© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2018

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzenci:

prof. dr hab. n. med. Katarzyna Emerich

prof. dr hab. n. med. Jerzy Marcinkowski

dr hab. Anna Kowalewska

Wydawca: Inga Markiewicz

Redaktor merytoryczny: Dorota Kassjanowicz

Korekta: Anna Marecka

Producent: Anna Bączkowska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Grzegorz Laskowski

Ilustracje na okładce:

Andrew Firth/123RF

Nadya_Art/Shutterstock

iunewind/Shutterstock

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-200-5623-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie 02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

PRZEDMOWA

Polska jest jednym z krajów, w którym nadal odnotowywane są wysokie wskaźniki choroby próchnicowej, mimo znacznych osiągnięć naukowych w zakresie skutecznych metod ograniczania indukcji i dynamizmu procesu patologicznego. Z badań prowadzonych na zlecenie Ministerstwa Zdrowia wynika, że populacja w wieku rozwojowym we wszystkich przedziałach wiekowych od lat nie spełnia celów Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie zdrowia jamy ustnej.

Współczesna edukacja zdrowotna jest obszarem badań interdyscyplinarnych. Wciąż trwa proces wymiany doświadczeń z różnych dziedzin nauk społecznych. Większość treści dotyczących zdrowia wywodzi się z medycyny, jednakże zdrowie warunkowane jest również zachowaniami innych podmiotów. Zdrowie dziecka – podmiotu zależnego od decyzyjności osób trzecich, warunkowane jest zachowaniami zdrowotnymi rodziców, dziadków, wychowawców, trenerów, których czuwanie nad wdrażaniem korzystnych zachowań zdrowotnych umożliwia osiąganie optymalnych parametrów zdrowotnych. Upowszechnianie wiedzy dotyczącej pożądanych zachowań zdrowotnych dotyczących określonych korzyści dla zdrowia jednostki i populacji wynikających z pożądanej aktywności zdrowotnej warunkuje osiąganie parametrów zdrowotnych wskazywanych przez Światową Organizację Zdrowia.

Za jednego z pionierów nowoczesnej pediatrii uważany jest prof. Mieczysław Michałowicz (1876–1965), który jako jeden z pierwszych postulował konieczność sprawowania stałej, profesjonalnej opieki nad dzieckiem zdrowym, uznając że pielęgnowanie zdrowia dziecka jest obowiązkiem społecznym. W XX wieku wraz z rozwojem ruchu feministycznego nastąpił dalszy rozwój idei „etyki opiekuńczej”. Za propagatorkę podejmowania wszelkich form zachowań niezbędnych do osiągania korzystnej jakości życia dziecka uważana jest Carol Gillien (ur. 1936). Promowana przez nią idea „etyki opiekuńczej” obejmuje nie tylko wartości emocjonalne związane ze sprawowaniem opieki nad osobą niesamodzielną, lecz także zawiera wskazania dotyczące odpowiedzialności osobistej za kreowanie zdrowia. Myśl tę rozwinęła Anette Baier (1929–2012), dodając do konieczności dbania o prawidłowy rozwój dziecka „etykę obowiązku”, której ideą jest zapewnienie realizacji potrzeb zdrowotnych dziecka, zarówno w bliższym, jak i dalszym otoczeniu. Obowiązek dbania o harmonijny rozwój populacji w wieku rozwojowym znalazł odzwierciedlenie we wszystkich konstytucjach krajów rozwiniętych i obejmuje zarówno obowiązki wynikające z pieczy rodzicielskiej, jak i z systemowej organizacji opieki nad dzieckiem.

W dostępnym materiale badawczym nie znaleziono opracowań naukowych poświęconych analizie stanu zdrowia jamy ustnej populacji w tak młodym wieku w korelacji z licznymi zmiennymi dotyczącymi przebiegu ciąży. Skoncentrowano się na analizie zmiennych społecznych wywierających wpływ na indukcję próchnicy wczesnego dzieciństwa.

Książka może być wykorzystana w kształceniu przed- i podyplomowym dla różnych grup zawodowych: lekarzy, lekarzy dentystów, nauczycieli, pielęgniarek i położnych, profesjonalistów zaangażowanych w promocję zdrowia publicznego, dietetyków.

Intencją autorki jest dostarczenie wiedzy, jak trudnym jest zadaniem promowanie wiedzy zdrowotnej i egzekwowanie jej realizacji wobec populacji całkowicie uzależnionej od decyzyjności osób trzecich.

