkę ze sobą. W styczniu 1961 roku dostarczyła maszynopis „Śmierci i życia”, który przeczytałem bez przerw czy nanoszenia poprawek. Nie trzeba było wiele redagować. Opublikowałem jeszcze kilkanaście jej kolejnych książek, oprócz ostatniej. Wiele z nich wystukała na starym remingtonie, do którego na pewno musiała zrobić zapas taśmy, zanim wyszły z użycia maszyny do pisania.

Redaktorzy rzadko nawiązują głębokie przyjaźnie ze swoimi autorami, z tych samych powodów, z których zachowują dystans psychiatrzy i pacjenci. Ta relacja wymaga bezstronności, która z trudem idzie w parze z bliskością. Być może dlatego, że teksty Jane nie wymagały wiele redagowania i zazwyczaj docierały na czas, okazaliśmy się wyjątkiem od tej reguły. Byliśmy bratnimi duszami. Nie miała agenta, negocjowaliśmy więc kolejne książki bezpośrednio i nawiązaliśmy dozgonną intelektualną oraz zawodową przyjaźń, która przetrwała nawet jej przeprowadzkę do Toronto w czasie wojny w Wietnamie. Razem odkrywaliśmy wschodnią Kanadę, od wielkich parków prowincjonalnych po górnicze miasta położone wzdłuż granicy wiecznej zmarzliny, za granicą występowania drzew i jeszcze dalej na północ. Wybraliśmy się też do Moose Factory na południowym krańcu Zatoki Jamesa, niegdyś kwitnącego ośrodka handlowego Kompanii Zatoki Hudsona, gdzie pośród rozpadających się domostw plemienia Kri z zaskoczeniem odkryliśmy dwie restauracje serwujące mets canadiens et chinois [dania kanadyjskie i chińskie – przyp. red.]. Była to pamiątka po obecności chińskich robotników, którzy w latach 20. XX wieku zbudowali kończącą się tam linię kolejową. Jane widziała w tym dowód na to, że jedno działanie prowadzi do kolejnego.

Rzadko rozmawialiśmy o prywatnych sprawach. Wiedziałem, że ojciec Jane był lekarzem domowym, a matka pielęgniarką i że miała bliską relację ze swoim bratem Johnem, sędzią federalnym; że urodziła się i dorastała w Scranton w Pensylwanii i że przyjechała do Nowego Jorku w 1943 roku z apetytem na karierę dziennikarki. Nie zdziwiło mnie, kiedy później dowiedziałem się od jej biograf i, że w liceum była krnąbrną, dowcipną uczennicą, wyczuloną na obłudę i sprawiającą problemy swoim mało porywającym nauczycielom. Już wtedy była przekorna. Za szczerość odpłacano jej kiepskimi stopniami, dlatego postanowiła darować sobie college. Zdecydowała się na policealne kursy na Columbii, gdzie mogła wybierać dowolne zajęcia i pracować nad książką „Constitutional Chaf ” [„Konstytucyjna sieczka” – przyp. red.], wydaną przez Columbia University Press, w której analizowała odrzucone propozycje do konstytucji Stanów Zjednoczonych[4]. Debiut dwudziestopięcioletniej badaczki, samouka bez dyplomu, robi wrażenie, ale Jane, jako swoja najsurowsza krytyczka, odmówiła mi pokazania egzemplarza i postanowiła nie wracać do swojej młodzieńczej próby.

Tak jak inne pozycje w dorobku Jane, „Śmierć i życie” opowiada o tym, jak ludzie instynktownie tworzą żywotne wspólnoty i jak te wspólnoty i ich ekonomia są później wypaczane czy unicestwiane przez ambitne, władcze jednostki – czasem w dobrej wierze, a czasem ze złośliwości czy głupoty. „Śmierć i życie”, podobnie jak kolejne książki autorki, traktuje więc o dynamice cywilizacji, o metodach tworzenia, rozwoju i utrzymania prężnej gospodarki i społeczności, a także siłach, które je pustoszą i doprowadzają do upadku. Uważam, że właśnie dzięki temu, a nie dzięki krytyce urbanistyki, jej dorobek wciąż cieszy się zainteresowaniem. Jane była zwolenniczką stopniowego kształtowania nawyków, umiejętności, norm społecznych i oryginalnych rozwiązań praktycznych problemów. Fascynowały ją sposób, w jaki żywotne społeczności budują nowe osiągnięcia na bazie poprzednich, oraz to, że padają one często ofiarą własnego sukcesu. Na przykład w Detroit kupcy z rejonu Wielkich Jezior nauczyli się budować łodzie, potem lakierować je i wzmacniać mosiądzem, a w końcu opanowali technologię silnika parowego i umiejętności metalurgiczne, co doprowadziło do powstania silnika dla samochodów. W XX wieku ten zestaw umiejętności w logiczny sposób uczynił Detroit centrum przemysłu motoryzacyjnego. Ale jego dominacja wytworzyła przemysłową monokulturę, która w końcu doprowadziła miasto do upadku, a w całym kraju wytworzyła irracjonalny i zgubny dla środowiska system komunikacyjny.

Posługując się dość wytartym określeniem, można uznać Jane za konserwatystkę, a nawet radykalną konserwatystkę, nieufną wobec abstrakcyjnych koncepcji, podejrzliwą wobec wielkich idei oraz koncentracji politycznej i ekonomicznej władzy. Była „geniuszem zdrowego rozsądku”[5], maksymalnie oderwanym od ideologii. Pod koniec życia zafascynowały ją w miastach skomplikowane sploty dróg dojazdowych. Uznawała je za dowód na to, że biurokratyczna głupota może dawać przewrotne, a niekiedy zabójcze rezultaty, prowadzić do sytuacji, w której człowiek sam tworzy sobie przeszkody uniemożliwiające bezpieczne dojechanie tam, gdzie chce i kiedy chce. Sama poruszała się na rowerze. Dostrzegała analogię między tymi nieczytelnymi splotami a radzieckim systemem pięciolatek. Wolała jednak demaskować takie wypaczenia we własnym kraju, niż wyżywać się w antyradzieckich tyradach. Nigdy nie zapytałem jej, czy ceniła Edmunda Burke’a, lecz jestem pewien, że on by ją cenił, gdyby żył[6]. Jak można się było spodziewać, jej książka była chwalona przez libertariańską prawicę i odrzucana przez społecznych inżynierów na lewicy. Ale Jane nie interesowała żadna z tych frakcji.

Jane postrzegała siebie przede wszystkim jako pisarkę i to przy swoim remingtonie była najszczęśliwsza i najbardziej twórcza. Jednak okoliczności uczyniły z niej aktywistkę. I choć błyszczała w tej roli, przeszkadzała jej ona w pisaniu. Za przeciwnika miała Roberta Mosesa, który dzięki zadowolonym z siebie politykom połączył różne publiczne stanowiska i zyskał niemalże dyktatorską władzę nad rozwojem Nowego Jorku i okolic. Pozostając na wyżynach władzy od lat 30. do 60., zgromadził środki finansowe i narzędzia kontroli pozwalające mu kształtować przestrzeń według własnej wizji, w której samochód i związana z nim infrastruktura były nieodzownymi motorami nowoczesności. Pod budowę dróg szybkiego ruchu Moses równał z ziemią stare dzielnice, a slumsy zastępował wysokościowcami, które niemal z dnia na dzień przeobrażały się w pozbawione korzeni pionowe slumsy. Budował mosty i arterie, które ukształtowały północne i wschodnie przedmieścia miasta. Tworzył plątaniny dróg zamieniających w koszmar dojazd i wyjazd z miasta w godzinach szczytu. Pasażerowie, choć zatruci wdychanym dwutlenkiem węgla, przywykli do tych rozwiązań, jak gdyby ta urbanistyczna katastrofa była naturalnym zjawiskiem, a nie efektem ludzkiego błędu. Bronią Mosesa były naga polityczna władza, wielkie zasoby finansowe oraz zużyta ideologia miasta promiennego. Aż do lat 50. wydawało się, że jego zdolność do szkodzenia Nowemu Jorkowi jest nie do powstrzymania.

Popełnił jednak decydujący błąd, gdy zaproponował przedłużenie Piątej Alei przez Washington Square Park w centrum Greenwich Village, narażając się tym samym Jane. Arteria miała sięgać aż po Broome Street w obecnym SoHo, gdzie dochodziłaby do projektowanej wielopasmowej estakady średnicowej trasy szybkiego ruchu, łączącej, za pomocą Holland Tunnel, New Jersey z Manhatanem i dalej, przez Williambsurg Bridge, z Brooklynem. Ponieważ proponowana Broome Street Expressway [właściwie Lower Manhatan Expressway – przyp. red.] kwalifikowała się jako autostrada międzystanowa [interstate highway – przyp. red.], przysługiwało jej 90-procentowe dofinansowanie federalne[7]. Canal Street po dziś dzień wystarczająco sprawnie łączy Manhatan Bridge z Holland Tunnel, ale Moses był pewien, że gdy błyśnie federalnymi pieniędzmi, wesprą go politycy, deweloperzy, związki zawodowe budowlańców oraz ich liczni poplecznicy, którzy już wcześniej wspierali go w pustoszeniu miasta. Wysiedleni mieszkańcy zubożałych okolic zwykle byli przekonani o swojej bezsilności, ale nie mieszkańcy Greenwich Village.

Szeroki na dwie, długi na trzy przecznice Washington Square Park to miejskie arcydzieło. Ma bogatą historię i swoje miejsce w kulturze – od Henry’ego Jamesa po Boba Dylana. To miejsce, w którym dzieci i psy mogą się bezpiecznie bawić, a mieszkańcy miasta złapać oddech. Ktoś napisał, że można tam „cieszyć się trawą i drzewami w mieście, które poza tym wydaje się wybetonowane i szare”. Przedłużenie Piątej Alei zniszczyłoby drogocenny park i spustoszyło kwitnące ulice Greenwich Village na południe od Washington Square przez zrównanie z ziemią dwumilowego pasa aż do Broome Street i projektowanej drogi szybkiego ruchu. Wściekli mieszkańcy Village rozdawali ulotki i plakaty, organizowali spotkania i odwoływali się do ratusza, a Moses dalej robił swoje. Jane napisała do burmistrza, że wraz z mężem odnowili swój stary dom na Hudson Street, który, jak zaznaczyła, był wcześniej ruderą, i pytała, dlaczego miasto zamierzało niszczyć park, do którego chodziła z dziećmi. „To bardzo zniechęcające”, pisała, „robić wszystko, co w naszej mocy, aby uczynić miasto lepszym miejscem do życia, a później dowiedzieć się, że samo miasto wymyśla sposoby, żeby uczynić je niemożliwym do życia”. Burmistrz nigdy nie odpisał, a Jane dołączyła do protestujących, którzy zabiegali o wsparcie u lokalnych polityków. Ci włączyli się do walki, ponieważ ich kariery były w rękach wyborców z Village, a nie polityków z ratusza czy wielkich graczy we władzach stanowych, z których wsparcia korzystał Moses. Tak samo zrobiły dwie gazety z Village, aż walka o park stała się sprawą całego miasta. Moses skapitulował, po raz pierwszy mierząc się z wyrazistą świadomą politycznie społecznością, ale nie zrezygnował z głównej i nieujawnionej części swojego planu: użycia federalnych pieniędzy do sfinansowania Broome Street Expressway. Zemścił się, uznając rejon West Village, w którym mieszkała Jane ze swoją rodziną, te ulice pełne „radosnego gwaru”, które przedstawiła w „Śmierci i życiu” jako esencję miejskości, za slums przeznaczony do rozbiórki. Dom Jacobsów przy 555 Hudson Street znalazł się na celowniku. Tym razem Jane opracowała nietypową strategię partyzancką, a mieszkańcy po raz kolejny udaremnili plan Mosesa, nieprzygotowanego na starcie z przeciwnikami, których nie dało się zastraszyć. Jane wróciła do swojego remingtona nieświadoma wielkiej batalii, która jeszcze ją czekała.

Dzięki pomocy Jane zagrożona społeczność odniosła zwycięstwo w walce z potworną Broome Street Expressway. Walka trwała dziewięć lat i doprowadziła do wysłania Mosesa na emeryturę oraz nabrania przez Jane przekonania, że jeśli chce być pisarką, powinna spakować maszynę do pisania i opuścić Nowy Jork. Osiadła w Toronto, w którym jej mąż, uznany projektant szpitali, dostał pracę w biurze architektonicznym. Wkrótce dołączyli do nich dwaj synowie uciekający przed poborem na wojnę w Wietnamie – szczytem absurdu politycznego establishmentu, tak samo oderwanego od rzeczywistości jak Moses. Jane przyznała później, że „nie nadawała się na obywatelkę imperium”.

Broome Street Expressway przecięłaby Manhatan na pół nieco poniżej pasa, a jej estakady spustoszyłyby teren o powierzchni dziewięciu kwartałów między Houston Street i Canal Street, od rzeki do rzeki. Rozmiary tego szaleństwa zapierały dech w piersiach. Jako że Jane była już znana ze swoich wcześniejszych starć z Mosesem, poprosili ją o pomoc sąsiedzi z Broome Street. Jane poświęcała się tej ostatniej wielkiej batalii przez sześć lat, aż do momentu, kiedy zwycięstwo było pewne i pozostało tylko sprzątanie po walce. Przeczuwała, że jeśli Moses przegra kolejny raz, ratusz się go pozbędzie.

Okolica pełna starych domów o wdzięcznych, żeliwnych fasadach spontanicznie wróciła do życia. Artyści nielegalnie zajęli przestronne hale, opuszczone przez przemysłowych najemców przekonanych, że realizacja drogi ekspresowej i tak zmusi ich do eksmisji. Za artystami szybko przyszły galerie, a za galeriami restauracje i modne sklepy. Dzisiaj ta okolica, znana jako SoHo, jest prawdopodobnie najbardziej dynamiczną spośród wielu dynamicznych dzielnic Nowego Jorku. I chociaż artystów wypłoszyły z loftów wysokie czynsze, kulturalne echo wciąż pobrzmiewa w SoHo, czyniąc je nowojorskim odpowiednikiem rive gauche.

Mieszkam teraz w ładnym budynku dawnego komisariatu policji w stylu Beaux-Arts, na rogu Broome Street i Centre Street. Choć kiedyś Moses przeznaczył go do rozbiórki, dziś jest zabytkiem. Wieść gminna niesie, że to tu zabrano Jane, kiedy przerwała sesję stanowego zarządu transportu (New York State Transport Authority), zwołaną bez właściwego zawiadomienia, aby przegłosować kluczową część projektu drogi szybkiego ruchu. W rzeczywistości Jane zabrano do pobliskiego siódmego komisariatu, ale efekt był taki sam: aresztowanie obiegło nagłówki gazet. Od tej pory dyskusja nie dotyczyła już drogi, lecz walki między powszechnie cenioną autorką „Śmierci i życia wielkich miast Ameryki” a despotycznym Robertem Mosesem, ukazywanym jako niszczyciel miast. Tej batalii Moses i politycy nie mogli wygrać.

Dzięki przeciekowi od sprzyjającego insidera Jane udało się na czas zmobilizować okolicznych mieszkańców i wypełnić salę. Gdy nadszedł moment na przyjęcie wniosku o wszczęcie obrad, Jane wstała i wraz z obstawą złożoną z sąsiadów wdrapała się na przygotowany podest. Powołała się na gwarantowane pierwszą poprawką do konstytucji prawo do zgromadzeń, w czasie gdy sąsiedzi realizowali swoje prawo do swobody wypowiedzi. Wyrywali i niszczyli taśmę z maszyn do pisania, licząc na to, że jeśli stenotypistki nie zaprotokołują spotkania, zostanie ono uznane za niebyłe. Jane została wyprowadzona z resztkami taśmy w ręce przez funkcjonariuszy przepraszających, że musieli to zrobić, pośród okrzyków wsparcia jej zwolenników. Dwa dni później postawiono jej trzy zarzuty, które w końcu zamieniono na lżejsze i załatwiono grzywną. Absurd budowania drogi szybkiego ruchu był już wtedy oczywisty, a polityczna stawka przewyższała to, co byli skłonni zapłacić burmistrz i jego stronnicy. Dzisiaj to zwycięstwo upamiętnia rachityczne drzewo zasadzone na Broome Street przed kościołem, w którym mieściła się siedziba protestujących.

Jane liczyła na to, że okolicę uda się zachować dla jej mieszkańców z klasy robotniczej. Niektórym z nich wciąż udaje się utrzymać w mieszkaniach z regulowanym czynszem, ale na lofty w ładnych, starych żeliwnych budynkach, kiedyś nielegalnie zajmowane przez artystów, mogą sobie dziś pozwolić jedynie naprawdę zamożne osoby. Niezwykle kosztowna gentryfikacja, której uległo nie tylko SoHo, ale również West Village, sprawiła, że niektórzy krytycy podważają skuteczność uporu Jane w ratowaniu starych dzielnic przed miejską odnową. Ale takie zarzuty są tendencyjne. Bez interwencji Jane krzywe uliczki i ludzka skala West Village, jej bogate życie uliczne i zróżnicowana ekonomia, zostałyby zastąpione przez jednostajne kondominia, które zniszczyły większość obrzeżnych dzielnic. Dzisiejsze SoHo byłoby ugorem w cieniu ruchliwej estakady.

Gdy wspominam Jane i zastanawiam się, czego się od niej nauczyłem, widzę jej entuzjazm, śmiech, który zdawał się ogarniać całe jej ciało, jej niezaspokojoną ciekawość, dobroć, klarowność spojrzenia. Widzę tę niepokorną uczennicę, która przy niepojętnych nauczycielach rozwinęła w sobie wewnętrzny przymus i radość samodzielnego myślenia. To, że jej wielka książka przetrwała półwiecze, nie dziwi mnie – wydaje mi się nieuniknione.

Robert Moses, otrzymawszy od wydawcy egzemplarz „Śmierci i życia”, odpisał:

Drogi Bennetcie [Cerf], zwracam książkę, którą mi przysłałeś. Pomijając fakt, że jest napisana bez namysłu, jest również paszkwilem… Spróbuj sprzedać ten szmelc komuś innemu.

Z poważaniem, Robert Moses.

Napisano we wrześniu 2011 roku

[1] Polski przekład: Śródmieście jest dla ludzi, przeł. Wojciech Kacperski, w: Chwała miasta (red. Bogna Świątkowska), Warszawa 2012, s. 15 –130 [przyp. red.].

[2] Robert Moses (1888–1981) – urbanista i urzędnik miejski, który był głównym nadzorcą modernistycznej przebudowy Nowego Jorku. W latach 1934–1968 pełnił wiele funkcji w tamtejszym ratuszu – począwszy od kierowania Wydziałem Zieleni i Rekreacji, a skończywszy na Slum Clearence Commit ee, komisji odpowiedzialnej za wybór zdegradowanej zabudowy do wyburzenia. U szczytu kariery, pod koniec lat 40., zajmował aż dwanaście stanowisk jednocześnie. Do legendy przeszedł jako główny przeciwnik Jane Jacobs i wielki niszczyciel, który wyburzył znaczną część miasta, aby zrealizować swoje, jak się szybko okazało, nietrafione wizje modernizacji. Obecnie jednak wielu badaczy stara się przypomnieć o pozytywnych stronach spuścizny Mosesa, takich jak niezliczone parki i tereny rekreacyjne, które wybudował w latach 30. Do najbardziej znanych projektów, za które był odpowiedzialny, należą plaża Jones Beach, mosty Triborough i Verrazano-Narrows, Lincoln Center, autostrada Cross Bronx Expressway i osiedle Stuyvesant Town. Moses był faktycznie pod wielkim wpływem idei Le Corbusiera i zabiegał o zaangażowanie „papieża modernizmu” do projektu gmachu ONZ – najważniejszej politycznie inwestycji w powojennym Nowym Jorku [przyp. red.].

[3] Tom The Exploding Metropolis (1958) zawierał teksty redaktorów i współpracowników magazynu ekonomicznego „Fortune”: Williama H. Whyte’a (redaktor antologii), Jane Jacobs, Francisa Bello, Seymoura Freedgooda i Daniela Seligmana. Autorzy w przystępny i polemiczny sposób poruszyli tematy m.in. degeneracji slumsów, suburbanizacji, ruchu samochodowego czy samorządności [przyp. red.].

[4] Jane Butzner, Constitutional Chaf : Rejected Suggestions of the Constitutional Convention of 1787 with Explanatory Argument, Nowy Jork 1941 [przyp. red.].

[5] Glenna Land, Marjory Wunsch, Genius of Common Sense: Jane Jacobs and the Story of The Death and Life of a Great American Cities, Boston 2008.

[6] Edmund Burke (1729–1797) – irlandzki filozof i polityk, brytyjski parlamentarzysta, ojciec nowoczesnego konserwatyzmu, krytyk rewolucji francuskiej i sympatyk amerykańskiej walki o niepodległość [przyp. red.].

