Projekt okładki i stron tytułowych Małgorzata Smogorzewska

Wydawca Dąbrówka Gujska

Redaktor prowadząca Barbara Surówka

Korekta Łukasz Halida, Magdalena Romanowska

Produkcja Anna Paziewska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Weronika Panecka / Woblink

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20912-4

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2019 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Spis treści

Przedmowa

Przysłowia

Bibliografia źródeł

Zbiory narodowe i dwujęzyczne

Zbiory wielojęzyczne

Przypisy

Całować

39 W twarz całuje, a z tyłu sztylet pakuje. [Całować 16]

Z przodu liże, z tyłu drapie. [Lizać 4]

A Many kiss the hand they wish cut off.

Č Do očí med, za zády jed.

F Tel pied baise-t-on qu’on voudrait qu’il fût coupé.

H Muchos besan los manos que querrían ver cortadas.

L Akyse šilkas (giria), už akių vilkas (spiria). Vienu galu bučiuoja, kitu – kanda.

N Viele küssen die Hände, die sie abgehauen zu sehen wünschten.

R Спереди ноги лижет, а сзади за пятки хватает.

S Do oči ako med, okrem ako jed. Kto je samý med, neoblizuj ho, lebo nadol krivdí. Z jednej strany prosí, z druhej hrozi.

U В очі мед, поза очі яд.

W Tal mano si bacia che si vorrebbe veder tagliata.

Ł Multi manum palpant, quam amputatam vellent.Cavendam esse felem quae a fronte lingat et a tergo laedat.

Cel

40 Cel uświęca środki. [Cel 1]

A The end justifies the means.

Č Účel světí prostředky.

F La fin justifie les moyens.

H El fin justifica los medios.

L Tikslas pateisina priemones.

N Der Zweck heiligt die Mittel.

R Цель оправдывает средства.

U Мета виправдовує засоби.

W Il fine giustifica i mezzi.

Ł Cui finis est licitus, etiam media sunt licita.

Chcieć

41 Chcąc nie chcąc – musiał. [Chcieć 5]

A Will you nill you.

Č At’ rád či nerad – musel. Vol’ky nevol’ky.

F Bon gré mal gré.

H De grado o por forza (fuerza). Que quiera o no quiera.

L Nori nenori.

N Gern oder ungern.

R Волей-неволей.

S Nechcel, ale musel. Chtiac – niechtiac – musel.

U Хочеш не хочеш, але мусиш. / Якби так хотілось, як не хочеться.

W Per amore o per forza.

Ł Nolens volens.

42 Chcieć to móc. [Chcieć 12]

Dla chcącego nie ma nic trudnego. [Chcący 4]

A Nothing is impossible to a willing mind.

Č Kdo chce, ten dokáže.

F Vouloir c’est pouvoir.

H Querer es poder.

L Kas nori, tas ir gali.

N Wer will, dem ist alles möglich.Wollen ist können.

R Кто захочет, тот сможет.

S Kto chce, všetko može. Chcieť – môcť. Kto nechce, nemôže.

U Як схоче, то й на гору скоче.

W Volere è potere.

Ł Volenti nil impossibile.

43 Jeśli nie możemy, jak chcemy, chciejmy, jak możemy. [Chcieć 35]

A If we can’t as we would, we must do as we can.

Č Kdo nemůže, jak chce, musí chtit, jak může.

F Quand on ne peut faire comme on veut, il faut faire comme on peut.

H Si no pudieres cuanto quisieres, conténtate con lo que pudieres.

L Gyvename ne kaip norim, bet kaip galim.

N Wer nicht kann, wie er will, muss wollen wie er kann.

R Не живи, как хочется – живи, как можется.

S Nie ako chceme, len jak môžeme. Kde nemôžeš preskočiť, podlez.

U Живемо не як хочемо, а як можемо.

W Chi non può fare come vuole, faccia come può.

Ł Cui quae vult non licent, ea faciat, quae potest.

44 Kto chce wszystkiego, nie ma nic. [Chcieć 30]

A All covet, all lose.

Č Kdo chce mít všechno, nemá nakonec nic.

F Qui tout convoite tout perd.

H Quien todo lo quiere, todo lo pierde.

L Kas daug nori, netenka nė maža.

N Wer alles will haben, soll nichts haben.

R Всего желать – всё потерять.

S Kto mnoho pýta, málo dostáva.

U Хто всього жадає, все втрачає.Багато бажати, добра не бaчити.

W Chi tutto vuole, tutto perde.

Ł Qui totum vult, totum perdit.