Zachęcając do zapoznania się z publikacją, nie mam pewności, czy zdołałam dostatecznie zagłębić się w temat populacyjnych problemów prokreacyjnych i ich wpływu na indukcję i przebieg procesu próchnicowego u dziecka do 3. roku życia, które do chwili obecnej nie były analizowane jako czynniki ryzyka występowania próchnicy wczesnodziecięcej.

Proszę zatem o krytyczne uwagi, które postaram się wykorzystać w dalszej pracy.

Joanna Zemlik

Spis treści

Rozdział 1. Wstęp

Epidemiologia próchnicy wczesnego dzieciństwa

Rozdział 2. Zdrowie przedmiotem zainteresowania interdyscyplinarnego

Ewolucja poglądów dotyczących zdrowia i choroby

Teoretyczne koncepcje zdrowia

Definicje zdrowia

Model i koncepcja nowoczesnej salutogenezy

Zdrowie publiczne

Medycyna prospektywna

Zadania promocji zdrowia

Strategia dla zdrowia dzieci i młodzieży

Edukacja zdrowotna

Rozdział 3. Rozwój narządu żucia i uzębienia w kontekście rozwoju dziecka

Rozwój narządu żucia

Rozwój układu stomatognatycznego

Funkcje układu stomatognatycznego

Rozwój uzębienia (odontogeneza)

Faza wewnątrzłonowa rozwoju uzębienia

Faza pozałonowa rozwoju uzębienia

Rozwój zębów

Rozdział 4. Etiologia próchnicy wczesnodziecięcej

Czynnik bakteryjny

Substrat pokarmowy

Czynnik gospodarza

Czas działania czynników próchnicotwórczych – istotny czynnik ryzyka próchnicy wczesnodziecięcej

Rola śliny w ekosystemie jamy ustnej

Funkcje śliny

Ślina jako materiał diagnostyczny

Rozdział 5. Promocja zdrowia jamy ustnej w aspekcie odpowiedzialności rodzicielskiej

Populacja dzieci 3-letnich w badaniach skriningowych

Wpływ zachowań zdrowotnych matki na stan zdrowia jamy ustnej dziecka w wieku do 3. roku życia

Populacja dzieci do 3. roku życia

Edukacja prekoncepcyjna

Opieka perinatalna

Promocja zdrowia jamy ustnej

Karta Praw Kobiety Rodzącej

Zachowania ryzykowne w okresie ciąży

Zapalenie przyzębia jako czynnik ryzyka wystąpienia porodu przedwczesnego

Nikotynizm czynny i bierny

Alkohol a ciąża

Substancje psychoaktywne inne niż alkohol a ciąża

Ciąża a leki stosowane bez ordynacji lekarskiej

Obowiązki rodzica wobec dziecka

Prawa dziecka

Konwencja o prawach dziecka

Prawa konstytucyjne dziecka – wybrane artykuły Konstytucji RP

Aspekty prawne władzy rodzicielskiej

Aspekty formalno-prawne pracy lekarza dentysty z pacjentem nieletnim

Działania profilaktyczne na rzecz poprawy zdrowia jamy ustnej

Zalecenia Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie zdrowia jamy ustnej dzieci i młodzieży

Programy profilaktyczne w zakresie poprawy zdrowia jamy ustnej dzieci realizowane w Polsce

Świadczenia stomatologiczne z zakresu profilaktyki profesjonalnej dla badanego przedziału wiekowego

Rozdział 6. Zachowania zdrowotne matki mające wpływ na zdrowie jamy ustnej dziecka

Wpływ przebiegu ciąży na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ terminu i sposobu rozwiązania ciąży na występowanie próchnicy wczesnego dzieciństwa

Wpływ wieku matki na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ kolejności ciąż na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ czynników zaburzających fizjologiczny przebieg ciąży na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ długotrwałych wymiotów na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ zaburzeń metabolicznych w ciąży: cukrzycy ciężarnych i gestozy, na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ leków stosowanych w prowadzeniu ciąży zagrożonej na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Rozdział 7. Wpływ innych czynników związanych z przebiegiem okresu perinatalnego na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ przebiegu okresu okołoporodowego na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ sposobu rozwiązania ciąży na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ masy urodzeniowej dziecka na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ stanu noworodka w chwili urodzenia według wskazania skali Apgar na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ schorzeń infekcyjnych i antybiotykoterapii stosowanej w 1. roku życia na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ zachowań ryzykownych w ciąży na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ wiedzy zdrowotnej matek na stan zdrowia jamy ustnej dziecka

