Spis treści

Napój cienisty [1936]

Powieść o rozumnej dziewczynie

Powieść o rozumnej dziewczynie

Sen

Pierwsza schadzka

Rozmowa

Dziewczyna przed zwierciadłem

Namowa

Niewiedza

Tajemnica

Zmierzch

* * * (Gdy domdlewasz na łożu, całowana przeze mnie)

We śnie

Nocą umówioną

Po ciemku

Nad ranem

Romans

Zaklęcie

Wyznanie spóźnione

* * * (Już czas ukochać w sadzie pustkowie bezdomne)

Piosenka

Zmierzch bezpowrotny

Brat

Tamten

Nocą

* * * (Tam na rzece jest na pewno łódź)

Wiersz księżycowy

Dziewczyna

Dżananda

Postacie

Postacie

Matysek

Dzień skrzydlaty

Bałwan ze śniegu

Pszczoły

W zakątku cmentarza

Kocmołuch

Znikomek

Wiosna

Srebroń

Kopciuszek

Lalka

Akteon

Alcabon

W pałacu królewny śpiącej

Marcin Swoboda

Poeta

Urszula Kochanowska

Jadwiga

Migoń i Jawrzon

Zmierzchun

Śnigrobek

Wrogowie

Kochankowie

Karczma

Ludzie

Anioł

Niewidzialni

Goryl

Pozorzanie

Dokoła klombu

Panna Anna

W chmur odbiciu

W chmur odbiciu

Poranek

Wół wiosnowaty

Przed świtem

Z lat dziecięcych

Wieczór

Niedziela

Magda

Przedwieczerz

W odmętach wieczoru

Powrót

W śniegu

Po deszczu

Pejzaż współczesny

Mimochodem

* * * (Módlmy się śród drzew)

* * * (Uwiędły sad)

* * * (Płomienny uśmiech nietrwałych zórz)

* * * (Zwoływali się surmą na wrzawę-zabawę)

* * * (Coś tam mignęło dalekiego)

Spojrzystość

Spojrzystość

W lesie

Strumień

Zwierzyniec

Ćmy

Zwiewność

Wspomnienie

Sen

Klęska

Noc

W czas zmartwychwstania

W trwodze

Wiedza

Samotność

* * * (Po co tyle świec nade mną, tyle twarzy?)

Na poddaszu

Trupięgi

Chałupa

Niewiara

Przechodzień

Zły jar

Modlitwa

* * * (Bóg mnie opuścił – nie wiem czemu…)

Do siostry

W nicość śniąca się droga

Cmentarz

Za grobem

Ubóstwo

Betlejem

Po śmierci

W nicość śniąca się droga

Słowa do pieśni bez słów

Marsjanie

Pan Błyszczyński

Eliasz

Dwaj Macieje

Dziejba leśna [pośm. 1938]

I

[Niegdyś dom mój ochoczy i świat za dąbrową]

[Tu jestem – w mrokach ziemi i jestem – tam jeszcze]

Wczesnym rankiem

Południe

Zachód

[Idzie zmierzch od zapłotków – od stodół – od jarów]

Krajobraz utracony

II

Krzywda

* * * (Com uczynił, żeś nagle pobladła?)

O zmierzchu

Prośba

[Wracam, wracam po długiej rozłące]

Skończoność

[Dreszcze nasze u warg się spotkały. Powieki]

[Twój portret z lat dziecinnych… Ten uśmiech niecały]

[Lubię szeptać ci słowa, które nic nie znaczą]

Szczęście

III

[Jam – nie Osjan! W zmyślonej postaci ukryciu]

[Wyruszyła dusza w drogę… Dzwonią we dzwony]

[Puściła po stole swawolący wianek]

[Skrzeble biegną, skrzeble przez lasy, przez błonie]

[Spotykam go codziennie. Twarz, wklęta w ramiona]

[Przez śnieżycę, co wyjąc, powiększa przestworza]

Tango

[Zbladła twarz Don Żuana, gdy w ulicznym mroku]

IV

Miłość stroskana

Usta i oczy

Wiersz konny

[Ciało me, wklęte w korowód istnienia]

[Jak niewiele ma znaków to ubogie ciało]

* * * (Śni się lasom – las)

* * * (Dłoń zanurzasz w śnie)

* * * (Mrok na schodach. Pustka w domu.)

[Boże, pełen w niebie chwały]

Pogrzeb

Śmierć wtóra

Sen wiejski

[U wód Hiranjawati – nad brzegiem żałoby]

Dziejba leśna

Poezje rozproszone

Sekstyny

Sonet I

Z cyklu „Sny”

Ideały

Na stepie

Śród nocy

Za górą

Sonet II

Fragment

Pieśń o cierpieniu

Park w śniegu

Sonet

Jesienią

W noc księżycową

Sonet

Z wędką

Sen świecy

Z sonetów ukraińskich

Ubóstwo miłości

Z dziennika

O umówionej godzinie

Las

Baśń

Z dziennika

Ze wspomnień dzieciństwa

Wierzba

Z dziennika

Niedopita czara

* * * (Tę siną gwiazdę, co zna się z jeziorem)

Mroźny ranek

Podróż

W państwie zmierzchów

Wiersze rosyjskie

Песни василисы премудрой. pieśni przemądrej wasylisy

Pieśni Przemądrej Wasylisy (przełożył Marian Pankowski)

Лунное похмелъе

Ночь

Сад и луна

Беглый сон

Новолунницы

Песня про себя

Два белые крыла

Полумесяц над ракитой

Древняя повесть

Лунный летописец

Лунный нищий

Księżycowe upojenie

Noc (przełożył Marian Pankowski)

Sad i księżyc (przełożył Jacek Trznadel)

Pierzchły sen (przełożył Marian Pankowski)

Księżycówne (przełożył Marian Pankowski)

Pieśń o sobie samym (przełożył Jacek Trznadel)

Dwa białe skrzydła (przełożył Jacek Trznadel)

Półksiężyc nad łozami (przełożył Marian Pankowski)

Dawna opowieść (przełożył Marian Pankowski)

Księżycowy dziejopis (przełożył Marian Pankowski)

Księżycowy żebrak (przełożył Jacek Trznadel)

Волны живые

Fale życia (przełożył Jacek Trznadel)

Wzlata nad ziemię

Dwa krzyże

* * * (Dziewczyna do miłości wstępuje krainy)

W pobliżu cmentarza

[W liściach jarzy się chlorofil]

[Miriamowi na ognisty kierz]

[Pieśni me jeziornym przyrównałem dnom]

Spowiedź

Dziwożona

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

NAPÓJ CIENISTY
[1936]

POWIEŚĆ O ROZUMNEJ DZIEWCZYNIE

POWIEŚĆ O ROZUMNEJ DZIEWCZYNIE

I

Tak mówię do dziewczyny: Nie wwódź mnie w bór ciemny,

Nie wołaj po imieniu, nie patrz oko w oko –

Bo nigdy nie wiadomo, co za stwór tajemny

Z mroku na świat pod ludzką przychodzi powłoką.

A nuż jestem odmienny, niźli tobie chce się –

Niż ten, którego tulisz w niemej pieszczot skardze.

Poznasz mię nad jeziorem – i w polu i w lesie –

A nie poznasz na łożu, nie poznasz przy wardze.

O, nie pytaj mnie o nic! Nie widuj mnie we śnie!

Ufaj moim pieszczotom, wierzaj w me tumany.

W ramion twoich zaciszu pragnę tak bezkreśnie

Zasnąć choćby na chwilę – inny i nieznany.

Nuć mi do snu cokolwiek, byle oczy zwierać.

Niech twa pierś mię kołysze, jak chce i jak umie –

A gdy przyjdzie godzina, nie wzbraniaj umierać!

Wszak rozumiesz? Nieprawdaż?

Dziewczyna rozumie.

II

I znów mówię: Gdy w nagłej stu zmierzchów żałobie

Czekałaś na me przyjście, nim się Bóg nadarzy –

Mnie tylko, mnie jednego nie było przy tobie!

Zapóźniłem się… Winna jakaś mgła bez twarzy…

Nieraz w obcych mi cieniów biegnę rozwiewiska

I zatracam ścieżynę do własnej rozpaczy.

Czemuż jestem daleki? A ty – czemu bliska?

I tak zawsze i zawsze i nigdy inaczej!

Czemu wczoraj tę brzozę wśród słońca błyskotów

Ozdobiłem, pląsając, w perły i korale?

Dziś dla ciebie mi zbrakło strwonionych klejnotów,

Puste są moje dłonie i czcze moje żale.

Czasem bywają takie na uboczu święta,

Dusza przez sen tak szumi, że w tym właśnie szumie

O tych, których się kocha, najmniej się pamięta…

Wszak rozumiesz? Nieprawdaż?

Dziewczyna rozumie.

III

I znów mówię: Nie było i nigdy nie będzie!

Stać się miało gdziekolwiek i już się nie stanie!

Chciałem chatę snom ciosać i biec na spotkanie

I zamieszkać wraz z tobą w miłosnym obłędzie.

Czemuż dusza w mrok dąży? Czemu losem zwie go?

Nigdy razem! A wpobok czas pusty się wlecze.

Czy jest we mnie ktoś inny, oprócz mnie samego,

Co ulega tym smutkom, którym ja krwią przeczę?

O, spojrzyj, jak ja teraz bezwolnie się trudzę,

Szczęściu swemu dziwaczne gromadząc przeszkody!

Jak swe żale uśpione o północy budzę

I jak idąc ku tobie, omijam ogrody!

Mógłbym duszę po kwiatach dla ciebie roztrwonić,

Mógłbym śmiercią oślepły znaleźć cię w gwiazd tłumie,

Ale szczęścia własnego nie potrafię bronić!

Wszak rozumiesz? Nieprawdaż?

Dziewczyna rozumie.

IV

I znów mówię: Gdy zazdrość w pustce mię zaskoczy,

Śnię o innej… Nikt nie wie, czym jest jej pieszczota.

Ma wszystkich zmarłych dziewcząt niezbadane oczy.

Suknia jej – prosto z bajki – cała brzmi od złota!

Jedziem w modrej karocy. Usta ku mnie chyli.

Tłum wyśnionych cudaków w zachwyceniu czeka

Na pierwszy pocałunek… Ona jeszcze zwleka,

A ja ciebie wśród tłumu postrzegam w tej chwili.

Stoisz – chora i w łachman odziana żebraczy.

Widzisz mnie. Ja umyślnie wzrok utkwiłem w niebie.

I starzejesz się z bólu i brzydniesz z rozpaczy,

I nikt już, nikt nie zdoła dziś pokochać ciebie!

Więc biegnę z nagłym krzykiem, chwytam cię w ramiona

I płacz piersi schorzałej pieszczotami tłumię!

Umierasz, a ja szepcę: „Wiedziałem, że skona!” –

Wszak rozumiesz? Nieprawdaż?

Dziewczyna rozumie.

V

Rozumie i piersiami chce karmić noc ciemną,

A na byle skinienie swe czoło rozchmurza,

I wie, że o mnie trzeba rozmawiać nie ze mną,

I dumając o wszystkim, dłoń w kwiatach zanurza.

Śledzi drogi dalekiej zbłąkaną krzywiznę,

Gdzie wzrok ginie, jak w nurtach rozwiewnej mogiły,

I w zwierciadle przegląda swoje wargi żyzne,

Czy mnie bardziej, niż ona, ku sobie zwabiły?

I przesłania je dłonią i patrzy ciekawie,

Czym jest bez nich? Czy sobą? I nie wie, czy sobą?

Bo dla oczu, zwierciadła zbłyskanych żałobą,

Ubożeje ust brakiem, że nie ma jej prawie…

A gdy przyjdę – zwierciadło żegna znakiem krzyża

I wprzód wargi podaje w skupionej zadumie,

A potem – dośmielona – całą siebie zbliża

I całuje i płacze i wszystko rozumie!…

SEN

Śniło mi się, że konasz samotnie,

Mnie nie było, ale jestem już!…

Biegłem do cię powrotnie, powrotnie

Poprzez gęstwę błyskawic i burz.

Leżysz – męką szpecona bezkarną

I zanikiem wychudzonych lic.

Dłonie twoje do próżni się garną…

Patrzysz na mnie i nie mówisz nic.

Więc porwałem cię w ramion spowicie

Razem z śmiercią, co twe piersi ssie

I swe własne tchnąłem w ciebie życie –

Tchnąłem życie – i zbudziłem się!

PIERWSZA SCHADZKA

Pierwsza schadzka za grobem! Rozwalona brama.

Stąpaj pilnie!… Ucałuj ten po drodze krzak.

Czy to – ty? – Już zmieniona, a jeszcze – ta sama?

Upewnij!… Wzrok mi słabnie… Podaj dłonią znak!

Nie ma znaków! Od dawna już w nic się rozwiały!

Nie ma żadnych upewnień! Nikt nie wierzy w nas!…

Zmilkły śmiechy w ciemnościach i płacze ustały.

W pajęczynie po kątach zagnieździł się – czas…

Zejdź z drogi – ćmom i kwiatom!… Postroń się złudzeniom!…

Chyba najrzeczywistszy jest ten – siana stóg…

Czemu płaczesz? – Dla ludzi, oddanych istnieniom,

Ból nasz – ledwo jest dreszczem księżycowych smug.

ROZMOWA

– Czekam na ciebie – żywa,

Zbudzona, niecierpliwa.

Pożądam nieprzytomnie

Twych dłoni, warg i lic –

I śpiewam, póki o mnie

Śmierć jeszcze nie wie nic!

Czemu od jezior strony

Zaklęty i spóźniony

Przychodzisz w nocy znój,

Kochanku mój?

– Przychodzę na lamenty,

Spóźniony i zaklęty.

Ciało się moje mroczy,

Ze śpiewu idąc w śpiew.

Nie wiedzą błędne oczy,

Jak odbić zieleń drzew?

I te, co się płomienią,

Złe sny poza zielenią?

Nim pierwszy zwiędnie liść,

Mów – dokąd iść?

– Idź w koło – idź w półkole…

Idź miedzą poprzez pole –

I rozpaloną głowę,

Burzliwych pełną zórz,

Na maki purpurowe,

Mijając chabry, złóż!

Traw zieleń, błękit nieba

Raz jeszcze ujrzeć trzeba…

Przypomnieć jeszcze raz

Świat wokół nas…

– Widziałem sny ogromne,

Lecz już ich nie przypomnę.

Wiosenne spadły deszcze,

A nie ma moich snów!

Raz jeszcze i raz jeszcze

O makach w polu mów!

Bądź dla mnie – jako ruczaj,

Głębiny mnie nauczaj –

I wędrowania w dal,

I szmeru fal!

– Nie jestem ja ruczajem

W dolinie poza gajem,

Lecz w lesie – nagłym kwiatem

Zakwitnę do twych stóp.

To – wszystko! Nic – pozatem!

Pozatem – mgła i grób…

Patrz w sady – łąki – lasy,

Jak w kres po wszystkie czasy!

Patrz we mnie, jako w zdrój –

Kochanku mój!

DZIEWCZYNA PRZED ZWIERCIADŁEM

Zwierciadło moje, bezdenny strumieniu,

Tajemnych zwierzeń odwzorny krysztale!

Po jakim żwirze, po jakim kamieniu

Z otchłani w otchłań włóczyłeś swe fale,

Nimeś wytropił sny moje i dotarł

Do mej sypialni, zbielałej od znoju,

By znieruchomieć na ścian mych postoju –

Srebrny – w szkarłatnym rozdwojeniu kotar!

Z jakich ty dolin nieznanych i lasów

Wybiegłeś, szumiąc i dzwoniąc po darni,

By zanieszumieć w pobliżu atłasów

Mojego łoża i mojej męczarni!

Czeka mnie zawsze w twych głębiach udusznych

Schadzka ze sobą! I nikt nie wyśledzi

Pieszczot, którymi, jak lgnistym snem, bredzi

Ciał dwoje, sobie nawzajem posłusznych…

Z nich jedno, chłonąc upojeń mgłę białą,

Własnym spojrzeniem swą nagość bezwstydzi,

A drugie – w lustrze – udaje, że widzi,

I tak omdlewa, jak gdyby widziało…

Strumieniu, piersi chłodzący mi obie!

Ciało omyte fal twoich wezbraniem

Zbywa się nagle niewiedzy o sobie

I siebie pierwszym ogarnia kochaniem!

Bo któż mnie kochać potrafi zgadliwiej,

Niźli – ja sama? Któż baśń o pieszczocie

Spełni?… Kto dłonią, zagrzebaną w złocie

Mych włosów, w taki lwi sen rozegrzywi

Tę przędzę nikłą? Kto równy mi w szale

Usta pokrwawi o sen mój, nim pierzchnie?

Niczyja – będę!… Wzburz gładką powierzchnię,

Strumieniu chłonny! Rozwichrzyj swe fale!

Wystąp z ciasnoty hebanowych brzegów!

I zatop nagle tę moją świetlicę

I łoże, zmorą szarpane noclegów –

A mnie – zazdrosną o głąb topielicę –

Zmień w zwierciadlaną rusałkę, bym ciało,

Samo się w sobie co chwila widzące,

Bawiła pląsem, aż w pył się roztrącę

O śmierć, jak perła o perłę zuchwałą!

NAMOWA

Ty nie słuchaj, dziewczę moje, starej matki trwożnych rad!

Jej się złoci – próg rodzinny, nam się złoci – cały świat!

Co ją nęci – nas przeraża! Nienawiścią do niej spłoń –

Nienawiścią, która do ust odtrąconą tuli dłoń…

Mam ja w piersi – śpiewną burzę, – ty w zanadrzu – wonny los!…

Wiedz, że będzie stara matka przeklinała siwy włos!

W szyb opalu tkwi ukosem odbitego nieba skrót –

Błękitnieje, złociścieje… Razem – w życie! Razem – w cud!

Nierozsądni, nieoględni wywędrujem w taki jar,

Gdzie się czai – nieskończoność i gdzie czyha – wieczny czar!

Nie ociągaj się ze szczęściem! Daj mi tylko dłonią znak –

Dość zamyśleć, dość zapragnąć, by się stało właśnie tak!

Będę ja się w trudach pieszczot zmagał z tobą w mrok i znój –

W twym objęciu i zaklęciu spełnię się – sen skryty twój!

I spełniony, i zjawiony rozpanoszę się śród zórz,

A tych dłoni, co się splotły, nie rozplotę nigdy już!

Przenocujem nicość w słońcu, a za taką w słońcu noc

Oddaj spokój, co uwięził twego ciała czar i moc!

Słyszysz burzy zew znajomy? Złoty miecz przy boku mam.

Pójdźże, dziewczę, w niewiadomość, w bezpowrotność – tylko tam!

To nieprawda, żem cię podszedł pogrążoną jeszcze w śnie,

I że nie ma żadnych cudów! To – nieprawda! Nie i nie!

Czemuż trwonisz czas na wróżby? Naszym będzie cały świat!

Ty nie blednij – ty nie słuchaj starej matki trwożnych rad!

NIEWIEDZA

Nie – ty nie wiesz o tym, nie zgadujesz wcale,

Ile mych przeznaczeń lgnie do twojej dłoni,

Kiedy ją wbrew słońcu odwracasz niedbale,

By chłodniejszym wierzchem – ulżyć zgrzanej skroni.