[7] Na mocy ustawy o autostradach (Eisenhower Highway Act) z 1956 roku [przyp. red.].

Nowemu Jorkowi,

gdzie przyjechałam szukać szczęścia

i znalazłam je w osobie

Boba, Jimmy’ego, Neda i Mary.

Im również dedykuję tę książkę

Podziękowania

Tyle osób świadomie bądź nieświadomie pomogło mi w pisaniu tej książki, że nigdy nie zdołam wyrazić należnej im wdzięczności. W szczególności podziękowania za informacje, wsparcie czy krytykę niech zechcą przyjąć: Saul Alinsky, Norris C. Andrews, Edmund Bacon, June Blythe, John Decker Butzner Jr., Henry Churchill, Grady Clay, William C. Crow, Vernon De Mars, prałat John J. Egan, Charles Farnsley, Carl Feiss, Robert B. Filley, pani Rosario Folino, Chadbourne Gilpatric, Victor Gruen, Frank Havey, Goldie Hoffman, Frank Hotchkiss, Leticia Kent, William H. Kirk, państwo Kostritsky, Jay Landesman, wielebny Wilbur C. Leach, Glennie M. Lenear, Melvin F. Levine, Edward Logue, Ellen Lurie, Elizabeth Manson, Roger Montgomery, Richard Nelson, Joseph Passonneau, Ellen Perry, Rose Porter, Ansel Robison, James W. Rouse, Samuel A. Spiegel, Stanley B. Tankel, Jack Volkman, Robert C. Weinberg, Erik Wensberg, Henry Whitney, William H. Whyte Jr., William Wilcox, Mildred Zucker, Beda Zwicker. Żadna z tych osób, rzecz jasna, nie bierze odpowiedzialności za to, co napisałam. Co więcej, niektóre z nich dogłębnie się ze mną nie zgadzają, a mimo to szczodrze mi pomogły.

Jestem również wdzięczna Fundacji Rockefellera za wsparcie finansowe, które umożliwiło mi badania i pisanie, New School of Social Research za gościnę, a Douglasowi Haskellowi, redaktorowi naczelnemu „Architectural Forum”, za zachętę i wyrozumiałość. Przede wszystkim jestem jednak wdzięczna mojemu mężowi Robertowi H. Jacobsowi juniorowi – sama już dziś nie wiem, które z idei zawarte w tej książce należy przypisać mnie, a które jemu.

Ilustracje

Sceny ilustrujące niniejszą książkę są na wyciągnięcie ręki. Jeśli potrzebujecie ilustracji, przyjrzyjcie się dokładnie prawdziwym miastom. Nie poprzestawajcie na patrzeniu. Zatrzymajcie się na dłużej, słuchajcie i rozmyślajcie o tym, co widzicie.

Do niedawna moim głównym argumentem za cywilizacją, oprócz uznania jej istnienia po prostu za naturalny porządek rzeczy, było to, że dzięki niej działać mogą artyści, poeci, flozofowie i ludzie nauki. Najważniejsze jest jednak coś innego. Obecnie myślę, że tego, co w cywilizacji najlepsze, doświadcza każdy z nas. Gdy ktoś mi mówi, że zamiast naprawdę cieszyć się życiem, jesteśmy zbyt zajęci zdobywaniem środków do życia, odpowiadam, że największą wartością cywilizacji jest zdobywanie ich na coraz doskonalsze sposoby oraz wspólne (w miejsce prostych działań w pojedynkę) obmyślanie rzeczy wielkich w celu zapewnienia ludziom pożywienia, ubrania, dachu nad głową i możliwości przemieszczania się. Ogromny, złożony intelektualny wysiłek czyni życie pełniejszym i bogatszym. Życia jest więcej. To ono stanowi cel sam w sobie, a czy jest wartościowe, zależy tylko od tego, czy mamy go pod dostatkiem.

Dodam jeszcze słowo. Wszyscy jesteśmy na skraju rozpaczy. Tratwa, którą przemierzamy wezbrane fale, zbudowana jest z nadziei, wiary w niewypowiedziany sens i niepodważalność naszych starań oraz ukrytych głęboko w podświadomości treści zrodzonych z naszego sprawstwa.

Oliver Wendell Holmes, Jr.

1

Wprowadzenie

Ta książka to atak na obowiązujące metody planowania i przebudowywania miast. Stanowi ona także, a może przede wszystkim, próbę wprowadzenia do tych dziedzin nowych zasad. Są one odmienne, a nawet sprzeczne z założeniami, które promuje się wszelkimi dostępnymi drogami, począwszy od uczelni architektonicznych, a skończywszy na weekendowych dodatkach do gazet i prasie kobiecej. Mój atak nie polega na czepianiu się metodologicznych szczegółów przebudowy miast. Nie zamierzam także rozwodzić się nad trendami w projektowaniu. Uderzam w zasady i dążenia, które dały początek dogmatom nowoczesnego planowania i przebudowy miast.

Przeciwstawiając odmienne założenia, będę się koncentrować na sprawach zwyczajnych i codziennych, na przykład na tym, jakie rodzaje ulic są bezpieczne, a jakie nie; dlaczego niektóre miejskie parki zachwycają, inne zaś zmieniają się w śmiertelne pułapki i siedliska zepsucia; dlaczego niektóre slumsy pozostają slumsami, podczas gdy inne zmieniają się na lepsze, i to mimo finansowych i politycznych przeszkód; jakie są przyczyny przemieszczania się centrów miast; czym jest rejon[1] i jaką funkcję pełni w wielkim mieście, jeśli w ogóle istnieje. Krótko mówiąc, piszę o tym, jak miasta działają w rzeczywistości. Tylko w ten sposób można zrozumieć, jakie zasady planowania i przebudowy miast wzmagają ich społeczną i gospodarczą dynamikę, a jakie prowadzą do ich uwiądu.

Istnieje pewien sentymentalny mit, według którego zgromadzenie wystarczających środków – mowa zwykle o stu miliardach dolarów – pozwoliłoby w ciągu dekady postawić na nogi wszystkie podupadłe dzielnice oraz zapobiec degeneracji rozległych, jednolicie szarych połaci miast położonych jeszcze do niedawna w strefie podmiejskiej. Miałoby to również zatrzymać odpływ klasy średniej, a tym samym pieniędzy z jej podatków, a może nawet zaradzić problemom komunikacyjnym.

Spójrzmy jednak na to, co powstało za pierwsze przeznaczone na ten cel miliardy. Osiedla dla najuboższych, które stają się jeszcze gorszymi ogniskami przestępczości, wandalizmu i społecznego marazmu niż slumsy, które miały zastąpić. Osiedla dla klasy średniej będące arcydziełami nudy i przeregulowania, szczelnie odciętymi od dopływu miejskiej ikry. Luksusowe osiedla, które swoją niedorzeczność z różnym skutkiem nadrabiają jałową krzykliwością. Centra kultury, gdzie nie może się utrzymać porządna księgarnia. Centra wielofunkcyjne, które nie przyciągają nikogo oprócz bezdomnych dysponujących węższym niż inni wachlarzem miejsc do przesiadywania. Centra handlowe, które są pozbawionymi polotu imitacjami sieciowego handlu z przedmieścia. Ciągi spacerowe wiodące znikąd donikąd, nietknięte stopami spacerowiczów. Autostrady patroszące wielkie miasta. To nie jest odnowa miast[2], to ich pustoszenie.

Bliższe spojrzenie na te dokonania ujawnia nędzę gorszą nawet niż marność ich ambicji. Takie inwestycje jedynie z rzadka wychodzą okolicy na dobre, co teoretycznie stanowi ich właściwy cel. Są jak amputowane członki miasta, zżerane często przez galopującą gangrenę. W celu planowego osiedlenia mieszkańców poszczególne segmenty populacji wycenia się, opatruje metkami i sortuje, aby każda z grup żyła w atmosferze rosnącej podejrzliwości i wrogości wobec otoczenia. Kiedy co najmniej dwie wrogie enklawy zostaną usytuowane na wspólnym obszarze, nazywa się go „rejonem o zrównoważonym przekroju społecznym”. Monopolizujące okolicę centra handlowe i monumentalne centra kultury osłaniają płaszczykiem piarowskich bzdur proces wydzierania handlu i kultury ze sfery zwyczajnego, kameralnego życia miasta.

Aby te cuda były możliwe, mieszkańcy, których urbaniści biorą na celownik, muszą najpierw zostać wyrugowani, wywłaszczeni i wykorzenieni niczym pod naporem najeźdźcy. Upadają tysiące drobnych przedsiębiorstw, doprowadzając swoich właścicieli do finansowej ruiny, której nikt im w żaden sposób nie zrekompensuje. Porwane na strzępy społeczności rwą się na wietrze, który raz zasiany przynosi burze cynizmu, wrogości i rozpaczy, o jakich nam się dotąd nie śniło. Grupa duchownych z Chicago, przerażonych skutkami planowej przebudowy miasta, zapytała: „Czy Hiob miał na myśli Chicago, gdy pisał: »Nieprawi przesuwają granice. (…) Ubogich usuwa się z drogi, biedni się wszyscy chowają. (…) W polu żniwują po nocy, męczą się w winnicy bogacza. (…) Jęcząc, umierają w mieście, ranni wołają: ‘Ratunku!’«[3]“. Jeśli tak, to myślał także o Nowym Jorku, Filadelfii, Bostonie, Waszyngtonie, St. Louis, San Francisco i kilku innych metropoliach. Ekonomiczny mechanizm modernizacji miast opiera się na hucpie, finansowanej nie tylko – jak głosi teoria odnowy miast – z racjonalnie inwestowanych dotacji budżetowych, lecz także z horrendalnych, przymusowych dopłat wyciśniętych z bezbronnych ofiar. Nadzieja na to, że poczynione „inwestycje” zwrócą się dzięki zwiększeniu wpływów z podatków, to także iluzja – żałosna kropla w morzu pustoszących miejską kasę potrzeb, które wynikają z konieczności zwalczania skutków degeneracji i destabilizacji okrutnie przenicowanych miast. Sposoby realizacji planów przebudowy są równie żałosne jak ich skutki.

Kunszt i wiedza urbanistów nie są w stanie powstrzymać upadku – i zapowiadającego go duchowego wyjałowienia – coraz rozleglejszych połaci naszych miast. Nie sposób nawet się pocieszać, zwalając winę za porażki na brak warunków do urbanistycznych popisów. Zasady planowania miast na nic się nie zdają. Weźmy na przykład nowojorski rejon Morningside Heights. W świetle myśli urbanistycznej nie mają prawa występować tu żadne problemy. Miejscu sprzyja obfitość terenów zielonych, uczelniany kampus, place zabaw i inne otwarte przestrzenie. Rośnie tu pełno trawy. Dzielnica ulokowana jest na malowniczym wzniesieniu, z którego rozciąga się wspaniały widok na rzekę. Jest to także słynny ośrodek akademicki skupiający znakomite uczelnie: Uniwersytet Columbia, Union Theological Seminary, muzyczną Juilliard School oraz kilka innych. Są tu dobre szpitale i kościoły. Nie ma przemysłu. Plan chroni rezerwaty masywnych, przestronnych apartamentowców klasy średniej i wyższej przed wprowadzaniem w ich obręb elementów „nieprzewidzianych w planie”. A jednak na początku lat 50. okolica ta zaczęła się staczać na samo dno, stając się ponurym slumsem, do którego strach się było zapuszczać. Kiedy sytuacja zaczęła zagrażać miejscowym instytucjom, ich przedstawiciele zebrali się wraz z miejskimi specami od urbanistyki, zastosowali jeszcze więcej urbanistycznych teorii, wyburzyli najbardziej podupadłą część Morningside Heights, w zamian stawiając spółdzielcze osiedle dla średniozamożnych wraz z centrum handlowym, a także osiedle komunalne. Całość wypełniały powietrze, światło, słońce i zieleń. Efekt uznano za wzór do naśladowania dla innych podupadających dzielnic.

Od tego czasu Morningside Heights stacza się jeszcze szybciej.

Nie sposób uznać powyższy przykład za niesłuszny lub nieadekwatny. W każdym z miast degeneracja dosięga terenów, które z punktu widzenia doktryny urbanistycznej są poprawne. Mniej widoczne, choć równie istotne jest to, że są dzielnice złe w rozumieniu teorii urbanistycznej, które jednak wcale nie podupadają.

Miasta to ogromne urbanistyczne laboratoria, w których dokonuje się prób i popełnia błędy, stawia się czoła porażkom i odnosi sukcesy w dziedzinie ich projektowania i budowy. To właśnie z miast urbanistyka powinna czerpać naukę i w odniesieniu do nich powinna formułować i weryfikować swoje założenia. Jednak praktycy i nauczyciele tej dyscypliny (jeśli można ją tak nazwać) nie biorą pod uwagę wniosków płynących z realnych sukcesów i porażek, nie zastanawiają się, dlaczego zmiana na lepsze przychodzi czasem zupełnie nieoczekiwanie. Ich myślenie o wielkim mieście rządzi się natomiast zasadami wyprowadzonymi z obserwacji działania i wyglądu miasteczek, przedmieść, sanatoriów dla gruźlików, terenów wystawowych i miast marzeń – wszystkiego oprócz prawdziwych miast.

Nic więc dziwnego, że projekty przebudowy dzielnic oraz budowy nowych osiedli ciągnących się daleko poza rogatki mielą miejski i wiejski krajobraz na jednolitą, ciężkostrawną papkę. Taki stan rzeczy wynika mniej lub bardziej bezpośrednio z idei wyhodowanych na intelektualnej brei, w której zlewają się ze sobą cechy, potrzeby, atuty i funkcje wielkich miast oraz miejsc o znacznie słabszej dynamice.

Ani upadek dawnych miast, ani też świeżo upieczona degrengolada nowej ruralistycznej urbanizacji nie są zjawiskami ekonomicznie i społecznie nieuchronnymi. Wręcz przeciwnie, w żadnym innym sektorze gospodarki i życia publicznego nie dołożono w ciągu ostatniego ćwierćwiecza tylu starań, aby doprowadzić go do stanu, w jakim znajduje się obecnie. Wywołanie takiego stężenia monotonii, nudy i pospolitości wymagało ponadprzeciętnych zachęt finansowych ze strony państwa. Głoszone przez całe dekady kazania, pisma i nawoływania ekspertów przekonały nas i ustawodawców[4], że właśnie ta breja jest najzdrowsza, o ile tylko obsiejemy ją trawą.

Zazwyczaj najwygodniej obarczyć winą za wszystkie utrapienia miast samochody, przypisując im odpowiedzialność za rozczarowującą bezowocność urbanistyki. Jednak szkodliwe oddziaływanie aut nie stanowi przyczyny, lecz skutek nieumiejętności budowania miast. Jest rzeczą oczywistą, że planiści, wśród nich budowniczowie autostrad dysponujący bajecznymi środkami i wpływami, nie potrafią pogodzić ze sobą ruchu samochodowego i miejskiego życia. Nie mają pojęcia, co począć z autami w mieście, bo nie znają się na tworzeniu sprawnie działających i dynamicznych miast – z samochodami czy bez.

Znacznie łatwiej pojąć potrzeby ruchu drogowego niż złożone potrzeby miast i wyjść im naprzeciw, a coraz większa rzesza urbanistów i architektów jest zdania, że rozprawienie się z ruchem ulicznym to droga do rozwiązania podstawowego problemu metropolii. Ekonomiczne i społeczne problemy miasta są jednak znacznie bardziej złożone i nie ograniczają się wyłącznie do jeżdżących po nim samochodów. Skąd można wiedzieć, jak rozwiązać problem ruchu ulicznego, kiedy nie ma się pojęcia o tym, jak działa miasto i jakie inne funkcje powinny pełnić jego ulice? To niemożliwe.

Być może społeczeństwo upadło już tak nisko, że nie obchodzi nas to, w jaki sposób coś funkcjonuje, tylko to, czy nas coś zachwyca. Jeśli rzeczywiście tak jest, nie wróży to niczego dobrego naszym miastom ani w ogóle żadnym obszarom życia społecznego. Ja jednak uważam, że wcale tak nie jest.

Oczywiście w polu urbanistyki działa wielu ludzi wiedzionych autentyczną i głęboką troską o dobro budowanych i przebudowywanych miast. Mimo zepsucia i niemałej chciwości względem winnicy bliźniego intencje, którymi się kierujemy – czyniąc jednocześnie spustoszenie – są wzorowe. To nie tak, że urbaniści i architekci oraz rzesza ludzi podzielających ich przekonania świadomie lekceważą praktyczną wiedzę o funkcjonowaniu miast. Przeciwnie, wkładają oni duży wysiłek w zapoznanie się z poglądami papieży i mędrców dogmatycznie nowoczesnej urbanistyki na temat tego, jak miasta powinny funkcjonować i co w nich powinno być dobre dla ludzi i przedsiębiorstw. Chłoną te nauki z takim oddaniem, że gdy sprzeczna z nimi rzeczywistość zaczyna mieszać im szyki, grożąc unieważnieniem drogocennych zdobyczy umysłu, przepędzają ją jak najdalej.

Za przykład posłużyć mogą reakcje dogmatycznych urbanistów na bostoński North End[5]. Ten stary, ubogi rejon sąsiadujący z zabudową przemysłową na nabrzeżu uchodzi za najgorszy slums i wstyd dla miasta. Ma wszelkie cechy, które oświeceni uważają za wady, a wiedzą to, bo wielu innych mędrców też uważa je za wady. Nie dość, że North End bezpośrednio sąsiaduje z przemysłem, to jeszcze rozmaite warsztaty i firmy przemieszane są tam bez ładu i składu z domami mieszkalnymi. Dzielnica notuje największe w Bostonie zagęszczenie lokali w zabudowie mieszkaniowej, plasując się z tym wskaźnikiem wysoko także w rankingu ogólnokrajowym. Niewiele tu parków. Dzieci bawią się na ulicy. Zamiast superkwartałów[6] lub choćby nieco większych kwartałów dzielnicę pokrywają malutkie kwartały zabudowy. Charakteryzuje się ona także „niewłaściwym i nieefektywnym podziałem siatki ulic”, by posłużyć się żargonem urbanistów. Budynki są stare. North End to dzielnica zła rzekomo pod każdym względem. W terminologii dogmatycznej urbanistyki określić ją można jako żywy, podręcznikowy przykład „megalopolis”[7] w ostatnim stadium rozkładu. Nic więc dziwnego, że rejon ten przedstawia się często jako wyzwanie studentom urbanistyki i architektury w MIT i Harvardzie. Pod okiem nauczycieli adepci tych dziedzin co jakiś czas projektują superkwartały i parkowe aleje oraz usuwają niepasujące funkcje, zmieniając okolicę w ideał porządku i szlachetności – tak prosty, że dałoby się go wyryć na łebku szpilki.

Dwadzieścia lat temu, kiedy po raz pierwszy los rzucił mnie na North End, zobaczyłam szeregowce różnych rozmiarów i rodzajów podzielone na mniejsze mieszkania oraz cztero- i pięciopiętrowe czynszówki zbudowane, by upchnąć przybyszów napływających wezbraną falą najpierw z Irlandii, później z Europy Wschodniej, a wreszcie z Sycylii. Wszystkie były okropnie przeludnione, a dzielnica robiła wrażenie ciężko doświadczonej i na pewno rozpaczliwie biednej.

Kiedy powróciłam tam w 1959 roku, zmiany, jakie w międzyczasie zaszły, wprawiły mnie w osłupienie. Wyremontowano dziesiątki budynków. Zamiast zastawiać okna materacami, mieszkańcy zainstalowali rolety, a w oczy raz po raz rzucały się świeżo pomalowane ściany. W niedużych, przebudowanych domach mieszkała teraz jedna, maksimum dwie rodziny, a nie tłumek trzech czy czterech jak dawniej. Niektóre z rodzin zajmujących kamienice (jak się później dowiedziałam, oglądając wnętrza) same zdobyły dla siebie dodatkową przestrzeń życiową, łącząc dwa dawne mieszkania w jedno i wyposażając je w łazienkę, nową kuchnię itp. Spojrzałam w głąb bocznej uliczki, sądząc, że może tam skrywają się jeszcze jakieś pozostałości dawnego North Endu, ale się pomyliłam – dostrzegłam ceglane ściany ze starannie uzupełnionymi spoinami, nowe rolety, a gdy ktoś otworzył drzwi, dobiegły mnie dźwięki muzyki. Doprawdy była to jedyna dzielnica, jaką do tej pory widziałam, gdzie boczne ściany budynków od strony parkingów nie pozostały niewykończone. Wręcz przeciwnie – wyremontowano je i pomalowano tak schludnie, jak gdyby znajdowały się na widoku. Pośród budynków mieszkalnych znalazłam bogactwo wspaniałych sklepów spożywczych oraz różnego rodzaju zakładów: tapicerskich, blacharskich, stolarskich, spożywczych. Ulice wypełniały życiem bawiące się dzieci, a także dorośli – na spacerach, na zakupach, na pogaduszkach. Gdyby nie to, że był akurat mroźny styczniowy dzień, ludzie z pewnością przesiadywaliby na zewnątrz.