Wpływ wiedzy matek dotyczącej okresu perinatalnego na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ wiedzy matek dotyczącej czynników kariogennych na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ wiedzy matek dotyczącej wybranych aktów prawnych związanych z działalnością ochrony zdrowia na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ innych czynników sprzyjających występowaniu próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ czasu karmienia piersią na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ słodyczy w diecie dziecka na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ warunków środowiskowych na występowanie próchnicy wczesnodziecięcej

Wpływ źródeł wiedzy, z których korzysta matka w kształtowaniu kompetencji dla zdrowia jamy ustnej, na poziom wiedzy zdrowotnej

Rozdział 8. Postępowanie kliniczne

Diagnostyka choroby próchnicowej

Metody diagnostyki choroby próchnicowej

Powikłania choroby próchnicowej

Techniki opracowywania ubytków w zębach mlecznych

Materiały stosowane do odbudowy zębów mlecznych

Profilaktyka choroby próchnicowej

Rozdział 9. Rola żywienia niemowląt i małych dzieci w profilaktyce osobniczej

Programowanie żywieniowe

Programowanie mikrobiotyczne

Rozdział 10. Ocena aktywności zdrowotnej matek dzieci wolnych od próchnicy wczesnodziecięcej

Rozdział 11. Model prognostyczny występowania próchnicy wczesnodziecięcej w populacji dzieci do 3. roku życia

Rozdział 12. Podsumowanie

Rozdział 13. Postulaty dotyczące poprawy opieki stomatologicznej nad populacją w wieku rozwojowym

Piśmiennictwo

Przypisy

Rozdział 1

WSTĘP

Choroba próchnicowa twardych tkanek zębów jest wieloczynnikowym transmisyjnym schorzeniem społecznym dotykającym populacje w każdym wieku. Jego przebieg jest uzależniony od czynników zewnętrznych oraz własności tkanek gospodarza. W populacji w wieku rozwojowym obserwuje się dynamiczny proces próchnicowy obejmujący wiele powierzchni i wiele zębów. Nieleczona choroba próchnicowa prowadzi do powikłań generujących wysokie koszty społeczne i ekonomiczne. Dzieci i młodzież do 18. roku życia są pacjentami nieskładkowymi. Koszty leczenia ponoszą solidarnie wszyscy użytkownicy systemu ochrony zdrowia (ryc. 1).

Rycina 1. Raport firmy PMR Consulting (opracowanie własne na podst.: P.S. Casamassimo i wsp.: Beyond the dmft: Human and economic costs of early childhood caries [Koszty społeczne i ekonomiczne choroby próchnicowej]. J Am Dent Assoc, 2009, 140(6), 650–657.

Epidemiologia próchnicy wczesnego dzieciństwa

Polska jest jednym z krajów europejskich, w których odnotowuje się wysokie wskaźniki frekwencji i intensywności choroby próchnicowej. Stan zdrowia jamy ustnej populacji w wieku rozwojowym jest niezadowalający, począwszy od najwcześniejszego wieku, tj. monitorowanych dzieci 3-letnich, i pogarsza się w kolejnych badanych przedziałach wiekowych. Z danych epidemiologicznych wynika, że aż u 80% populacji dzieci 12-letnich stwierdza się chorobę próchnicową. Problem niespełniania parametrów zdrowotnych populacji w wieku rozwojowym zalecanych przez światową Organizację Zdrowia (World Health Organization – WHO) wynika głównie z niewystarczającej wiedzy dotyczącej istotności stanu zdrowia jamy ustnej dla osiągania optymalnych parametrów zdrowotnych jednostki i populacji, z niewłaściwej higieny oraz z braku rozwiązań legislacyjnych, skutecznie dyscyplinujących opiekunów dziecka do wdrażania korzystnych zachowań zdrowotnych.