Nie wiesz, jaki zamęt łudzi mnie i mroczy,

Jaka mrzonka z twoim spoufala ciałem,

Gdy ssąc milczkiem wodę, wznosisz ku mnie oczy

Sponad brzegów szklanki, którą sam – podałem…

A gdy noc cię w drodze do zaświatów zdybie,

I wzdłuż okien spłyną mglistych kotar zwoje –

Nie wiesz, ile czaru tkwi w tej drobnej szybie,

Poza którą do snu naglisz piersi dwoje!

TAJEMNICA

Nikt nas nie widział – chyba te ćmy,

Co puszyścieją w przelocie.

I tak nam słodko, że tylko – my

Wiemy o naszej pieszczocie.

Młodsza twa siostra, zrywając wrzos,

Śledziła szept nasz daleki…

I mówiąc z nami, ucisza głos –

A milknąc – spuszcza powieki.

I po ogrodzie mknie wzdłuż i wszerz,

Zaprzepaszczona w swym śpiewie!

I tak nam słodko, że ona też

Wie o tym, o czym nikt nie wie…

ZMIERZCH

Pierwsza zmierzchu fala

Spływa ponad dach.

W szybach – mrok, a z dala

Słońce się dopala

W nasturcjach i mgłach.

Mąci nam rozmowę

Pustych murów biel…

Dłonie swe różowe

Ściel pod moją głowę –

Nic nie mówiąc, ściel!

Kto swe serce zbada

W taki zmierzch jak ten?

Łza śmiertelnie blada

W snu głębinę spada,

Choć nie wierzy w sen!…

* * *

Gdy domdlewasz na łożu, całowana przeze mnie,

Chcę cię posiąść na zawsze, lecz daremnie, daremnie!

Już ty właśnie – nie moja, już nie widzisz mnie wcale:

Oczy mgłą ci zachodzą, ślepną w szczęściu i szale!

Zapodziewasz się nagle w swoim własnym pomroczu,

Mam twe ciało posłuszne, ale ciało – bez oczu!…

Zapodziewasz się nagle w niewiadomej otchłani,

Gdziem nie bywał, nie śniwał, choć kochałem cię dla niej!…

WE ŚNIE

Śnisz mi się obco. Dal bez tła,

Wieczność się w chmurach błyska.

Lecimy razem. Mgła i mgła!

Bóg, ciemność i urwiska.

Do mgły i mroku naglisz mnie

I szepcesz, zgrzana lotem:

„Toć ja się tobie tylko śnię!

Nie zapominaj o tem…”

Nie zapominam. Mkniemy wzwyż

Do niewiadomej mety.

O, jak ty trudno mi się śnisz!

O jawo moja, gdzie ty?

NOCĄ UMÓWIONĄ

Nocą umówioną, nocą ociemniałą

Przyszło do mnie ciszkiem to przychętne ciało.

Przyszło potajemnie – w cudnej bezżałobie –

Było mu na imię tak samo, jak tobie…

Zajrzało po drodze w przyszłość i w zwierciadło –

Na pościeli zimnej obok się pokładło –

Dla mnie się pokładło, bym je mógł całować

I znużyć – i zużyć – i nie pożałować!

Lgnęło mi do piersi – ofiarnie pachnące,

Domyślnie bezwstydne i – posłuszniejące…

W ciemnościach – w radościach – na granicy łkania

Mdlało od nadmiaru niedoumierania.

I nic w nim nie było, prócz czaru i grzechu,

Prócz bezwiednej woni – wiednego pośpiechu –

I prócz tego dreszczu, co ginie w krwi szumie –

A bez niego ciało – ciała nie rozumie.

PO CIEMKU

Wiedzą ciała, do kogo należą,

Gdy po ciemku obok siebie leżą!

Warga – wardze, a dłoń dłoni sprzyja –

Noc nad nimi niechętnie przemija.

Świat się trwali, ale tak niepewnie!…

Drzewa szumią, ale pozadrzewnie!…

A nad borem, nad dalekim borem

Bóg porusza wichrem i przestworem.

I powiada wicher do przestworu:

„Już nie wrócę tej nocy do boru!” –

Bór się mroczy, a gwiazdy weń świecą,

A nad morzem białe mewy lecą.

Jedna mówi: „Widziałam gwiazd losy!”

Druga mówi: „Widziałam niebiosy!” –

A ta trzecia milczy, bo widziała

Dwa po ciemku pałające ciała…

Mrok, co wsnuł się w ich ściśliwe sploty,

Nic nie znalazł w ciałach, prócz pieszczoty!

NAD RANEM

Śpisz jeszcze… Na twych rzęsach – skra drobna poranku.

Strachy śnią się twej dłoni – bo i drga i pała.

Oddychaj tak – bez końca. Czaruj – bez ustanku.

Kocham oddech twej piersi, ruch śpiącego ciała.

Ileż lat już minęło od pierwszej pieszczoty?

Ile dni od ostatniej upływa niedoli?

Co nas wczoraj – smuciło? Co jutro – zaboli?

I czy zbraknie nam kiedyś do szczęścia ochoty?

Przyjdzie noc o źrenicach zaświatawo łanich

I spojrzy – i zabije… Polegniem – snem czynni…

Jak to? Więc musim umrzeć tak samo jak inni?

Jak ci – choćby z przeciwka?… Pomódlmy się za nich…

ROMANS

Romans śpiewam, bo śpiewam! Bo jestem śpiewakiem!

Ona była żebraczką, a on był żebrakiem.

Pokochali się nagle na rogu ulicy

I nie było uboższej w mieście tajemnicy…

Nastała noc majowa, gwiaździście wesoła,

Siedli – ramię z ramieniem – na stopniach kościoła.

Ona mu podawała z wyrazem skupienia

To usta do pieszczoty, to – chleb do gryzienia.

I tak, śniąc, przegryzali pod majowym niebem

Na przemian chleb – pieszczotą, a pieszczotę – chlebem.

I dwa głody sycili pod opieką wiosny:

Jeden głód – ten żebraczy, a drugi – miłosny.

Poeta, co ich widział, zgadł, jak żyć potrzeba?

Ma dwa głody, lecz brak mu – dziewczyny i chleba.

ZAKLĘCIE

Ptaku nocny, coś bywał za świata rubieżą

I widziałeś umarłych – mów, co czynią? – Leżą.

A co jeszcze? – Wciąż leżą bez przerw, bez wytchnienia.

Nie ma dla nich ni słońca, ni wiatru, ni cienia!

Nie modlą się, nie płaczą, nie śnią i nie wierzą –

I nic – tylko tak leżą! Nic – tylko tak leżą!

Dziewczyna, co się mojej sprzeciwia przemocy,

Niechaj w łożu obłędnym polegnie tej nocy!

Bezoporna, bezsilna, bezbronna, bezwiedna

Niechaj, grzesząc pragnieniem, leży sama jedna!

Niech nie modli się, nie śni, nie płacze, nie wierzy –

I niech tylko tak leży – niech dla mnie tak leży!

WYZNANIE SPÓŹNIONE

Lubię twoim weselem rozniecony gwar –

I twoimi oczami upatrzoną drogę –

I czar w śmiechu zjawiony – ten sam zawsze czar!…

Żem cię dotąd nie kochał – zrozumieć nie mogę!

Dziś, gdy ogród zaszumi lub zaskrzypią drzwi,

Zrywam się, aby stwierdzić pustkę beznadziejną,

I przypomnieć twe kroki – i głos twój – i brwi –

I o ustach i dłoniach pomarzyć kolejno.

Słyszę płacz przewezbrany obłoków i zórz!

Wszystko – klęczy i błaga!… A ty – coraz dalej!

O, nie wracaj, nie wracaj – tylko dłonie złóż

Do modlitwy za wszystkich, co cię nie kochali!

* * *

Już czas ukochać w sadzie pustkowie bezdomne,

Ptaki niebem schorzałe i drzewa ułomne

I płot, co tyle desek w złe stracił godziny,

Że na trawę cień rzuca przejrzystej drabiny.

Już czas ukochać wieczór z tamtej strony rzeki,

I zmarłego sąsiada ogród niedaleki,

I ciemność, co, nim duszę sny do snu uprzątną,

Żywi nas po kryjomu dobrocią pokątną.

Już czas ciułać okruchy ostatniego znoju

W ubogich złocistościach zlękłego pokoju,

I skroń złożyć w twe ręce, wycieńczone mgłami –

I nie płakać – nie płakać wspólnymi siłami!

PIOSENKA

Między mną a tobą – czarna gródź –

Między mną a tobą – martwa łódź.

Takim piersiom za karę – zgon biały,

Że w pobliżu miłosnym nie trwały.

Między mną a tobą – obcy los –

Między mną a tobą – cudzy głos –

Usta w mgłach się bez pieszczot zatracą.

Boże, Boże – dlaczego i za co?

Między mną a tobą – drętwy czar,

Między mną a tobą – ciemny jar –

Zanim ścieżkę upatrzymy własną,

Wpierw się oczy dowiedzą, że gasną…

ZMIERZCH BEZPOWROTNY

Różowieje o zmierzchu twój spłowiały liścik…

Wóz turkocze za oknem. Może sen mój właśnie

Tak odjeżdża w złą ciemność – śpiewnie i kolaśnie…

W niebie – drobnych obłoków napuszysty wyścig!

Reszta Boga – w niebiosach! Zachód, tlejąc, zrudział.

O, uwierzyć w tę Resztę i potrwać w tym błędzie!

W dziejach gwiazdy najdalszej brać zawrotny udział

I zawczasu już srebrnieć tym, co kiedyś będzie…

Lub tam, gdzie żale świata na szczytach się śnieżą,

W tym śniegu, w tym wzbielałym ku zaciszom zgonie

Znaleźć dwie załamane, dwie bez jutra dłonie

I całować, nie wiedząc, do kogo należą…

Gdym twe dłonie w wiosennej całował zamroczy,

Cóżem wiedział o tobie? Nic – śnie mój nietrwały!

A kochałem twe dreszcze, i duszę, i oczy,

I świat cały – i usta – i znowu świat cały!

BRAT

Odtrąciłaś dłoń moją… Zachmurzona zorza

Przeobrażała świat.

A zawołał cię właśnie z pobliskiego łoża

Umierający brat.

Pobiegłaś i wróciłaś… Już nie żył… A w niebie

Chmurom się złocił – los.

Szepnęłaś: „Odtąd tylko należę do ciebie”. –

I w łzach się złamał głos.

I nie patrząc ci w oczy, spytałem półgłosem:

„Czy wiedział?…” Rzekłaś: „Tak”. –

Za oknem, myśl o dalach wzniecając ukosem,

Przemknął na zawsze – ptak.

TAMTEN

Sad, błyskając sękami, cieniście się martwi,

Że trawom ciąży zwiewna niedola błękitów –

I że motyl, co walczył zgrozą aksamitów

Z pachnącą bzem wiecznością – zmarł ciszkiem na marchwi.

Czy pamiętasz młodości dzielny czar? A dalej –

Otchłań wiosny, w niebiosy tak luźnie oprawną?

Albo to – jak ciał naszych pragnęła głąb alej?

Bo mnie wciąż się wydaje, że to tak niedawno!

I któż wówczas nie wierzył w rozpęd naszych łodzi?

W rozwarte dłonią naszą do zaświatów bramy?

Dziś ta wiara już mija – i my z nią mijamy…

Nie! Nie mogę zapomnieć, żeśmy byli młodzi!

Widzę siebie – tamtego, co w łzach się nie zmieścił –

I w nicość wywędrował, wołany daremnie!

Wszakże pieszczę cię dotąd tak, jak tamten pieścił…

A ty wstecz się doń garniesz, choć widmem jest we mnie,

Ale jego widmowość nie całkiem jest pusta –

On się jeszcze odradza na zgliszczach i w dymie!

I gdy mnie – dzisiejszego – całujesz, śniąc, w usta –

Tamten we mgle się budzi – i szepce twe imię!

NOCĄ

Coś bez twarzy i na wznak śpi w gwiazdach niezłomnie,

Śpi i nie chce się zbudzić w tych skier zawierusze.

Mieszkasz w domu nad rzeką i trwożysz się o mnie.

Przyjdę jutro na pewno! Dziś smucić się muszę.

Śpieszy w zaświat na żebry cień brzozy sierocy.

Krzyż chce w przepaść się rzucić z pagórka nad drogą!

Wszyscy naraz bogowie wymarli tej nocy,

I odtąd już się nie mam pomodlić do kogo!

Nie zaufam bezmiarom! Nie załkam w noc ciemną!

Rąk nie wzniosę ku niebu po modlitwy zgonie!

A ty za mnie w tej chwili wyciągasz swe dłonie,

Choć wiesz, że prócz tych dłoni, nic nie ma nade mną!

Jest tylko ta próżnica, w którą czar przelewa

Słońce, ażeby spełnić mgieł wolę daleką…

Ta próżnica – te kwiaty – motyle i drzewa –

Drzewa – kwiaty – motyle – i ten dom nad rzeką…

* * *

Tam na rzece jest na pewno łódź,

Trzeba tylko fale wiosłem pruć.

I na pewno jest za rzeką – dal,

Trzeba tylko wytężyć swój żal.

Patrzysz na mnie – oniemiała snem

Nic nie mówisz, ale wszystko wiem!

Wiem ja, kiedy poruszyć, jak mgłą,

Ciałem twoim, żeby ku mnie szło…

Wiem, jak spojrzeć – co szepnąć… I znów

Dłoń do piersi przytulić bez słów…

Chętna ciału – suknia twoja lgnie

Do tych bioder, co kochają mnie.

Wiem ja wszystko! Ale czemu łkam –

Tego nie wiem, nie pojmuję sam!…

WIERSZ KSIĘŻYCOWY

W księżycowy wniknąć chłód,

Wejść w to srebro na wskroś złote,

W niezawiły śmierci cud

I w zawiłą beztęsknotę!

Był tam niegdyś czar i śmiech,

Tłumy bogów w snów obłędzie –

Było dwóch i było trzech –

Lecz żadnego już nie będzie!

Został po nich – rozpęd wzwyż,

I ta oddal bez przyczyny,

I ten złoty nadmiar cisz –

I te srebrne szumowiny…

Tam bym ciebie spotkać chciał!

Tam się przyjrzeć twemu licu!

Właśnie dwojga naszych ciał

Brak mi teraz na księżycu!

Noc oddycha naszą krwią,

Krew podziemną płynie miedzą…

Nasze ciała teraz śpią –

Nasze ciała nic nie wiedzą…

DZIEWCZYNA

Władysławowi Jaroszewiczowi,

Jego entuzjastycznym zapałom dla dzieł twórczych

i szczerym wyczuciom czarów poetyckich

Dwunastu braci, wierząc w sny, zbadało mur od marzeń strony,

A poza murem płakał głos, dziewczęcy głos zaprzepaszczony.

I pokochali głosu dźwięk i chętny domysł o Dziewczynie,

I zgadywali kształty ust po tym, jak śpiew od żalu ginie…

Mówili o niej: „Łka, więc jest!” – I nic innego nie mówili,

I przeżegnali cały świat – i świat zadumał się w tej chwili…

Porwali młoty w twardą dłoń i jęli w mury tłuc z łoskotem!

I nie wiedziała ślepa noc, kto jest człowiekiem, a kto młotem?

„O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!” –

Tak, waląc w mur, dwunasty brat do jedenastu innych rzecze.

Ale daremny był ich trud, daremny ramion sprzęg i usił!

Oddali ciała swe na strwoń owemu snowi, co ich kusił!

Łamią się piersi, trzeszczy kość, próchnieją dłonie, twarze bledną…

I wszyscy w jednym zmarli dniu i noc wieczystą mieli jedną!

Lecz cienie zmarłych – Boże mój! – nie wypuściły młotów z dłoni!

I tylko inny płynie czas – i tylko młot inaczej dzwoni…

I dzwoni w przód! I dzwoni wspak! I wzwyż za każdym grzmi nawrotem!

I nie wiedziała ślepa noc, kto tu jest cieniem, a kto młotem?

„O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!” –

Tak, waląc w mur, dwunasty cień do jedenastu innych rzecze.

Lecz cieniom zbrakło nagle sił, a cień się mrokom nie opiera!

I powymarły jeszcze raz, bo nigdy dość się nie umiera…

I nigdy dość, i nigdy tak, jak tego pragnie ów, co kona!…

I znikła treść – i zginął ślad – i powieść o nich już skończona!

Lecz dzielne młoty – Boże mój! – mdłej nie poddały się żałobie!

I same przez się biły w mur, huczały spiżem same w sobie!

Huczały w mrok, huczały w blask i ociekały ludzkim potem!

I nie wiedziała ślepa noc, czym bywa młot, gdy nie jest młotem?

„O, prędzej skruszmy zimny głaz, nim śmierć Dziewczynę rdzą powlecze!” –

Tak, waląc w mur, dwunasty młot do jedenastu innych rzecze.

I runął mur, tysiącem ech wstrząsając wzgórza i doliny!

Lecz poza murem – nic i nic! Ni żywej duszy, ni Dziewczyny!

Niczyich oczu ani ust! I niczyjego w kwiatach losu!

Bo to był głos i tylko – głos, i nic nie było, oprócz głosu!

Nic – tylko płacz i żal i mrok i niewiadomość i zatrata!

Takiż to świat! Niedobry świat! Czemuż innego nie ma świata?

Wobec kłamliwych jawnie snów, wobec zmarniałych w nicość cudów,

Potężne młoty legły w rząd na znak spełnionych godnie trudów.

I była zgroza nagłych cisz! I była próżnia w całym niebie!

A ty z tej próżni czemu drwisz, kiedy ta próżnia nie drwi z ciebie?

DŻANANDA

Herminii Naglerowej

z wyrazami uznania i przyjaźni nieustannej

Szedł Dżananda tym lasem, gdzie bywać snem mogę,

A miał drogę – na oślep. Wiadomo: miał drogę!

Węże w blask się nicości wśniwały plamiście,

Słoń się wzgórzył w zaroślach, ciemniejąc łbem w liście.

Małpy w żarach niechlujnych pławiły wzrok dziki,

Ogonem nieprzytomne gmatwając storczyki.

Lampart futrem przegrzanym polegał na grzbiecie

I ssał łapę, ślepiami gnuśniejąc w zaświecie,

A mrowiska, skąd mrówki, jak wylew krwi, płyną,

Pachniały młodej mirry chętną wypociną.

Tchu nie stało wieczności! Nie drgnęły upały!

Świat i zaświat tym samym snem nieruchomiały.

Nie bruździły się trawy, nie skrzypiały krzaki,

Nie szumiały mangowce, nie śpiewały ptaki.

Jedna cisza – od nieba, a druga – od lasu –

Cisza ciszy – nie słyszy… Czas nie czuje czasu…

Dżananda, snem trącony, na polanę zboczył

I zaoczył dziewczynę… I znowu zaoczył…

Leżała, dłużąc w trawie swój dreszcz jednolity.

Paw z nią gruchał, a w pawiu tkwił Indra ukryty.

Porzucił praistnienia zjesieniałość górną,

By się nasnuć jej w oczy tak barwno i piórno!

Krył się w ptaku naprędce i krył się nieściśle,

W pawim wątku, jak w trwożnym mętniejąc domyśle –

I puszyściał jej w szyję i szeptał do ucha,

Aż mu coś odszepnęła dziewczyna-szeptucha,

I zaśmiała się nagle z całej w słońcu duszy,

Usznymi paluszkami zatykała uszy,

I dyszała do pawia, a paw do niej dyszał,

Lecz tego, co mówili, Dżananda nie słyszał.