Panująca w dzielnicy pogodna atmosfera, życzliwość i dobre samopoczucie były tak zaraźliwe, że zaczęłam dla zabawy pytać mieszkańców o drogę tylko po to, żeby wdać się z nimi w pogawędkę. W ciągu poprzednich kilku dni oglądałam wiele dzielnic Bostonu, przeważnie okrutnie smętnych. Tę okolicę, z wielką ulgą, odebrałam jako najzdrowszą w całym mieście. Zachodziłam jednak w głowę, skąd pochodziły środki na remonty, skoro nie da się obecnie uzyskać kredytu hipotecznego w dzielnicach, które nie są niebotycznie drogie albo nie imitują przedmieść. W poszukiwaniu odpowiedzi weszłam do pobliskiego baru (gdzie dyskutowano z zapałem o łowieniu ryb) i zadzwoniłam do znajomego urbanisty z Bostonu.

– Co ty, u licha, robisz na North Endzie? – usłyszałam. – Środki? Jakie środki? Nikt nie wkłada w North End żadnych pieniędzy ani wysiłku. Nic się tam nie dzieje. Kiedyś na pewno coś się zdarzy, ale jeszcze nie teraz. To slums!

– Nie wygląda mi na slums – odpowiedziałam.

– To najgorsza okolica w mieście. Na każdy hektar przypada tam 680 mieszkań[8]! Wstyd mi przyznać, że mamy w Bostonie coś takiego.

– Masz jakieś inne dane na temat tej dzielnicy? – spytałam.

– Tak, całkiem zabawne. Ma ona jedne z najniższych w mieście wskaźników drobnej przestępczości, zachorowań i śmiertelności niemowląt. Oprócz tego najniższy współczynnik czynszu do dochodów. Rany, świetna okazja! Niech spojrzę… populacja dzieci nie odbiega w żaden sposób od miejskiej średniej. Niska śmiertelność: 8,8 zgonu na tysiąc mieszkańców, podczas gdy w Bostonie jest to przeciętnie 11,2. Bardzo niski wskaźnik zachorowalności na gruźlicę – mniej niż jeden przypadek na tysiąc mieszkańców. To dla mnie niepojęte – nawet Brookline[9] ma gorszy wskaźnik. Dawniej North End był pod tym względem najgorszy w mieście, ale wszystko się zmieniło. No cóż, muszą tam mieszkać silni ludzie. Nie ulega wątpliwości, że żyją w okropnym slumsie.

– Potrzeba wam więcej takich slumsów – odrzekłam. – Nawet nie wspominaj o planach wyburzenia dzielnicy. Powinieneś tu siedzieć i się uczyć.

– Wiem, co masz na myśli – odparł. – Sam często chadzam tam tylko po to, żeby pospacerować i nasycić się miłą, radosną atmosferą tamtejszych ulic. Powinnaś wrócić latem, jeśli już teraz tak bardzo ci się tam podoba. Latem oszalejesz z zachwytu. No, ale w końcu trzeba będzie to wszystko wyburzyć. Musimy przecież zabrać tych ludzi z ulicy.

Dziwne. Intuicja podpowiadała mojemu koledze, że North End to dobre miejsce do życia, co potwierdziły dodatkowo dane statystyczne. Tymczasem cała wiedza, którą jako urbanista nabył o tym, co dobre dla ludzi i dzielnic – i dzięki której stał się w swojej dziedzinie specjalistą – kazała mu uważać North End za miejsce złe.

Jeden z najważniejszych bankierów w Bostonie, „człowiek z samego szczytu drabiny”, do którego znajomy odesłał mnie po odpowiedź w sprawie źródeł finansowania dla dzielnicy, potwierdził tylko to, czego dowiedziałam się wcześniej od mieszkańców North Endu. Pieniędzy nie przyznały im wielkodusznie amerykańskie banki, które zorientowały się już w urbanistyce na tyle, aby rozpoznać slums równie skutecznie jak sami urbaniści. „Kredytowanie inwestycji na North Endzie nie ma sensu” – stwierdził bankier. „To slums! Nawet teraz wciąż sprowadzają się tam imigranci! A do tego, odkąd w czasie Wielkiego Kryzysu przejęto tam wiele zadłużonych nieruchomości, spadła jego wiarygodność”. (O tym też już wcześniej słyszałam, podobnie jak o rodzinach, które niezwykłym wysiłkiem zdołały odkupić niektóre z przejętych lokali).

North End zamieszkuje około 15 000 mieszkańców. Najwyższe kredyty hipoteczne, których udzielono w ciągu ćwierćwiecza od Wielkiego Kryzysu, osiągały maksymalnie 3000 dolarów – poinformował mnie bankier, dodając przy tym, że pożyczki w tej wysokości „zdarzały się sporadycznie”. Niższe kredyty wynosiły 1000 lub 2000 dolarów. Remonty zostały sfinansowane niemal w całości z własnej działalności gospodarczej i wynajmu lokali, a ich realizacja możliwa była dzięki fachowej pracy, którą wykonali sami mieszkańcy i ich krewni. Wiedziałam już wówczas, że brak możliwości uzyskania pożyczki na remont był dla mieszkańców North Endu utrapieniem. Martwiło ich też, że nowe inwestycje, zgodne z wizjami rajskich miast kreślonymi przez studentów urbanistyki, wiązałyby się z koniecznością opuszczenia okolicy i wymazaniem całej wspólnoty. Nie była to abstrakcyjna perspektywa, jako że podobny los spotkał pobliski West End, który – choć zajmował większą powierzchnię – charakteryzował się podobnym przekrojem społecznym. Mieszkańców niepokoiła świadomość, że łatanie dziur na dłuższą metę nie wystarczy.

– Czy są szanse na kredyt na inwestycje na North Endzie? – zapytałam bankiera.

– Absolutnie żadnych! – odparł zniecierpliwiony, że nie potrafię tego pojąć. – To slums!

Podobnie jak urbaniści, także bankierzy mają swoje wyobrażenia o mieście, które popychają ich do działania, a obydwie grupy czerpią je z tego samego źródła. Jednak bankierzy i urzędnicy, którzy udzielają kredytów hipotecznych, nie wymyślają teorii urbanistycznych ani, o dziwo, nie formułują doktryn ekonomicznych dotyczących miast. Obecnie postępują w sposób oświecony i przejmują myśl idealistów z opóźnieniem rzędu jednego pokolenia. Brak jakichkolwiek nowych idei w urbanistyce w ciągu ostatniego pokolenia pozwolił urbanistom, bankierom i urzędnikom osiągnąć ten sam poziom.

Mówiąc wprost, znaleźli się na etapie naukowo uzasadnionego przesądu, podobnie jak medycy, którzy jeszcze w XIX wieku wierzyli w leczenie chorób metodą pozbywania się z ciała nadmiaru rzekomo szkodliwych humorów poprzez upuszczanie krwi. Opanowanie wiedzy, którą żyłę i w jaki sposób nakłuć, aby zwalczyć konkretne objawy, zajmowało całe lata. Naukowa nadbudowa wzniesiona została z tak śmiertelną powagą, że nawet dziś fachowa literatura brzmi całkiem wiarygodnie. Jednak także ludzie uwikłani w sprzeczną z rzeczywistością perspektywę rzadko są całkowicie pozbawieni własnego spojrzenia i osądu. Dlatego rozwój nauki narosłej wokół upuszczania krwi w trakcie całego jej panowania zdawała się hamować szczypta zdrowego rozsądku. Działo się tak do chwili, gdy w Stanach Zjednoczonych, wówczas młodym państwie, osiągnęła ona najwyższy stopień technicznego wyrafinowania. Upuszczanie krwi znalazło tu zastosowanie na niespotykaną skalę. Jego niezwykle wpływowym orędownikiem był doktor Benjamin Rush, wciąż czczony jako najznakomitszy lekarz i mąż stanu w okresie walki o niepodległość i formowania się federacji, a także geniusz administracji medycznej. Doktor Rush zawsze osiągał swój cel. A jednym z jego dążeń, oprócz wielu dobrych i pożytecznych, było rozwijanie, stosowanie, nauczanie i propagowanie praktyki upuszczania krwi w przypadkach, w których do tej pory odwodził od tego rozsądek lub litość. Rush i jego studenci leczyli w ten sposób malutkie dzieci, gruźlików, starców – każdego, kto miał pecha zachorować w ich pobliżu. Ekstremalne działania doktora wzbudziły niepokój i zgrozę lekarzy stosujących upuszczanie krwi w Europie. Mimo to jeszcze w 1851 roku komisja powołana przez Legislaturę Stanową Nowego Jorku z całą powagą broniła jego praktyk. Dodatkowo bezlitośnie wydrwiła i potępiła Williama Turnera – lekarza, który miał czelność opublikować broszurę krytyczną wobec doktora Rusha i jego działalności oraz uznać „praktykę upuszczania krwi u chorego za sprzeczną ze zdrowym rozsądkiem, doświadczeniem, oświeconym umysłem oraz prawami opatrzności bożej”. Doktor Turner głosił, że chorzy potrzebują wzmocnienia, nie zaś wypłukiwania z sił, lecz jego głos został zdławiony.

Analogie między medycyną a bytami społecznymi budowane są często zdecydowanie na wyrost, a patrzenie na życie miasta w kategoriach obiegu płynów ustrojowych nie ma większego sensu. Jak najbardziej można jednak wskazać zbieżność omawianego wyżej przypadku ze sposobem myślenia nobliwych uczonych, którzy mierząc się ze złożonymi zjawiskami, których nie rozumieją, muszą szukać oparcia w pseudonauce. Podobnie jak z upuszczaniem krwi, tak też w urbanistycznej pseudonauce lata studiów oraz wachlarz wymyślnych, złożonych tez to nadbudowa wyrosła na fundamencie nonsensu. W obydwu przypadkach stosowane techniki systematycznie udoskonalano. Naturalną koleją rzeczy, przebrnąwszy przez trudne początki i mając w ręku odpowiednie narzędzia oraz zaufanie społeczne, ludzie silni i uzdolnieni oraz cieszący się opinią dobrych zarządców doszli w końcu do etapu skrajnych nadużyć, od których wcześniej powstrzymywała ich rozwaga lub miłosierdzie. Choć upuszczanie krwi mogło dawać rezultaty tylko przez przypadek i łamało zasady zdrowego rozsądku, stosowano je aż do chwili porzucenia tej praktyki na rzecz żmudnych wysiłków zmierzających do budowy, analizy i weryfikacji opisów rzeczywistości formułowanych, krok po kroku, na podstawie tego, jak jest naprawdę, a nie, jak być powinno. Pseudonaukowa urbanistyka tkwi razem ze sztuką projektowania przestrzeni miejskiej w świecie ułudy, w którym rządzą chciejstwo, znajome przesądy, uproszczenia i symbole. Obydwie jakoś nie mogą się odważyć na konfrontację z rzeczywistością.

Niniejsza książka będzie krokiem w stronę rzeczywistości, choćby niewielkim. Uważam, że droga do zrozumienia na pozór tajemniczego i przewrotnego życia miast zaczyna się od spojrzenia z bliska na codzienne sytuacje, najlepiej całkowicie nieuprzedzonym okiem, od próby zrozumienia, co one mogą oznaczać i czy da się z nich wyczytać jakąś prawidłowość. Tego właśnie dotyczy pierwsza część książki.

Istnieje pewna prawidłowość, która przejawia się tak powszechnie i na tak wiele rozmaitych sposobów, że postanowiłam poświęcić jej drugą część tomu. Stanowi ona sedno mojego wywodu. Jest nią potrzeba zaistnienia w mieście możliwie złożonego i jak najściślejszego splotu różnorakich funkcji, które nieustannie wspierają się nawzajem zarówno na planie ekonomicznym, jak i społecznym. Składniki tej różnorodności mogą być rozmaite, lecz oddziałują na siebie w konkretny sposób.

Za złe dzielnice uważam te, w których brakuje tego rodzaju misternych sieci wzajemnego wsparcia. Sądzę też, że aby nauka o planowaniu miast oraz sztuka projektowania przestrzeni miejskiej mogły naprawdę działać na rzecz miast, powinny się zająć pobudzaniem do życia i pielęgnowaniem tych ścisłych relacji. Na podstawie zebranych obserwacji wskazać mogę cztery podstawowe czynniki warunkujące zaistnienie w wielkim mieście zbawiennej różnorodności, a poprzez świadome ich kształtowanie urbanistyka może pobudzać miasta do życia (do czego nie wystarczą same plany urbanistów i projekty architektów). Część pierwsza dotyczy przede wszystkim społecznych zachowań ludzi w mieście, a jej lektura jest konieczna do zrozumienia dalszej części wywodu, podczas gdy część druga poświęcona jest głównie ekonomicznemu życiu miast i stanowi kluczowy fragment książki.

Miasta charakteryzują się fantastyczną dynamiką. Dotyczy to wszystkich udanych dzielnic, które zapewniają żyzny grunt dla realizacji planów tysięcy mieszkańców. W trzeciej części książki przyglądam się wybranym aspektom rozkładu i regeneracji miast pod kątem ich faktycznego funkcjonowania i zachowania ich mieszkańców.

W ostatniej części zawarte zostały postulaty zmian w mieszkalnictwie, organizacji ruchu drogowego oraz praktykach projektowych, planistycznych i administracyjnych. Wieńczy ją omówienie natury wyzwania, przed którym stawia nas miasto, czyli wyzwania radzenia sobie ze zorganizowaną złożonością.

Wygląd i zasada działania danej rzeczy są ze sobą nierozerwalnie związane, a w miastach widać to szczególnie wyraźnie. Zawiodą się jednak ci czytelnicy, których interesuje jedynie to, jak miasta „powinny wyglądać”, a nie ich funkcjonowanie. Kształtowanie powierzchowności lub próby stworzenia przyjemnego wrażenia ładu pozbawione są sensu, jeśli u ich podstaw nie leży wiedza o naturalnym porządku miast. Stawiając przede wszystkim na wygląd i widząc w nim główną atrakcję, pakujemy się w wielkie kłopoty.

W Harlemie Wschodnim, dzielnicy Nowego Jorku, znajduje się osiedle przykuwające wzrok prostokątną połacią trawnika, który został szczerze znienawidzony przez okolicznych mieszkańców. Pracownica socjalna, która bywała tam regularnie, nie mogła się nadziwić, jak często kwestia murawy wypływała w rozmowach, zazwyczaj jej zdaniem bez związku z tematem, oraz do jakiego stopnia mieszkańcy nie znosili trawnika i życzyli sobie jego likwidacji. Zapytani o przyczyny odpowiadali: „Po co nam ten trawnik?” albo: „Komu on służy?”. Pewnego dnia bardziej wygadana lokatorka oświadczyła: „Nikt nas nie pytał o zdanie, kiedy budowali to osiedle. Zburzyli nasze domy i upchnęli nas tutaj, a nasi znajomi powędrowali gdzie indziej. Nie ma gdzie się napić kawy ani nawet kupić gazety, ani pożyczyć 50 centów. Nikogo nie obchodziły nasze potrzeby. A teraz różne ważniaki przyjeżdżają, oglądają ten trawnik i gadają: »Jak wspaniale! Biedni żyją po królewsku!«”.

Mieszkanka Harlemu potwierdziła prawdę głoszoną od dawien dawna przez moralistów: nie to dobre, co piękne, ale to, co dobroczynne. Nie wszystko złoto, co się świeci.

Powiedziała jednak coś jeszcze, a mianowicie, że od największej nawet brzydoty i bałaganu gorszy jest fałszywy ład wprowadzony bez poszanowania lub kosztem prawdziwego porządku miasta, który walczy o przetrwanie i poszanowanie. Pragnąc objaśnić podskórny ład panujący w miastach, przytaczam wiele przykładów z Nowego Jorku, ponieważ właśnie tam mieszkam. Jednak większość podstawowych idei zawartych w tej książce zainspirowały obserwacje i opowieści z innych miast. Na przykład przeczucia dotyczące silnego, wzajemnego oddziaływania poszczególnych miejskich funkcji skomponowanych w odpowiedni sposób naszły mnie w Pittsburghu. Do dociekań w kwestii bezpiecznych ulic zainspirowały mnie Filadelfia oraz Baltimore, a nad meandrami działania śródmieścia zaczęłam się zastanawiać w Bostonie. Z kolei pierwsze pomysły na regenerację slumsów przyszły mi do głowy w Chicago. Większość inspiracji i tak znalazłabym za rogiem, ale być może łatwiej czasem dostrzec coś, wychodząc poza własne podwórko. Główny zamysł tej książki, czyli wezwanie do zrozumienia złożonego porządku społecznego i ekonomicznego miast, ukrytego za fasadą chaosu, nie wyszedł ode mnie. Jego autorem jest William Kirk, kierownik Union Setlement w Harlemie Wschodnim. Oprowadzając mnie po swojej dzielnicy, Kirk nauczył mnie patrzeć na inne dzielnice i centra miast. Zawsze starałam się konfrontować to, co zaobserwowałam lub czego dowiedziałam się w danym mieście lub dzielnicy, z doświadczeniami z innych miejsc, aby przekonać się, w jakiej mierze płynące z nich wnioski dają się zastosować także w innych realiach.

Skupiam się na wielkich miastach i ich centrach, ponieważ myśl urbanistyczna systematycznie je lekceważy. Myślę, że moje refleksje mogą z biegiem czasu nabrać jeszcze większej wagi, ponieważ wiele rejonów borykających się obecnie z najtrudniejszymi problemami do niedawna leżało na przedmieściach lub funkcjonowało jako ciche, eleganckie dzielnice mieszkaniowe. Na tej samej zasadzie wiele dzisiejszych, świeżo wyrosłych przedmieść lub półprzedmieść[10] zostanie wchłoniętych przez rozlewające się miasta. W tej sytuacji ich los zależeć będzie od umiejętności przystosowania się do pełnienia funkcji miejskiej dzielnicy. Poza tym gęsto zabudowane miasta lubię najbardziej i są one najbliższe mojemu sercu.

Z całą stanowczością odradzam czytelnikom interpretowanie moich spostrzeżeń w kontekście miasteczek lub niewielkich ośrodków miejskich, a także rejonów podmiejskich niewchłoniętych jeszcze przez miasto. Miasteczka, dalekie przedmieścia, a nawet małe miasta to organizmy całkowicie odmienne od wielkich metropolii. Wystarczająco dużo kłopotów przysporzyło już patrzenie na wielkie miasta przez pryzmat fantazji o życiu niewielkich osad. Postrzeganie miasteczek w kategoriach metropolii spowoduje tylko jeszcze większą konfuzję.

Mam także nadzieję, że czytelnicy będą nieustannie i z dużą dozą sceptycyzmu konfrontować moje słowa z własną wiedzą o mieście i jego życiu. Jeśli zarejestrowałam jakiś fałszywy obraz, poprowadziłam wywód mylnym tropem lub wyciągnęłam błędne wnioski, liczę, że pomyłki zostaną niezwłocznie poprawione. Gra toczy się bowiem o możliwie najpilniejsze przyswojenie i zastosowanie w praktyce jak najobszerniejszego zbioru sprawdzonej i pożytecznej wiedzy o mieście.

Nie wyrażałam się dotąd zbyt pochlebnie o dogmatach nowoczesnej urbanistyki, a powodów do krytyki znajdzie się jeszcze więcej. Jej idee stały się już częścią codzienności. Szkodzą nam, bo nie potrafimy wyobrazić sobie, że świat mógłby istnieć bez nich. Aby wskazać ich źródła i udowodnić, jak niewiele pożytku przyniosły, omówię pokrótce najbardziej wpływowe koncepcje, z których się zrodziły[11].

Początki głównego nurtu wiążą się z osobą Ebenezera Howarda, angielskiego reportera sądowego, który urbanistyką parał się w czasie wolnym od pracy. Obserwował warunki życia londyńskiej biedoty pod koniec XIX wieku i nic dziwnego, że nie podobało mu się to, co widział, słyszał i wyczuwał powonieniem. Howard nie znosił jednak nie tylko wad i nieprawidłowości miejskiego życia, lecz nienawidził miasta w ogóle, uważając upchnięcie mas ludzkich na niewielkim skrawku ziemi za nikczemność i obrazę natury. Jego recepta na wydobycie ludzi z niedoli brzmiała: wykończyć miasto.