Skala problemu zdrowotnego, jakim jest próchnica wczesnego dzieciństwa, wymaga wdrożenia właściwej edukacji zdrowotnej na wszystkich poziomach rozwojowych: począwszy od edukacji perinatalnej – stomatologicznej edukacji zdrowotnej rodziców spodziewających się dziecka, poprzez edukację zdrowotną dostosowaną do poziomu poznawczego wszystkich grup populacji w wieku rozwojowym (żłobkowym, przedszkolnym, wczesnoszkolnym, szkolnym oraz w okresie wczesnej adolescencji). Właściwa edukacja zdrowotna dotycząca obowiązków pielęgnacyjnych w zakresie zdrowia jamy ustnej powinna być realizowana nie tylko wobec rodziców, lecz także wśród innych dorosłych sprawujących opiekę nad dziećmi: członków dalszej rodziny (dziadków, wujostwa), wychowawców wszystkich szczebli edukacyjnych, opiekunów placówek szkolno-wychowawczych, trenerów, instruktorów harcerskich, wychowawców kolonijnych, personelu placówek medycznych (szpitali, sanatoriów), którzy czasowo pełnią opiekę nad dzieckiem. Obowiązkiem wszystkich osób sprawujących opiekę pielęgnacyjną nad dzieckiem jest czuwanie nad osiąganiem optymalnych warunków zdrowia jamy ustnej.

Stomatologia dziecięca z uwagi na fakt, że jest szczególną dziedziną stomatologii zachowawczej, została z niej wydzielona jako odrębna specjalizacja. Odrębności rozwojowe dziecka i wynikające z nich także różnice rozwojowe w obrębie uzębienia sprawiają, że dzieci i młodzież z uwagi na deficyty kompetencyjne wymagają stałego wsparcia opiekunów, zarówno w zakresie realizacji czynności profilaktycznych codziennych – wykonywanych w ramach tzw. stomatologii domowej, jak i profesjonalnych – realizowanych w gabinecie stomatologicznym, do których wdrożenia jest wymagana zgoda przedstawiciela ustawowego.

Rodzice zobowiązani są do wszechstronnego wspierania zdrowia jamy ustnej dziecka od najwcześniejszego okresu jego rozwoju (ryc. 2, 3).

Rycina 2. Okres fizjologicznego bezzębia, użytkowanie gryzakoszczoteczki przez 7-miesięczne dziecko.

Rycina 3. Użytkowanie schłodzonego silikonowego masażera w trakcie ząbkowania.

Populacja do 3. roku życia jest obecnie szczególnym obszarem zainteresowań dotyczących badań interdyscyplinarnych w zakresie zdrowia publicznego. Wykazano bowiem istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zachowaniami zdrowotnymi w okresach ciąży, niemowlęcym i poniemowlęcym a występowaniem schorzeń cywilizacyjnych w wieku dorosłym. W tym przedziale wiekowym możliwe jest uzyskanie największych oszczędności zdrowotnych, które obecnie traktowane są jako całożyciowy kapitał zdrowotny, bądź spowodowanie największych strat zdrowotnych generujących wysokie koszty leczenia schorzeń dietozależnych w przyszłości – społeczne i ekonomiczne.

O utrzymanie optymalnego potencjału zdrowotnego należy troszczyć się od najwcześniejszego wieku: chronić zdrowie, wzmacniać jego zasoby oraz przywracać w przypadku jego utraty.

Określone zaniechania w aktywności zdrowotnej wobec niemowląt i małych dzieci skutkują w przyszłości występowaniem schorzeń cywilizacyjnych. Zabieganie o utrzymanie kapitału, jakim jest zdrowie jednostki i populacji w wieku rozwojowym w optymalnych parametrach, należy do obowiązków przedstawicieli ustawowych dziecka w okresie kształtowania kompetencji samodzielnych i równoległych.

Wychowanie do bycia zdrowym, wzięcie odpowiedzialności za zdrowie swoje i podmiotów zależnych od decyzyjności osób trzecich – nieporadnych ze względu na wiek i/lub stan zdrowia, a także współodpowiedzialność za zdrowie innych użytkowników systemu ochrony zdrowia to obszary zainteresowania zdrowia publicznego, medycyny społecznej, socjologii medycyny oraz prawa.

Wypracowanie wielosektorowego wsparcia sprzyjającego wdrażaniu korzystnych zachowań zdrowotnych jest kierunkiem medycyny prospektywnej. Wsparcie zdrowotne populacji w wieku rozwojowym należy do obowiązków przedstawicieli ustawowych.

Rycina 4. Edukacja zdrowotna 15-miesięcznego dziecka zachęcająca do poddawania się czynnościom higienicznym.

Rycina 5. Edukacja zdrowotna dziecka w zakresie zdrowia jamy ustnej z wykorzystaniem zabawki edukacyjnej.

Mimo znacznych osiągnięć technologicznych w profilaktyce i leczeniu schorzeń stomatologicznych próchnica wczesnego dzieciństwa w Polsce nadal pozostaje problemem społecznym. Mimo znacznych postępów medycyny w zakresie ograniczania dynamizmu procesu próchnicowego w Polsce nie są osiągane wskaźniki zdrowia jamy ustnej uzyskiwane w innych krajach rozwiniętych. Tempo korzystnych zmian dotyczących poprawy wskaźników zdrowia jamy ustnej jest powolne.