Śniadą w twarzy miał zawiść, a w oczach miał drwinę,

Duchem smaglił się w pawia. Już kochał dziewczynę!

I gdy paw zmyślnym dziobem włos sypki roztrząsał,

Łuk pochwycił i strzałę w łeb ptaka nadąsał!

Spłoszył się Bóg, w ptaszęcym ledwo skryty ciele,

I odfrunął z trzepotem w bliskie różnoziele.

Zlękłym piersiom, gdy strzała żer nowy odgadła,

Zbrakło pawiej osłony. Dziewczyna – upadła!

I o ziem cisnął Indra upierzenie ptasie,

Co w świat, warcząc, pomknęło – i pobladł w bezczasie

I zawołał: „Kto zgadnie człowieka i strzałę?

Jam dla ciebie te piersi powcielał w sny białe!

We mnie godził cios wszelki, tym kształtom zadany!” –

I pokazał na biodrze ciąg dalszy jej rany…

A ciąg dalszy był nieco podobny do kwiatu:

Źdźbło nieba na szypułce Bożego szkarłatu.

„Spal te zwłoki na kwiatach, gdzie zeszła się ze mną,

Gdym cię jeszcze przyszłością miłował daremną!

Kto dziewczynę przybłąkał w twych pragnień ustronie?

Kto wypulchnił jej wargi i wyśnieżył dłonie?

W tęcze pawie wbóstwiony szalenizną ducha –

Kto twe imię – twarz twoją wmawiał jej do ucha?

Kto miłości i smutku nauczył zawczasu,

Byś kochany był pierwej, nim wejdziesz do lasu?

Aleś ty – wzgardco pawia – zamyślił grześć w grobie

Tego, co los twój w piórach rozszeptał i w dziobie?

Boga chciałeś zmóc w ptaku? Nikczemny sen karła!

Ptak odleciał! – Bóg żyje! – Dziewczyna umarła!” –

I zezem spojrzał Indra na śmierć i na życie

I zniknął! – I był tylko ten zanik w błękicie!

I wrzask pawia skądinąd – i cisza niezwłoczna…

A kto widział tę ciszę – ten wie, że widoczna.

I popatrzył Dżananda na zwłoki dziewczęce

I pomyślał: „To właśnie – jej usta, jej ręce…”

I pomyślał osobno: „To właśnie – jej ciało.

Gdzie ów czas, który płynął, nim wszystko się stało?

Trzebaż było aż takiej miłości i trwogi,

Bym ją stracił, gdy byłem już do niej w pół drogi?

Trzebaż było aż Boga i strzały i pawia,

Bym takiego dosięgnął w ciemności bezprawia?

Gdyby Bóg się nie spłoszył, a ptak się nie minął,

Boga tylko bym zabił! Bóg tylko by zginął!

Ale tak się to niebo skiełznęło po niebie,

Że nie wiem, czy za Boga – czy zmarła za siebie?

I tak się poździerzgało istnienie z istnieniem,

Że śmierć stała się błędem, a błąd – przeznaczeniem!”

I nie wiedział Dżananda, czym w mgłach jego winy

Paw się różni od Boga, a Bóg od dziewczyny?

I nie wiedział, kto strwonił pierś, co się wykrwawia?

On – czy paw nie bez Boga? – Czy Bóg nie bez pawia?

I nie wiedział, czyj zamysł ani zbrodnia czyja?

Kto tu kocha – kto ginie – kto kogo zabija?

POSTACIE

POSTACIE

W marzeniu moim puste na przestrzał komnaty,

Wbrew nocy rozjarzone spiekotą południa.

Cisza. W lustrach się dwoją i troją złe kwiaty.

Bije północ. Snu próżnia nagle się zaludnia.

Idą z mroku, na oślep, śpiesznie i kolejno

Postacie, co swym chodem i bladością czynną

Przypominają kogoś, co zmarł w beznadziejną

Noc, gdy wszystko, prócz niego, umrzeć było winno.

Czarną na białych płaszczach znakowane kresą,

Twarz ode mnie ku snowi odwracają pilnie,

Stąpając po podłodze wiernie i usilnie,

Jakby chciały pokazać, że są tym, czym nie są…

I nie tylko zwierciadła, ale ślepe sprzęty

Odbijają niejasno i niecałkowicie

Owych ludzi, co idąc z odmętów w odmęty,

Chętnie starliby ślad swój i swoje odbicie…

Wiem, że boją się chwili, która zewsząd kroczy,

A w której dłoń wyciągnę i pierwszego z brzegu

Wytrącę, jak sen jeden z reszty snów szeregu,

I zapytam o imię i zajrzę mu w oczy!

Ale który to będzie – nikt nie wie, nie zgadnie…

Przechodzą, los nieznany tłumiąc w płaszczów bieli.

A ja dłoń opóźnioną wyciągam bezradnie

Do tych, co już mijają i już przeminęli…

MATYSEK

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny –

I wygrał i wygrał – płacz zmarłej dziewczyny.

O płaczu bezbrzeżny, dlaczego tak płaczesz?

Dlaczego w pnie drzewne, jak we drzwi, kołaczesz?

Zapomnij o klęsce, a świat się odmieni –

I rosą spłyń w zieleń i spocznij w zieleni!

Lecz nie chciał wypocząć ni wyzbyć się męki –

I różnie się krwawił o kwiaty i sęki –

Czerwony – zielony – srebrzysty – złocisty –

O Boże, mój Boże – płacz bardzo wieczysty!

Takie było Matyskowe granie,

Zanim pieśni nastało konanie.

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny –

I wygrał i wygrał – śmiech zmarłej dziewczyny.

O śmiechu niedobry, dlaczego się śmiejesz?

Dlaczego tak żywcem po lesie szalejesz?

Stłum grzeszną ochotę, zbarcz dźwięk swój – żałobą,

I rozpłacz się wniwecz – i przestań być sobą!

Nie przestał być sobą – i śmieszył sam siebie –

I w barwach się mienił – na ziemi i niebie –

Czerwony – zielony – srebrzysty – złocisty –

O Boże, mój Boże – śmiech bardzo wieczysty!

Takie było Matyskowe granie,

Zanim pieśni nastało konanie.

Grał w lesie Matysek na skrzypkach z jedliny –

I wygrał i wygrał – sen zmarłej dziewczyny.

Śnie błędny – niezbędny, dlaczego tak śnisz się?

Dlaczego tak pilnie majaczysz i skrzysz się?

Przepadnij bez śladu w tym jarze i rowie

Lub w tamtym strumieniu, co wszystko ci powie!…

Lecz nie chciał bez śladu przepadać w bezkresie –

I śnił się i tęczą migotał po lesie

Czerwony – zielony – srebrzysty – złocisty

O Boże, mój Boże – sen bardzo wieczysty!…

Takie było Matyskowe granie,

Zanim pieśni nastało konanie.

DZIEŃ SKRZYDLATY

Rozwidniły się w słońcu dwie otchłanie – dwa światy –

Myśmy byli – w obydwu… A dzień nastał skrzydlaty.

Nikt nie umarł w dniu owym – nie zataił się w cieniu…

I pamiętam, żem myślał o najdalszym strumieniu.

Nie mówiłaś nic do mnie, lecz odgadłem twe słowa.

A on – zjawił się nagle… Zaszumiała dąbrowa.

Taki – drobny i nikły… I miał – ciernie na skroni.

I uklękliśmy razem – w pierwszej z brzegu ustroni.

W pierwszej z brzegu ustroni – w pierwszej kwiatów powodzi.

I zdziwiło nas bardzo, że tak biednie przychodzi.

Ubożeliśmy chętnie – my i nasze zdziwienie…

A on – patrzał i patrzał… Cudaczniało istnienie…

Zrozumieliśmy wszystko! – I że właśnie tak trzeba!

I że można – bez szczęścia… I że można – bez nieba…

Tylko drobnieć i maleć od nadmiaru kochania.

A to była – odpowiedź, i nie było – pytania.

I już odtąd na zawsze przemilczeliśmy siebie,

A świat znów się stał – światem… I czas płynął po niebie.

I chwyciłaś źdźbło czasu, by potrzymać je – w dłoni,

A on – patrzał i patrzał… I miał – ciernie na skroni.

BAŁWAN ZE ŚNIEGU

Tam – u samego lasów brzegu,

Gdzie kruk – jedyny pustki widz,

Ktoś go ulepił z tego śniegu,

Co mu na imię: biel i nic…

Na głowę śmieszną wdział czapulę,

A w bok żebraczy wraził kij –

I w oczy spojrzał mu nieczule

I rzekł na drwiny: „Chcesz – to żyj!”

I żył niezgrabny, byle jaki,

A gdym doń przyszedł śladem trwóg –

Już weń wierzyły wszystkie ptaki,

Więc zrozumiałem, że to – bóg…

Czarował drzewa ócz błyskotem,

Piersią, do której wichry lgną –

I kusił mnie niewiedzą o tem,

Co było we mnie – tylko mną…

Pan ośnieżonej w dal przyczyny

Poprzez ślepotę mroźnych cisz

Patrzał w wądoły i w niziny,

Co mu się śniły wzwyż i wzwyż!

A kiedy poblask wziął od słońca

I w nicość zalśnił – błędny wskaz –

Pojąłem wszystko aż do końca

I uwierzyłem jeszcze raz!

PSZCZOŁY

W zakamarku podziemnym, w mieszkalnym pomroku,

Gdzie zmarły, zamiast dachu, ma nicość nad głową,

W pewną noc Wiekuistą, a dla nas – Lipcową

Coś zabrzękło… Śmierć słyszy i przynagla kroku…

A to – pszczoły, zmyliwszy istnienia ścieżynę,

Zboczyły do tych pustek, jak do złego ula!

Rój się iskrzy tak obco, tak brzęcząco hula,

Że strach w mroku tę jurną ujrzeć pozłocinę!…

A zmarli w zachwyceniu, źrenicę rozwiewną

Przesłaniając od blasku skruszałych rąk wiórem,

Tłoczą się cień do cienia i wołają chórem:

„To – pszczoły! Pamiętacie? To – pszczoły na pewno!”

Przytłumione snem bóle na nowo ich trawią!

Wdzięczni drobnym owadom za zbudzoną ranę,

Z wszystkich sił swej nicości patrzą w skry zbłąkane,

Co wzdłuż śmierci i w poprzek żywcem się złotawią…

Znali niegdyś te cudła złotego pomiotu,

A dzisiaj, zaniedbani w swych mgieł niedobrzysku,

Podziwiają skrzydlatą szaradę rozbłysku

I chyżą łamigłówkę brzęczącego lotu!

Ale drogę powrotną zwęszywszy w odmęcie,

Pszczoły lśnią się gromadą już co chwila rzadszą,

Już – w świat się przedostając, gasną na zakręcie –

Już ich – nie ma! – A oni wciąż patrzą i patrzą…

W ZAKĄTKU CMENTARZA

Mają zmarli w niedzielę ten pośmiertny kłopot,

Że w obczyźnie cmentarza czują się – bezdomnie –

A lubią noc tę spędzać popod mgłą lub popod

Wiecznością, co się w jarach gęstwi nieprzytomnie.

Maria z Bzówka – wygody wspomina izdebne,

Słońce – w łóżku, wiatr – w sieni – i ogród macierzyn,

Gdzie było tyle w radość uchodzących ścieżyn,

A wszystkie takie – trafne i drzewom – potrzebne!…

Żebrak, co się zadławił na śmierć krztyną chleba –

Kijem niegdyś wędrownym obłędnie się babrze

W nieodgadle błękitnym – pełnym Boga – chabrze,

By zeń dla snu wiecznego wydłubać – źdźbło nieba.

Mnich, co po to byt ziemski tłumił bez szemrania,

By pędzić żywot wieczny w sposób nienaganny –

Kreśli palcem na próchnie list do panny Anny

Z życzeniami rychłego w kwiatach – zmartwychwstania.

Panna Anna udaje, że jest – w bezżałobie

I biorąc na kolana młodą mgłę – pieszczochę –

Ukradkiem z pajęczyny tka zwiewną pończochę

Dla brzozy, co tkwi boso na kochanka grobie.

A opodal – mniej więcej naprzeciw rozstaju,

We fraku bezrozumnie skąsanym przez szczura,

Na czele kilku cieni żeńskiego rodzaju

Nieboszczyk Madaleński – prowadzi mazura.

KOCMOŁUCH

Gdy śródlistne trzepoty gilów i jemiołuch

Zmącą ciszy cmentarnej ustrój niezawiły –

Cień z trudem z zaniedbanej wychodzi mogiły,

Cały w rdzach i liszajach – podziemny kocmołuch.

Słońce, grzejąc zmarłego, roztrwania po trawie

Złote krzty – złote supły i złotsze podłużki,

A on zmysłem nicości wyczuwa jaskrawie,

Jak śmierć w słońcu – w kształt nikłej maleje śmiertuszki…

Niezbyt pewny swej jawy i ufny snom niezbyt –

Spogląda oczodołów próżnicą wierutną

W obłoków napuszyście wybujały Bezbyt,

Poza którym nic nie ma, prócz tego, że smutno…

Lecz on smutek w pośmiertnej przekroczył podróży,

Pierś wzbogacił weselem nowego żywota,

A gdy mu nieśmiertelność zbyt modro się dłuży –

Tka snowi wieczystemu wezgłowie ze złota!…

Zazdroszczę mu, bo duszę do trosk ma niezdolną,

Nie wie, co to jest – nędza i żal i pustkowie.

Poznał przepych tajemnic! Niech wszystko opowie,

Bo już – czas! Bo już dłużej przemilczać nie wolno!

Lecz w chwili, gdy chcę zwiewne zadać mu pytania

O słonecznych utrudach, o gwiezdnych mozołach,

Widzę nagle, jak blednąc męczeńsko się słania

Ten zagrobnych ran pleśnią pokryty biedołach!…

W gęstwinie – cieniścieje bezludzie i lśni tam

Zejście nieba na ziemię do drzew na uboczu –

A ja patrzę w mrok jego spustoszałych oczu

I nie pytam już o nic… Już o nic nie pytam…

ZNIKOMEK

W cienistym istnień bezładzie Znikomek błąka się skocznie.

Jedno ma oko błękitne, a drugie – piwne, więc raczej

Nie widzi świata tak samo, lecz każdym okiem – inaczej –

I nie wie, który z tych światów jest rzeczywisty – zaocznie?

Dwie dusze tai w swej piersi: jedna po niebie się włóczy –

Druga – na ziemi marnieje. Dwie naraz kocha dziewczyny:

Ta czarna – snu wieczystego na pamięć barwnie się uczy –

Ta jasna – całun powiewny tka dla umarłej doliny.

Którąż z nich kocha naprawdę? Złe ścieżki! – Głębokie wody! –

Urwiska! – Nawoływania! – I znikąd żadnej pomocy! –

I powikłane od lęku, w mrok pierzchające ogrody! –

A w dłoniach – nadmiar istnienia, a w oczach – okruchy nocy!

I mgła na ustach dziewczyny, rumianych marzeń rozgrzewką –

A kwiaty wzajem się widzą – a zgony wzajem się tłumią! –

Znikomek spożył kęs nieba i mięsza złotą mątewką

Cień własny z cieniem brzóz kilku. A brzozy śnią się i szumią.

WIOSNA

Takiej wiosny rzetelnej, jaką w swym powiecie

Widział Jędrek Wysmółek – nikt nie widział w świecie!

Poprzez okno karczemne łeb w bezmiar wyraził

I o mało się w durną mgłę nie przeobraził!

Lecz umocnił się w karku i nieco przybladłszy,

Łbem pochwiał dla otuchy, i splunął i patrzy…

Jego własna chałupa wraz z babą i sadem

Odwróciła się nagle nieproszonym zadem.

Wieprz-znajomek, nie większy na pozór od snopa,

Biegnie w skradzionych portkach Magdzinego chłopa.

Ryj mu lilią zakwita! Czar bije od przodu!

I z wołaniem: „Gdzie Magda?” – pcha się do ogrodu!

Wóz drabiasty, jaskółczej doznając uciechy,

Z okrzykiem: „Co ja robię?” – frunął ponad strzechy.

A wójt w ślad mu się jarzy to modry, to złoty

I zębami przedrzeźnia znikłych kół turkoty.

Wywróconą na opak do rowu ulicą

Mknie Kachna i płonącą powiewa spódnicą.

Wichrzy się i pokłębia i upałem bucha,

Cała w ogniu i szumie! Pożar – nie dziewucha!

Skry miota wedle woli – nie szuka powodu,

I z szeptem: „Moja wina!” – dymi się od spodu!

A Maciej – ten z przeciwka, co to brak mu klepki,

Konno dybie w niebiosy wesoły i krzepki!

Cały w różach i malwach, coraz nieznajomszy

Pyskiem w niebie wydziwia, jakby służył do mszy.

Tuż obok, jak to bywa między błękitami,

Przelatuje siedząco Pan Bóg z aniołami.

A ten wrzeszczy od rzeczy i na koniu pstroku

To skoczy, to zje malwę, to ginie w obłoku!

SREBROŃ

Nastała noc, spragniona wymian

Mroku na dreszcze w półśnie rosy.

Dąb bałwochwalczo wierzy w Tymian,

We wpływ Tymianu – na niebiosy.

Światła na trawie mrą pokotem –

Śmierć świateł wzrusza leśne knieje.

Północ przedawnia się pod płotem,

A płot – przyszłością gwiazd srebrnieje.

Gdzie jest bezdroże? A gdzie – droga?

Gdzie – dech po śmierci? Ból – po zgonie?

Więc nie ma tchu i nie ma Boga?

I nie ma nic – a księżyc płonie?

Księżyc to – wioska ogromniasta,

Gdzie ciszę ciuła brat mój – Srebroń,

Co siebie własnym snem przerasta,

Więc mu istnienia w srebrze – nie broń!

To – niepoprawny Istnieniowiec!

Poeta! – Znawca mgły i wina.

Nadskakujący snom – manowiec,

Wieczności śpiewna krzątanina.

W sieć rymów łowi srebrne myszy,

I srebrny chwast i srebrną jabłoń –

I rzuca strzępy srebrnej ciszy

Na księżycową błoń czy prabłoń…

„Śmierci! – powiada. – Mrok nas słyszy!

Nie śmiej się w niebo i nie błaznuj!” –

I rzuca strzępy modrej ciszy

Na księżycowy znój czy praznój…

„Jam ten – powiada – co mgłą dyszy

I wie, że Bóg to – łza i zamieć!” –

I rzuca strzępy złotej ciszy

Na księżycową miedź czy pramiedź…

Pełno tam – dolin, wzgórz, bajorów,

Modrych rozwiśleń i udniestrzeń,

I niby scena bez aktorów,

Rozpacza pusta w świetle przestrzeń.

I szepce Srebroń w dal znikomą:

„Nie samym światłem mrok się żywi –

Wszyscy jesteśmy nieszczęśliwi,

Lecz po co srebrnieć? – Nie wiadomo…

Nim śmierć w źdźbło mroku przeistoczy

Pomysł mych łez – i zarys ducha –

Niech mi gwiazdami spyla oczy

Nicości złota rozsypucha!” –

I gdy tak mówi – nicość właśnie

Kłami połyska – zła i szczera –

I jeszcze jedna gwiazda gaśnie –

I jeszcze jeden Bóg umiera.