Chęć

45 Dobra chęć stoi za uczynek. [Chęć 14]

A Take the will for the deed.

Č Nejlepší úmysly, ale skutek utek.

F La bonne volonté est reputée pour le fait.

H Más hace el que quiere, que no el que puede.

L Geri norai pateisina poelgius.

N Der Wille gilt oft für die Tat.

R Доброе намерение заступает дело.

S Sľúbil dobre, ale skutek utek. Neslubuj, čo nemožeš zaistit’.

U Добрі задуми не пропадають.

W Buona volontà supplisce a facoltà.

Ł Voluntas bona pro facto est.

46 Dobrymi chęciami jest piekło wybrukowane. [Chęć 16]

A Hell is paved with good intentions.

Č Cesta do pekla je dlážděna dobrými úmysly.

F L’enfer est pavé de bonnes intentions.

H De buenas intenciones está lleno el infierno.

L Gerais norais pragaras grįstas.

N Der Weg zur Hölle ist mit guten Vorsätzen gepflastert.

R Благими намерениями ад вымощен.

S Dobre chutí idu po zlých chodníkoch do pekla.

U Добрі задуми в пеклі сидять. Добрими задумами пекло виложено.

W Di buone volontà è pien l’inferno.L’inferno è lastricato di buone intenzioni.

Ł Undique ad inferos tantundem viae est.

Chleb

47 Cudzy chleb gorzki. [Chleb 86]

A Another’s bread costs dear.

Č Cizí chléb chutná hořce.

F Le pain d’autrui est toujours dur.

H Pan ajeno, caro cuesta.

L Svetima duona karti.

N Fremdes Brot, herbes Brot.

R Чужой хлеб горек.

S Cudzí chlieb tvrdý (horký). / Pán hrdý – chlieb tvrdý.

U Жити чужим хлібом. / Чужий хліб – комок у горлі.

W Il pane degli altri è troppo salato.

48 Kto czyj chleb je, tego piosnkę śpiewa. [Chleb 116]

A Let every man praise the bridge he goes over.

Č Čí chleba jíš, toho píseň zpíváš.

F Celui louer devons, de qui le pain mangeons.

H Aquel loar debemos, cuyo pan comemos.

L Kieno duoną ėdi, tam ir giesmę giedi.

N Wes Brot ich esse, des Lied ich singe.

R Чей хлеб ешь, того и песенку поёшь.

S Či chlieb ješ, toho pieseň spievaj. Toho slúchaj, či chlieb ješ.

U Чий хлiб їм, того й пісню співаю.

W Canto di colui che mi dà pane.

Ł Cuius edis panes, illius et adspice nutum.

49 Nie samym chlebem człowiek żyje. [Chleb 162]

A Man shall not live by bread alone.

Č Nejen chlebem (prací) živ je člověk.

F L’homme ne vit pas de pain seulement.

H El hombre no vivirá de solo pan.No solo de pan vive el hombre.

L Ne vien duona žmogus gyvas.

N Nicht vom Brot allein lebt der Mensch.

R Не единым хлебом жив человек.

S Ne len chliebom žijeme.

U Не хлібом єдиним живе людина.

W L’uomo non vive di solo pane.

Ł Non in solo pane vivit homo.

Chodzić

50 Kto późno przychodzi, sam sobie szkodzi. [Chodzić 108]

Dla spóźnionych gości pozostają kości. [Gość 6]

A Who cometh late lodgeth ill.

Č Kdo pozdě chodí, sám sobě škodí.

F Qui tard arrive, mal logé.

H Quien tarde llega, mal escoge.

L Vėlyvam svečiui lieka pagrandai.

N Wer zu spät kommt, hat das Nachsehen.Wer zu spät kommt, findet leere Schüsseln.

R Кто поздно приходит, тот ничего не находит.

S Kto pozde prichádí, sám sobe škodí. Prišli pozde hosti, aby hrýzli kosti.

U Хто пізно ходить, сам собі шкодить.

W Chi tardi arriva, male alloggia.

Ł Sero venientes, male sedentes.Tarde venientibus ossa.

Choroba

51 Choroba przybywa na koniu, odchodzi piechotą. [Choroba 5]

A Diseases come on horseback, but go away on foot.

Č Nemoc na koní přijíždí a pěšky odchází.

F Le mal vient à cheval et s’en retourne à pied.

H Los males entran por arrobas y salen por adarmes.

L Liga raita atjoja, pėsčia išeina.

N Die Krankheit kommt zu Pferde und geht zu Fusse weg.