Próchnicę wczesnego dzieciństwa definiuje się jako schorzenie wieloprzyczynowe, zakaźne, transmisyjne, progresywne, ściśle warunkowane aktywnością zdrowotną opiekunów dziecka. Towarzystwo Amerykańskich Stomatologów (American Dental Associacion – ADA) oraz Amerykańska Akademia Stomatologii Dziecięcej (American Academy of Pediatric Dentistry – AAPD) za występowanie schorzenia uważa każdy symptom choroby próchnicowej pojawiający się u dziecka w wieku < 72. miesiąca życia. Postać ciężka próchnicy wczesnego dzieciństwa jest obserwowana w wieku < 36 miesięcy. W naszym kraju w populacji dzieci w wieku 3 lat schorzenie to jest najczęstszym przewlekłym problemem zdrowotnym, diagnozowanym u ponad 50% populacji we wskazanym przedziale wiekowym. Regularnie przeprowadzane badania monitoringowe nie wykazują znaczących zmian wskaźników frekwencji i intensywności próchnicy we wszystkich przedziałach wiekowych, co sprawia, że Polska zajmuje odległe miejsce w Europie w zakresie oceny stanu zdrowia jamy ustnej.

Rozdział 2

ZDROWIE PRZEDMIOTEM ZAINTERESOWANIA INTERDYSCYPLINARNEGO

Zdrowie jednostki i społeczeństw jest przedmiotem zainteresowania interdyscyplinarnego: medycyny, edukacji, socjologii, psychologii oraz prawa. Medycyna koncentruje się na fizycznym i psychicznym aspekcie funkcjonowania organizmu, obejmuje różne specjalności szczegółowe, w zależności od etapu rozwoju człowieka: ginekologię i położnictwo, neonatologię, pediatrię, choroby wewnętrzne, geriatrię oraz stomatologię. Edukacja zdrowotna jest zorientowana na poprawę kompetencji dla zdrowia – wiedzy i świadomości zachowań dotyczących zdrowia i choroby oraz metod eliminowania zagrożeń występowania schorzenia zarówno u osób dorosłych, jak i dzieci. Natomiast nauki społeczne – socjologia i psychologia – koncentrują się na społecznych aspektach zdrowia dotyczących zachowania człowieka w zdrowiu i chorobie oraz na efektywnych sposobach motywowania do stałego podnoszenia kompetencji zdrowotnych i wprowadzania zmian skutkujących korzyścią dla zdrowia jednostki i społeczeństw.

Od połowy XX w. przeorientowanie medycyny z modelu terapeutycznego na zapobiegawczy stanowi założenia nowoczesnej salutogenezy. Medycyna prospektywna, profilaktyka i promocja zdrowia, jako kierunki nowoczesnego podejścia do przeorientowania medycyny, stały się koniecznością. Przyczyną zmian są stale rosnące nakłady związane z finansowaniem leczenia schorzeń przewlekłych, inaczej zwanych cywilizacyjnymi, warunkowanych behawioralnie. W ich etiologii podkreśla się długotrwały wpływ niekorzystnych zachowań zdrowotnych na występowanie schorzenia.

Ewolucja poglądów dotyczących zdrowia i choroby

Od zarania dziejów zdrowie stanowiło istotną sferę zainteresowania. Traktowano je jako dar, zasób umożliwiający realizację celów życiowych, natomiast chorobę postrzegano jako karę za przewinienia czy nieposłuszeństwo jako przekleństwo.

Hipokrates uznawany za ojca medycyny był jednym z pierwszych, który starał się uporządkować poglądy na zdrowie i chorobę. Jego zdaniem dobre samopoczucie – zdrowie, i złe samopoczucie – choroba, miały być związane z zaburzeniem równowagi między człowiekiem a otoczeniem. Według niego zdrowie warunkował stan równowagi pomiędzy czterema cieczami ciała: żółcią czarną, krwią, śluzem i żółcią żółtą. Zaburzenie układu poszczególnych cieczy miało być przyczyną choroby.