KOPCIUSZEK

Gdy Kopciuszek łachmanów rozmarzonym zgrzebiem

W balu niedostępnego wdumał się przepychy,

Wróżka, lecąca jutra niepewnym śródniebiem,

Nagle przed nim stanęła. Był wieczór dość cichy.

A ona w cudach pilna i w radości chyża

Utkała z pajęczyny, skradzionej spod płota,

Suknię, co prześwituje do oczu pobliża

Oddalami w szkarłatach zanikłego złota…

Szczypta złudy… Źdźbło jawy… Zaufaj, nim zgaśnie!

Wdzięk nicości zdrobniałej… Garść zlękłego głogu…

Już gotów koralowy naszyjnik, co właśnie,

Lśniąc na piersi dziewczęcej, podobał się Bogu.

Bal się zaczął! Czas jechać! Snom wrzaw się zachciewa!

Więc szczura przedzierzgnęła w tęgiego woźnicę,

A myszy – w dwa rumaki, a wiatr – w uździenicę,

A szum drzew – w tętent koński! Strwożyły się drzewa!…

Bywały różne czasy i różne bezczasy…

Więc dynię, która soków nabrzmiała swawolą,

Przeobraziła w pudło złocistej kolasy,

Co skrzy się od wieczności, że aż oczy bolą!

Bicz zaświstał! Ruszyły rumaki z kopyta!

Złe jary – wyrwy w złudach, zmór pełne kałuże!

Przepaść śni się łbom końskim! Śmierć za koła chwyta!

Baczność, durny woźnico! Oszalały szczurze!

Już zmyliłeś otchłanie!… Brniesz w nicość po grudzie!

Mrok się zaśmiał!… Strach – spojrzeć! Duch blednie człowieczy!

Pędzą konie! O Boże! Szczęść myszom w ich cudzie!…

Grzmi kolasa! O Boże! Miej dynię w swej pieczy!…

LALKA

Jam – lalka. W mych kolczykach szkli się zaświat dżdżysty.

Suknia jawą atłasu ze snem się kojarzy.

Lubię fajans mych oczu i zapach kleisty

Farby, rumieńcem śmierci młodzącej mat twarzy.

Lubię leżeć, gdy pokój słonecznieje czynnie,

Na strojnego dywana narożnej purpurze,

Gdzie irys obok sarny kwitnie bezroślinnie,

A z wieczności pluszowej unoszą się kurze.

Dziewczynce, co się moim bawi nieistnieniem,

Wdzięczna jestem, gdy w dłonie mój niebyt porywa,

I mówi za mnie wszystko, różowa natchnieniem,

I udaje, że wierzy w to, iż jestem żywa.

Pilnie wróży mi z ręki, że w najbliższym maju

W świat wyruszę, a w drogę wezmę chleb i zorze,

By piechtami wędrując po Znaszlitymkraju,

W ustach chłopca-włóczęgi całować bezdroże.

Ubezdrożyć się muszę na ziemi i niebie,

By w chwili, kiedy najmniej spodobam się losom,

Znaleźć się niespodzianie, na przekór niebiosom,

W położeniu – bez wyjścia – bez śmierci – bez siebie.

Mam stały wyraz twarzy, niby Człowiek Śmiechu.

Znam tę powieść i inne… Ta sama dziewczynka

Uczyła mnie czytania, jak się uczy grzechu,

I jestem pełna wiedzy, jak do listów skrzynka.

Mam zamiar pisać powieść, której bohaterką

Jest Praścieżka, wiodąca urwiskami w Pralas,

Gdzie ukryła się lalka – i nikt jej nie znalazł!

Duszę ma z macierzanki i patrzy w lusterko.

Mówi tylko dwa słowa: Papa albo Mama.

Mama – mówi do śmierci, a Papa – do grobu,

I śmieje się… Sen chwieje łbem u próżni żłobu,

A ona śmiechu swego nasłuchuje sama…

Koniec mojej powieści jest ten, że Praścieżka

Odbiera sobie życie… W mgle o tym są wzmianki…

Ginie świat… Z rodzicami znika lalka-śmieszka.

Nic nie ma, prócz lusterka i prócz macierzanki.

Wartoż pisać tę powieść? Baśń wyszła już z mody,

Jak krynolina z tęczy!… Módl się do korala

O wiersz barwny!… Zszarzały dusze i ogrody,

A mnie wkrótce do lalek poniosą szpitala!

Wyrwę w biodrach zasklepią, brew wznowią nad okiem,

Wargom uśmiech narzucą taki, że aż zbrzydnie,

I na pokaz wystawią, abym się bezwstydnie

Do przechodniów łatanym mizdrzyła urokiem.

Stracę wartość. Nastąpią cen spadki i zniżki.

I wówczas, gdy już mroki poczuję w pobliżu,

Wyciągnę dłonie ścisłe i wklęsłe, jak łyżki,

Do Boga, co nie za mnie umierał na krzyżu!

On, wiedząc, jak mi trudno, choć sen się snem łata,

Grać rolę siebie samej na życia arenie,

Dla prób nieśmiertelności, po zniżonej cenie

Nabędzie mnie – za jedną łzę z tamtego świata!

AKTEON

Powieść o Akteonie: wiosna szumi w borze.

Podpatrzył w blask boginię, skąpaną w jeziorze.

Za karę go w jelenia przedzierzgnęła mściwie.

Pokrwawiła się wieczność o leśne igliwie!…

Psy go własne opadły, szarpiąc, jak zwierzynę!

Wpośród godzin istnienia miał taką godzinę!…

Próżno bronił obcego, które boli, ciała!

Śmierć go, psami poszczuwszy, z jeleniem zrównała…

Próżno wzywał na pomoc dawnych towarzyszy,

Nasłuchując ich kroków na pobrzeżach ciszy!

Nikt nie poznał po głosie i po znoju rany,

Że to człowiek – nie jeleń! Duch – upolowany!

Nikt nie zgadł tajemnicy narzuconych wcieleń!

Musiał być tym, czym nie był! I zginął, jak jeleń!

I jam niegdyś był inny. Dziś jeszcze się złocę,

A złociłem się bardziej… Świadkami – złe noce!

Pamiętam dawnych braci rozbłyskane twarze.

Wówczas o czymś marzyłem… Dziś blednę, gdy marzę!

Nikt nie umiał tak istnieć, jak ja, w tej godzinie,

Gdym cię, Boże, podpatrzył! – Duch mój odtąd ginie!

Przemieniony w człowieka za nędzę mej zbrodni,

Dźwigam obce mi ciało w blask Bożej pochodni!

I ginę śmiercią obcą, co mym kościom przeczy…

Inna mi się należy!… Nie chcę tej – człowieczej!…

Ginę, w ludzką powłokę wsnuty, jak w płaszcz zgrzebny.

Kto mnie pozna po płaszczu? Precz z nim! Niepotrzebny!

Kto mnie pozna po głosie, że to ja tak śpiewam?

Milcz, głosie! Nie mój jesteś! Swego już nie miewam…

Majacząc cudzych kształtów zgubną niepodobą,

Nawet w śmierci godzinie nie mogę być sobą!

Krwawą zmorę jelenia unosząc śród powiek,

Próżno wołam o pomoc! – I ginę, jak człowiek!

ALCABON

Był na świecie Alcabon. Był, na pewno był!

O brzóz przyszłość wiódł z mgłami walki nieustanne.

Próżnię życia na karku dźwigał z całych sił!

„Tere-fere!” – tak śpiewał,

Gdy się śmierci spodziewał.

Aż pokochał osiadłą na strychu Kuriannę.

Dur go pchał wzwyż po schodach. Dur, na pewno dur!

We łbie miał złote mroczki i srebrne zamiecie,

Gdy wspinając się ku niej, dawał baczny zór

Na czar, co się po cichu

Tak utrwalał na strychu,

Jakby miejsca zabrakło gdzie indziej na świecie.

W drzwi uderzył oburącz. W drzwi, na pewno w drzwi!

Ktokolwiek w drzwi kołacze – niech wejdzie i kocha!

Kurianna, jak Kurianna… Śni raczej, niż drwi…

Na barłogu – od środka

Patrzy duża i słodka –

Lgnie do niej ufna ciału koszula – ciasnocha.

Znój mu wargi przynaglił. Znój, na pewno znój!

Szedł do niej po ciemnościach, jak wicher po łanie!

Kto ma oczy – niech widzi! Był ich cały trój:

On i barłóg i ona,

I wyrychlił ramiona,

By ją porwać na trwałe wbrew światu kochanie!

Biel jej ciała przywłaszczał. Biel, na pewno biel!

A chłonęła go w siebie ciszkiem, jak mogiła.

Poznał, czym jest czar nocy, szept i chętna ściel,

I tak skochał dziewczynę,

Że wołała w mrok: „Ginę!” –

Bo się pierwszej miłości niechcący broniła.

Gil jej w uszach zadzwonił. Gil, na pewno gil!

Tak tętniła krwią śpiewną, tak drżała w głąb chcenia…

Zdzierż szczęście!… Nie zdzierżyła!… Ledwo kilka chwil!…

Nienawykła do czaru,

Zmarła z westchnień nadmiaru,

Umierając, nie miała nic do powiedzenia!

Strych zawinił wszystkiemu! Strych, na pewno strych!

Z jego wyżyn dał w nicość nura bezpowrotnie –

Zaśmiał się w samo niebo, a przy ziemi – ścichł,

Pilnej śmierci cios tępy

Duszę rozpruł na strzępy,

Aż się z niej wysypały skarby dożywotnie!

Piach się z duszy wysypał! Piach, na pewno piach!

Ten, co w podróż się złoci do zorzy, gdy kona –

Bochen chleba w gwiazd wieńcu – skrót pałacu w mgłach –

Rzęsa Boża – dwie pszczoły –

I trzy z wosku anioły.

Czego tylko nie było w duszy Alcabona!

W PAŁACU KRÓLEWNY ŚPIĄCEJ

Królewna dłoń o martwe zraniła wrzeciono.

Szerzy się snu zaraza!… Śmierć drzemie u płotu…

Drzewa, jawą parując, posnęły zielono.

Motyl zawisł nad studnią skrzydłami bez lotu.

Mrużąc przygasłych ślepi pilne ametysty,

Kot do snu łeb przypłaszczył na perłach w szkatule.

Pies się zwinął oszczędnie w kłębek wiekuisty,

Ogonem myśl o ludziach zaznaczając czule.

Kucharz wbił raz na zawsze nos, pełen spiekoty,

W dym, co zastygł w pióropusz, kędzierzawie zmarły,

I w kierunku wszechświata dzierżył rondel złoty,

Gdzie do dna nicość z sadłem za pan brat przywarły…

Jego żona kochliwa, złoconą kopystką

Szumną zupę bełtając w cwałującym garze,

Zasnęła ciałem – w kuchni, a duchem w bezmiarze

W chwili, gdy pomyślała, że miłość to – wszystko!…

Wujna z stryjną raczyły skamienieć biblijnie

W dwa posągi, godnością napuszone czujną

W czasie, gdy stryjna z króla szydziła przed wujną,

A wujna włos zsiwiały pobarwiała stryjnie…

A w sieni król, że wielbił prostotę kobiecą,

Ściskając pokojówkę w miłosnym rabunku,

Zdrętwiał na samym wstępie tego pocałunku,

Co twarz w dziób niedorzeczny wydłużył mu nieco…

Rój dziadów na portretach w przeszłość zwiesił głowę…

A fotel, gdzie od drzemki głupiejąc bezwiednie,

Paź w uścisku pogmatwał poręcz i królowę,

Pruł się przez sen, co zresztą czynił w dnie powszednie…

Zaś w ostatniej komnacie, na łożu z purpury,

Śniąc o drogich zawczasu minstrelach i skaldach,

Królewna, że tak powiem, byt przeżyła z góry

Z głową w przyszłość wtuloną pod domyślny baldach!…

I w puchach prałabędnych grążyła doszczętnie

Swe ciało tym piękniejsze, że już bez znaczenia…

A twarz bledząc uśmiechem, przydawała chętnie

Stłumionemu istnieniu – wyraz nieistnienia.

MARCIN SWOBODA

Z górskich szczytów lawina, Bogu czyniąc szkodę,

Strąciła w przepaść nizin Marcina Swobodę.

Spadał, czując, jak w ciele kość szaleje krucha,

I uderzył się o ziem ostatnią mgłą ducha.

Poniszczony śmiertelnie, chciał się z bólem wadzić,

Wokół bólu jął miazgę człowieczą gromadzić.

Dłoń złamana w niej tkwiła, jak nóż w ciepłym chlebie!

To się ciułał, to trwonił… I tak pełzł przed siebie.

I z trudem bezkształtnego ciała rozwłóczyny

Doczołgały się wreszcie aż do stóp dziewczyny.

Wargami, zszarpanymi o skały i krzaki,

Szeptały własne imię pewno dla poznaki.

Bocząc się na pełzacza, w ogrodzie bielała.

„Nie strasz kwiatów ranami! Precz, kałużo ciała!

Odkrwaw mi się od stopy! Szukaj leków w niebie!

Próżno szepcesz swe imię! Nie poznaję ciebie!” –

A Bóg z nieba zawołał: „Wstyd, dziewczyno młoda!

Nie poznałaś? – Jam poznał! To – Marcin Swoboda!”

I pobladła dziewczyna i odrzekła: „Boże!

Już to ciało Marcinem dla mnie być nie może!…”

A Bóg otchłań do niego przybliżył mogilną,

Aby ciału ułatwić śmierć już bardzo pilną.

I biedne, przez dziewczynę nie poznane ciało,

Poszeptawszy swe imię, w otchłań się przelało.

POETA

Zaroiło się w sadach od tęcz i zawieruch –

Z drogi! – Idzie poeta – niebieski wycieruch!

Zbój obłoczny, co z światem jest – wspak i na noże!

Baczność! – Nic się przed takim uchronić nie może!

Słońce – w cebrze, dal – w szybie, świt – w studni, a zwłaszcza

Wszelkie dziwy zza jarów – prawem snu przywłaszcza.

Rad Boga między żuki wmodlić – do zielnika,

Gdzie się z listem miłosnym sam jelonek styka!…

Świetniejąc łachmanami – tym żwawszy, im golszy –

Nie bez wróżb się uśmiecha do grabu i olszy –

I widziano w dzień biały tego obłąkańca,

Jak wierzbę sponad rzeki porywał do tańca!

A tak zgubnie porywać, mimo drwin i zniewag –

Zdoła tylko z otchłanią sprzysiężony śpiewak.

Żona jego, żegnając swój los znakiem krzyża,

Na palcach – pełna lęku do niego się zbliża.

Stoi… Nie śmie przeszkadzać… On słowa nawleka

Na sznur rytmu, a ona płochliwie narzeka:

„Giniemy… Córki nasze – w nędzy i rozpaczy…

A wiadomo, że jutro nie będzie inaczej…

Wleczesz nas w nieokreślność… Spójrz – my tu pod płotem

Mrzemy z głodu bez jutra, a ty nie wiesz o tem!” –

Wie i wiedział zawczasu!… I ze łzami w gardle

Wiersz układa pokutnie – złociście – umarle –

Za pan brat ze zmorami… Treść, gdy w rytm się stacza,

Póty w nim się kołysze, aż się przeinacza.

Chętnie łowi treść, w której łzy prawdziwe płoną –

Ale kocha naprawdę tę – przeinaczoną…

I z zachłanną radością mąci mu się głowa,

Gdy ujmie niepochwytność w dwa przyległe słowa!

A słowa się po niebie włóczą i łajdaczą –

I udają, że znaczą coś więcej, niż znaczą!…

I po tym samym niebie – z tamtej ułud strony –

Znawca słowa – Bóg płynie – w poetę wpatrzony.

Widzi jego niezdolność do zarobkowania

I to, że się za snami tak pilnie ugania!

Stwierdza z zgrozą, że w chacie – nędza i zagłada –

A on w szale występnym wiersz śpiewny układa!

I Bóg, wsparty wędrownie o srebrzystą krawędź

Obłoku, co się wzburzył skrzydłami, jak łabędź –

Z łabędzia – do poety, zbłąkanego we śnie –

Uśmiecha się i pięścią grozi jednocześnie!

URSZULA KOCHANOWSKA

Gdy po śmierci w niebiosów przybyłam pustkowie,

Bóg długo patrzał na mnie i głaskał po głowie.

„Zbliż się do mnie, Urszulo! Poglądasz, jak żywa…

Zrobię dla cię, co zechcesz, byś była szczęśliwa”.

„Zrób tak, Boże – szepnęłam – by w nieb Twoich krasie

Wszystko było tak samo, jak tam – w Czarnolasie!” –

I umilkłam zlękniona i oczy unoszę,

By zbadać, czy się gniewa, że Go o to proszę?

Uśmiechnął się i skinął – i wnet z Bożej łaski

Powstał dom kubek w kubek, jak nasz – Czarnolaski.

I sprzęty i donice rozkwitłego ziela

Tak podobne, aż oczom straszno od wesela!

I rzekł: „Oto są – sprzęty, a oto – donice.

Tylko patrzeć, jak przyjdą stęsknieni rodzice!

I ja, gdy gwiazdy do snu poukładam w niebie,

Nieraz do drzwi zapukam, by odwiedzić ciebie!”

I odszedł, a ja zaraz krzątam się, jak mogę –

Więc nakrywam do stołu, omiatam podłogę –

I w suknię najróżowszą ciało przyoblekam

I sen wieczny odpędzam – i czuwam – i czekam…

Już świt pierwszą roznietą złoci się po ścianie,

Gdy właśnie słychać kroki i do drzwi pukanie…

Więc zrywam się i biegnę! Wiatr po niebie dzwoni!

Serce w piersi zamiera… Nie!… To – Bóg, nie oni!…

JADWIGA

Cień za cieniem się ugania, a motyla motyl ściga –

Rozpłakała się w lesie niekochana Jadwiga.

„Raczej ciało niepieszczone wilkom rzucić w bór za borem,

Niż nie zaznać pieszczoty choćby nawet z potworem!” –

I wypełznął czerw spod ziemi zwilgotniałym pyskiem czynny.

„Ot ja ciebie popieszczę! Ot ja właśnie – nikt inny!” –

Obejrzała się na drogę i na tuman poza drogą.

„Oprócz ciebie na świecie nie mam, czerwiu, nikogo!”

Legła przy nim na murawie, głowę wsparła o kamiążek,

Miała kilka pierścieni i łez kilka i wstążek.

„Owom – twoja! Pieść do syta! Nie szczędź w lesie mego ciała!

Jam tu przyszła nie po to, bym się sama ostała…”

Wiatr warkocze jej z ramienia na to drugie ramię przesuł,

Ona była nieswoja, a on rad był i wesół.

Pyskiem własił się i włudził w piersi wonne, jak dwa jabła,

Aż Jadwiga stęknęła, aż Jadwiga osłabła.

Krew jej w głowie zahuczała pogrzebnego echem dzwonu,

A to była choroba – i już blisko do zgonu.

„Inni boją się miłować krwi schorzałej szaleniznę,

A ja nawet potrafię kochać ciała zgniliznę!” –

I przeniknął pieszczotami bezpowrotnie aż do kości –

Nie – nie było na świecie tak niesytej miłości!

Nie wiadomo, co za szumy z czasu w bezczas zaszumiały,

Gdy obnażył się w słońcu szkielet biały, bo – biały!