R Болезнь к нам верхом, а от нас пешком.

S Nemoc prichodí klasom, odchodí vlasom. Nemoc prichodí centami, odchodí funtami.

U Лихо (хвороба) швидко приходить, а поволi відходить.

W Il male viene a cavallo e se ne va a piedi.

Ł Citius venit malum quam revertitur.

52 Ciężka choroba przykrego lekarstwa potrzebuje. [Choroba 15]

A Desperate diseases need desperate remedies.

Č Těžká nemoc potřebuje účinny lék.

F Aux grands maux les grands remèdes.

H A grandes males, grandes remedios.

L Piktas piktą gena. / Piktu piktumą varo.

N Ein verzweifeltes Ubel will eine verwegene Arznei.

R Сильную болезнь врачуют сильно действующим средством.

S Každá nemoc má svoj liek. / Chorému všetko horké. Chorý má falošnú chuť. / Nezdravému zdravý neverí.

U Запущену хворобу трудно лікувати.

W A mali estremi, estremi rimedi.

Ł Extremis malis, extrema remedia.

Chwalić

53 Każada liszka swój ogon chwali. Każdy swoje chwali. [Chwalić 26]

Każdy kupiec swój towar chwali. [Kupiec 4]

A Every pedlar praises his needles.

Č Každy svoije chválí.

F Chacun mercier prise ses aiguilles et son panier.

H Cada buhonero alaba sus agujas.

L Kiekvienas savo prekę giria.

N Jeder Krämer lobt seine Ware.

R Всякий купец свой товар хвалит.

S Každému svoje sa ľúbí. Každý kupec svoje chváli.

U Кожна жаба своє болото хвалить. / Xто продає, той хвалить.

W Ogni mercante loda la sua mercanzia.

Ł Omnis amat care proprias merces phalerare.

54 Kto się sam chwali, złych sąsiadów miewa. [Chwalić się 53]

A He dwells far from neighbours, who is fain to praise himself.

Č Kdo se sám chválívá, zlé sousedy mívá.

F Trop se louer engendre d’autrui haine.

L Kas pats save giria, tą kiti peikia.

N Wer sich selbst rühmt, bekommt viel neidige Nachbarn.Wer sich selber überhebt, unter schlechten Nachbarn lebt.

R Кто хвастается, у того злобный сосед.

S Chváliť nás nechcú, a haniť sa nedáme.

U Не хвали сам себе, нехай тебе люди похвалять.

W Chi loda se stesso, ha cattivi vicini.

Ł Qui se laudat, malos habet vicinos.

55 Życie chwali się po śmierci, dzień po zachodzie słońca. [Chwalić 41]

A Praise day at night, and life at the end.

Č Člověka chval po smrti, a den po západu slunce. Nechval dne před večerem, a pána před pohřbem.

F Loue le beau jour au soir, et la vie à la mort.

H Al fin loa a la vida, y a la tarde loa al día.

L Negirk dienos be vakaro.

N Man soll den Tag nicht vor dem Abend loben.

R Хвали жизнь при смерти, а день вечером.

S Nechváľ deň pokiaľ slnce nezájde, človeka pokiaľ žije.

U Не хвали день до вечора.

W Non lodar il bel giorno innanzi sera.

Ł Diem vesper commendat.

Chwała

56 Chwała z własnych ust śmierdzi. [Chwała 6]

A He that praiseth himself, spattereth himself.

Č Sebechvála smrdi.

F Qui se loue, s’emboue.

H La alabanza propia siente mal.

L Pagyrų puodas visada juodas. / … visuomet taukuotas.

N Eigenlob stinkt.

R Хвастливое слово гнило.

S Chvál do povál, a na povale nič. ..., a cundier do zeme.

U Самовихвалення людям набридає.

W Chi si loda, s’imbroda.

Ł Non te laudabis: propria laus foetet in ore.

Chwast

57 Chwast (złe ziele) nie zginie. [Chwast 1, Ziele 10]

A Ill weeds wax well.

Č Mráz kopřivu nespálí. / Plevele se nezbavíš.

F Mauvaise herbe ne meurt point.

H Hierba mala nunca muere.

N Unkraut verdirbt nicht.

R Злое зелье не уйдёт в землю.

S Zlá zelina musí sa s koreňom vytrhať.

U Погане зілля не загине.

W La malerba non si spegne mai.

Ł Mala herba non interit.

Ciało

58 W małym ciele wielki duch. [Ciało 31]

A A little body harbours a great soul.

Č I v malém těle najdeš velkého ducha.