W 1898 roku Howard ogłosił program zatrzymania dalszej ekspansji terytorialnej Londynu oraz przesiedlenia ludzi z powrotem na wyludnioną wieś, gdzie powstać miała osada nowego typu – miasto ogród, w którym miejska biedota mogłaby znów żyć blisko natury. Środków do życia dostarczać miała praca w zlokalizowanych w osadzie obiektach przemysłowych, bowiem podobnie jak zamiarem Howarda nie było projektowanie miasta, w równej mierze nie chodziło mu także o podmiejską dzielnicę sypialnię. Jego celem były samowystarczalne miasteczka – wspaniałe miejsca do życia dla wszystkich potulnych i pozbawionych własnych planów jednostek, które nie miały nic przeciwko spędzaniu czasu w towarzystwie innych ludzi pozbawionych inicjatywy. Jak w każdej utopii, także tu inicjatywa przysługiwała wyłącznie urbanistom. Miasto ogród otaczać miał pierścień pól uprawnych. Fabryki stanąć miały w jednej strefie, szkoły, budynki mieszkalne i tereny zielone znaleźć się miały w oddzielnej strefie mieszkalnej, a w centrum było miejsce na sklepy oraz utrzymywane wspólnie obiekty rozrywkowe i kulturalne. Stały nadzór nad całą osadą i pasem zieleni sprawować miał urząd powołany do rozwoju miasta, który zapobiegałby spekulacjom lub niezgodnym z przeznaczeniem zmianom w sposobie użytkowania gruntów, a także jakimkolwiek próbom zwiększenia intensywności zabudowy. Krótko mówiąc, urząd ten pilnowałby, żeby osada nigdy nie przeistoczyła się w miasto. Planowana liczba mieszkańców to maksymalnie 30 000.

Nathan Glazer trafnie podsumował tę wizję na łamach „Architectural Forum”: „Miasto wyglądem przypominać miało osadę na angielskiej prowincji, tyle tylko, że w miejscu dworu i otaczającego go parku stałoby centrum społeczności, a za kurtyną drzew skrywałyby się fabryki, które zatrudniałyby mieszkańców”.

Najbliższym amerykańskim odpowiednikiem pomysłu Howarda byłby pewnie model przyzakładowego osiedla patronackiego, tyle że dzielącego zyski z przedsiębiorstwa i sterowanego na co dzień przez coś na kształt komitetu rodzicielskiego. Howardowi nie chodziło bowiem jedynie o zaoferowanie ludziom nowej przestrzeni i modelu współżycia, lecz o paternalistyczny układ społeczno-polityczno-gospodarczy.

Niemniej jednak, jak wskazuje Glazer, miasto ogród „pomyślane zostało jako alternatywa dla miasta oraz lek na jego bolączki, co stanowiło, i stanowi nadal, podstawę przemożnego wpływu tej idei na urbanistykę”. Howardowi udało się postawić dwa takie miasta – Letchworth i Welwyn – lecz model ten rozpowszechnił się po II wojnie światowej w Anglii czy Szwecji, gdzie na podstawie zasad miasta ogrodu budowano miasteczka satelickie. Z kolei w Stanach Zjednoczonych, w zmodyfikowanej i niepełnej formie, model objawił się w podmiejskim Radburn, w stanie New Jersey, oraz w wybudowanych w czasach Wielkiego Kryzysu przy wsparciu państwa zielonych miasteczkach (a właściwie przedmieściach)[12]. Oddziaływanie myśli Howarda w postaci osiedli zbudowanych całkowicie lub częściowo na podstawie jego zasad jest jednak niczym w porównaniu z jego wpływem na idee, które legły u podstaw współczesnej amerykańskiej urbanistyki. Nawet urbaniści i architekci, których zainteresowania nie dotyczą bezpośrednio idei miasta ogrodu, znajdują się pod przemożnym intelektualnym wpływem jej podstawowych założeń.

Howard uruchomił niszczycielskie siły. Sądził, że przepis na miasto to wyodrębnienie z niego kilku podstawowych funkcji i rozmieszczenie ich we względnej izolacji. Największym priorytetem było zapewnienie ludziom godziwych warunków mieszkaniowych, czemu podporządkowane zostały wszystkie inne kwestie. Co więcej, zdaniem Howarda mieszkać godziwie można było tylko w miejscu o przestrzennych cechach przedmieścia i społecznych cechach małego miasteczka. Obrót handlowy postrzegał jako jednostajny, zwarty przepływ dóbr na samoograniczającym się rynku. Dobra urbanistyka wiązała się dla niego z działaniem niezorientowanym na dynamikę; plan musiał przewidywać sposoby zaspokajania wszystkich potrzeb oraz zapobiegać jakimkolwiek większym modyfikacjom po realizacji. Urbanistyka Howarda była paternalistyczna, żeby nie powiedzieć: autorytarna. Lekceważył on te aspekty życia miast, których nie był w stanie wyłuskać i osadzić we własnej utopijnej wizji. W szczególności dotyczyło to misternej, wielowymiarowej sieci życia kulturalnego. Nie interesowały go tak typowe dla udanych wielkich miast zjawiska, jak samoregulacja, obieg idei, potencjał polityczny czy powstawanie nowych powiązań gospodarczych. Nie dbał także o zapewnienie tym sferom wsparcia, w końcu przecież wcale nie chodziło mu o miejsce do takiego życia.

Zarówno po wyborze priorytetów, jak i po pominiętych obszarach widać wyraźnie, że wizja Howarda mogła mieć sens tylko i wyłącznie w ramach przyjętych przez niego założeń, natomiast nie znajdowała uzasadnienia z miejskiego punktu widzenia. Nie zmienia to jednak faktu, że niemal cała współczesna urbanistyka została dosztukowana do tego lichego fundamentu.

Oddziaływanie Howarda na amerykańską urbanistykę dosięgło miast na dwa sposoby. Po pierwsze, za pośrednictwem urbanistów na szczeblu miejskim i regionalnym, po drugie, poprzez projekty architektów. Sir Patrick Geddes, szkocki biolog i filozof, nie tyle uznawał miasto ogród za świetny pomysł na wchłonięcie nadwyżek populacji, z czym radziły sobie przecież wielkie miasta, ile widział w nim zalążek o wiele szerzej zakrojonego, całościowego systemu. Geddes postrzegał projektowanie miast w kategoriach planowania regionalnego. Zgodnie z jego wizją miasta ogrody miały zostać racjonalnie rozmieszczone na ogromnych połaciach terenu, w pobliżu miejsc bogatych w surowce. Nie rozrastałyby się zanadto, żeby nie zaburzyć równowagi z powierzchnią pól uprawnych i lasów, z którymi tworzyłyby bezkresny, logiczny układ przestrzenny.

W latach 20. idee Howarda i Geddesa spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem w Stanach Zjednoczonych. Na gruncie amerykańskim rozwijała je grupa niezwykle skutecznych i oddanych sprawie ludzi, takich jak Lewis Mumford, Clarence Stein, Henry Wright oraz Catherine Bauer. Choć uważali się za projektantów regionów, Bauer później określiła tę grupę mianem „decentrystów”. Wydaje się to o tyle trafne, że głównym celem planowania regionalnego była dla nich decentralizacja i przerzedzenie wielkich miast oraz rozmieszczenie mieszkań i przedsiębiorstw w odrębnych, niewielkich miastach, a najchętniej miasteczkach. Wyniki prowadzonych wówczas badań demograficznych pokazały, że amerykańskie społeczeństwo starzeje się i nie notuje przyrostu ludności. Nie chodziło zatem o zapewnienie przestrzeni do życia gwałtownie przyrastającej populacji, lecz jedynie o redystrybucję populacji o nikłej dynamice wzrostu.

Podobnie jak w przypadku Howarda wpływ wyżej przedstawionych urbanistów nie polegał na doprowadzeniu do całościowego przyjęcia ich programu (z tego niewiele wyszło). Udało im się jednak zainspirować planowanie i ustawodawstwo dotyczące budowy i finansowania mieszkań. Wzorcowe osiedla Steina i Wrighta, wzniesione głównie na terenach podmiejskich lub na skrajach miast, oraz pisma, wykresy, szkice i fotografie publikowane przez Mumforda i Bauer wprowadziły i spopularyzowały wiele idei, które awansowały do rangi urbanistycznych dogmatów. Mowa tu przede wszystkim o przekonaniu, że ulica to dla człowieka miejsce nieodpowiednie, a domy powinny się od niej odwracać fasadami w stronę wewnętrznych zieleńców. Gęsta siatka ulic to marnotrawstwo i prezent dla spekulantów na rynku nieruchomości, którzy sprzedają drożej lokale od frontu. Podstawową jednostką w urbanistyce nie jest ulica, lecz kwartał zabudowy, a szczególnie znacznie większy superkwartał. Sklepy i usługi należy oddzielić od zabudowań mieszkalnych i terenów zielonych. Zapotrzebowanie danego osiedla należy oszacować za pomocą metod „naukowych”, a następnie zapewnić zaopatrzenie na takim właśnie, lecz nie wyższym poziomie. Towarzystwo innych ludzi to w najlepszym razie zło konieczne, a zatem celem dobrej urbanistyki jest zagwarantowanie poczucia odosobnienia i prywatności rodem z przedmieścia. Inne zasady przejęte od Howarda przez decentrystów głoszą, że osiedla powinny powstawać jako samowystarczalne, oderwane od siebie podmioty, a każdy aspekt ich funkcjonowania powinien zostać szczegółowo zaplanowany przez projektantów i nie ulegać w przyszłości żadnym zmianom. Ideałem urbanistyki stało się, krótko mówiąc, osiedle.

Aby wzmocnić swój przekaz i udowodnić, jak paląca jest potrzeba zaprowadzenia nowego porządku, decentryści nie ustawali w miażdżącej krytyce dawnego, złego miasta. Nie interesowało ich to, co działało – obchodziły ich wyłącznie klęski. Wszystko było klęską. Książki takie jak „The Culture of Cities” Mumforda były w dużej mierze makabrycznymi i stronniczymi diagnozami schorzeń miasta. Doczekało się ono takich określeń jak: Megalopolis, Tyranopolis, Nekropolis, ohyda, dyktatura, żywy trup. Czas się go pozbyć. Nowojorskie Midtown opisano jako „zakrzepły chaos” (Mumford). Postać i wygląd miast postrzegano wyłącznie jako efekt „nieskoordynowanych przypadków (…), sumę bezładnych i sprzecznych kaprysów tłumu egocentrycznych, nieświadomych jednostek” (Stein). Centra miast stały się „areną hałasu, brudu, żebraków, stoisk z pamiątkami i przekrzykujących się reklam” (Bauer).

Jak coś tak okropnego mogło w ogóle zasługiwać na jakiekolwiek próby zrozumienia? Ani analizy decentrystów i ich owoce w postaci projektów architektonicznych i urbanistycznych, ani także pozostające pod ich przemożnym wpływem krajowe ustawodawstwo regulujące planowanie i finansowanie budownictwa mieszkaniowego nie miały nic wspólnego ze zrozumieniem czy stymulowaniem sukcesu wielkich miast. Nie taki zresztą był ich cel. Decentryści pragnęli ostatecznie rozprawić się z miastem i nigdy tego nie ukrywali.

A jednak ich poglądy stopniowo przyjmowały się w szkolnictwie urbanistycznym i architektonicznym, w legislaturach stanowych i ratuszach jako podstawa rozwiązań dla wielkich miast. W całej tej żałosnej historii najbardziej zdumiewające jest to, że ludzie powodowani autentyczną wolą wzmocnienia miast poszli drogą wiodącą do naruszenia ich gospodarczego ekosystemu i do ich unicestwienia.

Autorem najbardziej dramatycznego pomysłu na doprowadzenie antymiejskiej urbanistyki do ekstremum był europejski architekt Le Corbusier. W latach 20. zaprojektował on miasto marzeń, które nazwał miastem promiennym. Zamiast ukochanych przez decentrystów niskich budyneczków wznosiły się w nim rozmieszczone wśród zieleni wieżowce. „Wyobraźmy sobie, że wjeżdżamy do miasta przez Wielki Park” – pisał Le Corbusier. „Szybki wóz sunie pośród majestatycznych wież specjalną estakadą, na tle nieba wyrastają sylwetki dwudziestu czterech powtarzalnych wieżowców; po prawej i lewej stronie, na skraju każdego z rejonów widzimy budynki użyteczności publicznej i administracji, zaś na zamknięciu osi wznoszą się muzea i uniwersytet. Całe miasto to park”. W pionowym mieście Le Corbusiera ludzie mieli mieszkać po 3000 osób na hektar. Mimo tego niebotycznego wskaźnika, dzięki wysokiej zabudowie 95% terenu miało pozostać wolne. Wieżowce zajmowałyby jedynie 5% powierzchni. Ludzie o zasobniejszych portfelach mieszkaliby w niższych, luksusowych budynkach wokół dziedzińców, gdzie wolne pozostawałoby 85% terenu. Gdzieniegdzie wyrastałyby restauracje i kina.

Le Corbusier zaprojektował nie tylko środowisko do życia, lecz także utopię społeczną. W jego wizji ludzie osiągnąć mogli to, co określał mianem „maksymalnej wolności jednostki”, nie mając jednak na myśli wolności działania, lecz raczej uwolnienie od odpowiedzialności. W mieście promiennym najwyraźniej nikt nigdy nie miał być stróżem swego brata, zmagać się z realizacją własnych planów czy brać pod uwagę jakichkolwiek ograniczeń.

Decentryści i inni lojalni orędownicy idei miasta ogrodu wpadli na widok Corbusierowskich wieżowców w parku w osłupienie, z którego do dziś dnia nie mogą wyjść. Zareagowali niczym pedagodzy z postępowego przedszkola na widok restrykcyjnego sierocińca. A jednak, o ironio, miasto promienne łączy z miastem ogrodem bliskie pokrewieństwo. W swoim projekcie Le Corbusier kierował się powierzchownie rozumianą ideą miasta ogrodu, przystosowując ją do budynków o dużych wysokościach. Był zdania, że to właśnie jego pomysł otwiera drogę do jej realizacji. „Miasta ogrody to miraż” – pisał. „Przyroda kurczy się pod naporem ulic i budynków, a zamiast obiecanego odosobnienia mamy przeludnione osiedle (…). Rozwiązaniem jest »miasto ogród w pionie«”.

Miasto promienne Le Corbusiera zawdzięczało koncepcji Howarda dość bezproblemowe przyjęcie przez opinię publiczną. Projektanci miast ogrodów oraz coraz liczniejsza rzesza ich naśladowców pośród propagatorów reformy mieszkaniowej, studentów i architektów niestrudzenie rozpowszechniała idee superkwartałów, osiedli, niezmiennego planu oraz trawy, trawy i jeszcze raz trawy. Co więcej, rozwiązania te przedstawiali jako elementy odpowiedzialnej społecznie, funkcjonalnej i etycznej urbanistyki „z ludzką twarzą”. Nikt nie wymagał od Le Corbusiera uzasadnienia jego wizji ani na planie etycznym, ani funkcjonalnym. Jeśli głównym celem projektowania miast miało być umożliwienie Krzysiowi i Puchatkowi brykania po trawniku, co mogło być złego w wizji Le Corbusiera? Wysuwane przez decentrystów oskarżenia o instytucjonalizację, mechanizację i odczłowieczenie odbierano jako bezzasadne i fanatyczne.

Marzenie Le Corbusiera wywarło ogromny wpływ na nasze miasta. Odurzyło architektów i zaczęło inspirować kolejne projekty, od tanich osiedli komunalnych po biurowce. Oprócz tego, że rzekomo udało mu się znaleźć zastosowanie dla powierzchownie rozumianej idei miasta ogrodu w gęsto zaludnionym mieście, Le Corbusier miał w rękawie także inne asy. Starał się uczynić integralną częścią swojego projektu rozwiązanie ruchu kołowego, co w latach 20. i 30. było przyjmowaną z entuzjazmem nowością. Przewidział zatem szerokie, szybkie trasy z jednokierunkowymi jezdniami, ograniczając przy tym liczbę ulic, jako że „przecznice są wrogiem ruchu”. Zaproponował podziemne ulice dla ciężarówek i pojazdów zaopatrzenia. Pieszych odsunął z dala od jezdni, do parków, podobnie jak projektanci miast ogrodów. Jego miasto przypominało cudowną mechaniczną zabawkę. Z architektonicznego punktu widzenia koncepcja cechowała się olśniewającą wręcz jasnością, prostotą i harmonią. Była niesłychanie uporządkowana, przejrzysta i zrozumiała. Niczym w dobrej reklamie przekaz stawał się zrozumiały w mgnieniu oka. Śmiała i symboliczna wizja Le Corbusiera wywarła nieodparty urok na urbanistach, budowniczych, architektach, a także na deweloperach, kredytodawcach i burmistrzach. Nadal silnie oddziałuje na „postępowych” urbanistów, którzy tworzą zasady mające skłonić drobnych inwestorów do odzwierciedlenia tego snu choćby w niewielkim stopniu. Nieważne, z jak pospolitym i ciężkostrawnym projektem mamy do czynienia, jak upiorna i bezużyteczna jest przestrzeń otwarta i jaką nudą wieje z jej zakamarków, każdy naśladowca Le Corbusiera składający pod projektem swój podpis będzie wołał w samozachwycie: „Patrzcie tylko na moje dzieło!”. Każda taka budowla to opowieść o wspaniałości jej twórców. Jednak opowieści te, podobnie jak idea miasta ogrodu, opowiadają kłamstwa o działaniu miasta.

Chociaż przywiązanie do ideału urokliwego, małomiasteczkowego życia nigdy nie pozwoliło decentrystom pogodzić się z myślą Le Corbusiera, większość z ich uczniów nie miała z tym większego problemu. Dziś praktycznie wszyscy urbaniści wysokich lotów łączą na najróżniejsze sposoby te dwa podejścia. Technika przebudowywania miast nazywana „wyburzeniem selektywnym”, „punktową odnową”, „odnową miast” albo „planową ochroną” (co oznacza, że z powierzchni ziemi nie znika cała podupadła okolica, lecz tylko jej wybrane fragmenty) to mistyfikacja polegająca głównie na kombinowaniu, ile dawnych zabudowań można pozostawić, aby nie przeszkodziły dzielnicy przeistoczyć się w coś na kształt „promiennego miasta ogrodu”. Urbaniści, budowniczowie autostrad, ustawodawcy, specjaliści od gospodarki przestrzennej oraz projektanci terenów zielonych i placów zabaw, którzy nie działają przecież w ideologicznej próżni, stale odwołują się do tych dwóch potężnych wizji oraz ich wyrafinowanych hybryd. Choć pozwalają sobie na odstępstwa od reguł, chadzają na kompromisy lub dokonują daleko posuniętych uproszczeń, to właśnie w nich odnajdują punkt odniesienia.

W dalszych rozdziałach omówię także pokrótce jedną z mniej istotnych odnóg dogmatycznej urbanistyki. Mowa tu o zjawisku, którego początki sięgają wielkiej Wystawy Kolumbijskiej w Chicago, zorganizowanej w 1893 roku, mniej więcej wtedy, gdy Howard formułował ideę miasta ogrodu. Organizatorzy ekspozycji zlekceważyli ciekawą, nowoczesną architekturę, która zaczęła powstawać w Chicago, a zamiast niej postawili na wsteczne imitacje stylu renesansowego. Kolejne masywne, okazałe gmachy pojawiały się w parku wystawowym niczym lukrowane ciastka na tacy lub niczym ciężka, ozdobna forpoczta powtarzalnych wieżowców w parku zaprojektowanych przez Le Corbusiera. Ta orgia przepychu i wzniosłości podziałała na wyobraźnię zarówno urbanistów, jak i opinii publicznej, dając impuls do powstania ruchu nazwanego City Beautiful[13]. Projekt wystawy był zresztą w dużej mierze dziełem późniejszego wiodącego urbanisty tego ruchu – Daniela Burnhama z Chicago.

Marzeniem City Beautiful nie było miasto piękne, lecz miasto monumentalne. Szkicowano wspaniałe barokowe osie, które zwykle pozostawały na papierze. Udawało się za to zrealizować monumentalne miejskie centra wzorowane na terenach wystawowych. Kolejne miasta fundowały sobie centra administracyjne lub kulturalne, zazwyczaj wzdłuż szerokich alej, jak Benjamin Franklin Parkway w Filadelfii, wzdłuż reprezentacyjnych traktów, jak Government Centre w Cleveland, w bliskim sąsiedztwie parków, jak Civic Center w St. Louis, lub pośród zieleni, jak Civic Center w San Francisco. Bez względu na ich rozmieszczenie najbardziej liczyło się odseparowanie gmachów od reszty miasta oraz połączenie w możliwie najdostojniejszą całość, traktowaną jako odrębny i ściśle określony byt.

Choć napawały dumą, projekty tego rodzaju poniosły jednak porażkę. Po pierwsze, zamiast sprzyjać rozwojowi okolicy, doprowadzały ją do upadku, a ich obrzeża dawały schronienie podrzędnym salonom tatuażu, lumpeksom oraz innym nijakim i smutnym przybytkom. Po drugie, ludzie wcale się nie kwapili, żeby je odwiedzać. Z jakiegoś powodu zamiana kawałka miasta w teren wystawowy nie sprawiała, że zaczynał się on cieszyć taką popularnością jak wystawa.