Maj był w lesie i na polu i opodal – na rozstaju –

W maju działo się właśnie – tyle jeno, że w maju.

Słychać było, jak w gęstwinie wiatr się krząta i chrabęści –

Tedy szkielet poskoczył i zacisnął swe pięści!

„Powiedz, czerwiu, gdzie jest tysiąc obiecanych w niebo ścieżek?”

A on tylko popatrzył – i nic nie rzekł, nic nie rzekł…

„Powiedz, czerwiu, czy Bóg widział moje męki, moje żale?

I czy jest On w niebiosach, czy też nie ma Go wcale?” –

A on zadarł pysk ku niebu i mackami wzruszył dwiema

I pokazał na migi, że go nie ma, bo – nie ma!

Więc ku snowi wieczystemu uchyliła nieco czoła

I spojrzała w zaświaty, a tam nicość dokoła!

A tam – nicość, rozścierwiona od padołów aż do wyżyn!

I tańcował i śmiał się biały szkielet Jadwiżyn…

MIGOŃ I JAWRZON

Niewidomską czapulę wdział Migoń na głowę

I poszedł do Jawrzona w sady czereśniowe.

Stał Jawrzon przy dwóch ulach – ubrany od święta.

„Kto się tak bezcieleśnie w mym sadzie wałęta?

Słyszę kroki odważne, lecz wroga nie widzę.

Odsłoń twarz, abym stwierdził – kogo nienawidzę!…”

„Po głosie zgadnij wroga, co cię dziś nawiedził,

I wyznaj, żeś czarami mą zbrodnię wyśledził!

W jednym ulu ukryłeś – westchnienie mej winy –

W drugim – duszę zabitej przeze mnie dziewczyny.

Oddaj mi oba sprzęty zdobiące mą zbrodnię,

Bo mi bez nich w pałacu – czczo i niewygodnie!…”

„Nie ja – ciebie – rzekł Jawrzon – lecz tyś mnie ograbił –

Dziewka wpierw mnie kochała, niźliś ty ją zabił!

Ledwo na mnie spojrzała w czereśniowe sady,

A już ją umęczyłeś za nikły cień zdrady!

Znalazłem ją w parowie więcej, niż nieżywą!

Imię swe na jej piersi wyżarłeś – pokrzywą!

I nie wszystką znalazłem: brak wargi i ręki!

Coś z nią czynił? Odpowiedz! Lub – męki za męki!”

I przeżegnał się Jawrzon i tak – w imię Boga

Mieczem niewidzialnego chciał wyszperać wroga.

Na to zaśmiał się Migoń: „Bawmy się w chowanki!

Mów, co wolisz? Cichanki czy może – klaskanki?…

A zważaj, byś na oślep potrafił się bronić!…

Sam ci mieczem o miecz mój pomogę zadzwonić!…”

Zadzwoniły dwa miecze. Maj zmierzchał upalny.

Jeden wróg był widzialny, drugi – niewidzialny.

Obaj zwarli się ściśle – z kolanem kolano,

Ale tylko jednego – jak walczył – widziano.

Do obydwu mrok śmierci na palcach się skradał,

Ale tylko jednego widziano, jak padał.

Aż słońce, poranniejąc w obłokach nieśmiało,

Rozwidniło to właśnie, co nocą się stało.

Rozwidniło dwa trupy i obok – dwa ule

I jedną niewidomską na krzaku czapulę!…

ZMIERZCHUN

Póty w cieniu jałowca śniła rozłożyście,

Aż z lasu wybrnął Zmierzchun – i pomącił liście.

Złote żuki, wylęgłe z ciepłych snów dziewczyny,

Wnicestwiły się w bujnej piersi – kosmaciny.

Poznał żuki – po złudzie… I jednym spojrzakiem

Ogarnął – krzak – dziewczynę – i nicość za krzakiem.

Płodząc we łbie żądz nagłych jadowite męty,

Pełznął ku niej – w biel ramion zaborczo wśmiechnięty.

Tchem drapieżnym uderzył o senny brzeg ciała…

„Śmierć lub miłość!”… Pobladła – i miłość wybrała!

A w dalekim ogrodzie – za siódmą gęstwiną –

Tam widziano dwie dłonie, co z baśni w baśń płyną.

Żałowały się wzajem, zmarniałe przedwcześnie –

A deszcz padał w ogrodzie – i padał deszcz we śnie.

Obie mokre od deszczu, w nierównej z snem walce

Do modlitwy o szczęście splatały swe palce.

I w dalekim ogrodzie omdlewały czasem,

Gdy je Zmierzchun zbyt pieścił w swej norze – pod lasem.

ŚNIGROBEK

Kiedy las od ukąszeń zmór drzewnych pożółciał,

Śnigrobek, błękitnawo zapatrzony w paproć –

Wędrownie się zazłocił – z dali w dal – po dwakroć,

Aż się wsnuł do krainy półduchów i półciał.

Tam ukochał przestwornie mgłę – nierozeznawkę,

Co się na wznak – uśmiecha, a na klęczkach – ginie,

Albo się uwysmukla – podobna dziewczynie,

Która los w snach zgubiła, jak pustą zabawkę.

Mgła rzekła: „Ust mych przyszłość – z bzu się nie wyzwoli!

Prócz dreszczu – nie mam w kwiatach innego dorobku…

Kochaj mnie w mej pośmiertnej za grobem niedoli,

Bom bez niej – nie ta sama… Sprawdź mój czar, Śnigrobku!” –

I rzekł na to Śnigrobek: „Niech nicość nam sprzyja!

Tak mi modro dziś z tobą!… Łzy – oddaj aniołom.

Wszelka radość jest w końcu tyleż, co niczyja…

W urojonych ogrodach znajdź mnie i oszołom!” –

Szołomiła mu usta, obłąkała ręce,

A on tulił cud chwiejny i czar jej nieścisły –

I patrzał w zakochane mglistości dziewczęce,

Gdzie obok żądzy śmierci – wrą pieszczot domysły.

I ginąc od nadmiaru mgły w czujnym objęciu

Wpośród złotawych przyćmień i błękitnych zadym –

Skonał wreszcie – posłuszny temu wniebowzięciu,

Które przez sen zawdzięczał – fioletom bladym.

Czas się włóczył po drzewach. Noc przyszła – żałobna.

Cienie wszystkich umarłych – ubożuchno szare –

Pochowały Śnigrobka na wieczną niewiarę –

We wszystkich grobach naraz i w każdym – z osobna.

Mgła mu w trumnę skrzystego nawrzucała nieba,

A wszechświat, co już stał się czymś w rodzaju mitu –

Ożywiony pogrzebem – pomyślał, że trzeba

Zmienić cel nieistnienia i miejsce – niebytu.

Więc – choć ktoś go do mgławic i dróg mlecznych przykuł –

On, wstrząsając łańcuchy przeznaczeń bez treści –

Śnił, że w drogę wyrusza, jak rdzawy wehikuł,

Zbłąkany w złotym wnętrzu zamierzchłej powieści.

WROGOWIE

Tam na zielonym dąb szumi dolińcu,

A pod tym dębem – półskrzyniec ze złota,

A łabędź biały śpi w złotym półskrzyńcu,

A w jego dziobie – igła się migota,

A na jej ostrzu – wroga mego życie.

Leżę pod dębem. Dąb szumi obficie.

Dość mi przyłamać ostrze od niechcenia,

A śmierć swym wichrem w proch nędzny go utrze!

Wśród dębowego namyślam się cienia,

Czy dziś – czy jutro – czy może pojutrze?

Lecz on coś przeczuł i nagle się zbliża

I dąb pośpiesznie żegna znakiem krzyża…

A ja udaję, żem spoczął na rosach,

O niczym nie wiem i sny mam dziecięce.

Chrabąszcz się w moich zawieruszył włosach,

Twarz mi zdrętwiała i ścierpły mi ręce,

Bom ich nie zdążył usunąć z pokrzywy.

Wróg mój jest chytry, zły i podejrzliwy.

I z nożem w dłoni w twarz mi się pochyla,

Zagląda pilnie i bada i waży…

Jedna, w swym locie nieostrożna chwila,

Nikły wstrząs powiek, nie ten wyraz twarzy!…

W głąb snu się wtulam, aż w oczach mi ciemno,

Dech zataiłem. Dąb szumi nade mną…

KOCHANKOWIE

Ledwo dziewczyna przyszła z daleka –

Dreszcz go obleciał skrzydlaty.

Zatrzepotała martwa powieka –

I z grobu wyjrzał na światy.

„Dobrze, żeś przyszła! Gniję daremnie,

Własnego niepewny cienia!

Gdziem jest, że oto – nie ma mnie we mnie?

Są tylko moje cierpienia.

Powiedz – schylona ponad mogiłą –

Śpiącemu w mogił obłędzie –

Gdzie się podziewa to, co mną było,

A nigdy mną już nie będzie?” –

Nic nie odrzekła w trwodze dziecięcej,

Lecz martwa padła na wrzosy.

Pewno kochała o wiele więcej,

Niż myślał – kusząc niebiosy.

Padła w ustroniu ojesieniałem,

Gdzie kwiatom – straszno różowieć –

By kochankowi całym swym ciałem

Dać tę jedyną odpowiedź!

KARCZMA

Między niebem a piekłem, wśród słynnych bezdroży,

Które lotem starannie pomija duch boży,

Stoi karczma, gdzie widma umarłych opojów

Święcą tryumf swych szałów pijackich i znojów.

Skąpiec, co mrąc, ostatnie połknął ametysty,

Znajdzie tu za dwa grosze nocleg wiekuisty –

I zbrodniarz, co w błysk noża zachował swą wiarę,

Zdoła tutaj niejedną nadybać ofiarę –

I nierządnica, sennym wabiąca pachnidłem,

Brwi nabytym w tej karczmie barwi błękitnidłem,

By się mizdrzyć do cieniów jakiegoś tłuściocha,

Co po śmierci w tych barwach lubieżnie się kocha.

I są w karczmie grajkowie, stłoczeni w kapelę,

Co dbają o pląs cieniów i o ich wesele,

A grają im takiego szczękacza-brzękacza,

Że karczma z tancerzami w otchłań się zatacza,

I przyźbą przytupując, wstrząsa tłum ich dziki,

Aż im w ślepiach migają te krwawe świerszczyki!

Jedna tylko za piecem ukryta starucha,

Mać pięciorga wisielców – tej wrzawy nie słucha

I pośmiertnie skulona, śni w sobie po cichu

Cuda pierwszej miłości, spełnionej na strychu,

I zawzięcie słodkiemu oddana wspomnieniu,

Gra polkę – wytrzykąta na rdzawym grzebieniu.

LUDZIE

Szli tędy ludzie biedni, prości –

Bez przeznaczenia, bez przyszłości.

Widziałem ich, słyszałem ich!…

Szli niepotrzebni, nieprzytomni –

Kto ich zobaczy – ten zapomni.

Widziałem ich, słyszałem ich!…

Szli ubogiego brzegiem cienia –

I nikt nie stwierdził ich istnienia.

Widziałem ich, słyszałem ich!…

Śpiewali skargę byle jaką

I umierali jako tako…

Widziałem ich, słyszałem ich!…

Już ich nie widzę i nie słyszę –

Lubię trwającą po nich ciszę.

Widziałem ją, słyszałem ją!…

ANIOŁ

Czemu leciał tak nisko ten anioł, ten duch,

Sięgający piersiami skoszonego siana?

Wiatr rozgarniał mu skrzydeł świeżący się puch,

A od kurzu miał ciemne, jak murzyn, kolana…

Włos jego – hartowana w niekochaniu miedź!

Oczy płoną, miłosnym nieskalane szałem!

Snem wezbrała mu w skrzydłach niewiadoma płeć,

Kiedy lecąc, sam siebie przemilczał swym ciałem…

Możem zbyt go zobaczył lub uwierzył zbyt,

Bo w niechętnej zadumie przystanął w pół drogi…

I znów w oczach mu błysnął nieczytelny świt,

Gdy do lotu pierś tężył i prostował nogi.

Rosa mu jeszcze ziębła na wargach, a on

Już piętrami swych skrzydeł ku niebu się wzbielił

I ogrom ciała oddał bezmiarom na strwon,

A jam się do niebiosów wówczas onieśmielił…

Odtąd gdy wchodzę z tobą w umówiony park,

Gdzie światła księżycowe do stóp nam się łaszą –

W twych wargach szukam jego przemilczanych warg

I nie wiem, co się dzieje z tą miłością naszą?…

NIEWIDZIALNI

Niewidzialnych istot tłumy sąsiadują z nami wszędzie.

I kto kogo ujrzy pierwej? I kto komu duchem będzie?

Błąkają się między nami i po nocy i o świcie –

I nie wiedzą, że to właśnie jest wzajemność i współżycie.

Oni o nas, a my o nich nic nie wiemy – tylko tyle,

Że bywają nagłe zmierzchy i przychodzą pewne chwile…

A łódź moja trwa u brzegu – ponad rzeki głęboczyzną –

I ta woda, co śni siebie – jest jej grobem i ojczyzną.

I ktoś bardzo wieloraki łodzią chwieje i kołysze –

A stwierdziłem wokół zieleń i stwierdziłem wokół ciszę…

A to oni łódź trącają, upojeni snem i trwogą –

I odpłynąć chcą koniecznie, lecz nie mogą, bo nie mogą…

Sił im starczy do majaczeń w mgle, co w śmierć się sączy błędna,

Ale brak im dzielnej mocy, co do wioseł jest niezbędna…

A ja pragnę, by łódź drgnęła, gdy się tłumnie zbliżą do niej,

I by dłoń ich nieostrożna pozostała w mojej dłoni…

GORYL

Spoza drzew gęstwy goryl kosmaty

Śmieszliwym ślepiem wyzierał w światy.

Małpował orła, gdy ranny strzałą

Wlecze po ziemi nic warte ciało.

I lwa małpował, kiedy w barłogu

Kłem spłoszonemu zagraża Bogu.

I drwiąc, przedrzeźniał wieczności minę,

Kiedy z błękitu schodzi w dolinę.

Aż śmierć, wtulona w szary przyodziew,

Stanęła przed nim, że zbladł nad spodziew!

Chciał ją zmałpować, ale nie umiał –

Chciał coś zrozumieć – i nie zrozumiał.

I padł jej do nóg, nie wiedząc czemu,

I – niewiedzący – skomlał po psiemu.

A ona cicho, niby mogiła,

Pierś mu przydeptać stopą raczyła.

Niezmałpowana, nieprzedrzeźniona

Patrzyła w niego, jak rzężąc, kona.

POZORZANIE

Zanim dzień nastał, żeśmy w świat przybyli,

My – ród Pozorzan, nieśmiertelny ród –

Żył niegdyś człowiek, twór jakiejś tam chwili,

Ten cudów nie znał, ale wierzył w cud.

Szał jego tęsknot wyczarował z mroku

Nasz byt, od zgonu wolny i od łez –

A to się stało w tym roku… w tym roku,

Kiedy istnienie zatraciło kres.

On śnił w przestrzeni i wszystko mu było

Dalekie, pełne bezdroży i dróg –

Rozpaczał w czasie, co z taką łkań siłą

Mijał, aż minął wysnuty zeń Bóg.

My poza czasem i poza przestrzenią

Trwamy, spełnieni od stóp aż do głów.

Czym dla nas człowiek, co z leśną zielenią

Zamienił ledwo kilka mylnych słów?

Czemuż on dotąd tak czujnie nam śni się,

Jak gdyby tryumf błogosławił nasz?

Czemu nam w twarzy odmiennych zarysie

Tkwi coś, co jego przypomina twarz?

DOKOŁA KLOMBU

Gdy wzbiera ciszą śmierci południa upalność –

Dokoła mego klombu – zgiełk i niewidzialność!

Grzmią wozy, chrapią konie i dzwonią kopyta –

Lśni kurzawa, ku słońcu bezrozumnie wzbita!

Wciąż dokoła, dokoła… Wciąż tą samą drogą!…

Słychać wszystko i wszystkich – nie widać nikogo!

Pędzą z szumem tysiąca oszalałych borów,

Wykrzykując gwiazd nazwy i nazwy przestworów!

Brak im miejsca! Ścisk we śnie! Aż próżnia się mroczy!

Czy to – byt, czy to – niebyt tak wrzawnie się tłoczy?

Nic nie ma, prócz pośpiechu! Gdzie teraz ich – ciało?

I czy ciągle się staje to, co raz się stało?

Zdaje mi się, że pęd ich mam w uszach i skroni –

I że lecę wraz z nimi, jeżeli to – Oni!…

A gdy wrzawa zamilka i cisza się dłuży,

Zdaje mi się, żem stanął u celu podróży…

PANNA ANNA

Krakowianka jedna
Miała chłopca z drewna.

Znana piosenka

Kiedy wieczór gaśnie

I ustaje dzienny znój –

Panna Anna właśnie

Najwabniejszy wdziewa strój.

Palce nurza smukłe

W czarnoksięskiej skrzyni mrok,

I wyciąga kukłę,

Co ma w nic utkwiony wzrok.

To – jej kochan z drewna,

Zły, bezmyślny, martwy głuch!

Moc zaklęcia śpiewna

Wprawia go w istnienia ruch.

On nic nie rozumie,

Lecz za niego działa – czar…

Panna Anna umie

Kusić wieczność, trwonić żar…

W dzień od niego stroni,

Nocą – wielbi sztywny kark,

Nieugiętość dłoni,

Natarczywość martwych warg.

„Bóg zapomniał w niebie,

Że samotna ginę w śnie!

Kogóż mam, prócz ciebie?

Pieść, bo musisz pieścić mnie!” –

Pieści ją bezdusznie,

Pieści właśnie tak a tak –

A ona posłusznie

Całym snem omdlewa wznak.

Śmieszny i niezgrabny,

Swą drewnianą tężąc dłoń,

Szarpie włos jedwabny,

Miażdży piersi, krwawi skroń.

Blada, poraniona

Panna Anna bólom wbrew

Od rozkoszy kona,

Błogosławiąc mgłę i krew!

Poprzez nocną ciszę

Idzie cudny, złoty strach…

A śmierć się kołysze

Cała w rosach, cała w snach.

Potem nic nie słychać,

Jakby ktoś na dany znak

Nie chciał już oddychać –

Byle istnieć tak a tak…

A gdy świt się czyni –

Panna Anna dwojgiem rąk

Znów zataja w skrzyni

Drewnianego sprawcę mąk.

Sztuczne wpina róże

W czarny, ciężki, wonny szal –

I po klawiaturze

Błądząc dłonią – patrzy w dal…

Dźwięki płyną zdradnie,

Płyną właśnie tak a tak…

Chyba nikt nie zgadnie –

Z kim spędziła noc i jak?

W CHMUR ODBICIU

W CHMUR ODBICIU

W chmur odbiciu – śpią żółwie…

Woda z niebem – coś snuje i współwie –

Tą współwiedzą drżą liście,

Kwiaty o niej ziołom dają znać.

W ciszę kwiatów i ziół tych

Purpurowych, zielonych i żółtych

Słońce wsącza plamiście

Bystrych świateł rozbryzganą rzadź.

Konie maści obłocznej

Mkną wzdłuż mrzonek alei ubocznej.

Zaświat stoi – otworem,

Byle minąć zgróz kilka i debrz.

Bóg je minął… Lecz dokąd

Płynie chmury żaglisty wielokąt?