Hipokrates opierał diagnozowanie na wnikliwej obserwacji chorego, dostosowując terapię do indywidualnych potrzeb pacjenta. Jako jeden z pierwszych uważał, że klimat i środowisko również wywierają wpływ na stan zdrowia. Pogląd ten stanowi pierwsze naukowe, udokumentowane zastosowanie leczenia klimatycznego jako wspomagania, wzmacniania zasobów dla zdrowia. Praca Peri aeron, hydaton, topon (O powietrzu, wodach i okolicach) została przetłumaczona na wiele języków, m.in. na język polski – tłumaczenia dokonał Henryk Łuczkiewicz (1826–1891).

Jako cenne dla profilaktyki i promocji zdrowia uznawane są również znaczące zasługi wybitnego lekarza perskiego Avicenny (980–1037) uznawanego za ojca nowoczesnej medycyny. Jego myśli dotyczące wpływu jednostki na własną egzystencję były rewolucyjne wobec obowiązującej ówcześnie teocentrycznej teorii miejsca człowieka w otaczającym go środowisku. Avicenna nie traktował choroby jako bożego dopustu czy kary, lecz dostrzegał związek pomiędzy zaniechaniami lub niewłaściwym zachowaniem zdrowotnym a występowaniem schorzenia. Promując higienę jamy ustnej, zauważał, że nie należy zębów zbyt mocno pocierać popiołem, aby nie uszkodzić szkliwa.

Ciekawostką jest, że ząb neandertalczyka znaleziony w jaskini Stajnia w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej nosi ślady używania wykałaczki. Około 5000 lat p.n.e. higieną jamy ustnej interesowali się Sumerowie i Hindusi, polecając oczyszczanie zębów rozgryzionymi gałązkami. W medycynie chińskiej dostrzegano związek stanu zdrowia jamy ustnej z ogólną kondycją zdrowotną człowieka. Majowie wykorzystywali zęby zwierzęce do uzupełniania utraconych zębów ludzkich. Etruskowie podejmowali próby protezownia braków zębowych. Dbałość o higienę jamy ustnej cechowała Greków i Rzymian, promowano tężyznę fizyczną, higienę i prawidłowe odżywianie. W starożytnym Babilonie znaleziono instrukcje sporządzania mieszanin mających chronić zęby przed chorobą próchnicową. W terapii schorzeń jamy ustnej powszechnie stosowano ziołolecznictwo. Celsus używał ołowiu (plumbum – Pb) do wypełniania ubytków próchnicowych – zawdzięczamy mu popularną nazwę wypełniania: plomba.

W Polsce również mamy przykłady wielowiekowych tradycji związanych z promocją zdrowia. Dnia 12 maja 1364 r. król Kazimierz Wielki założył Akademię Krakowską, na której powołano dwie katedry medycyny, osiem katedr prawa i jedną – nauk wyzwolonych. Uczelnia wykształciła wiele wybitnych postaci. Jan Długosz (1415–1480) pisał o barbarzyńskich zwyczajach Litwina Jagiełły (zachowaniach nieznanych ówczesnym): „ręce wodą obmywał, kąpał się codziennie, sypiał i wczasował się aż do południa, alkoholu nie pijał”. Zachowania prozdrowotne króla były na tyle niecodzienne, że odnotowano je w średniowiecznych kronikach.

Pierwszą próbę popularyzacji higieny podjął profesor Akademii Krakowskiej – Maciej z Miechowa, zwany Miechowitą (1457–1523), uważany za polskiego Hipokratesa. W dziele Conservatio sanitatis (Pielęgnowanie zdrowia) opublikowanym w 1522 r. opisał sposoby wzmacniania zasobów korzystnych dla zdrowia poprzez racjonalne odżywianie i higienę. Wskazywał również metody leczenia schorzeń jamy ustnej. W 1535 r. Andrzej Glaber z Kobylina (ok. 1500–ok. 1572), ksiądz, lekarz, profesor Akademii Krakowskiej, humanista, propagator wiedzy zdrowotnej, przetłumaczył na język polski dzieło Gadki o skłonnościach członków człowieczych. Był zwolennikiem wszechstronnego kształcenia kobiet jako tych, które mają istotny wpływ na zdrowie członków rodziny poprzez racjonalne żywienie, hartowanie, sprawowanie właściwej opieki nad dziećmi.