Architektura gmachów w duchu City Beautiful wyszła już z mody. Nigdy nie zakwestionowano jednak stojącej za nią idei, której oddziaływanie jest dziś silniejsze niż kiedykolwiek. Mechanizm wyłuskiwania obiektów kultury i użyteczności publicznej oraz wyjaławianie ich związków z codziennym życiem miasta dobrze wpasowywały się w postulaty orędowników miast ogrodów. Obie koncepcje stworzyły harmonijny związek, podobnie jak miasto ogród i miasto promienne, po czym zespoliły się w coś na kształt „promiennego, pięknego miasta ogrodu”. Za przykład niech posłuży okolica Lincoln Square w Nowym Jorku, w której monumentalne centrum kulturalne w duchu City Beautiful sąsiaduje ze strefami mieszkaniowymi, handlowymi i uniwersyteckimi, opartymi na modelu miasta promiennego lub promiennego miasta ogrodu.

Idea rozdzielenia funkcji i stworzenia ładu poprzez zduszenie wszelkich inicjatyw oprócz inicjatywy urbanistów szybko została zastosowana do każdej funkcji. Skutek jest taki, że planowanie miasta sprowadza się dziś do rozmieszczenia na sieci szlaków komunikacyjnych niepowiązanych ze sobą atomów.

Od początku do końca, od czasów Howarda i Burnhama do najnowszej poprawki dotyczącej odnowy miast[14], całe to zamieszanie nie ma nic wspólnego z mechanizmami działania miasta. Miasto, niezrozumiane i odarte z szacunku, złożono w rytualnej ofierze.

[1] Na określenie wyraźnie odrębnej przestrzennie i kulturowo części miasta, mniejszej niż dzielnica, autorka używa słowa neighborhood (dosłownie: „sąsiedztwo”), które nie ma w języku polskim odpowiednika o takim samym zabarwieniu emocjonalnym. W polskiej literaturze taką jednostkę zwykło się określać mianem o bardziej suchym i oficjalnym brzmieniu: „rejon” (zob. Kazimierz Wejchert, Elementy kompozycji urbanistycznej, Warszawa 1974, s. 5). Zostało ono – jako najbliższe znaczeniowo – wybrane również w niniejszym tłumaczeniu, choć w niektórych miejscach zastosowano słowa bliskoznaczne o cieplejszej temperaturze, np. „okolica”, „wspólnota”, „lokalność”, unikając jednak konsekwentnie określenia „dzielnica” i rezerwując je dla pojęcia district oznaczającego w oryginale większą jednostkę, najczęściej dzielnicę administracyjną [przyp. red.].

[2] Książka jest polemiką z ideą „odnowy miast” (ang. urban renewal), która stanowiła podstawę amerykańskiej urbanistyki od końca lat 40. do połowy lat 60. Polegała ona na wyburzaniu dzielnic uznanych za niebezpieczne, niehigieniczne lub zapuszczone i budowaniu na ich miejscu zupełnie nowych przestrzeni zaprojektowanych wedle reguł modernistycznej „dogmatycznej urbanistyki”. W ten sposób gęsta struktura ustępowała miejsca przestronnym blokowiskom i szerokim arteriom. Odnowa ta nie rozwiązała problemów społecznych, które trawiły dzielnice biedy, przyczyniła się natomiast do wyostrzenia podziałów klasowych i rasowych. Skutki tej polityki autorka opisuje w następnych rozdziałach [przyp. red.].

[3] Księga Hioba (24, 2–12), w tłumaczeniu Biblii Tysiąclecia. Cytaty umieszczone w tekście zostały przełożone przez tłumacza, o ile nie zaznaczono inaczej [przyp. red.].

[4] Przełomem w polityce mieszkaniowej i przestrzennej w USA był Housing Act, czyli ustawa mieszkaniowa regulująca budownictwo mieszkaniowe, przyjęta przez rząd prezydenta Harry’ego Trumana w 1949 roku. Jej głównym założeniem wynikającym z tzw. Tytułu I (Title I) było zapewnienie miastom wsparcia finansowego ze strony rządu federalnego w celu „wyczyszczenia” ich ze slumsów. Ustawa ta zakładała czynny udział prywatnych inwestorów w budowaniu nowych osiedli. Ze względów ekonomicznych większość spośród nich była wybudowana raczej w celu stworzenia jak największej liczby mieszkań dla klasy średniej. Był to swoisty magnes, mający przyciągnąć z powrotem do centrów wielkich miast białą klasę średnią, która na początku lat 50. zaczęła masowo osiedlać się na przedmieściach (tzw. white flight – ucieczka białych). Tytuł III ustawy z 1949 roku regulował budownictwo komunalne – w tym wypadku lokalne agencje mieszkaniowe (housing authorities, np. wspominana w tej książce NYCHA – New York City Housing Authority) również mogły liczyć na wsparcie finansowe ze strony rządu federalnego, jednak dotacje te były zdecydowanie niższe i nie uwzględniały udziału prywatnych inwestorów. Rezultatem przyjęcia ustawy było stworzenie gruntu pod daleko posuniętą „odnowę miejską” (zob. przypis 2), której skutki Jane Jacobs omawia w kolejnych rozdziałach [przyp. red.].

[5] Zapamiętajcie North End. Na kolejnych stronach książki będę do niego często powracać.

[6] Superkwartał (ang. superblock) – kwartał o większych niż zwykle rozmiarach, umożliwiających urządzenie autonomicznej jednostki osiedlowej, z dominacją ruchu pieszego i zespołem lokalnych usług, z ruchem kołowym wyrzuconym na zewnątrz [przyp. red.].

[7] Pejoratywne określenie przerośniętej metropolii spopularyzowane przez Lewisa Mumforda w książce The Culture of Cities (1938). Autorka polemizuje z tym i podobnymi epitetami w dalszej części książki [przyp. red.].

[8] W tekście oryginalnym odległości i powierzchnie podane są przeważnie w systemie imperialnym (akry, stopy, mile itd.). Dla wygody polskiego czytelnika w niniejszym wydaniu wszystkie miary przeliczono na system metryczny [przyp. red.].

[9] Brookline – zamożne przedmieście Bostonu. Nie mylić z nowojorskim Brooklynem [przyp. red.].

[10] Półprzedmieście [ang. semisuburb] – termin używany przez Jacobs na określenie dzielnic dawniej przedmiejskich, a obecnie wchłoniętych przez właściwe miasto, ale nieprzygotowanych do konfrontacji z wielkomiejskimi problemami [przyp. red.].

[11] Czytelników zainteresowanych zgłębieniem tematu oraz spojrzeniem na niego w pozytywnym świetle, którego nie znajdą tutaj, odsyłam do następujących, niezwykle interesujących publikacji: Ebenezer Howard, Garden Cities of Tomorrow; Lewis Mumford, The Culture of Cities; Sir Patrick Geddes, Cities in Evolution; Catherine Bauer, Modern Housing; Clarence Stein, Toward New Towns for America; Sir Raymond Unwin, Nothing Gained by Overcrowding; Le Corbusier, Urbanisme. Najlepszym skrótowym opracowaniem jest zbiór fragmentów tekstów zatytułowany Assumptions and Goals of City Planning, w: Charles M. Haar, Land Use Planning. A Casebook on the Use, Misuse and Re-use of Urban Land. [Z powyższych publikacji w języku polskim ukazały się Miasta ogrody przyszłości Howarda, przeł. Piotr Borman, Adam Czyżewski, w: Adam Czyżewski, Trzewia Lewiatana. Miasta ogrody i narodziny przedmieścia kulturalnego, Warszawa 2009. Podsumowanie poglądów na miasto Le Corbusiera w konfrontacji z rzeczywistością miast Ameryki znajdzie czytelnik w: Le Corbusier, Kiedy katedry były białe. Podróż do kraju ludzi nieśmiałych, przeł. Tomasz Swoboda, Warszawa 2013 – przyp. red.].

[12] W połowie lat 30. administracja Roosevelta zainicjowała w ramach polityki New Deal program budowy greenbelt towns. Ostatecznie powstały trzy miasteczka: Greendale pod Millwaukee w stanie Wisconsin, Greenhills pod Cincinnati (Ohio) i Greenland pod Waszyngtonem (Maryland) [przyp. red.].

[13] Założeniem ruchu City Beautiful (ang. „piękne miasto”) było „upiększanie” ośrodków miejskich poprzez wznoszenie monumentalnych gmachów publicznych w stylu neoklasycystycznym i wytyczanie szerokich reprezentacyjnych alej. Miało to na celu wprowadzenie harmonii skłaniającej do przestrzegania cnót obywatelskich i zacieśnienie więzi społecznych. Ruch inspirowany był teoriami urbanistycznymi paryskiej École des Beaux-Arts. Najważniejszymi przedstawicielami tego nurtu byli architekci Daniel Burnham (odpowiedzialny za wspomnianą w tekście World’s Columbian Exposition) i James McMillan (który unowocześnił plan L’Enfanta i przeorganizował centrum Waszyngtonu) [przyp. red.].

[14] Autorka ma zapewne na myśli Housing Act (ustawę o mieszkalnictwie) z 1954 roku, w której wprowadzono oficjalnie termin „odnowa miast” – urban renewal [przyp. red.].

Część pierwsza

Szczególna natura miast

2

Działanie chodników – bezpieczeństwo

Miejskie ulice służą wielu innym celom niż tylko obsłudze ruchu pojazdów, a chodnik – część ulicy przeznaczona dla pieszych – służy wielu innym celom niż tylko obsłudze ruchu pieszego. Te inne cele związane są z przepływem ludzi i samochodów, lecz wcale się do niego nie ograniczają, odgrywając w odpowiednim funkcjonowaniu miast nie mniejszą rolę niż ruch drogowy.

Chodnik jako taki pozbawiony jest znaczenia. To byt abstrakcyjny. Nabiera go dopiero wespół z budynkami oraz funkcjami, obok których przebiega, bądź też wraz z innymi chodnikami w pobliżu. To samo powiedzieć można o ulicy – ona także spełnia liczne funkcje poza samym przepuszczaniem pojazdów. Ulice i chodniki, czyli główne przestrzenie publiczne miasta, to jego najważniejsze narządy. Cóż takiego widzimy, myśląc o mieście, jeśli nie jego ulice? Jeżeli wyglądają ciekawie, miasto jawi się atrakcyjne; jeżeli są nijakie, miasto również postrzegamy jako nijakie.

Co więcej – tu docieramy do pierwszej ważnej kwestii – jeśli ulice miasta są wolne od przemocy i strachu, wolne od nich jest także całe miasto. Kiedy ludzie mówią o jakimś mieście lub jego dzielnicy, że jest niebezpieczna, lub porównują ją do dżungli, oznacza to przede wszystkim, że nie czują się bezpiecznie na ulicach.

Ale chodniki i piesi nie są jedynie biernymi beneficjentami bezpieczeństwa albo bezradnymi ofiarami czyhających na nich zagrożeń. Chodniki wraz ze zlokalizowanymi przy nich obiektami i ich użytkownikami biorą czynny udział w dramatycznej walce, jaką toczą ze sobą cywilizacja i barbarzyństwo. Zapewnienie bezpieczeństwa w mieście to główne zadanie ulic i chodników.

Misja ta w niczym nie przypomina ról odgrywanych przez chodniki i ulice w małych miasteczkach i na przedmieściach. Wielkie miasta nie są po prostu większymi wersjami małych miast. Nie są gęstszą wersją przedmieść. Od miasteczek i przedmieść różnią się fundamentalnie. Na przykład z natury są pełne obcych sobie ludzi. W metropoliach nieznajomi to zjawisko znacznie częstsze niż znajomi, i to nie tylko w miejscach gromadzących tłumy, lecz także u progów naszych domów. Nawet sąsiedzi są sobie obcy, czego nie da się uniknąć ze względu na dużą liczbę ludności skupioną na niewielkiej przestrzeni.

Fundamentem dobrej miejskiej dzielnicy jest poczucie bezpieczeństwa wśród nieznajomych na ulicy i nieuznawanie ich obecności automatycznie za zagrożenie. Dzielnica, w której dzieje się odwrotnie, nie radzi sobie także w innych sprawach, sprowadzając na siebie, a także na miasto, całą masę kłopotów.

W dzisiejszych czasach na wielu ulicach rządzi przemoc albo ludzie wierzą, że tak jest, co w zasadzie oznacza to samo. „Mieszkam w uroczej, cichej okolicy – mówi znajomy, który właśnie szuka nowego domu – jedyne niepokojące odgłosy w nocy to rozlegające się od czasu do czasu krzyki ofiar napadów”. Nie potrzeba wiele przemocy, żeby ludzie zaczęli bać się opuszczać domy. A gdy obawiają się wyjść na ulice, pojawiają się na nich o wiele rzadziej, przez co stają się one jeszcze bardziej niebezpieczne.

Z pewnością są wśród nas ludzie o bujnej wyobraźni, którzy nigdzie nie będą się czuli bezpiecznie bez względu na obiektywne przesłanki. To jednak coś zupełnie innego niż strach ogarniający ludzi racjonalnych, tolerancyjnych i pogodnie nastawionych do świata, wyłącznie przez zdrowy rozsądek niewychodzących po zmroku na ulicę (w niektórych dzielnicach nawet za dnia), na której mogą paść ofiarą niezauważonej napaści i gdzie nikt nie pospieszy im na czas z pomocą.

Przemoc oraz prawdziwe, a nie wyimaginowane poczucie zagrożenia, które budzą tego rodzaju obawy, nie trapią jedynie dzielnic biedy. Problemy te są wręcz dotkliwsze w nobliwie wyglądających „cichych dzielnicach mieszkaniowych” – jak ta, którą pragnie opuścić mój znajomy.

Nie sposób również uznać, że jest to problem wyłącznie starszych dzielnic. Najbardziej niepokojące rozmiary przybiera on w przebudowanych rejonach, również tych uznanych za wzorcowe, jak osiedla dla klasy średniej. Niedawno szef komisariatu na jednym z takich osiedli, budzących podziw w całym kraju (ze strony urbanistów i kredytodawców), przestrzegał mieszkańców nie tylko przed wychodzeniem z domów po zmroku, lecz także nawoływał, aby nigdy nie otwierali drzwi, jeśli nie widzą, kto puka. Życie przypomina tam pod wieloma względami losy trzech małych świnek albo siedmiu koźlątek z bajek opowiadanych przedszkolakom ku przestrodze. Problem braku bezpieczeństwa na ulicy oraz na progu własnego domu jest równie poważny w miastach, które gorliwie poddały się modernizacji, jak w miastach, które się z tym ociągają. Zrzucanie odpowiedzialności za miejskie zagrożenia na mniejszości, na ubogich albo wyrzutków także nic nie wyjaśnia. Grupy różnią się między sobą poziomem kultury, a zamieszkane przez nie okolice różnią się poziomem bezpieczeństwa. Przykładowo niektóre z chodników w Nowym Jorku są bezpieczne niezależnie od pory dnia i nocy, mimo że znajdują się w rejonach, gdzie skupiają się biedota lub mniejszości. Z drugiej strony niektóre z najbardziej niebezpiecznych wiodą wzdłuż ulic zamieszkanych przez dokładnie takie same grupy. Tak samo jest w innych miastach.

Zarówno na przedmieściach, w miasteczkach, jak i w wielkich miastach podłożem drobnych oraz poważniejszych przestępstw są głębokie i złożone problemy społeczne. Książka ta nie podejmuje dociekań na temat ich skomplikowanych przyczyn. Wystarczy w tym miejscu wspomnieć, że aby miejska społeczność mogła diagnozować poważne problemy społeczne i nie dać się im zaskakiwać, powinna umacniać wszelkie czynniki podtrzymujące wysoki poziom bezpieczeństwa i kultury, które już działają w miastach. Wznoszenie dzielnic idealnych do rozwoju przestępczości to idiotyzm. Jednak właśnie to robimy.

Należy zacząć od tego, że spokój w przestrzeni publicznej – na chodniku i ulicy – nie zależy przede wszystkim od policji, choć oczywiście ona też jest potrzebna. Gwarantują go przede wszystkim złożone, niemal nieuświadomione sieci dobrowolnego nadzoru oraz zasady tworzone i egzekwowane przez samych mieszkańców. Jednak w niektórych rejonach prawa i porządku pilnuje na chodnikach niemal wyłącznie policja i zatrudniona straż – najbardziej jaskrawe przykłady to starsze osiedla komunalne oraz ulice o dużej rotacji mieszkańców. Takie miejsca są jak dżungla. Nawet armia policjantów nie zagwarantuje poszanowania zasad cywilizowanego zachowania, jeśli brakuje codziennego, nieformalnego nadzoru.

Po drugie, należy zrozumieć, że problemu poczucia zagrożenia nie da się wyeliminować poprzez zmniejszenie gęstości zaludnienia i zamianę miasta w przedmieście. Gdyby była to właściwa metoda zapewniania bezpieczeństwa na ulicach, Los Angeles powinno być miastem bezpiecznym, ponieważ niemal całe wygląda jak przedmieście. Praktycznie żadna z jego dzielnic nie jest na tyle zwarta, by zasłużyć na miano gęstej, typowo miejskiej okolicy. Jednak, podobnie jak żadne inne miasto, nie ucieknie od tego, że skoro jest miastem, to jest zamieszkane przez obcych sobie ludzi i nie wszyscy z nich są mili. Wskaźniki przestępczości są tam tak zatrważające, że Los Angeles stało się kategorią samą dla siebie pośród siedemnastu statystycznych obszarów metropolitalnych o populacji przekraczającej milion[1]. Przoduje zwłaszcza w napadach, a to przez nie ludzie boją się wychodzić na ulicę.

Dla przykładu w Los Angeles liczba gwałtów (dane za 1958 rok) wynosi 31,9 na 100 000 mieszkańców, czyli ponad dwa razy więcej niż w każdym z dwóch kolejnych miast w zestawieniu – w St. Louis i w Filadelfii; trzy razy więcej niż w Chicago (10,1 przypadku) oraz ponad cztery razy więcej niż w Nowym Jorku (7,4 przypadku).

Jeśli chodzi o napady z bronią w ręku, wskaźnik dla Los Angeles wynosi 185 przypadków w porównaniu ze 149,5 w Baltimore, 139,2 w St. Louis (dwa kolejne miasta w zestawieniu) oraz 90,9 w Nowym Jorku i 79 w Chicago.

Ogólny wskaźnik przestępczości w Los Angeles w odniesieniu do poważnych przestępstw wynosi 2507,6 na 100 000 mieszkańców, zatem jest znacznie wyższy niż w St. Louis i Houston, następnych miastach w zestawieniu, które notują wskaźniki kolejno 1634,5 oraz 1541,1, a także w Nowym Jorku i w Chicago, gdzie wynoszą one odpowiednio 1145,3 oraz 943,5.

Nie ulega wątpliwości, że przyczyny tak wysokiego poziomu przestępczości w Los Angeles są złożone i przynajmniej po części ukryte. Ale jednego możemy być pewni: przerzedzanie miasta nie chroni przed przestępczością ani strachem przed nią. Wniosek ten wypływa także z danych z innych miast, których pseudoprzedmieścia lub dawne przedmieścia są przestrzenią sprzyjającą gwałtom, rozbojom, pobiciom, napadom itp.

W ten sposób dochodzimy do uniwersalnego pytania dotyczącego każdej ulicy, a mianowicie: do jakiego stopnia sprzyja ona popełnianiu przestępstw. Być może na każde miasto przypada jakaś liczba potencjalnych przestępstw, które i tak zostaną popełnione (choć ja w to nie wierzę). Niezależnie od tego różne rodzaje miejskich ulic w skrajnie odmiennym stopniu sprzyjają barbarzyńskiemu zachowaniu oraz obawom przed nim.

Niektóre ulice nie dają przemocy żadnych szans. Świetnym przykładem są ulice bostońskiego North Endu – dorównujące poziomem bezpieczeństwa dowolnej zwykłej ulicy. Większość miejscowych to Włosi lub osoby włoskiego pochodzenia, ale z tamtejszych ulic korzystają także intensywnie i bez ustanku ludzie najróżniejszych ras oraz reprezentanci wszelkich warstw społecznych. Niektórzy z nich pracują w dzielnicy lub w jej pobliżu. Inni przychodzą tu na zakupy lub spacer. Wielu, w tym przedstawiciele mniejszości zamieszkujący niebezpieczne, opuszczone dzielnice, stara się zostawiać swoje pensje w sklepach North Endu i od razu robić wielkie zakupy na cały tydzień na tutejszych ulicach. Wydają całą właśnie otrzymaną gotówkę, ponieważ wiedzą, że nikt ich tu z niej nie okradnie.