F Dans les petites boites sont les bons onguents.

H La buena esencia se vende en frascos pequenos.

L Mažame kūne didi siela.

N Kleine Leute haben oft mehr Geist als grosse.

R Мал, да удал.

S Malý, ale statný (srditý, zralý).

U Мале тілом, та велике духом.

W Le spezierie migliori stanno nei sacchi piccoli.

59 W zdrowym ciele zdrowy duch. [Ciało 30]

A A healthy mind in a healthy body.

Č V zdravém těle zdravý duch.

F Une âme saine dans un corps sain.

H Alma (Mente) sana en un cuerpo sano.

L Sveikame kūne sveikas prôjiootas.

N Gesunder Sinn in gesundem Leib.

R В здравом теле здравый дух.

S V zdravým tele zdravý duch.

U В здоровому тілі здоровий дух.

W Mente sana in corpo sano.

Ł Mens sana in corpore sano.

Cielę

60 Zapomniał wół, jak cielęciem był. [Cielę 33]

A The priest forgets that he was clerk.

Č Kráva zapomněla, že była teletem.

F Il est avis à vieille vache qu’elle ne fut jamais veau.

H No se acuerda la suegra que fue nuera.

L Užmiršo karvė, kad teliuko buvo.

N Die Kuh vergisst, dass sie ein Kalb gewesen ist.

R Бык забыл, когда телёнком был.

S Vošlo teľa, vrátil sa vôl.

U Корова забула, як телям була.

W La suocera non pensa mai che ella fu nuora.

Ł Non vult scire socrus quod fuit ipsa nurus.

Cień

61 Własnego cienia się bać. [Cień 1]

A To be afraid of one’s own shadow.

Č Bát se vlastního stínu.

F Avoir peur de son ombre.

H Al espantado la sombra le espanta.

L Bijo ir savo šešėlio.

N Vor seinem eigenen Schatten fliehen.

R Бояться собственной тени.

S Ĺaká sa vlastnej tône. / Tieň lapá, ale sa obáva.

U Він боїться своєї тіні.

W Avere paura della propria ombra.

Ł Umbram suam metuere.

Cierpliwość

62 Cierpliwość najlepszym lekarstwem. [Cierpliwość 4]

A Patience is the best remedy for every sorrow.

Č Trpělivost přináší růže.

F La patience est un remède à tous les maux.

H Con paciencia se gana el cielo.

L Kantrybė – geriausia mokytoja.

N Geduld ist die beste Arznei im Unglück.

R Терпение принесёт спасение.

S Trpky sú horké, ale sú osožné.

U Терпіння і сміх краще лікує, ніж лікарства.

W La pazienza è il miglior rimedio. / D’ogni dolor rimedio è la pazienza.

Ł Doloris cuivis remedium patientia.

63 Cierpliwość wszystko zwycięża. [Cierpliwość 8]

A Patience overcomes all things.Patience is a remedy for every grief.

Č Trpělivostí dosáhneš všeho.

F La patience vient à bout de tout.

H Con la paciencia todo se logra.

L Kantrumu ir darbštumu viskas galima.

N Geduld überwindet alles.

R Терпение и труд всё перетрут.

S Usilovnost’ (trpezlivosť) všetko premože.

U Терпіння і праця все перетруть.

W Colla pazienza si vince tutto.

Ł Patientia vincit omnia.

64 Mieć świętą cierpliwość. [Cierpliwość 11]

I święta cierpliwość może się wyczerpać.

A There is a limit to one’s patience.

Č Mít svatou trpělivost.

F La patience a des limites.

H La paciencia tiene su fin.

L Kiekvienai kantrybei ateina galas. / Ir šventieji gali supykti.

N Geduld hat Grenzen.

R Всякому терпению бывает конец.

S Trpezlivosť pekna cnost’.

U Колись-то і терпець увірветься.

W Anche la pazienza ha un limite.

65 Urażona cierpliwość obraca się w zapalczywość. [Cierpliwość 14]

A An over-taxed patience gives way to fierce anger.

Č I svatému dojde jednou trpělivost.

F La patience poussée à bout, se tourne en fureur.

H Paciencia muchas veces ofendida, trastorna el juicio.Injuriada la paciencia, a veces, en ira quiebra.

N Verletzte Geduld wird zur Wut.

R Тут и у святого терпение лопнет.

S Trpezlivosť je dobra, kto ju može zniesť.

U Тут і у святого терпіння трісне.

W Pazienza spinta all’estremo, furia diventa.

Ł Furor fit laesa saepius patientia.