Czar się zaśmiał za borem,

A ty – drogo – i złoć się i srebrz!

Świat raz jeszcze ustala

Swój stosunek do mgły i korala…

Żadna mgła się nie dowie,

Ile było koralowych prób?

Komuż niebyt się uda?

Powiedz słowo. – Toć mówię: „Utruda”. –

Powiedz drugie! – „Błędowie”. –

Powiedz trzecie! – „Trzecie słowo – grób!”

Pogrzebane w mgłach – losy!

Trzeba zmyśleć raz jeszcze niebiosy…

Chwiej się, cieniu, i zwiastuj

Śmierć – dziewczynie wśród pieszczot i głusz.

Wieczór płonął zgasiście,

Gdy umarła – niepewnie i mgliście…

Popłoch kwiatów – widm zastój –

Zgon wierzących w naszą jawę zórz.

Liść się odbił na fali

Tak, że właśnie – im bliżej, tym dalej…

Wzrok rozróżnić nie może

Bliskiej wody od dalekich snów…

W cieniu głogów i leszczyn

Chcę pomyśleć, czym słońca jest – bezczyn?

Świat się sprawdza w jeziorze…

Nie ma świata! – Nie było! – Jest – znów! –

PORANEK

Kto na Święta Zielone, dal kusząc, rwie kwiaty –

Mówią o nim: „Deszcz zrywa!” – że niby to właśnie

W ślad za kwiatem – wszemrany w pijanych wód baśnie

Deszcz nadbiegnie – wesoły, kropliście skrzydlaty!

Miedzą w zieleń idziemy. Najskrytszym źdźbłem dłoni

Wżywaj się w kwiat, oślepły od słońca i rosy!

Deszcz zrywamy! Pod wierzbą przykucnął wiatr bosy!

Ciszom, spadłym z zaświatów, do ucha świerszcz dzwoni!

W trawie – świateł, wznak ległych, czujne próżnowanie…

Deszcz zrywamy! Dość westchnąć, a śpiew się już słyszy!

Spójrz w obłoków różowe w niebie pączkowanie,

Gdy ich ruchom – barw zmiana, niechcąc, towarzyszy…

My dwoje – iluż dalom stąd widni i światom!

Któryż z rzędu nam błękit uderza do głowy?

Zrywamy deszcz! Idź wolniej i śnij się tym kwiatom…

Deszcz zrywamy! O, dłuż się, poranku czerwcowy!

WÓŁ WIOSNOWATY

Pierwszy upał wiosenny, skrząc się po murawach,

Ślepi szyby w chałupach i wodę we stawach.

Muchy ruchem celowym – a bez celu krążą.

W jeden powój miłosny dwie łątki się wiążą.

Świerszcz wzniósł nogę – na baczność, a drugą – w sen dłuży…

Gardziel kwiatu drobnego zachłysnął bąk duży –

Tylko wół, co tej wiosny czad chłonie morderczy –

Jak rogata mogiła, w pustkowiu pól sterczy!

Źle mu! Przemęczył żebra, przepracował płuca!

Pole w ślepiach kołuje… Mrok do łba się rzuca…

Nigdy dotąd nie tracił ziemi pod kopytem…

Stracił teraz i runął!… Runął – całym bytem!

Za duży – dla litości, dla snu – zbyt brzuchaty…

A że zemdlał na wiosnę – zwie się Wiosnowaty.

Toć go znałem! Miał w pysku – woń mlecznej ciepłoty,

W której tchu źródłowieją ziół słodkie wypoty.

Lubił słuchać, jak woda, wargą ssana czujnie,

Na dno brzucha mu spada – dźwięcznie i niechlujnie…

Lubił wgniatać kurzliwie w piach, lśnistszy od złota,

Dreptające kopyta z przytwierdkami błota.

Nie wiem, jak się to działo – ale już o świcie

Wchodził z widnokręgami w obłędne współżycie…

Gdzie się zjawił – tam zawsze tkwił w snów bezokolu,

I bezdomniał w oborze – i daleczał w polu…

Oczami, co się martwią, choć światu nie przeczą,

Patrzył we mnie, jak w oddal – w mgłę ledwo człowieczą…

Wierzył w Boga, nie wiedząc, że to – Bóg… Na miedzy

Przystawał, by ciąg dalszy snuć owej niewiedzy.

A nie bratał się z ciałem, co marło w niedoli –

Żył sam w sobie – poza nim… A ono – niech boli…

I zadrwiły zeń nagle niegodziwe kości:

Nie zniósł wiosny – bez szczęścia, czaru – bez radości…

Poraziło go słońce. Przyśniły się zgony…

Skroń chylę i całuję łeb, snem pomącony,

Twardy, jak głaz, co cierpi z trudem – nie od razu…

Kocham upór męczeński – hej! – takiego głazu!…

A on leży i leży… Muchy grzbiet obsiadły.

Brzuchem w nicość się tłoczy, a wargi pobladły –

Jęzor z nich się w świat wywarł i na bok zwichnięty

Śmierć liże, niby cukier, dany dla przynęty…

Dzień przystanął opodal… Czas luzem się tuła…

Jar pobliski brzmi osą, jak pusta szkatuła.

Cisza stoi nad polem – żywa i gorąca,

Lecz nad tą ciszą, z istnień utkaną tysiąca,

Góruje tajemnicą drętwego mozołu

Cisza – wezbrana w ciele zemdlonego wołu.

PRZED ŚWITEM

Trwa jeszcze ciemne rano –

Śpi niebo nad altaną.

Staw błysnął o dwa kroki –

Już widać, że głęboki.

W łopuchu czy w pokrzywie

Świerszcz dzwoni przeraźliwie!

Rozpoznajże w ciemnocie,

Czy wróbel tkwi na płocie?

Kształt wszelki wybrnął z cienia,

Lecz nie chce mieć imienia.

Chce snom się jeszcze przydać:

Nie widać nic, a – widać.

Z LAT DZIECIĘCYCH

Przypominam – wszystkiego przypomnieć nie zdołam:

Trawa… Za trawą – wszechświat… A ja – kogoś wołam.

Podoba mi się własne w powietrzu wołanie –

I pachnie macierzanka – i słońce śpi – w sianie.

A jeszcze? Co mi jeszcze z lat dawnych się marzy?

Ogród, gdzie dużo liści znajomych i twarzy –

Same liście i twarze!… Liściasto i ludno!

Śmiech mój – w końcu alei. Śmiech stłumić tak trudno!

Biegnę, głowę gmatwając w szumach, w podobłoczach!

Oddech nieba mam – w piersi! – Drzew wierzchołki – w oczach!

Kroki moje już dudnią po grobli – nad rzeką.

Słychać je tak daleko! Tak cudnie daleko!

A teraz – bieg z powrotem do domu – przez trawę –

I po schodach, co lubią biegnących stóp wrzawę…

I pokój, przepełniony wiosną i upałem,

I tym moim po kątach rozwłóczonym ciałem –

Dotyk szyby – ustami… Podróż – w nic, w oszklenie –

I to czujne, bezbrzeżne z całych sił – istnienie!

WIECZÓR

Drobne okno otwórz niespodzianie,

Niech zobaczę twe łóżko przy ścianie!

Taka cisza, że nie poznać świata –

Jeden tylko na dębie liść lata.

Koral zorzy po podpłociu biega

I sam siebie na sękach postrzega.

Motyl w zmierzchu biało nam się ziścił,

Gdy się skrzydłem do malwy przyliścił.

Ciche grabie z najcichszą łopatą

Tkwią we dwoje i do snu pod chatą,

Kto w nie spojrzy – zrachuje dwie cisze.

Dal się w oczach umyślnie kołysze.

Wieczór różnie niszczeje po krzakach,

Cień do rowu włazi na czworakach.

Za miedzami, za ustroniem młyna

Bóg się kończy – trawa się zaczyna.

Kurz, świetlejąc, dogasa nad drogą,

I jest wszystko, choć nie ma nikogo!

Tylko brzoza, kwitnąc w światów mnóstwo,

Całe swoje w snach odmilkłe brzóstwo

Z nagłym szeptem wcudnia do strumienia,

Gdzie raz jeszcze w brzozę się zamienia.

NIEDZIELA

Za miastem na odludziu – rozpacz i Niedziela!

Puste niebo zaledwo ziemi się udziela.

Dwoje nędzarzy bladych z miłości i strachu

Szuka w rowie przytułku dla pieszczot bez dachu.

On jej piersi, zużytym śmiałkujące czarem,

Ogarnia skrzętnej dłoni przymilnym sucharem.

A ona w zmierzchach rowu źrenicami dnieje,

Oddając, zamiast cnoty – mus i beznadzieję.

Niedołężni od żądzy, śmieszni od pośpiechu

Uzręczniali się gnuśnie do żwawego grzechu.

Do jej włosów wargami wpełzał, jak do krzaka,

Raz tylko czułe słówko szepnął na bosaka.

I ona, nim wylgnęła z rąk uboczem ciała,

Raz się tylko do niego mgłą przycałowała.

Trudno im, w twardym łożu głodne żarząc brzuchy,

Ciułać steranych pieszczot poniszczone puchy!

Nawet w snach upojenia tkwią zadry i sęki:

Trzeba się docałować do nacichłej męki.

Trzeba dreszczom dać dostęp do zbolałych kości –

Więc kochali się wrogo – na przekór miłości.

Poistnieli dla siebie z łaski tego cienia,

Co ich w rowie od reszty wygrodził istnienia.

Milczkiem rozkosz spożyli – z dala od wesela,

Tyle tylko, że była naokół Niedziela!

MAGDA

Czub chałupy aż dymi zachodu purpurą!

Świat się wsnuł w nieskończoność nie wiadomo którą,

Bo już kilka spłonęło wniwecz raz po razie…

Ostatniej, co w obłoków utkwiła oazie,

Złociście nieobecnieć dano w mżach oddali.

Ziemia ku niej pasmami w ogrodach się pali.

Kot przebiega w kurz drogę, dłużąc się przyziemnie,

Łeb odwraca i tyłem w drzew cofa się ciemnie,

Płosząc kurę, co w ciepłym zadrzemana puchu,

Zrywa się, dziobie ziemię i znów tkwi bez ruchu.

Cisza duma nad bliską dnia w mroku utratą.

Cień z wierzby na opłotek sfrunął muchowato,

Siadł na sęku i w trawę, spragnioną ochłody,

Ścieka, jak mętna kropla parującej wody.

Ćma mignęła… Wiatr powiał… Piach zbłyskał się plewą…

Komar w beczce zadzwonił… Zaskrzypiało drzewo…

Zorza z mgłą się spłynęła, a z wiecznością – lato.

Warto teraz na Magdę popatrzeć dziobatą,

Jak na czele swych czworga małomównych chłopiąt

Siedzi w progu chałupy i milczy samopiąt…

PRZEDWIECZERZ

To nie wieczór, choć oczy zawczasu się żalą,

Że – co było pobliżem – wnet będzie oddalą.

I nie szepty, lecz cisze mijają się wzajem –

W ich mijanki cień patrzy z parowu za gajem.

Ogród nawrzał zielenią już inną, już nie tą –

Zamrugany na przemian słońcem i sztachetą.

O, teraz stwierdź co prędzej nietutejszość kwiatów,

Gdy trawniki coś mają z obczyzny zaświatów!

To – nie sen, lecz kurzawa gmatwa się z pogodą –

Już w stawie nie rozpoznasz tej wody pod wodą…

I nie smuga na rzęsach, lecz w cieniu zdrobniały

Liść na dębie zwieczorniał, choć dnieje dąb cały!

I nie śmierć, ale studnia, gdzie mrok dno pomylił,

Chce, byś idąc, skroń ku niej bezwolnie nachylił…

I nie szkarłat, lecz sama możliwość szkarłatu,

Niepokojąc obłoki, narzuca się światu.

W ODMĘTACH WIECZORU

Słońce, zagrzęzłe w odmętach wieczoru,

Spoza chat czubów i przyłbicy młyna

Jeszcze się resztą świateł przypomina

Upatrzonemu wśród sadów jezioru…

Jezioro barwnym powleka się mrokiem,

Co rozwidniając, nie widzieć pozwala…

Z wędrownym błyskiem spotyka się fala

Pod umówionym w głębinie obłokiem.

Obłok swój bezruch kojarzy z fal ruchem…

Fala swe rysy i szczerby i sznury

Przesuwa z wolna za wiatru podmuchem

Przez jego piętra z ognia i purpury…

Purpura łamie błękitów przegrody

I w nieprzejrzyste rozżarza się złoto,

Poprzerywane plam czarnych ślepotą,

Jakby tam nagła nieobecność wody

Ujęła barwom podłoża dla czaru…

Drzewa wraz z brzegiem i garścią gołębi

Odbite chwiejnie, spragnione bezmiaru

Do zaniedbanej powracają głębi,

Z której powstały – i nadal w niej kwitną.

Zieleń ich możesz nazywać błękitną –

I purpurową i złotą… W wód cieniu

Jest nią i nie jest, posłuszna imieniu,

Które jej nadasz, muśnięty fal wzrokiem.

Woda pod światło drzew liście kołysze,

Wsłuchane w szmer swój nad wodą i w ciszę

Pod umówionym w głębinie obłokiem.

Po jego piętrach, od podstaw do szczytów

Wspak odwróconych w kształt sprzecznej ruiny,

Duch, wzwyż stąpając, wciąż schodzi w głębiny,

Z państwa purpury w świat zgasłych błękitów.

I schodząc, barwy odmienia bez końca:

To – purpurowy, to – czarny, to – złoty,

Posłuszny zejściu swojemu w ciemnoty

Wód, zapatrzonych w przeróżną śmierć słońca.

Śmierć, co zagrzęzła w odmętach wieczoru,

Spoza chat czubów i przyłbicy młyna

Jeszcze się resztą świateł przypomina

Tobie – i twemu wśród sadów jezioru…

POWRÓT

Wieczorowy szkarłat na niebiosach

Szukał wciąż sposobu zbłękitnienia –

I zbłękitniał. – Niebo mży w twych włosach –

Niebo z włosów spływa w mrok istnienia.

Niech no zalśni odrobina czasu

W bacznym oknie i w zawiłym jarze,

A na zawsze pójdziemy do lasu.

I poszliśmy. – O czymże ja marzę?

Jaką z nieba mgłę do oczu tulę?

Był świt w liściach, a w obłokach – skrytki.

Kwitły chore na błękit – śniwule

I nakrwione słońcem – złotolitki.

Drzewa przez sen bezkresami bredzą,

Cała w szumach – przyszłość i ustronie!

Czar twój – dreszczu sprawdziłem niewiedzą –

Ust domysłem obadałem dłonie.

I byliśmy w pilnym trwaniu – sami –

Cień twój szukał na ziołach popasu.

A świat, szumiąc, mijał nad drzewami,

Aż przeminął… I wrócił do lasu…

Powrót świata dział się jednocześnie

W twoim domu – na oszklonych schodach –

W oczach dziewcząt, których los tkwi we śnie,

I w sąsiednich studniach i ogrodach.

W ŚNIEGU

Już nie ma dawnej łąki! Nieznanej krainie

Upodobnił ją śnieg ten, co ciszkiem się stoży.

Czasem lśniwo nalodku, oślepłe od zorzy,

Na ukos mignie oczom, a naprzeciw – zginie…

Różowe od poblasku i oprawne w śniegi

Gałęzie gniazd gruzłami przeświecają w słońce,

I kruków nieruchome tkwią na nich szeregi,

W jedną stronę swych dziobów nasrożywszy końce.

Można teraz się zbłąkać wśród białego czaru,

Świat w nim bezimiennieje, gubiąc swe granice.

Można teraz nie poznać parowu i jaru,

I nie trafić na drogę i złudzić źrenice…

Co za światy przelotne i wędrowne kraje

Spadły razem ze śniegiem na te ścieżki strome?

I czemu tak radośnie oko nie poznaje

Tego, co tak niedawno było mu znajome?…

PO DESZCZU

Deszcz, słońcem zaskoczony – poszperał u płotu

I zdrobniał – i łzawiejąc, w bezkres się oddala.

Niebo w kałuż błyszczydłach – obłoki utrwala,

Jakby ktoś wodę biało opierzył do lotu.

W pajęczynie, rozpiętej na liściach paproci,

Z mroku w blask się rozhuśtał znikliwy zjaw tęczy.

Czasem coś, czego nie ma, pod wiatr się zazłoci,

By dorzucić swe złoto do pszczoły, co brzęczy…

Na bylicy się dłużą dżdżu płynne kolczyki,

A cienie, gdy z gęstwiny wybiegają boso,

Idą – w żal i z powrotem, jak te pacholczyki,

Co w piosence – w takt śmierci Magdalenkę niosą…

A o tej Magdalenki śpiewanym pogrzebie

Aniołowie wspominać lubią na błękicie –

I gdy znuży ich mgliste z wiecznością współżycie –

Młodzą skrzydła na deszczu, co wilży sny w niebie.

Łagodząc nieśmiertelność tych skrzydeł podmuchem –

To – rojno, to – w rozsypce na mniejsze gromady –

Krążą w słońcu nabytym od motyli ruchem,

Jak puszyste – o czar swój dbające owady.

PEJZAŻ WSPÓŁCZESNY

Dzieje się w krwi pożywką podchmielonym czasie.

Tak nie można trwać nadal, ale nadal trwa się…

A co jutro? – Jest wróżka w Paryżu i Pniewie,

I już wszystkim wiadomo – i jeszcze nikt nie wie!

A właśnie w kabarecie wśród figlów pośpiechu

Muchą zdobna łysina trzęsie się od śmiechu,

A w sali naprzeciwko grzmi odczyt publiczny,

Jak ustalić w niebycie – byt ekonomiczny?

Ów zbój, co Bożym grobkiem obzywa świątynię,

We mgle Inteligenta już zwęszył po minie –

I nie w kość – i nie w duszę, lgnącą do bezdroża,

Lecz uderza w tę minę, co szła na lep noża!

W zgrozach izby piwnicznej, śniąc kątem w noc słotną,

Robot tuli w objęciu dziewkę bezrobotną

I dłonią, jak spiżowym dąsów poskramiakiem,

Zmusza pierś do układów z miłości straszakiem.

A w kawiarni Kolektyw ze złotym zegarkiem,

We fraku, posmutniałym od niezgody z karkiem,

Z burżujką, co się pudrem w pusty zaświat śnieży,

Tańczy tango dlatego, że mu się należy.

Pan minister na balu w gronie dziennikarzy,

Dbając, by w własnej twarzy było mu do twarzy,

Z uśmiechem, który pilnie przygotował w domu,

Twierdzi, że… nie odbiera nadziei nikomu.

Po smugach od latarni i po srebrnym błocie,

Ślubując śpiewną grdykę społecznej zgryzocie,

Poeta, na arytmię dwojga skrzydeł chory,

Kroczy w poszukiwaniu znikłej metafory.

Słowo się nie spokrewnia z pozasłownym trwaniem –

Porównanie się stało tylko – porównaniem.

Skąpiąc niebu pośmiertnej w głębi jezior maski,

Chce życie w rodzajowe pokurczyć obrazki.

Wyzbyty kłopotliwej skrzydeł tajemnicy,

Święci swe Wyzwolenie z Wyżyn – na ulicy –

A ulica zaledwo, że to on – dostrzega

I biegnąc w mgłę następną, nigdzie nie dobiega!