Frank Havey, dyrektor domu pomocy North End Union, twierdzi: „Jestem na North Endzie od dwudziestu ośmiu lat i przez cały ten czas nie doszły mnie słuchy o żadnym przypadku gwałtu, rozboju, napastowania dzieci czy też o innych tego rodzaju ulicznych przestępstwach. A gdyby coś takiego się tu zdarzyło, wiedziałbym o tym, nawet gdyby nie trafiło to do gazet”. Według Haveya w ciągu ostatnich trzech dziesięcioleci tylko kilka razy zdarzyły się próby zwabienia jakiegoś dziecka lub napadu na kobietę późną nocą. Za każdym razem plany niedoszłych sprawców krzyżowali przechodnie, gapie w oknach lub sklepikarze.

W tym samym czasie w położonej w śródmieściu Bostonu, lecz mającej powierzchownie przedmiejski charakter dzielnicy Roxbury, wokół Elm Hill Avenue, napaści na ulicach oraz ciągła groźba jeszcze większej ich liczby (ze względu na brak gapiów w oknach, którzy mogliby ochronić ofiary) zmuszają rozsądnych ludzi do niewychodzenia z mieszkań po zmroku. Nic dziwi zatem to, że problem ten (oraz inne z nim powiązane, jak chociażby apatia i nuda) skłonił większość mieszkańców do wyprowadzki z Roxbury. Dzielnica podupadła.

Nie zamierzam wskazywać palcem Roxbury ani okolic niegdyś wspaniałej Elm Hill Avenue jako rejonu w szczególny sposób zagrożonego. Jego niedowład, a zwłaszcza Wielka Zaraza Nijakości, jest do bólu powszechny także w innych miastach. Jednak tak znaczące różnice w poziomie bezpieczeństwa w obrębie jednego ośrodka miejskiego warte są odnotowania. Główne problemy rejonu Elm Hill Avenue nie wynikają z tego, że miejscowa ludność to przestępcy, ofiary dyskryminacji czy nędzarze. Ich źródłem są uwarunkowania fizyczne, które nie pozwalają dzielnicy na bezpieczne funkcjonowanie i pobudzanie witalności.

Radykalne różnice w poziomie bezpieczeństwa w miejscach publicznych występują nawet pomiędzy z pozoru podobnymi rejonami. Za przykład niech posłuży wydarzenie, które miało miejsce na osiedlu komunalnym Washington Houses w Nowym Jorku. Grupa mieszkańców starająca się zbudować jakąś wspólnotę zorganizowała w połowie grudnia 1958 roku festyn i wystawiła trzy choinki. Główna choinka, która była tak zwalista, że jej przewiezienie, ustawienie i udekorowanie stanowiło nie lada wyzwanie, została ustawiona na wewnętrznej „uliczce” osiedla – specjalnie zaprojektowanym centralnym deptaku. Pozostałe dwa drzewka, niespełna dwumetrowe i łatwe do przeniesienia, znalazły się na dwóch niewielkich narożnych działkach na obrzeżach osiedla, gdzie styka się ono z ruchliwą aleją oraz z pełnymi życia przecznicami starej części miasta. Już pierwszej nocy skradziono największą choinkę wraz ze wszystkimi ozdobami, natomiast dwie mniejsze stały nietknięte, podobnie jak ich lampki, ozdoby itd., aż do Nowego Roku. „Miejsce, skąd skradziono drzewo, teoretycznie najbezpieczniejszy i najlepiej chroniony punkt osiedla, stwarza zagrożenie również dla ludzi, a zwłaszcza dzieci” – mówi pracownik socjalny, który pomaga grupie mieszkańców. „Ludzie wcale nie są na tym deptaku bezpieczniejsi niż ta choinka. Natomiast miejsca, gdzie pozostałe dwa drzewka były bezpieczne, czyli skrzyżowania, gdzie tylko jedno naroże należy do osiedla, są bezpieczne także dla ludzi”.

Nie jest już dla nikogo tajemnicą, że uczęszczana ulica to najpewniej ulica bezpieczna. Ulica opustoszała to zwykle ulica niebezpieczna. Dlaczego tak się dzieje? I co decyduje o tym, która ulica jest używana, a która omijana? Czemu mieszkańcy trzymają się z daleka od deptaka na osiedlu Washington Houses, który jest rzekomo najbardziej atrakcyjnym miejscem w okolicy? Dlaczego chętnie przechadzają się chodnikami starej części miasta tuż za zachodnią granicą osiedla? A co z ulicami, które tętnią życiem o pewnych porach, a następnie gwałtownie pustoszeją?

Jeśli jakaś ulica ma służyć także obcym osobom oraz uczynić z ich obecności czynnik sprzyjający bezpieczeństwu, tak jak to bywa w udanych dzielnicach, musi się ona charakteryzować trzema głównymi cechami.

Po pierwsze, potrzebny jest wyraźny podział między przestrzenią publiczną i prywatną. Nie mogą one przechodzić jedna w drugą, jak to ma zazwyczaj miejsce na przedmieściach lub na osiedlach.

Po drugie, na ulicę muszą patrzeć oczy – oczy jej „naturalnych właścicieli”. W celu zapewnienia bezpieczeństwa zarówno mieszkańcom, jak i obcym budynki muszą być skierowane frontem do ulicy. Nie mogą odwracać się do niej tyłem lub ścianami bez okien.

Po trzecie, aby ulicę obserwowało jak najwięcej par oczu, chodnik powinien być możliwie stale uczęszczany. Ruch uliczny skłania ludzi w okolicznych budynkach do wyglądania. Nikt nie lubi obserwować z przedproża[2] lub patrzeć przez okno na pustą ulicę, natomiast wielu dostarcza sobie co jakiś czas rozrywki, obserwując życie.

W mniejszych ośrodkach, mniej skomplikowanych niż wielkie miasta, za kontrolę należytego zachowania w przestrzeni publicznej, a może nawet i zapobieganie przestępczości, zdaje się odpowiadać mechanizm oparty na opiniach, plotkach, złym lub dobrym słowie i sankcjach. Działa on, dopóki ludzie znają się nawzajem i dzielą się opiniami. W mieście, na którego ulicach podlega kontroli nie tylko zachowanie miejscowych, lecz także gości z przedmieść i miasteczek, którzy pragną oderwać się od plotek i kontroli w swoich ośrodkach, konieczne jest zastosowanie bardziej bezpośrednich, prostolinijnych metod. To cud, że miastom w ogóle udało się rozwiązać tak immanentnie trudny problem. A jednak na wielu ulicach osiągnięto pod tym względem wspaniałe rezultaty.

Omijanie problemu niebezpiecznych ulic poprzez zabezpieczanie innych miejsc w okolicy, na przykład wewnętrznych podwórek czy zamkniętych przestrzeni do zabawy, jest co najmniej bezsensowne. Główną funkcją ulic miasta jest z definicji obsługa przyjezdnych. Ulice powinny nie tylko bronić mieszkańców miast przed „krwiożerczymi obcymi”, lecz muszą także chronić całe masy pokojowo nastawionych i kierujących się dobrymi intencjami nieznajomych, którzy z tych ulic korzystają, zapewniając im możliwość bezpiecznego przejścia. Nikt, nawet dzieci, nie spędza życia pod kloszem. Z ulic korzystać muszą wszyscy.

Z pozoru cele są proste: należy się starać, by przestrzeń ulic była jednoznacznie publiczna, bez domieszek przestrzeni prywatnej lub niczyjej, a wymagający nadzoru obszar miał wyraźne i realne granice; a także, żeby te publiczne przestrzenie ulic możliwie bez przerwy skupiały na sobie spojrzenia.

Osiągnięcie tych celów, a zwłaszcza drugiego, nie jest jednak wcale takie proste. Nie da się zmusić ludzi, żeby korzystali z ulic, na których nie mają powodu się pojawiać. Nie da się sprawić, by ludzie obserwowali ulice, na które nie chcą patrzeć. Zapewnienie bezpieczeństwa na ulicach poprzez nadzór i wzajemną kontrolę brzmi ponuro, lecz tak naprawdę wcale nie jest to taka zła perspektywa. Ulice stają się bezpieczne, w najzwyczajniejszy i najmniej wrogi czy podejrzliwy sposób, właśnie wtedy, gdy ludzie dobrowolnie z nich korzystają i po prostu je lubią. Wówczas zazwyczaj nawet nie są świadomi faktu, że właśnie ich pilnują.

Podstawowym warunkiem zaistnienia tego rodzaju nadzoru jest duża liczba sklepów i innych miejsc publicznych rozsianych wzdłuż chodników. Chodzi zwłaszcza o lokale, które odwiedzane są wieczorem i w nocy. Sklepy, bary i restauracje są najlepszymi przykładami miejsc, które w złożony sposób zwiększają bezpieczeństwo na chodnikach.

Po pierwsze, dostarczają one – zarówno mieszkańcom, jak i nieznajomym – konkretnych powodów do chadzania ulicami, przy których są położone. Po drugie, skłaniają ludzi do przechodzenia obok miejsc, które nie mają im nic do zaoferowania, lecz które znajdują się przy uczęszczanych szlakach prowadzących gdzieś indziej. Zasięg geograficzny tego oddziaływania jest wąski, zatem lokale w danej dzielnicy powinny być rozmieszczone blisko siebie, aby dzięki nim piesi pojawiali się licznie także na tych odcinkach ulic, gdzie przy chodnikach nie są ulokowane żadne miejsca publiczne. Co więcej, lokale te powinny być jak najbardziej zróżnicowane, aby piesi mieli jak najwięcej powodów do przecinania nawzajem swoich szlaków. Po trzecie, sklepikarze i inni drobni przedsiębiorcy są zazwyczaj wielkimi orędownikami spokoju i porządku. Nie znoszą powybijanych szyb i napadów, nie chcą, by ich klienci niepokoili się o własne bezpieczeństwo. Są świetnymi obserwatorami ulic i strażnikami chodników, jeśli tylko jest ich wystarczająco wielu. Po czwarte, aktywność generowana przez osoby na zakupach oraz jedzące i pijące na mieście przyciąga kolejnych ludzi.

To ostatnie stwierdzenie, że widok ludzi przyciąga innych ludzi, wydaje się niepojęte dla urbanistów i architektów. Podstawą ich działania jest przekonanie, że mieszkańcy miast pragną stykać się z pustką, ścisłym porządkiem i ciszą. Nic bardziej mylnego. We wszystkich można zaobserwować upodobanie do oglądania innych ludzi i ich działań. Osiąga to niemal absurdalny wymiar na górnym odcinku Broadwayu w Nowym Jorku, gdzie jezdnie rozdziela środkiem wąska promenada. W miejscach, gdzie długi, ciągnący się z północy na południe deptak przecina się z przecznicami, za wielkimi betonowymi buforami ustawiono ławki. Gdy tylko pogoda choć odrobinę się poprawia, zapełniają się one ludźmi, którzy obserwują pieszych oraz ruch uliczny, przyglądają się ludziom przemierzającym zatłoczone chodniki, a także sobie nawzajem. Broadway sięga aż do Uniwersytetu Columbia i Barnard College – pierwsza uczelnia ulokowana jest po prawej, a druga po lewej stronie ulicy. Panuje tu przewidywalność, porządek i cisza. Nie ma sklepów i towarzyszącej im aktywności, prawie nie ma pieszych i nie ma obserwatorów. Są ławki, lecz świecą pustkami, nawet przy najładniejszej pogodzie. Usiadłam kiedyś na jednej z nich i zrozumiałam, dlaczego tak jest. Trudno o nudniejsze miejsce. Nawet studenci tutejszych uczelni stronią od tego odludzia. Kręcą się za to, odrabiają zadania i obserwują ulicę na schodach prowadzących na najbardziej zatłoczone skrzyżowanie w kampusie.

Tak samo jest w innych miastach. Aby ulica tętniła życiem, musi przyciągać zarówno tych, którzy z niej korzystają, jak i tych, którzy po prostu ją obserwują. W zeszłym roku znalazłam się na takiej ulicy, gdy czekałam na autobus na Lower East Side. Nie minęła nawet minuta, w ciągu której ledwie zdążyłam zacząć obserwować uliczną krzątaninę – ludzi na zakupach, bawiące się dzieci, mieszkańców przesiadujących przed domami – kiedy zauważyłam kobietę, która otworzyła okno na trzecim piętrze kamienicy po drugiej stronie ulicy i żwawo na mnie zakrzyknęła. Kiedy domyśliłam się, że chce zwrócić moją uwagę, i odpowiedziałam jej, zawołała: „W sobotę nie jeździ!”. Później, posługując się językiem gestów i pantomimy, pokierowała mnie za róg. Kobieta ta była jedną z wielu tysięcy nowojorczyków, którzy mimochodem pilnują swoich ulic. Zauważają na nich nieznajomych. Obserwują wszystko, co się dzieje. Jeśli sytuacja skłania ich do interwencji – czy to pokierowania nieznajomego oczekującego w niewłaściwym miejscu, czy to wezwania policji – po prostu to czynią. Podejmowanie takich działań z pewnością wymaga przekonania, że ulica w jakimś stopniu należy do nas i że uzyskamy wsparcie, jeśli okaże się ono niezbędne (omawiam te zagadnienia w dalszej części książki). Jednak rzeczą bardziej podstawową niż podejmowanie działań oraz ich warunkiem jest sama obserwacja.

Nie wszyscy w miastach pomagają się opiekować ulicami, a wielu mieszkańców czy pracowników miejskich nie ma świadomości, dlaczego ich okolica jest bezpieczna. Któregoś dnia na mojej ulicy miał miejsce pewien incydent, który właśnie z tego względu wydał mi się interesujący. Choć mój kwartał jest niewielki, składa się z bardzo różnorodnych budynków, począwszy od kamienic w różnym wieku, po trzy- lub czteropiętrowe budynki, w których urządzono tanie mieszkania, a na parterze sklepy. Niektóre domy, tak jak nasz, przekształcono z powrotem w jednorodzinne. Po drugiej stronie ulicy znajdowały się wcześniej głównie czteropiętrowe ceglane kamienice ze sklepami na dole. Jednak dwanaście lat temu kilka domów położonych między narożnikiem a środkiem kwartału połączono w jeden budynek z windami i drogimi, małymi mieszkaniami.

Incydent, który przykuł moją uwagę, polegał na cichej sprzeczce między pewnym mężczyzną a dziewczynką w wieku lat ośmiu lub dziewięciu. Człowiek ten starał się skłonić dziecko, żeby z nim poszło. Na przemian przymilał się do niego i udawał obojętność. Dziewczynka, jak to zwykle dzieci, które nie chcą czegoś zrobić, opierała się uparcie o ścianę jednej z kamienic po drugiej stronie ulicy. Kiedy patrzyłam na tę scenę z naszego okna na drugim piętrze, zastanawiając się, jak zareagować, jeśli zajdzie taka potrzeba, przekonałam się, że wcale nie będzie takiej konieczności. Ze sklepu mięsnego na parterze wyszła kobieta, która prowadzi go wraz z mężem, stanęła w pobliżu mężczyzny ze skrzyżowanymi rękami i przybrała nieustępliwy wyraz twarzy. Joe Cornacchia, który wraz ze swoimi zięciami prowadzi delikatesy, wyszedł na ulicę mniej więcej w tym samym momencie i stanął bez ruchu po drugiej stronie. Kilka głów wychyliło się z okien kamienicy na górze, jedna z nich szybko się schowała, a jej właściciel chwilę później wyłonił się z klatki schodowej za mężczyzną. Dwóch mężczyzn z baru obok rzeźnika także podeszło bliżej i zaczęło wyczekiwać. Zauważyłam, że po mojej stronie ulicy ślusarz, sprzedawca owoców i właściciel pralni opuścili swoje lokale, a całą scenę obserwowano także z wielu innych okien. Mężczyzna został otoczony. Nie pozwolono by mu zaciągnąć małej dziewczynki ze sobą, choć nikt nie miał pojęcia, kim ona jest. Nie chcę psuć dramaturgii, ale muszę wyjaśnić, że dziewczynka okazała się jego córką.

Przez cały czas trwania tego dramaciku, czyli pewnie przez pięć minut, nawet jedna para oczu nie wyjrzała z okien budynku z małymi mieszkaniami i wysokimi czynszami. Ze wszystkich innych, tylko nie z niego. Na początku, kiedy się tu sprowadziliśmy, miałam nadzieję, że być może wkrótce wszystkie budynki zostaną odnowione tak jak tamten. Teraz jednak jestem bardziej świadoma, a na wieści, że taka sama przemiana ma objąć resztę frontu kwartału, reaguję wyłącznie niepokojem oraz złymi przeczuciami. Lokatorzy małych mieszkań z wysokimi czynszami, z których większość wprowadza się tu na tak krótko, że nie możemy nawet zapamiętać ich twarzy[3], nie mają bladego pojęcia o tym, kto opiekuje się ich ulicą i w jaki sposób się to odbywa. Każda okolica, również nasza, może przyjąć i ochronić dużą liczbę takich „wędrownych ptaków”. Jednak kiedy stanie się miejscem tylko dla nich, ulice – ku ich własnemu zdziwieniu – zaczną się im wydawać coraz mniej bezpieczne. Jeśli sytuacja stanie się poważna, odpłyną gdzieś, gdzie z jakichś tajemniczych względów jest bezpieczniej.

W niektórych zamożnych dzielnicach, gdzie tego rodzaju samodzielny nadzór nie jest rozpowszechniony, jak na przykład w mieszkaniowej części Park Avenue lub na górnym odcinku Piątej Alei w Nowym Jorku, wynajmuje się ludzi do obserwowania ulicy. Nijakie chodniki apartamentowego rejonu Park Avenue są zaskakująco mało uczęszczane. Ich potencjalni użytkownicy zaludniają za to ciekawe, pełne sklepów, barów i restauracji chodniki przy Lexington Avenue na zachodzie lub Madison Avenue na wschodzie oraz przy prowadzących do nich przecznicach. Sieć portierów oraz dozorców, dostawców i niań, czyli coś na kształt wynajętych sąsiadów, dostarcza oczu mieszkaniowej części Park Avenue. Nocą, pod czujnym wzrokiem portierów, ludzie mogą bezpiecznie spacerować z psami, ale dotkliwie brakuje naturalnego nadzoru oraz konkretnych powodów, dla których ludzie mieliby korzystać z ulic lub je obserwować, zamiast skręcić w pierwszą lepszą przecznicę. Gdyby czynsze spadły poniżej poziomu umożliwiającego utrzymywanie tłumu wynajętych sąsiadów – portierów i windziarzy – ulica niechybnie stałaby się bardzo niebezpieczna.

Z drugiej strony jeśli ulica jest dobrze przygotowana na przyjęcie nieznajomych, kiedy występuje na niej odpowiedni, skuteczny podział między przestrzenią publiczną i prywatną, jak również dostatek aktywności i oczu – wówczas im więcej obcych, tym weselej.

Nieznajomi są wielkim atutem ulicy, przy której mieszkam, oraz jej odnóg, zwłaszcza w nocy, gdy bezpieczeństwo jest szczególnie istotne. Mamy szczęście, że obok mieści się bar odwiedzany przez miejscowych oraz kolejne podobne miejsce tuż za rogiem, lecz oprócz nich jest tu także słynny lokal White Horse, który stale przyciąga zastępy nieznajomych z sąsiednich dzielnic, a nawet spoza miasta. Sławę swą zawdzięcza poecie Dylanowi Thomasowi, który zwykł do niego przychodzić, o czym wspominał w swoich utworach. Bar ten działa wręcz na dwie zmiany. Rano i wczesnym popołudniem jest od zawsze miejscem spotkań starej społeczności irlandzkich robotników portowych i innych rzemieślników z okolicy. Jednak wraz z upływem popołudnia lokal wypełnia się innym życiem, które bardziej przypomina połączenie studenckiej dysputy przy piwku z bankietem dla literatów, i tak aż do wczesnych godzin porannych. Jeśli przejdziesz obok White Horse mroźną zimową nocą i akurat otworzą się drzwi, na zewnątrz wyleje się, uderzy cię i rozgrzeje wezbrana fala rozmów i gestów. Wchodzący i wychodzący goście sprawiają, że nasza ulica nie pustoszeje aż do trzeciej w nocy, dzięki czemu powroty do domu zawsze są bezpieczne. Jedyny przypadek pobicia, o którym słyszałam na naszej ulicy, miał miejsce o martwej porze między zamknięciem baru a świtem. Atak został zatrzymany przez jednego z sąsiadów, który dostrzegł sytuację ze swojego okna i zainterweniował wiedziony nieświadomym przekonaniem, że nawet w nocy jest częścią sieci silnego ulicznego nadzoru i porządku.