Jan Saryusz Zamoyski (1542–1605), założyciel Akademii Zamojskiej, zwykł mawiać: „wypada szlachcicowi mieć pojęcie o własnym ciele i znać główne zasady nauki lekarskiej”. Stanisław Konarski (1700–1773) w zaleceniach dla uczniów Collegium Nobilium wskazywał: „ochędostwo około siebie, twarzy, rąk, szyi, uszu codzienne umycie, włosów sczesanie, paznokciów oberżnięcie (…) rzeczy na swoich miejscach, ostrożność ze świcami, oraz obowiązkowa edukacja fizyczna”. Natomiast Grzegorz Piramowicz (1735–1801), uważany za ojca polskiej higieny szkolnej, podnosił istotność profilaktyki dla wzmacniania zasobów dla zdrowia, a nawet jej dominację nad leczeniem.

Promotorem higieny i dietetyki oraz pionierem wychowania fizycznego dzieci i młodzieży był Jędrzej Śniadecki (1768–1838). Opisał on metodę leczenia krzywicy za pomocą ekspozycji na światło słoneczne. Wskazywał szczególną rolę opiekunów we wdrażaniu korzystnych zachowań zdrowotnych wobec dzieci (ryc. 6).

Teofil Kaczorowski (1830–1889) był pierwszym lekarzem, który sformułował i opublikował teorię związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy stanem zdrowia jamy ustnej a występowaniem zakażeń odległych narządów, nazwanych następnie schorzeniami odogniskowymi.

Oceniając historycznie ujęcie problematyki zdrowia i choroby, zauważamy, że już wówczas w postępowaniu lekarskim dominowało podejście holistyczne (gr. holos – cały, całkowity), które polegało na całościowym, równorzędnym postrzeganiu wszystkich aspektów dotyczących zdrowia i choroby: fizycznych, psychicznych, społecznych i środowiskowych.

Rycina 6. Jedno z przełomowych dzieł Jędrzeja Śniadeckiego dotyczące konieczności dbania o populację w wieku rozwojowym.

Wraz z postępem wiedzy medycznej, od drugiej połowy XIX w., rozwijano w medycynie specjalności szczegółowe. Lekarz zajmował się wyłącznie aspektem zdrowia podległym jego specjalizacji, uznając, że w tak obszernym spectrum wiedzy jak medycyna nie jest możliwe opanowanie wszystkich relacji między poszczególnymi specjalnościami. Obecnie jednak ponownie obserwuje się tendencję do holistycznego traktowania pacjenta i jego schorzeń w celu osiągnięcia pełnej harmonii biopsychospołecznej: jednoczesne zajęcie się leczeniem schorzenia oraz pochylenie się nad duszą człowieka, jego emocjami – z zamiarem efektywniejszego przywracania zdrowia, radości i chęci życia, dokonywania zmian, pokonywania trudności. Zmieniono relację lekarz–pacjent z paternalistycznej, w której medyk jako profesjonalista decydował o wdrażaniu określonych metod leczenia, na doradczą, uznając, że zdrowie przede wszystkim zależy od pacjenta, którego przewodnikiem-doradcą powinien być lekarz. Podstawą obecnych relacji sprzyjających leczeniu jest eliminacja ryzyka biomedycznego.

Teoretyczne koncepcje zdrowia

Do chwili obecnej w medycynie rywalizują ze sobą dwie koncepcje zdrowia:

• socjomedyczna definiowana jako optymalna zdolność do pełnienia funkcji społecznych,

• socjoekologiczna definiowana jako stan równowagi potencjału zdrowotnego, traktowanego holistycznie.

Definicje zdrowia

Zdrowie jest pojęciem abstrakcyjnym i niejednoznacznym. W literaturze można spotkać wiele jego różnych definicji, co wskazuje na fakt, że żadna z nich nie jest pełna i zadowalająca. Zdrowie definiowane jest w kategoriach pozytywnych, jako wartość uniwersalna, nadrzędna, czynnik motywujący do wdrażania działań prozdrowotnych. Henry Siegerist zaproponował w 1945 r., by opisywać je jako „pozytywne, pełne radości i ochoty wykonywanie obowiązków, które życie nakłada na człowieka”.

Propozycja ta stała się podstawą zdefiniowania pojęcia „zdrowie” i przyjęcia w 1946 r. przez WHO, że: „zdrowie jest stanem pełnego dobrego samopoczucia fizycznego, psychicznego i społecznego, a nie tylko brakiem choroby lub niepełnosprawności (niedomagania, ułomności)”.

Włączenie aspektu socjologicznego, społecznego dobrostanu zakłada, że zdrowie to taki stan, w którym jednostka wykazuje optymalną umiejętność efektywnego odgrywania ról i zadań wyznaczonych przez proces socjalizacji z uwzględnieniem osobniczych możliwości. Człowiek jako istota społeczna winien pełnić funkcje służebne na rzecz społeczności, w której funkcjonuje.