I te sklepy, co w świateł mizdrzą się potopie!

I te drzewa, co wiedzą, że tkwią w Europie!

I księżyc, co na dachach dolśnił się do czczości!

I niebo – nad dachami! Niebo bez przyszłości.

MIMOCHODEM

* * *

Módlmy się śród drzew

Za zdeptany wrzos –

Za przelaną krew,

Za zburzony los!

I za śmierć od kul –

I od byle rdzy!

I za cudzy ból –

I za własne łzy!

* * *

Uwiędły sad

Przeżegnał się szkarłatem.

Liść drgnął i spadł.

Módl się do tęcz za światem!

Pożółkły klon

Mży w stawie miedzią złudną.

We własny zgon

Uwierzyć mu tak trudno!

* * *

Płomienny uśmiech nietrwałych zórz

(O, złoć się dłużej!) – umiera już.

I jeszcze jedna z różowych chmur

Skrajem dogasa na grzbiecie gór.

I jeden jeszcze przeżyty dzień

(O, złoć się dłużej!) – odchodzi w cień.

* * *

Zwoływali się surmą na wrzawę-zabawę,

A jam gadał z mogiłą…

W s z y s c y   n a   k o ń   j u ż   s i e d l i, by jechać po sławę,

Lecz mnie z nimi nie było.

Sny moje zaniedbane marnieją w dolinie…

Weź pług w dłonie i oraj!

Płynie życie bez jutra, a w ślad za nim płynie

Moje życie – bez wczoraj!

* * *

Coś tam mignęło dalekiego

Wbrew niedalekiej wodzie –

Coś tam wezbrało rosistego

W ogrodzie – w ogrodzie!

Coś się spełniło skrzydlatego

Nad przynaglonym kwiatem!

Coś tam spłoszyło się bożego

Pomiędzy mną a światem!…

SPOJRZYSTOŚĆ

SPOJRZYSTOŚĆ

Rozełkanych rusałek nagłe sto tysięcy

Wypłynęło na księżyc, by istnieć mniej więcej.

Wodo, wodo – gdzie jesteś? Tu jestem, gdzie płynę!

Pogłaskały powierzchnię, miłując głębinę.

Ile ciał – tyle smutków… A woda spojrzysta,

By zobaczyć je do cna – ze świateł korzysta.

Bada światłem, a sprawdza umówionym cieniem,

Falując aż do brzegu podwodnym spojrzeniem.

Ale to – nie spojrzenie! To raczej – spojrzystość,

Co nie może tam dotrzeć, gdzie łka rzeczywistość.

Ślepym srebrem zaledwo spojrzyścieje w światy.

Srebru śni się, że szumi i polewa kwiaty.

Woda roi, że mgły się za ręce w blask wiodą,

Lecz ciał zlękłych nie widzi. Co począć z tą wodą?

Okna twoje – otwarte. Sny oczu nie strzegą,

A ty na mnie nie patrzysz. Dlaczego, dlaczego?

W LESIE

Tyle w gęstwinie cisz błądzi i tyle

Słoneczniejących między pniami czasów,

Że nasilone barwami motyle

Lecą w znój przyszły – przeczuwanych lasów.

Wierzchami sosen – szum chodzi wysoki

I – przemijając – pozostawia drzewa.

Dość mi pomyśleć – wśnionemu w obłoki –

O jakimś ptaku, by stwierdzić, że śpiewa…

W drgawym powietrzu coraz złotowłosiej

Od snów, co niosą w blask – zmarłe pustkowie,

A ja pamiętam, że pod lasem – w rowie

Purpurowieje drobny mak – samosiej.

I właśnie, sycąc cienistą snu zmrużkę

Wspomnianą nagle z lat dawnych doliną,

Spożywam chleba wonnego całuszkę

Razem ze słońca na niej odrobiną…

STRUMIEŃ

Mrok się z mrokiem porównał, żałoba – z żałobą.

Coś się chciało zazłocić, lecz zabrakło czasu.

Zbył się strumień swych brzegów, powstał całym sobą,

Wyprostował się w wieczność i szedł środkiem lasu.

Szedł do krzyża w pustkowiu, gdzie gwiazd swych niepewna

Nieskończoność się krzepi westchnieniami mięty –

I pierś swą strumienistą przymartwił do drewna

I zawisł, z dobrawoli na krzyżu rozklęty.

Po co ci, Senna Falo, na krzyżu noclegi?

Za kogo, Dumna Wodo, chcesz marnieć i ginąć?

Za tych, co już przeżyli dno swoje i brzegi –

Za tych, co właśnie odtąd nie mają gdzie płynąć.

ZWIERZYNIEC

Flamingo, różowiejąc, smukli się nad wodą

Skrzydlatego jedwabiu zaciszną urodą.

Sama dal tak w nim skupia swe znikliwe dzieje,

Że – czy leci, czy stoi – zawsze daleczeje.

Wielbłąd w słońcu zapłowiał stąd o kroków siedem

Jak sprzęt Boży, okryty poniszczonym pledem.

Świat, co szuka oparcia dla swego zamętu,

Korzysta z pogarbionej ciszy tego sprzętu.

Ślepie, z których się słońce nigdy dość nie wylśni,

Patrzą na mnie z plamiście rozwrzaskanej pilśni,

W której mrok się tygrysim gęstwi uścierwieniem –

Ten sam mrok, co w ogrodzie był tylko – brzóz cieniem…

Pies mój, kwiat oszczekując, łbem się tuli ku mnie –

By poistnieć w mym świecie trafnie i beztłumnie –

I oczami po prośbie w twarz mi się człowieczy,

A ja wchodzę – w Mgłę zwierząt i w Tuman wszechrzeczy.

ĆMY

Przychodzą nieustannie z tamtej strony ciszy

Psy, wierzby, nagłe sady, ćmy białe, ćmy szare

I próżnię zapełniają, gdzie czasem brak myszy,

By zasklepić czymkolwiek w świat wyziorną szparę.

Przychodzą potłumione zielenią otchłanie,

I dziewczęta, co w oczach dźwigają los nieba –

I obłoków nad ziemią srebrne górowanie

I ta wiara, że właśnie tak trzeba, tak trzeba…

I przychodzą modlitwy o większą tęsknotę,

Źli bogowie, złe wiosny i mgła zagrobowa,

Bzy bez jutra, bez wczoraj, ćmy czarne, ćmy złote

I ty, co tak się smucisz, gdy piszesz te słowa…

ZWIEWNOŚĆ

Brzęk muchy w pustym dzbanie, co stoi na półce,

Smuga w oczach po znikłej za oknem jaskółce.

Cień ręki – na murawie… A wszystko – niczyje,

Ledwo się zazieleni – już ufa, że żyje.

A jak dumnie się modrzy u ciszy podnóża!

Jak buńczucznie do boju z mgłą się napurpurza!

A jest go tak niewiele, że mniej, niż niebiesko…

Nic, prócz tła. Biały obłok z liliową przekreską.

Dal świata w ślepiach wróbla. Spotkanie traw z ciałem.

Szmery w studni. Ja – w lesie. Mgłą byłeś? – Bywałem!

Usta twoje – w alei. Świt pod groblą w młynie.

Niebo – w bramie na oścież… Zgon pszczół w koniczynie.

Wstążka zmarłej dziewczyny na znajomej darni,

Słońce, co chwiejnie skacząc, źdźbli się w łzach deszczarni.

Wiara fali w istnienie za drugim nawrotem

I wołanie o wieczność w jaśminach za płotem.

Chód po ziemi człowieka, co na widnokresie,

Malejąc, łatwo zwiewną gęstwę ciała niesie

I w tej gęstwie się modli i gmatwa co chwila

I wyziera z tej gęstwy w świat i na motyla.

WSPOMNIENIE

Te ścieżyny, których stopą dziecięcą

Dotykałem… Co z nimi? Gdzie one?

Tak się kręcą, jak łzy się kręcą,

Z oczu w nicość strącone!

Budziła mnie poranku wilgoć świeża,

A słońce malowało mi na ścianie

Złote psy – złote wybrzeża,

Złote skrzypce – złote otchłanie…

Kto dość zaklinająco spogląda

W światło, nawidocznione milczeniem,

Musi w końcu zobaczyć słonecznego wielbłąda

I zbójcę słonecznego ze skrzystym spojrzeniem…

Przy śniadaniu patrzyłem w stół, jak w pustynię,

Śniąc, że na wielbłądzie jadę… Zbójcą jestem…

A ojciec, jakby wiedząc, że wielbłąd go wyminie,

Czytał dziennik ze spokojem i szelestem…

Karafka naświetlała haftem troistej tęczy

Wąs ojca – i gzyms szafy – i róg serwety białej,

Osa w firankach pogmatwanie brzęczy,

Jakby same firanki nićmi w słońcu brzęczały…

Podłoga zwierciedliła, lśniąc sennym nabytkiem,

Palmy liść z jaśniejszym nieco spodem,

Ale tak, że mętniał w rozcieńczeniu płytkiem,

Jakby zieleń ktoś rozlał mimochodem…

Fotel, trawiąc ciszę aksamitną,

Ociężale wygodniał i płowiał…

Cukier igrał skrą błękitną,

Bochen chleba – różowiał…

Zegar wytrząsał ze sprężynowych zwojów

Dłużącą się nutę w głąb sali.

W umeblowanym półśnie słonecznych pokojów

Wszyscy trwali i nie umierali.

A potem coś się stało… Źle, że coś się stało…

Ten sam zegar w innych miastach bił nieśmielej…

I dusza się potknęła o nieoględne ciało –

I kolejno umierać zaczęli…

SEN

Śniło mi się, że znika treść kwiatów wątpliwa,

I że ogród, istnienia zlistwionego syt –

Ginie, szepcąc twe imię, dziewczyno wróżb chciwa –

A śmierć szarpie na strzępy twój spieszczony byt.

Ginie w złoto i jedwab postrojone życie,

I cmentarz, gdzie rozpacza zapomniany trup –

I las znika, gdzie ślad swój wyryła niezbicie

Zwycięska rzeczywistość moich dzielnych stóp.

Znikło miasto, gdzie wrzała bezzasadna praca

I gdzie się rozbudował śmiech, niebyt i żal.

Nadaremnie się obłok – słońcu przypodzłaca:

Znikł obłok – żywot wieczny – bóstw kilka – i dal.

Lecz ja trwam, by śnić jeszcze na mogile nieba

Mrok, któremu śmierć chmurne rozczesuje brwi.

I mój pokój trwa także – dlatego że trzeba

Mieć pokój – we wszechświecie… I zamknąłem drzwi…

Świerszcz piosenką zapiecną oszołamia ciszę –

Anioł miga białawo w zaokiennej mgle –

A ja wiersz ten dla świerszczy i aniołów piszę –

I tak mi źle na świecie – tak mi strasznie źle!

KLĘSKA

Dawniej mi się zdawało, żem z mroków chaosu,

Wybiegł w świat – niepochwytny i wolny od losu.

Że najtrwalszy ze wszystkich przywidzeń i dziwot –

Sam o sobie śnię powieść – sam klecę mój żywot.

Że powoli, niechętnie i niepostrzeżenie

W złych snach mi się z dnia na dzień – ciuła przeznaczenie.

I że musi upłynąć bardzo dużo czasu,

Nim mrok pozna mnie w kwiatach lub stwierdzi śród lasu…

Dziś wiem, że w zło się trzeba, jak w szelest, zasłuchać –

Że je łatwiej wykrwawić, niźli udobruchać.

Mgła mi z ręki wróżyła… Pamiętam szept cienia…

Nim cios we mnie uderzył – wprzód zbrakło zbawienia.

A gdym wołał o pomoc – tak nagle się stało,

Jakbym najpierw miał ranę, a później – to ciało…

Bo między mną a klęską – żaden czas nie płynął –

I nie było tych godzin, gdym jeszcze nie zginął…

NOC

Takiej nocy nie było! To noc – nietutejsza!

Przyszła z innego świata i trzeba ją przeżyć…

Już płaczą rzeczy martwe… Ale o to – mniejsza!

Nie każdą śmierć dziś można wiecznością uśmierzyć…

Nic nowego za grobem! Nic – poza tą bramą,

Gdzie się duchy zlatują ku istnienia plewom!

A cokolwiek się stanie – stanie się to samo –

Złych zdarzeń powtarzalność ciąży nawet drzewom!

Po pajęczej z chmur nici zszedł śnitrupek biały,

Stanął w oknie i patrzy, komu spać przeszkodził?

Krzyk słyszę! To – z Tarpejskiej na księżycu skały

W przepaść boga strącono, który się narodził!

W CZAS ZMARTWYCHWSTANIA

W czas zmartwychwstania Boża moc

Trafi na opór nagłych zdarzeń.

Nie wszystko stanie się w tę noc

Według niebieskich wyobrażeń.

Są takie gardła, których zew

Umilkł w mogile – bezpowrotnie.

Jest taka krew – przelana krew,

Której nie przelał nikt – dwukrotnie.

Jest takie próchno, co już dość

Zaznało zgrozy w swym konaniu!

Jest taka dumna w ziemi kość,

Co się sprzeciwi – zmartwychwstaniu!

I cóż, że surma w niebie gra,

By nowym bytem – świat odurzyć?

Nie każdy śmiech się zbudzić da!

Nie każda łza się da powtórzyć!

W TRWODZE

Idź w mrok po senną strawę, zgłodniały tułaczu!

Cień każdy i mgła każda mogą ci się przydać…

Lecz co znaczy łza w oku, gdy nie słychać płaczu?

I co znaczy ten wszechświat, gdy Boga nie widać?

O, wszyscy, wszyscy przyjdźcie w trwodze i bezładzie!

Niech was będzie tak dużo, tak nieprzeliczenie,

Bym się duchem zagubił w waszych snów gromadzie

I bym nie mógł rozróżnić, gdzie wy, a gdzie cienie?

Twarzy, zewsząd zjawionych jak najwięcej twarzy!

I dłoni – i tej widnej na przestrzał ulicy!…

Wszystko dzisiaj się skończy, nic się już nie zdarzy

I nie ma już od dawna żadnej tajemnicy!…

Trzeba zejść się gromadnie, byle nie odwlekać…

I pomówić o wszystkim… I przedsięwziąć kroki…

I odtąd nic już nie mieć i na nic nie czekać –

I co prędzej – na oślep iść w smutek głęboki…

WIEDZA

Byłem przed chwilą w bezkresie!

Blask się potykał z mym ciałem…

To ja tak złocę się w lesie…

Wiedziałem o czymś, wiedziałem!…

Lecz motyl mignął szkarłatnie

Pomiędzy mną a modrzewiem…

Sny moje, sny przedostatnie!…

Już znikły! Znowu nic nie wiem…

Pobiegnę w chabry nieznane,

W kąkolu całą dal zmieszczę!

I umrę i zmartwychwstanę –

I będę wiedział raz jeszcze!…

SAMOTNOŚĆ

Wiatr wie, jak trzeba nacichać…

Za oknem – mrok się kołysze.

Nie widać świata, nie słychać,

Lecz ja coś widzę i słyszę…

Ktoś z płaczem ku mnie z dna losu

Bezradną wyciąga rękę!

Nie znam obcego mi głosu,

Ale znam dobrze tę mękę!

Zaklina, błaga i woła,

Więc w mrok wybiegam na drogę

I nic nie widząc dokoła,

Zrozumieć siebie nie mogę!

W brzozie mgła sępi się wiotka.

Sen pusty!… Wracam do domu…

Nie! Nikt się z nikim nie spotka!

Nikt nie pomoże nikomu!

* * *

Po co tyle świec nade mną, tyle twarzy?

Ciału memu nic już złego się nie zdarzy.

Wszyscy stoją, a ja jeden tylko leżę –

Żal nieszczery, a umierać trzeba szczerze.

Leżę właśnie, zapatrzony w wieńców liście,

Uroczyście – wiekuiście – osobiście.

Śmierć, co ścichła, znów zaczyna w głowie szumieć,

Lecz rozumiem, że nie trzeba nic rozumieć…

Tak mi ciężko zaznajamiać się z mogiłą,

Tak się nie chce być czymś innym, niż się było!

NA PODDASZU

Skroń wynurzam z poddasza. Niech gwiazdy mnie strzegą!

Ty – z dołu – przyjrzyj no się mej górnej żałobie!

Tkwię w trumnisku, utkanym z wyżyn i z niczego –

A na imię mam – Oddal! Nic nie wiem o tobie…

W dole – świateł drobnota. Piętrowanym cieniem

Dom migoce… Są okna, gdzie zawsze jest ciemno…

Byt mój stał się radosnym w snach znieruchomieniem

Skoku, który dać mogę w tę przepaść pode mną!

Mów, gdzie wszechświat nocuje? W nizinnych snów mrowiu

Czy tu wyżej, gdzie nicość z lekka się odsmuca,

Gdy po dachów rozległych blaszanym pustkowiu

Księżyc świeci, kot biegnie i komin cień skróca?…

TRUPIĘGI

Kiedy nędzarz umiera, a śmierć swoje proso

Sypie mu na przynętę, by w trumnę szedł boso,

Rodzina z swej ofiarnej rozpaczy korzysta,

By go obuć na wieczność, bo zbyt jest ciernista –

I grosz trwoniąc ostatni dla nóg niedołęgi,

Zdobywa buty z łyka, tak zwane trupięgi.

A gdy go już wystroi w te zbytki żebracze,

Wówczas dopiero widzi, że nędzarz – i płacze!

Ja – poeta, co z nędzy chciałem się wymigać,

Aby śpiewać bez troski i wieczność rozstrzygać,

Gdy mnie w noc okradziono, drwię z ziemskiej mitręgi,

Bo wiem, że tam – w zaświatach mam swoje trupięgi!

Dar kochanki czy wrogów chytra zapomoga? –

Wszystko jedno! W trupięgach pobiegnę do Boga!

I będę się chełpliwie przechadzał w zaświecie,

Właśnie tam i z powrotem po obłoków grzbiecie,

I raz jeszcze – i nieraz – do trzeciego razu,

Nie szczędząc oczom Boga moich stóp pokazu!

A jeśli Bóg, cudaczną urażony pychą,

Wzgardzi mną, jak nicością, obutą zbyt licho,

Ja – gniewny, nim się duch mój z prochem utożsami,

Będę tupał na Niego tymi trupięgami!

CHAŁUPA

Gdy się żal do świata wiśniami napłoni,

Będę ci chałupę budował w ustroni.

Błyskuńcem siekiery pień rozszczepię w deski,

W szalejącą twardziel wbiję gwóźdź niebieski.

Porozwieram w słońce okna przeciwsenne,

Żeby po pułapie strachy pełzły dzienne.

Przesosnowe progi do twych stóp przymuszę,

A świetlicy każę jaśnieć w twoją duszę.

Poobciosam niebyt tak, że będzie gładki,

I wyryję na nim wzorzyste zagadki.

Ulegnie mym dłoniom niepochwytność świata

I krzepkiego drzewa osoba liściata.

Oczom twym przywłaszczę wszystek las i pole,

Ustom podam w szepcie moją wolną wolę!

Wolną podam wolę na złoconej misie –

Niech panuje światu moje widzimisię!

Niech ci się spodobam groźny, zły i dumny,

Bylebym się w drzewie nie dorąbał trumny!

Bylebym w nicości nie brzęczał, jak komar!

Bylebym się w słońcu do Boga nie domarł!