Mój kolega mieszka przy jednej z ulic na Górnym Manhatanie, gdzie tę samą rolę co White Horse odgrywa kościelne centrum młodzieżowe i kulturalne, które organizuje wiele wieczornych potańcówek i innych wydarzeń. Dogmatyczna urbanistyka opiera się w dużym stopniu na purytańskich i utopijnych poglądach na to, jak ludzie powinni spędzać czas wolny, a w projektowaniu miast owo moralizatorstwo w kwestii życia prywatnego ulega głębokiemu przemieszaniu z koncepcjami dotyczącymi funkcjonowania miast. Jeśli chodzi o pilnowanie zachowania na ulicy, White Horse i kościelny ośrodek, choć bezsprzecznie odmienne w swym charakterze, pełnią w dużym stopniu tę samą funkcję cywilizowania przestrzeni publicznej. W miastach znajdzie się miejsce nie tylko dla takich różnic oraz wielu innych odrębności w zakresie gustów, celów i zainteresowań związanych ze spędzaniem czasu. Miasta potrzebują także ludzi, których różnią od siebie wszystkie te odmienne gusta i skłonności. Utopiści kompulsywnie pragnący zarządzać czasem innych ludzi, preferujący jeden rodzaj legalnej działalności kosztem innego, są gorzej niż oderwani od rzeczywistości. Są dla miasta szkodliwi. Im szerszy wachlarz legalnych zainteresowań (w ściśle prawnym sensie) mogą zaspokoić ulice miasta i znajdujące się przy nich lokale, tym lepiej dla ich bezpieczeństwa i ucywilizowania miasta.

Jednakże bary oraz wszelkie lokale handlowe cieszą się złą sławą w wielu dzielnicach właśnie dlatego, że przyciągają nieznajomych, a ci z kolei nie uchodzą wcale za atut. Ta smutna prawda dotyczy zwłaszcza posępnych szarych pasów[4] wielkich miast oraz podupadłych, choć niegdyś uznawanych za modne, a przynajmniej za porządne, śródmiejskich dzielnic mieszkaniowych. Z racji tego, że ulice niebezpiecznych rejonów zazwyczaj toną w mroku, powszechnie uważa się, że przyczyną ich problemów może być ich niedoświetlenie. Odpowiednie oświetlenie jest istotne, jednak ciemności to niejedyny powód poważnego użytkowego niedowładu ponurych połaci miasta – Wielkiej Zarazy Nijakości.

Wartość jasno świecących latarni dla szarych, smutnych rejonów wynika z poczucia bezpieczeństwa, jakie dają one niektórym ludziom potrzebującym wyjść z mieszkania lub mającym na to ochotę, których jednak powstrzymuje niedoświetlenie. W ten sposób latarnie skłaniają ich do pilnowania ulicy ich własnymi oczami. Dobre oświetlenie w oczywisty sposób poprawia zdolność widzenia oraz sprawia, że dostrzega się więcej, ponieważ wzrok sięga dalej. Każda dodatkowa para oczu i większy zasięg wzroku działają na korzyść szarych, nudnych okolic. Jednak światła na nic się nie zdadzą, jeśli nie ma żadnych oczu i jeśli w osadzonych za oczami umysłach nie występuje niemal podświadome przekonanie o ogólnym wsparciu, jakie oferuje ulica w podtrzymaniu bezpieczeństwa. Potworne zbrodnie w miejscach publicznych zdarzają się, kiedy wokół nie ma nikogo, kto mógłby je uważnie obserwować, chociażby na dobrze oświetlonych stacjach metra. Z kolei niemal nigdy nie mają one miejsca w wyciemnionych salach kinowych, w których przebywa wielu widzów. Latarnie uliczne mogą być niczym kamień, który spada na pustynię, gdzie nie ma żadnych uszu, które mogłyby usłyszeć odgłos uderzenia. Czy wówczas wydaje on dźwięk? Czy lampa rzuca światło, jeśli wokół nie ma patrzących oczu? W praktycznym sensie – nie.

Aby wyjaśnić problematyczny wpływ nieznajomych na ulice szarych połaci miast, zacznę od wskazania analogii z osobliwą naturą innego, metaforycznego rodzaju ulicy, czyli korytarzy w wysokościowcach osiedli mieszkalnych będących pochodną miasta promiennego. Windy i korytarze w tego rodzaju budynkach to w pewnym sensie wyniesione pod niebo ulice służące wyeliminowaniu tradycyjnych ulic z terenu i przekształceniu go w opustoszałe zieleńce, takie jak deptak osiedla Washington Houses, z którego skradziono choinkę.

Te wewnętrzne części budynków są ulicami nie tylko dlatego, że obsługują ruch wchodzących i wychodzących lokatorów, którzy w większości nie znają się nawzajem lub nie rozpoznają, kto jest mieszkańcem, a kto nie. Są ulicami także w sensie ich publicznej dostępności. Zostały tak zaprojektowane, aby imitować standardy panujące w elitarnych apartamentowcach, jednak bez dostępnych elitom środków na portierów i windziarzy. Absolutnie każdy może wejść do tych budynków niezatrzymany i skorzystać z ruchomej ulicy, czyli windy, oraz chodników, czyli korytarzy. Choć te wewnętrzne ulice są miejscami publicznie dostępnymi, to nie są wystawione na widok publiczny i dlatego nie podlegają kontroli i ograniczeniom nakładanym na ulice obserwowane oczami mieszkańców.

W New York City Housing Authority[5], gdzie – z tego, co udało mi się ustalić – mniejszy niepokój wzbudzały szeroko znane zagrożenia dla ludzi występujące na tych ukrytych przed wzrokiem ulicach niż mające na nich miejsce akty wandalizmu, kilka lat wcześniej zadecydowano o eksperymencie z zastosowaniem odsłoniętych korytarzy na brooklyńskim osiedlu, które nazywać tu będę Blenheim Houses, choć nie jest to jego prawdziwa nazwa. (Nie chcę dokładać mu kłopotów, rozgłaszając o nim wieść).

Jako że tamtejsze budynki liczą po szesnaście pięter, a ich wysokość pozwalała na zaplanowanie między nimi rozległych, pustych połaci, obserwacja otwartych korytarzy z powierzchni ziemi lub innych budynków daje niewiele więcej niż tylko efekt psychologiczny, choć już to odnosi jakiś skutek. Ważniejsze dla bezpieczeństwa jest to, że korytarze zostały zaprojektowane w sposób sprzyjający nadzorowaniu otoczenia przez mieszkańców i pełnieniu dodatkowych funkcji: służą jako przestrzeń do zabawy, a ich szerokość sprawia, że używane są jak werandy. Całość okazała się tak żywa i ciekawa, że mieszkańcy zaczęli je wykorzystywać w jeszcze innym, ich ulubionym celu – jako miejsce na piknik. Stało się tak mimo ciągłych próśb i gróźb ze strony administracji, która nie planowała takiego sposobu użytkowania. Plany są przecież po to, by przewidywać wszystko i uniemożliwiać jakiekolwiek zmiany. Mieszkańcy uwielbiają swoje korytarzobalkony, a ponieważ intensywnie z nich korzystają, stale je nadzorują. Nie występuje tam przestępczość ani wandalizm. Nawet żarówki nie znikają ani nie są rozbijane, chociaż na podobnej wielkości osiedlach, gdzie korytarze nie są odkryte, liczba kradzionych i niszczonych co miesiąc żarówek idzie zazwyczaj w tysiące.

Jak do tej pory brzmi nieźle.

Wyraźnie widać tu bezpośredni związek między nadzorem i bezpieczeństwem w mieście!

Niemniej jednak osiedle Blenheim Houses jako całość cierpi z powodu przerażającego wandalizmu i skandalicznych zachowań. Oświetlone galerie, które według słów zarządcy osiedla są „najjaśniejszą i najatrakcyjniejszą scenerią w zasięgu wzroku”, wabią obcych, zwłaszcza nastolatków z całego Brooklynu. Ludzie przyciągnięci magnesem otwartych na widok publiczny korytarzy nie poprzestają wyłącznie na nich. Penetrują te „ulice” budynków, które nie podlegają nadzorowi, czyli windy oraz, co ważniejsze w tym przypadku, schody pożarowe i ich półpiętra. Strażnicy biegają w dół i w górę za nieuchwytnymi chuliganami, którzy dopuszczają się aktów barbarzyństwa i zachowują się skandalicznie w ukrytych przed wzrokiem, wysokich na szesnaście pięter klatkach schodowych. Łatwo jest sprowadzić windy na wysokie piętra, zablokować drzwi, aby nie można było ich zawołać z powrotem na dół, a następnie zafundować piekło budynkowi i wszystkim, których uda się po drodze złapać. Problem ten jest tak poważny i najwyraźniej tak trudny do poskromienia, że niweluje atuty bezpiecznych galerii – przynajmniej w oczach znękanego zarządcy.

Na osiedlu Blenheim Houses dzieje się mniej więcej to samo co na szarych, nijakich połaciach miast. Nieliczne, rzadko rozmieszczone enklawy światła i życia są jak odkryte galerie bloków. Rzeczywiście przyciągają nieznajomych. Jednak względnie opustoszałe, nijakie i ciemne ulice prowadzące do tych miejsc są niczym pożarowe klatki schodowe. Nie są przystosowane do goszczenia nieznajomych, których obecność uznawana jest automatycznie za zagrożenie.

W takich przypadkach pojawia się pokusa, by winą za problemy obarczyć te miejsca, które przyciągają ludzi jak magnes – korytarzobalkony, sklepy czy bary. Przykładem takiej logiki jest realizowany obecnie w Chicago projekt odnowy okolicy Hyde Park – Kenwood. Na tej szarej połaci sąsiadującej z Uniwersytetem Chicagowskim mieści się wiele wspaniałych domów i terenów, jednak od trzydziestu lat trapi ją problem przerażających przestępstw popełnianych na ulicach, dodatkowo pogłębiony w ostatnim czasie przez upadek dzielnicy. „Przyczynę” kryzysu w Hyde Park – Kenwood po mistrzowsku zidentyfikowali planiści, którzy logikę odziedziczyli chyba po lekarzach stosujących upuszczanie krwi, dopatrując się jej w „pladze”, która spadła na okolicę. Za plagę tę uważają oni stopniową wyprowadzkę rodzin wykładowców uniwersyteckich i innych przedstawicieli klasy średniej z tego nijakiego i niebezpiecznego rejonu. Naturalnym biegiem rzeczy ich domy pozajmowali ludzie ograniczeni w wyborze miejsca zamieszkania względami finansowymi. Plan odnowy dzielnicy zakłada zastąpienie fragmentów spustoszonych przez plagę elementami promiennego miasta ogrodu zaprojektowanego, jak to zazwyczaj bywa, w sposób, który ogranicza rolę ulic do minimum. Gdzieniegdzie zaplanowano jeszcze więcej pustych przestrzeni, co tym bardziej rozmywa i tak już niedostatecznie wyrazisty podział dzielnicy na przestrzenie publiczne i prywatne, jak również ogranicza miejscowy handel, co nie jest najlepszym rozwiązaniem. Wczesne plany odnowy zakładały także powstanie wielkiego centrum handlowego imitującego te z przedmieść. Jednak planiści wrócili na chwilę do rzeczywistości i przestraszyli się efektów. Ogromne centrum, którego wielkość przekracza zapotrzebowanie mieszkańców okolicy, „może przyciągnąć na ten obszar obcych”, jak ujął to jeden z urbanistów. Dlatego skończyło się na małym centrum handlowym. Małe czy duże – na jedno wychodzi.

Nie ma to większego znaczenia, ponieważ Hyde Park – Kenwood, jak wszystkie dzielnice miasta, jest w rzeczywistości otoczone przez „obcych”. Rejon ten stanowi część tkanki miejskiej Chicago. Nie można udawać, że leży zupełnie gdzieś indziej. Nie da się także odzyskać jego dawno utraconego statusu półprzedmieścia. Planowanie tak, jakby możliwy był powrót do dawnego stanu, oraz lekceważenie poważnych funkcjonalnych deficytów może przynieść tylko jeden z dwóch skutków. Pierwsza możliwość jest taka, że ludzie z zewnątrz nadal będą odwiedzać tę okolicę do woli, a zatem pojawią się wśród nich także niezbyt mili osobnicy. W kwestii bezpieczeństwa nic się wówczas nie zmieni oprócz tego, że nieco łatwiej będzie popełniać przestępstwa na ulicy ze względu na dodatkowe puste połacie. W drugim przypadku plan może zostać uzupełniony o nadzwyczajne środki izolujące od obcych ludzi, podobnie jak w sąsiednim rejonie Uniwersytetu Chicagowskiego, czyli instytucji, która była motorem wprowadzenia planu w życie. Jak donosiła prasa, w kampusie każdej nocy spuszczane są ze smyczy psy policyjne, które bronią wstępu do tego niebezpiecznego, niemiejskiego rezerwatu. Bariery stworzone przez nowe osiedla na obrzeżach Hyde Park – Kenwood w połączeniu z nadzwyczajnym nadzorem rzeczywiście mogą wystarczająco skutecznie odstraszać obcych. Jeśli tak się właśnie stanie, ceną za to będzie wrogość ze strony otaczającego miasta oraz rosnące poczucie oblężenia w twierdzy. A któż może mieć pewność, że wszyscy spośród tysięcy ludzi mających prawo przebywać w twierdzy są godni zaufania po zmroku?

Znów moim zamiarem nie jest wytykanie palcem konkretnej dzielnicy czy – jak w tym przypadku – konkretnego planu, jako wyjątkowo haniebnych. Dzielnica Hyde Park – Kenwood jest istotna głównie dlatego, że diagnoza i środki naprawcze uwzględnione w planie jej odnowy są typowe – tylko nieco bardziej ambitne – dla planów powstałych z myślą o eksperymentach z odnową miejskich szarych połaci w całym kraju. To ucieleśnienie obowiązującej, naznaczonej dogmatami Urbanistyki, nie zaś anomalie wynikające z lokalnej samowoli.

Załóżmy, że będziemy kontynuować wznoszenie oraz umyślne przebudowywanie niebezpiecznych miast. Jak mamy żyć z tym niebezpieczeństwem? Zebrane dotychczas dowody wskazują, że można sobie radzić na trzy sposoby. Być może z czasem wymyślone zostaną nowe, lecz podejrzewam, że czeka nas po prostu dalszy rozwój tych trzech, jeśli możemy tu w ogóle mówić o rozwoju.

Pierwsza możliwość to przyzwolenie, żeby niebezpieczeństwo królowało i żeby nieszczęśnicy, którzy muszą się z nim mierzyć, ponosili tego konsekwencje. Taką politykę stosuje się obecnie w odniesieniu do osiedli dla najuboższych, jak również do wielu osiedli klasy średniej.

Drugi sposób to szukanie schronienia w pojazdach. Tę technikę stosuje się w rozległych rezerwatach dzikiej zwierzyny w Afryce, gdzie turystów ostrzega się, by pod żadnym pozorem nie opuszczali aut, dopóki nie dotrą do miejsca noclegu. Tę technikę stosuje się także w Los Angeles. Zaskoczeni przyjezdni często opowiadają, jak w Beverly Hills zatrzymała ich policja, prosząc o wytłumaczenie, dlaczego poruszają się pieszo, i ostrzegła przed grożącym niebezpieczeństwem. Sądząc po wskaźnikach przestępczości, nie wydaje się, żeby ten sposób na bezpieczeństwo publiczne zdawał w Los Angeles egzamin, choć może z czasem tak się stanie. A pomyślcie tylko, jakie byłyby wskaźniki przestępczości, gdyby więcej ludzi bez metalowych pancerzy bezradnie przemierzało szerokie, ukryte przed wzrokiem połacie rezerwatu Los Angeles.

W niebezpiecznych rejonach innych miast ludzie oczywiście także znajdują lub przynajmniej szukają schronienia w samochodach. Jak napisał ktoś w liście do redakcji „New York Post”: „Mieszkam w ciemnej uliczce nieopodal Utica Avenue na Brooklynie, dlatego właśnie zdecydowałem się wracać do domu taksówką, chociaż pora nie była późna. Taksówkarz chciał mnie wysadzić na rogu Utica, bo nie uśmiechała mu się jazda ciemną uliczką. Gdybym sam chciał wracać ciemną uliczką do domu, po co zamawiałbym taksówkę?”.

Trzeci sposób, o którym już wspomniałam, omawiając Hyde Park – Kenwood, wziął się z życia zrzeszonych w gangi oprychów, a przejęty został na szeroką skalę przez deweloperów w modernizowanych miastach. Polega on na utrzymywaniu, wzorem gangów, podziału miasta na kontrolowane „terytoria”.

W tradycyjnym wydaniu model ten polegał na tym, że dany gang uznawał za swoje terytorium określone ulice, osiedla, parki albo teren będący mieszanką tych trzech typów przestrzeni. Członkowie innych grup nie mieli wstępu na ten obszar bez zgody kontrolującego go gangu, a jeśli to uczynili, ryzykowali pobicie i konieczność salwowania się ucieczką. W 1956 roku zdesperowani wojnami gangów przedstawiciele New York City Youth Board[6] doprowadzili za pośrednictwem swoich nastoletnich współpracowników z gangów do serii rozejmów pomiędzy zwalczającymi się grupami. Jak pisano, zawieszenie broni polegało między innymi na wzajemnym uznaniu granic obszarów kontrolowanych przez poszczególne grupy i zobowiązaniu się do nieprzekraczania ich.

Komisarza miejskiej policji Stephena P. Kennedy’ego oburzyła ugoda dotycząca przestrzegania granic terytoriów kontrolowanych przez gangi. Jak twierdził, celem policji jest zapewnienie każdemu możliwości bezpiecznego i bezkarnego przemieszczania się po całym mieście jako jego podstawowego prawa. Rozejmy dotyczące poszanowania granic terytoriów między gangami były całkowicie sprzeczne z zasadami prawa i bezpieczeństwa publicznego.

W zupełności zgadzam się z komisarzem Kennedym. Należy jednak zastanowić się nad problemem, wobec którego postawieni zostali pracownicy Youth Board. Miał on wymiar realny, a ludzie ci starali się mu zaradzić na wszystkie dostępne im sposoby. Na trapionych problemami ulicach, w parkach i na osiedlach nie panowało bezpieczeństwo, a to właśnie od niego ostatecznie zależy swoboda ludzi i prawo do przemieszczania się. W tych okolicznościach wolność w mieście stanowiła raczej akademicki ideał.

Zastanówmy się teraz nad projektami przebudowy miast, w ramach których powstają osiedla dla osób o średnich i wysokich dochodach. Zajmują one ogromne połacie, całe kwartały. Posiadają wewnętrzne podwórka i ulice, które obsługują te „wyspy w mieście”, „miasta w mieście” oraz „nowe sposoby na życie w mieście”, jak głoszą ich reklamy. Stosowana tu technika także polega na wyznaczeniu kontrolowanego terytorium i odgrodzeniu go od innych gangów. Na początku nie było widać ogrodzeń. Aby utrzymać granice, wystarczyły patrole strażników. Jednak w ciągu ostatnich kilku lat ogrodzenia stały się faktem.

Pierwszym z nich było prawdopodobnie wysokie ogrodzenie z metalowej siatki okalające promienne miasto ogród tuż obok szpitala uniwersyteckiego Johnsa Hopkinsa w Baltimore (wielkie uczelnie wydają się zawstydzająco pomysłowe w doborze narzędzi kontroli terytorium). W razie gdyby ktoś nie rozumiał, do czego służy ogrodzenie, na osiedlu zainstalowano także tabliczki: „Teren prywatny. Wstęp wzbroniony”. To niesamowite, że osiedle w mieście, które nie jest wojskowe, może być tak odgrodzone. To widok nie tylko ohydny, w głębokim znaczeniu tego słowa, lecz także surrealistyczny. Można wyobrazić sobie, jakie wrażenie robi na sąsiadach, zwłaszcza w zderzeniu z hasłem „Miłość Chrystusa lekiem na całe zło” wypisanym na tablicy ogłoszeń osiedlowego kościoła.

Nowy Jork bardzo szybko poszedł w ślady Baltimore, i to na swój własny sposób. Na tyłach osiedla Amalgamated Houses na Lower East Side poszedł nawet jeszcze dalej. Żelazna brama na północnym krańcu centralnego osiedlowego deptaka przypominającego park została na stałe zamknięta na kłódkę, a zwieńczyła ją nie zwykła metalowa siatka, lecz zwoje drutu kolczastego. Czyżby tak chroniony deptak wychodził na stare, zepsute megalopolis? W żadnym razie. Sąsiaduje on z publicznym placem zabaw, za którym znajdują się kolejne osiedla zamieszkiwane przez ludzi o zróżnicowanych dochodach.