Zdrowie definiowane w kategoriach biopsychospołecznych oznacza dobrą jakość życia (dobre samopoczucie, szczęście, zadowolenie, satysfakcję zawodową, samorealizację), zdolność do normalnego funkcjonowania, osiąganie szczytu możliwości, wszechstronny rozwój, pełny potencjał biologiczny dający możliwość samorealizacji i twórczego życia, warunkującego osiągnięcie pełnej harmonii. Wyznaczono w ten sposób jeden z podstawowych filarów medycyny, obok pozostałych, tj. profilaktyki, leczenia i rehabilitacji, ukierunkowany na tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu.

Dobrą jakość życia traktowaną holistycznie doceniał prof. Julian Aleksandrowicz (1908–1988, pseud. Doktor Twardy). Uważał, że zdrowy człowiek akceptuje świat, własne „ja”, ma poczucie fizycznej, psychicznej, etycznej wartości i estetycznego dostatku. Twierdził, że całościowe podejście do chorego człowieka może przywrócić zdrowie nawet osobom nieuleczalnie chorym poprzez aktywację pasji lub włączenie w interesującą działalność. Już w końcu lat 80. XX w. ostrzegał przed nieprawidłową dietą, skażeniem środowiska, nieodpowiedzialnym, bezkrytycznym podejściem do postępu cywilizacyjnego jako czynników działających destrukcyjnie na zdrowie. Czynniki te jego zdaniem miały zapoczątkować epokę homo crudus – człowieka okrutnego, egoisty niezdolnego do poszanowania norm etycznych i praw innych podmiotów funkcjonujących w społeczności, a szczególnie do poszanowania praw dziecka – bytu w całości uzależnionego od osoby dorosłej.

Współcześnie, niespełna 30 lat po przemyśleniach Aleksandrowicza, podkreśla się w publikacjach niekorzystny wpływ na zdrowie człowieka wszechobecnej agresji elektronicznej (cyberagresji) wykorzystującej nowoczesne technologie. W środowisku funkcjonowania „człowieka cybernetycznego” zauważa się również niekorzystne skutki zdrowotne, wynikające z nieprawidłowych relacji interpersonalnych. Dochodzi bowiem do zaburzenia, a często nawet zastąpienia bezpośrednich relacji społecznych face to face, rozwijanych przez tysiące lat w toku zmian ewolucyjnych, wirtualnymi relacjami w cyberprzestrzeni. Badacze prowadzący obserwacje różnych środowisk podkreślają, że nowe zjawisko społeczne, związane z wykorzystaniem środków masowego przekazu: w rodzinie, pracy, szkole, definiowane jako cyberprzemoc, ma coraz większe, niekorzystne znaczenie dla zdrowia psychicznego i społecznego jednostki oraz populacji.

Dla osiągnięcia ogólnego dobrostanu jednostki i społeczeństw istotne są poszczególne obszary zdrowia. Wśród oceny jego składowych, wpływających na jakość życia człowieka, wyróżniamy:

• zdrowie fizyczne – związane z biologicznym funkcjonowaniem organizmu,

• zdrowie psychiczne – związane z aspektami poznawczymi, takimi jak myślenie, uczenie się i realizacja potencjału intelektualnego wynikającego z procesu socjalizacji jednostki,

• zdrowie duchowe, emocjonalne – obszar zdrowia psychicznego odpowiadający za zdolność do dawania i brania, okazywania ciepła, bezwarunkowej miłości, radzenia sobie z lękiem, stresem, dający wewnętrzną siłę i spokój,

• zdrowie społeczne – odpowiadające za nawiązywanie i rozwijanie prawidłowych relacji międzyludzkich,

• zdrowie seksualne – związane z pozytywnym i pełnym szacunku podejściem do seksualności, relacji międzyludzkich oraz seksualnych potrzeb człowieka,

• zdrowie prokreacyjne (reprodukcyjne) – ściśle związane ze zdrowiem seksualnym, dające największą szansę na posiadanie zdrowego potomstwa.

W medycynie w związku z pojęciem „zdrowie” funkcjonuje również określenie homeostaza. Oznacza ono: zdolność jednostki do efektywnego, skutecznego przeciwstawiania się stresorom pochodzącym ze środowiska, w którym funkcjonuje, z ujęciem aspektów psychologicznego i psychosomatycznego jednostki, w celu utrzymania stałości środowiska wewnętrznego.