W modernizowanym mieście wznoszenie zrównoważonych osiedli kończy się stawianiem licznych ogrodzeń. Na przebudowanej Lower East Side „ogniwo” łączące dwie różnie ometkowane społeczności, czyli osiedle spółdzielcze dla średniozamożnych Corlears Hook oraz osiedle dla najuboższych Vladeck Houses, jest szczególnie wymyślne. Pierwsze chroni swoje terytorium przed sąsiadami za pomocą rozległego parkingu zajmującego całą szerokość dodatkowego kwartału położonego pomiędzy osiedlami. Dalej stoi płotek ze sztachetek oraz niemal dwumetrowe ogrodzenie z siatki, a jeszcze dalej całkowicie okolony płotem pas ziemi niczyjej, szeroki na jakieś dziesięć metrów, po którym wiatr gna brudne papierzyska – celowo nieużywany do niczego innego. Zaraz za nim rozciąga się terytorium Vladeck.

Podobnie jest na Upper West Side, gdzie agent wynajmu nieruchomości w Park West Village („Twój świat w sercu Nowego Jorku”), któremu przedstawiłam się jako potencjalna lokatorka, uspokaja mnie:

– Proszę pani, gdy tylko budowa centrum handlowego dobiegnie końca, cały teren zostanie ogrodzony.

– Siatką?

– Dokładnie tak, proszę pani. A w końcu – wskazuje ręką miasto otaczające jego włości – wszystko to zniknie. Wszyscy ci ludzie znikną. Jesteśmy tutaj pionierami.

Porównanie do życia pionierów w otoczonej palisadą wiosce byłoby trafne, gdyby nie to, że pionierzy działali na rzecz poprawy bezpieczeństwa swojej cywilizacji, nie zaś pogorszenia.

Niektórym świeżo upieczonym „gangsterom” ciężko jest znieść nowe życie na swoim terytorium. Jak choćby autorowi listu do „New York Post” z 1959 roku, który napisał: „Niedawno po raz pierwszy zamiast dumy z zamieszkiwania nowojorskiego osiedla Stuyvesant Town poczułem oburzenie i wstyd. Zauważyłem dwóch chłopców w wieku około dwunastu lat siedzących na osiedlowej ławce. Byli pogrążeni w rozmowie, zachowywali się cicho i grzecznie – i byli Portorykańczykami. Nagle zaczęło się do nich zbliżać dwóch ochroniarzy osiedla – jeden z północy, drugi z południa. Pierwszy dał drugiemu znak, wskazując na chłopców. Jeden z nich podszedł do nich, a po krótkiej i cichej wymianie zdań chłopcy wstali i poszli. Starali się nie wyglądać na dotkniętych… Jak możemy wymagać od ludzi godności i szacunku dla samych siebie, skoro odbieramy im je, zanim jeszcze wkroczą w dorosłość? Jakże ubodzy jesteśmy jako mieszkańcy Stuyvesant Town, a także Nowego Jorku, skoro nie możemy nawet podzielić się ławką z dwoma chłopcami”. Redaktor opatrzył tę wiadomość nagłówkiem „Nie wychodź poza swoje terytorium”.

Jednak ogólnie rzecz biorąc, wydaje się, że ludzie bardzo szybko przyzwyczajają się do życia na terytorium okolonym metaforycznym lub prawdziwym ogrodzeniem, a nawet zastanawiają się, jak wcześniej dawali sobie bez niego radę. Zanim jeszcze w miastach pojawiły się ogrodzenia oddzielające poszczególne terytoria, zjawisko to opisane zostało na łamach „New Yorkera” w odniesieniu nie do grodzonego miasta, lecz miasteczka. Kiedy Oak Ridge w stanie Tennessee zostało po wojnie zdemilitaryzowane[7], perspektywa utraty ogrodzenia wzniesionego dla potrzeb wojska spowodowała pełne przestrachu, żarliwe protesty ze strony wielu mieszkańców i wzbudziła burzliwe dyskusje. Wszyscy mieszkańcy Oak Ridge przybyli, i to wcale nie tak dawno, z niegrodzonych miasteczek lub miast, lecz życie za palisadą stało się dla nich normą i bez ogrodzenia obawiali się o swoje bezpieczeństwo.

Na tej samej zasadzie mój dziesięcioletni bratanek David, który urodził się i wychował w Stuyvesant Town, „mieście w mieście”, nie może się nadziwić, że każdy bez wyjątku może się przechadzać po ulicy za naszymi drzwiami. „Czy nikt nie pilnuje, kto z nich płaci czynsz na tej ulicy? Kto wyprasza nietutejszych?” – pyta.

Podział na terytoria nie jest typowy tylko dla Nowego Jorku. Jest rozwiązaniem stosowanym w Przebudowanych Miastach Ameryki. Kwestia terytoriów, choć tego określenia nie użyto, okazała się jednym z tematów omawianych przez architektów podczas Harvard Design Conference w 1959 roku. Na przykładzie osiedla Lake Meadows zamieszkanego przez ludzi o średnich dochodach oraz zamożnego Lafayete Park w Detroit dyskutowano, czy należy chronić te martwe pola przed wtargnięciem miasta. Jakże to trudne i przykre. Czy należy zaprosić miasto do środka? Jakże to trudne i niemożliwe.

Tak jak pracownicy Youth Board, deweloperzy i mieszkańcy miast promiennych, promiennych miast ogrodów oraz pięknych promiennych miast ogrodów muszą zrobić, co w ich mocy, i wykorzystać dostępne im środki, by rozwiązać nabrzmiałe problemy. Barbarzyńska koncepcja terytorium ściśle wynika z idei przebudowy miast, która pozbawiła ulicę jej podstawowej funkcji. Wraz z nią, naturalną koleją rzeczy, z miasta wyparowała wolność.

Życie w miastach dawnego typu, tych, które funkcjonują pomyślnie, może się wydawać chaotyczne, jednak rządzi nim fenomenalny porządek, dzięki któremu na ulicach jest bezpiecznie, a ludzie czują się wolni. Porządek ten jest skomplikowany. Jego sedno tkwi w złożoności sposobów korzystania z chodników, dzięki której pozostają one cały czas w zasięgu czyjegoś wzroku. Porządek ten opiera się na ruchu i zmianie. Chociaż mamy do czynienia z życiem, a nie sztuką, można fantazyjnie nazwać go „miejską formą sztuki” i porównać do tańca – nie do niewyszukanego tańca synchronicznego, w którym wszyscy jednocześnie robią wykrok, obrót i razem schodzą ze sceny, lecz do wyszukanego baletu. Poszczególni tancerze i zespoły odgrywają odmienne partie, które jednak w cudowny sposób uzupełniają się i składają w uporządkowaną całość. Balet dobrze funkcjonującego miejskiego chodnika w każdym miejscu tańczy się inaczej, a wszędzie obfituje on w nowe elementy improwizacji.

Odcinek mojej ulicy, Hudson Street, codziennie staje się sceną wyszukanego chodnikowego baletu. Sama wychodzę po raz pierwszy nieco po ósmej, kiedy wystawiam pojemnik na śmieci. To bardzo prozaiczna czynność, ale podoba mi się moja rola i cichy brzdęk klapy, który roznosi się, kiedy środkiem sceny do gimnazjum idą stadami uczniowie, rzucając papierki od cukierków. (Dlaczego jedzą tyle słodyczy o poranku?).

Zgarniając papierki, obserwuję inne poranne rytuały: pan Halpert odpina wózek na pranie przycumowany do drzwi piwnicy, zięć Joego Cornacchii ustawia przed delikatesami stos pustych skrzynek, fryzjer rozstawia na chodniku składane krzesełko, pan Goldstein układa zwoje drutu na znak, że otworzył już swój sklep żelazny, żona dozorcy kamienicy sadza swojego pulchnego trzylatka z zabawkową mandoliną na przedprożu, służącym mu za punkt obserwacyjny. To tam uczy się angielskiego, którym nie włada jego matka. Następnie uczniowie szkoły im. św. Łukasza przemieszczają się na południe, uczniowie szkoły im. św. Weroniki przechodzą przez ulicę, zmierzając na zachód, a uczniowie szkoły publicznej nr 41 – na wschód. Na scenę wychodzą z kulis nowi bohaterowie: dobrze ubrane, wręcz eleganckie kobiety oraz mężczyźni z teczkami wyłaniają się z budynków i bocznych ulic. Większość z nich kieruje się w stronę przystanku autobusowego i stacji metra, a niektórzy balansują na krawężnikach, łapiąc taksówki, które w magiczny sposób zjawiają się akurat we właściwym momencie. Taksówki są bowiem elementem większego porannego rytuału – gdy już odwiozą pasażerów z nowojorskiego Midtown do dzielnicy finansowej, wiozą do Midtown tych z Downtown. Na scenę wychodzą jednocześnie rzesze kobiet w podomkach, które mijając się nawzajem, zatrzymują się na chwilę pogawędki rozbrzmiewającej śmiechem lub wyrazami wspólnego oburzenia, i chyba nigdy niczym pomiędzy. Ja też muszę już spieszyć się do pracy, a po drodze odbywam pożegnalny rytuał z panem Lofaro, niskim, krępym sprzedawcą owoców w białym fartuchu, który odrobinę dalej, w górę ulicy, stoi przy wejściu do swojego domu ze skrzyżowanymi ramionami i stopami wbitymi w chodnik, niewzruszony niczym posąg. Kłaniamy się sobie, następnie oboje rozglądamy się szybko po ulicy, potem znów patrzymy na siebie i się uśmiechamy. Tak wygląda wiele naszych poranków od ponad dziesięciu lat i oboje wiemy, co to oznacza: wszystko jest w porządku.

Rzadko oglądam balet w środku dnia, ponieważ charakteryzuje się on tym, że pracujący mieszkańcy okolicy, tacy jak ja, w większości są wtedy poza nią, odgrywając rolę nieznajomych na chodnikach innych dzielnic. Jednak w wolne dni zaobserwowałam wystarczająco wiele, żeby wiedzieć, że staje się on coraz bardziej wyszukany. Robotnicy portowi, którzy mają dzień wolny, gromadzą się na piwo i pogawędki w barach White Horse, Ideal albo International. Szefowie i zjadacze biznesowych lunchów z firm zlokalizowanych na zachód tłoczą się w restauracji Dorgene i kawiarni Lion’s Head. Pracownicy targu mięsnego i naukowcy zajmujący się komunikacją zapełniają stoliki w piekarni. Na scenę wkraczają postaci charakterystyczne – dziwny staruszek ze sznurami starych butów przewieszonymi przez szyję, brodaci motocykliści na skuterach i ich dziewczyny z włosami opadającymi na twarz, podskakujące na tylnych siedziskach, pijaczkowie, którzy podążają za radą Rady do spraw Kapeluszy i zawsze pokazują się w kapeluszach, chociaż nie takich, jakie radziłaby Rada[8]. Pan Lacey, ślusarz, zamyka na jakiś czas swój warsztat i idzie spędzić tę porę dnia z panem Slube’em ze sklepu z cygarami. Pan Koochagian, krawiec, podlewa dżunglę w swojej witrynie, spogląda na nią krytycznie z zewnątrz, przyjmuje komplementy na temat roślin od dwóch przechodniów, bada palcami liście platanu przed naszym domem i spogląda na nie wnikliwym okiem ogrodnika, a następnie przechodzi na drugą stronę ulicy, żeby przekąsić coś w barze Ideal, skąd może wypatrywać ewentualnych klientów i w razie czego dać im znać, że zaraz wróci. Wyjeżdżają wózki dziecięce, a na przedproża wylegają wszelkiego rodzaju grupki, od szkrabów z lalkami do odrabiającej lekcje młodzieży.

Kiedy wracam do domu z pracy, balet osiąga crescendo. Czas na wrotki, szczudła i trzykołowe rowerki, na grę w kapsle i zabawy plastikowymi figurkami kowbojów w zaciszu przedproży. To czas tobołków i pakunków, kluczenia między apteką a straganem z owocami, a potem z powrotem do rzeźnika; to czas, gdy wystrojone nastolatki zatrzymują się i pytają, czy widać im bieliznę albo czy kołnierzyk dobrze się układa; to czas, gdy piękne dziewczyny wysiadają ze sportowych samochodów; to czas, gdy przejeżdżają wozy strażackie; to czas, gdy Hudson Street przechodzą sami znajomi.

Kiedy już się ściemnia, pan Halpert z powrotem przycumowuje wózek na pranie do drzwi piwnicy, a balet toczy się dalej w świetle latarni, wirując w tę i z powrotem, skupiając się na oświetlonych polach chodnikowego straganu z pizzą Joego, barów, delikatesów, restauracji i apteki. Pracujący na nocną zmianę zaglądają do delikatesów po salami i mleko. Pod wieczór wszystko się uspokaja, ale uliczny balet wcale nie dobiega końca.

Najlepiej poznałam balet późnej nocy oraz jego etapy, gdy wstawałam długo po północy do dziecka i siedząc w ciemnościach, widziałam cienie i słyszałam odgłosy z chodnika. Zazwyczaj są to strzępki niekończącego się trajkotania imprezowiczów, a około trzeciej nad ranem – śpiew, bardzo dobry śpiew. Czasem słychać szorstkość, złość albo gorzkie łkanie, bądź też zamieszanie w trakcie zbierania korali, które zerwały się ze sznurka. Pewnej nocy nadszedł jakiś młody człowiek, okropnie wyzywając dwie dziewczyny, które najwyraźniej poderwał i był nimi zawiedziony. Otworzyły się drzwi i nieufni ludzie otoczyli go półkolem, nie zbliżając się zanadto, dopóki nie zjawiła się policja. Z okien wzdłuż Hudson Street wysunęły się głowy i poleciały słowa: „Pijak! Nienormalny! Dzikus z przedmieścia!” [9].

Zwykle nie zdaję sobie sprawy, jak wielu ludzi przebywa późno w nocy na ulicy, dopóki coś ich nie zgromadzi. Na przykład kobza. Nie mam pojęcia, kim był kobziarz i dlaczego upodobał sobie naszą ulicę. Pewnej lutowej nocy na ulicy rozległy się dźwięki instrumentu, na które, niczym na sygnał, nieuporządkowany, niewielki ruch na chodniku skierował się w jednym kierunku. Błyskawicznie, po cichutku, niemal w czarodziejski sposób zgromadził się mały tłumek, który ustawił się w okrąg wokół góralskiej atrakcji. Na zacienionym chodniku widać było widzów, widać było też tańczących, ale sam kobziarz był niemal niewidoczny, ponieważ cały swój talent wyrażał graną przez siebie muzyką. Był to malutki człowiek ubrany w zwykły, brązowy płaszcz. Kiedy skończył występ i zniknął, tancerze i widzowie zaczęli klaskać, aplauz dobiegł także z teatralnych balkonów – z kilku spośród stu okien wychodzących na Hudson Street. Następnie okna zostały zamknięte, a tłumek rozszedł się i przeistoczył w nieuporządkowany nocny ruch na ulicy.

Nieznajomi przemierzający Hudson Street, nasi sprzymierzeńcy, których wzrok pomaga nam, tubylcom, utrzymać spokój na ulicy, są tak różni, że można odnieść wrażenie, że tej samej osoby nigdy nie widzi się dwa razy. Czy rzeczywiście jest tak wielu różnych ludzi, jak się wydaje – tego nie wiem. Prawdopodobnie tak. Kiedy Jimmy Rogan wypadł przez szybę okienną (próbując rozdzielić bijących się znajomych) i niemal stracił rękę, ktoś obcy w starym podkoszulku wyszedł z baru Ideal, po czym szybko i wprawnie założył mu opaskę uciskową – według personelu szpitala uratował mu życie. Nikt nie pamiętał, żeby ten człowiek pojawiał się tu wcześniej i nikt nigdy później już go tu nie widział. Pogotowie wezwano w ten sposób, że kobieta siedząca na schodach obok miejsca wypadku pobiegła na przystanek autobusowy, bez słowa wyjęła z ręki dziesięciocentówkę człowiekowi, który trzymał odliczone piętnaście centów na bilet, i pobiegła do budki telefonicznej w barze Ideal. Nieznajomy ruszył za nią, żeby dać jej jeszcze pozostałe pięć centów. Nikt nie pamiętał, żeby ten człowiek pojawiał się tu wcześniej, i nikt nigdy później już go tu nie widział. Kiedy na Hudson Street widzisz tę samą osobę trzy lub cztery razy, zaczynasz się witać skinieniem głowy. To prawie jak początek znajomości, rzecz jasna znajomości publicznej.

W moich słowach codzienny balet Hudson Street brzmi bardziej gorączkowo, niż jest w rzeczywistości, ponieważ opis ogniskuje jego elementy. W rzeczywistości wygląda inaczej. Oczywiście zawsze coś się dzieje, balet nigdy nie ustaje, jednak jako całość daje wrażenie spokoju, a jego przebieg jest nawet nieco leniwy. Ci, którzy dobrze znają pełne życia miejskie ulice, zrozumieją, co mam na myśli. Obawiam się, że ci, którzy ich nie znają, zawsze będą mieli w głowach nieco mylny obraz – przypominającym stare wizerunki nosorożców narysowane na podstawie opowieści podróżników o nosorożcach.

Na Hudson Street, tak jak na bostońskim North Endzie oraz we wszystkich innych pełnych życia rejonach wielkich miast, nie jesteśmy wcale z natury bardziej biegli w utrzymywaniu bezpieczeństwa na chodnikach niż ludzie żyjący w warunkach rozejmu między kontrolującymi swoje terytoria wrogami w rejonach będących martwymi polami miast. Jesteśmy beneficjentami miejskiego ładu, dzięki któremu dość łatwo utrzymać spokój, ponieważ ulicę obserwuje wiele par oczu. W samym tym porządku oraz w zdumiewającej liczbie składających się na niego elementów nie ma nic prostego. Większość z nich charakteryzuje takie czy inne wyspecjalizowanie. Jednak wspólnie oddziałują na chodnik w sposób, który nie jest w żaden sposób wyspecjalizowany. I na tym właśnie polega ta siła.

[1] W 1949 roku federalne biuro budżetu oficjalnie wyznaczyło okręgi statystyczne odpowiadające największym amerykańskim aglomeracjom, nazwane standard metropolitan areas (SMA). Od tamtego czasu zmieniały się nie tylko granice tych obszarów, ale też oficjalna nazwa kategorii: od 1959 roku, a więc w czasie powstawania niniejszej książki, obowiązywało pojęcie standard metropolitan statistical area (SMSA), zastąpione w 1983 roku metropolitan statistical area (MSA) [przyp. red.].

[2] Przedproże (ang. stoop) – podest ze schodkami wyniesiony ponad poziom ulicy prowadzący do wejścia do domu, tworzący półpubliczny aneks przestrzeni chodnika. Jest to pozostałość kultury miejskiej przeniesionej na wschodnie wybrzeże USA przez osadników holenderskich, występująca również w Polsce w miastach nadbałtyckich [przyp. red.].

[3] Według sprzedawców w okolicznych sklepach niektórzy z nich żyją tylko o chlebie i fasolce, a czas spędzają na poszukiwaniu mieszkań, gdzie czynsz nie będzie pochłaniał całych ich dochodów

[4] Autorka parafrazuje tu termin green belts oznaczający pasy zieleni otaczające zwarte miasto, postulowane przez nowoczesną urbanistykę i planowanie regionalne. Szare pasy (grey belts), dalej również „szare połacie” (grey areas), to apatyczne rejony miast, zaprojektowane na podstawie prawideł nowoczesnej urbanistyki [przyp. red.].

[5] New York City Housing Authority (NYCHA) – instytucja publiczna założona w 1934 roku, zajmująca się budową, ze środków federalnych i stanowych, mieszkań komunalnych w Nowym Jorku, a następnie zarządzaniem nimi. W niniejszym przekładzie ten typ instytucji (housing authority) nazwano „agencjami mieszkaniowymi” [przyp. red.].

[6] Youth Board (Rada ds. Młodzieży) – rada nadzorująca Wydział ds. Młodzieży i Rozwoju Lokalnego (Department of Youth & Community Development) w nowojorskim ratuszu. Jej głównym zadaniem jest planowanie rozbudowy infrastruktury przeznaczonej dla młodzieży – boisk, placów zabaw, świetlic itd. [przyp. red.].

[7] Miasteczko Oak Ridge wybudowano w 1942 roku jako zamknięty ośrodek badań nuklearnych i produkcji materiałów rozszczepialnych [przyp. red.].

[8] Aluzja do głośnej kampanii reklamowej zachęcającej mężczyzn do noszenia kapeluszy, opatrzonej sloganem: „Jeśli chcesz coś osiągnąć, załóż kapelusz” (ang. If you want to get ahead, get a hat), podpisanym „Rada ds. Kapeluszy” (ang. Hat Council). Komizm polega na zderzeniu przesłania kampanii, odwołującej się do ambicji i żądzy sukcesu, z nieudacznictwem i niesfornością lokalnych pijaczków [przyp. red.].

[9] Rzeczywiście okazał się dzikusem z przedmieścia. Na Hudson Street często dochodzimy do wniosku, że na przedmieściach trudno wychowywać dziecko.