NIEWIARA

Już nic nie widzę – zasypiam już

W ciszy i w grozie.

Znika mi słońce w załomach wzgórz,

Bóg znika – w brzozie…

Ginie mi z oczu umowny kwiat

W chwiejnej dolinie.

Gdzie się podziewa ten cały świat,

Gdy z oczu ginie?

Czy korzystając z tego, żem zwarł

Rzęsy na mgnienie –

Znużony dreszczem i łzami czar

Znicestwia w cienie?

Czy wypoczywa od barw i złud

Popod snu bramą,

Wznosząc boleśnie w wieczność i w chłód

Twarz nie tę samą?…

Nie, nie! Przy tobie, jak dawniej, trwa

Śmiertelny, bujny!

Jest tu, gdzie zgroza, niewiara twa

I sen twój czujny!

PRZECHODZIEŃ

Zgony liliowe w pustce nad drogą,

I nic – i bezbrzeż traw!

Do traw bezbrzeży i do nikogo

Wołałem: „Zbaw mnie, zbaw!”

A szedł przechodzień… Nie wiem, dlaczego

Dłonią mi podał znak.

Może pomyślał, że to do niego,

Do niego wołam tak!

A była cisza, jakby świat minął –

Trwał jeszcze słońca brzeg –

A on na ciszę oczami skinął,

Zrozumiał coś i rzekł:

„Nie mam ni chleba, ni sił, ni domu!

Jak ty – bez jutra łkam.

To – ja, nie znany z klęski nikomu!

To – ja! Ten sam, ten sam!

Śmierć moja w jarach namiot rozpina,

Zagrodę – spalił wróg.

Gdy przedostatnia bije godzina,

Sny niszczy Bóg, sam Bóg!

Lecz ufam jeszcze jednemu snowi,

Że się wypełni wczas!

Cokolwiek zorza w tym śnie zróżowi,

Podzielę między nas!”

I przysiągł wierność mojej żałobie

Na wszystkie życia dnie!

I dłonie, dłonie podał mi obie,

I zbawił, zbawił mnie!

ZŁY JAR

Łza, dawno zapomniana, śni się memu oku.

Łza – snem!…

A szczęście?… Obłok płynął… Toć wiem, że w obłoku!

Toć wiem!

Ów czar jeszcze pamiętam w wiosennym bezkresie –

Ów czar!

I las nagły po drodze – i w tym nagłym lesie

Zły jar!

W złym jarze człowiek blady krtań nożem przecina…

Więc cóż?

Sam przez się!… Własnoręcznie!… Mówią, że – Przyczyna!

Że – Nóż!

I mówią: „Chciał mrzeć, głupi! Słońce w twarz mu świeci…

Chciał mrzeć!…”

A on wie, że ból z ciała wymknął się i leci!…

Leć – leć!…

MODLITWA

Za młodych lat szeptałem żarliwie i skrycie

Modlitwę o wydarzeń tragicznych przeżycie –

O łzę, która się w oczach rosiście przechowa

Na pokarm dla mgieł nocnych i na treść – dla słowa.

I nastał dzień, co zgrozą poraził mi duszę –

I musiałem go przeżyć… On wiedział, że muszę…

A już stało za drzwiami to Złe, co niweczy

Szumy mego ogrodu nad gęstwą wszechrzeczy.

Zasłuchany boleśnie w lada szmer na dworze –

Nie wiem, kto w drzwi zapuka? Kto jeszcze przyjść może?

I ze trwogą wspominam, sny tłumiąc bezsterne,

Nieoględnej modlitwy słowa łatwowierne.

* * *

Bóg mnie opuścił – nie wiem czemu…

Źle Mu w niebiosach! Wiem, że źle Mu.

Ojciec mój tak swą śmierć przeoczył,

Że idąc do dom – w grób się stoczył.

Siostra umarła z łez i z głodu,

A wszyscy mówią: „Bez powodu!”

A brat mój tak się z bólem ścierał,

Żem nasłuchiwał, gdy umierał…

Kochanka moja teraz ginie,

Żem ją pokochał w złej godzinie.

A ja – nim miasto w mroku zaśnie –

Idę ulicą, idę właśnie…

DO SIOSTRY

Spałaś w trumnie snem własnym, tak cicho, po bosku,

Nie wiem, czy wszystkich naraz pozbawiona trosk?

W śmierci taka zdrobniała, niby lalka z wosku…

Kocham ten ubożuchny, ten zbolały wosk!

Trup jest zawsze samotny! Sam na sam z otchłanią!…

A właśnie ja – twój brat –

Suknię Tobie sprawiłem za dużą i tanią,

Suknię – na tamten świat!

W każdym zgonie tkwi zbrodnia, co snem się powleka,

Chociaż zbrodniarza brak…

Wszyscy winni są śmierci każdego człowieka!

O, tak! Na pewno – tak!

Winnych wskazać potrafię!… I nikt się nie broni!…

I ten – i ta – i ów!…

I ja sam! Ja – najbardziej, choć wiem, że i oni!

I ja – i oni znów…

Wina wszystkich naokół – milcząca, zbiorowa,

A my mówimy: los!

Niech od złego Bóg żywych i zmarłych zachowa!

Módlmy się o to w głos!

Tak się lękam, że jesteś wciąż głodna i chora,

Że złą otrzymam wieść –

I że przyjdziesz zza grobu któregoś wieczora

I szepniesz: „Daj mi jeść!”

I cóż wtedy odpowiem? Nic mówić nie trzeba!…

Niech mówi za mnie – Bóg!

Siostro! Już w całym świecie nie ma tego chleba,

Co by Cię karmić mógł!

Trumna twoja spoczęła w ciężarowym wozie,

Pamiętam nudny wóz.

A była niedorzeczność i drwina w tej zgrozie!

I był nieludzki mus!

Bałem się, że Cię żywcem oddamy mogile

W złym, letargicznym śnie.

I ktoś wtargnął do wozu i rzekł, że się mylę,

I uspokoił mnie.

Czekałem, aż wóz ruszy, by wlec Cię do miasta…

W skwar słońca skrzypnął wóz.

Drgnęła trumna, a była godzina dwunasta.

Żelazny zagrzmiał kłus!…

I sam nagle w tym słońcu musiałem pozostać.

Patrzyłem szynom w ślad…

Świat się zmniejszył na zawsze o twą drobną postać,

I zmalał cały świat!

I myśl wątła do mojej wsnuła się żałoby,

Niby pajęcza nić,

Myśl, że nie ma na świecie tak drogiej osoby,

Bez której nie można żyć!

Noc, przy zmarłych spędzona, nazywa się – pusta!

Brak tego, o kim łkasz…

Zgniją oczy – i wyraz tych oczu – i usta.

Śmierć patrzy w kość, nie w twarz!…

Wiem, że gnijesz nabożnie i że wśród ciemnoty

Pośmiertny dźwigasz krzyż,

Lecz nie śmiem do podziemnej zaglądać Golgoty,

By sprawdzić, jak tam śpisz?

Trup trzeźwieje – wyzuty z krwi i upojenia!

Już złudzeń – ani krzty!

A może Bóg omija twój zgręz bez imienia

I nie wie, że to – Ty?

Boże, odlatujący w obce dla nas strony,

Powstrzymaj odlot swój –

I tul z płaczem do piersi ten wiecznie krzywdzony,

Wierzący w Ciebie gnój!

W NICOŚĆ ŚNIĄCA SIĘ DROGA

CMENTARZ

Wędrowiec, na istnienie spojrzawszy z ukosa,

Wszedł na cmentarz: śmierć, trawa, niepamięć i rosa.

Był to cmentarz Okrętów. Pod ziemią wrzał głucho

Trzepot żagli, pośmiertną gnanych zawieruchą.

Wędrowiec czuł, jak wieczność z traw się wykojarza,

I ciszę swą do ciszy dodając cmentarza,

Przeżegnał to, co bliżej: pszczół kilka, dwa krzaki,

I na pierwszym grobowcu czytał napis taki:

Zginąłem nie na ślepo, bo z woli wichury,

I wierzyłem, że odtąd nie zginę raz wtóry,

Że znajdę przystań w śmierci, a śmierć w tej przystani,

Ale śmierć mię zawiodła! Umarłem nie dla niej!

Trwa nadal wiatr przeciwny i groza rozbicia

I lęk i niewiadomość i wszystko, prócz życia!

Szczątki moje podziemne, choć je nicość nuży,

Jeszcze godne są steru i warte są burzy!

Nikt nie wie, gdzie ten wicher, który żagle wzdyma?

Kto raz w podróż wyruszył – już się nie zatrzyma.

Znam tę głąb, gdzie się Okręt mocuje nieżywy.

Snu – nie ma! Wieczność – czuwa! Trup nie jest szczęśliwy!

Za wytrwałość mych żagli, które śmierć rozwija,

Przechodniu, odmów – proszę – trzy Zdrowaś Maryja!

Wędrowiec dla nikogo zerwał liście świeże

I ukląkł, by żądane odmówić pacierze.

ZA GROBEM

Nad brzegami zagęstwionych nicości

Szumi wiara w wiekuiste sitowie.

Nikt już nie dba o swe ciało i kości!

Nikt nikomu nic już odtąd nie powie!

Z resztek życia śmierć swawolna po ciemku

Wydmuchuje bańkę trudną i złotą,

By przyświecać młodziuchnemu widemku,

Co się bawi skrzepłą w kukłę tęsknotą.

Z zaprószoną wspomnieniami źrenicą

Cień zmarłego, co drętwotę pokonał,

Mknie pośmiertnie urojoną ulicą,

Aby wśnić się w dom, gdzie mieszkał i skonał.

W rozwiewisku zagrobowej pokrzywy

Dziwaczeje pleśniejąca Niedziela…

Szukam brata, który nie był szczęśliwy!

Szukam siostry, co nie znała wesela!

Cienie, cienie! Darmo w mroku was gonię!

Pustkę tylko chwytam dłońmi obiema…

Więc nie wszyscy tu się znajdą po zgonie?

Więc są tacy, których nie ma, bo nie ma?

Nie ma mgły tej, co tak chciała być duszą,

By się snami do wieczności sposobić!

O, te bóle, które bolą, bo muszą!

O, ta rozpacz, która nie wie, co robić!

Już się gwiezdne poniszczyły zamiecie –

Cień się chwieje, poróżniony z mogiłą,

Coś innego stać się pragnie w zaświecie,

Coś innego, niż to wszystko, co było!…

UBÓSTWO

Każde zmarło inaczej śmiercią strasznie własną!…

Ciało matki i ojca i siostry i brata…

Dziś rysy waszych twarzy w pamięci mi gasną,

Umieracie raz jeszcze śmiercią spoza świata.

Już nie umiem zobaczyć siostry mej uśmiechu –

I tego, jak konając, padła na podłogę…

Brat mglisty i niecały śni mi się w pośpiechu –

I głosu, którym mówił, przypomnieć nie mogę.

Pochowani w mogile mrą wciąż za mogiłą!

Widzę was na tle nieba, niby znaki wodne,

Takie inne, znikliwe, z przeszłością niezgodne,

Jakbym nigdy was nie miał – jakby was nie było!

Nic nie było! Nic nie ma! Miłowałem zmory!

Czciłem próżnie! Chcę łzami ocalić ból w sobie,

Więc płaczę, ja – na wiarę w potęgę łez chory!

Łzy się kończą! Mrze pamięć! Kres grozi żałobie!

O Nocy, w przyszłość niebios wsrebrzona niemylnie

Jeśli chcesz w piersi moje uderzyć mgłą ciemną –

Uderzaj bezlitośnie, uderzaj dość silnie,

Bom – człowiek! Zniosę wszystko! Pomocuj się ze mną!

Kto potrafi żal dłońmi tak tłumić obiema!

Kto zdoła, gdy mu z oczu nicość jawę zmiecie,

Tak nic nie mieć, naprawdę nic nie mieć na świecie,

Jak człowiek, co nic nie ma, naprawdę nic nie ma!

BETLEJEM

Sen mię ze snu obudził. Przespałem byt drobny

Gwiezdnej smugi na rzęsach. Śniła się – dlaczego?

Chciałem razem z Magami iść w świat, niepodobny

Do żadnego z tych światów. Wiem, że do żadnego!

Biegnę w mrok, byle biegnąć! Może ich dogonię,

Choć mi trudno przeczuciu opierać się złemu.

Już widzę pierwsze stada, śpiące na wygonie,

I światła w Bogu ślepych oknach Betlejemu.

Zbliżam się do jaskini. Nigdy lub tym razem!

Chwili tracić nie wolno! Śpiesz się, nędzo ziemska!

Jeden pastuch wbrew cudom drzemie popod głazem.

Budzę go w imię twoje, gwiazdo Betlejemska!

Gdzie Magowie? „Odeszli. Badacze ich cienia

Głoszą, że wraz z kadzidłem i mirrą i złotem

W kurz się marny rozwiali pod tej karczmy płotem,

Gdzie droga w nicość skręca. Tyle – ich istnienia”.

Gdzie Maryja? „Mów o Niej z niebem lub mogiłą.

Nikt nie wie – i nikt dzisiaj nie odpowie tobie”.

A gdzie Bóg? „Już od dawna pochowany w grobie,

Już szepcą, że go nigdy na świecie nie było!” –

A gdzie jest Magdalena? „Zapatrzona w zgony

Przemilczała ból hańby, gdym ją kopnął nogą.

Wracaj tam, skąd przychodzisz – ty śmiesznie spóźniony!”

Nie mam po co i nie mam powrócić do kogo!

PO ŚMIERCI

W przestworów niepokoje

Chmur spodem, niebios dnem

Lecimy obydwoje

Pośmiertnym gnani snem.

„Czy widzisz drogę pylną?” –

„Stóp czyichś widzę ślad…”

Tak spieszno nam i pilno

Zobaczyć inny świat!…

„Znasz nicość, mgłą topazu

Przelśnioną tu i tam?…”

„Znam dziwnie i od razu,

Na niewidziane znam!” –

„Jakież tu inne kwiaty!

I jaki inny las!”

To nie te jeszcze światy

I jeszcze nie ten czas…

Trzeba nam dalej płynąć,

Za kresem ścigać kres,

I w śmierci się rozminąć

I spotkać się wśród łez.

„Czy wiesz, że twe pieszczoty

Są tylko drganiem tęcz?”

„O, męcz mnie, duchu złoty,

Miłością trudź i męcz!”

Zmęczonym – dłuższa droga –

Zmęczonym – krótszy zgon.

„Widziałeś go?…” „Czy Boga?”

„Był tutaj”. – „To – nie on!

To – gwiazd naokół czaty,

Co śledzą śmierć i nas –

To nie te jeszcze światy

I jeszcze nie ten czas…”

Trzeba nam dalej płynąć,

Umierać wciąż – bez przerw,

Bo nie dość raz zaginąć

Tym, co istnieli wpierw.

„Czy słyszysz chór skowrończy?”

„To cienie śpiewać chcą…”

„Mów ciszej: co się kończy

Po śmierci?” – „Nie wiem, co!”

Kończą się mgły za mgłami,

Lecz nie ustaje żal.

Spójrz – każda dal przed nami –

Wciąż przedostatnia dal!

W pozgonnych zórz szkarłaty

Rzuć okiem tylko raz!

To nie te jeszcze światy

I jeszcze nie ten czas…

W NICOŚĆ ŚNIĄCA SIĘ DROGA

Poistniały czerwienie na niebiosów uboczu –

Poistniały dla nikogo, samym sobie raczej – wbrew…

I nie umiem powiedzieć, skąd uległość mych oczu

Tym zarysom drzew na chmurze… Trzebaż oczom takich drzew?…

Wiem, że muszę wypatrzeć w nicość śniącą się drogę.

Odchodzimy gdzieś co chwila i co chwila brak nam lic…

I nie mogę cię pieścić i nie pieścić nie mogę –

Tylko patrzę w zmierzch za tobą i nie pragnę widzieć nic.

Usta twoje – daleko! Usta twoje – tak blisko!

Serce w żalu zatwardziałe do rąk białych weź i złam!

Czy pamiętasz ów ogród – płot wysoki – mgłę niską?

Mgła – to człowiek niepotrzebny, snem mi równy – taki sam!

Coś tam o nas przez liście zaszeptało do cienia –

Potoczyło się po drzewach – zrozumiało nas – i lśni…

W ustach twoich – tkwi chłodna odrobina znużenia –

Więc pójdziemy do ogrodu! Poszukamy zmarłych dni!

Jest tam ścieżka znajoma – i jest drzewo za bramą.

Czy pamiętasz, jak się idzie? Trzeba minąć cały świat!

Wdziej tę suknię, co wtedy!… Włosy uczesz tak samo!

I pójdziemy do ogrodu… Ty idź – pierwsza… Pójdę w ślad…

SŁOWA DO PIEŚNI BEZ SŁÓW

Kto cię odmłodzi, żywocie wieczny? Sam się przeinacz!

Razem z chmurą się spłomień w zórz szkarłatnej zagęstce.

A ja – obłędny nie istniejących zdarzeń wspominacz –

Bywam tobie najbliższy tylko we śnie i w klęsce…

Nie było dolin – a jednak smutek stał się w dolinie…

I choć wróżek nie było – w mgłach mówiono o wróżce…

Brzegiem obłoków fijolet płynie. Myśli, że płynie.

Sen się boczy na tego świateł w nicość rozprószcę.

W odmętach nocy niech ciał się strzeże bezbronne ciało,

Niech swe losy przesłania byle jakim błękitem.

W moim ogrodzie coś się znagliło i zaszemrało –

Zaszemrało, jak gdyby ktoś się rozstał z niebytem.

Znam ja na pamięć jedną dziewczynę… Znam jej westchnienia

I mym ustom uległość pieszczotliwie zawiłą.

Nic w niej nie było, oprócz uśmiechu i przeznaczenia –

I kochałem ją za to, że nic więcej nie było.

Znam taką duszę, co cmentarniejąc nie do poznania,

Sztuczną różę w śmierć niosła… Była niegdyś różystką…

Skąd ten świat cały? – I róże sztuczne?… I czyjeś łkania?

I ja – w świecie – i ptaki – i pogrzeby – i wszystko?

Znam ja złocistość, co śni się niebu w imię rezedy…

Dla snów błędnych jest człowiek – lada Bożą ustronią.

Gasł niegdyś wieczór – i łódź się moja rozbiła wtedy

O tę zgubną złocistość. Tak się stało, że o nią.

Zorza dokrwawia swój żal do nieba w czerwieniach pustych,

A obłoki gasnące chcą w bezludny świat urość.

Czymże jest dla mnie – albo dla jezior – albo dla brzóz tych

Głuchoniemej wieczności zaraźliwość i burość!

Czym tajemnicę w niepowtarzalnych dreszczach roztrwonił,

Gdym twe ciało w ciemnościach pieszczotami przejaśnił?…

Świat się już dla mnie dość nanicestwił i naustronił –

I jam dość się dla świata naczłowieczył i naśnił!

Śpieszno mi teraz do zmartwychwstania kilku topoli,

Co szumiały w pobliżu zanikłego w snach domu!

Śpieszno mi teraz do zatajonej w gwiazdach niedoli,

Którą muszę sam przeżyć, nic nie mówiąc nikomu.

I co ja zrobię po śmierci z sobą i z całym światem? –

Czy w twych łzach się zazłocę? Czy się we mgle – zniebieszczę?

Mrok nieodparty zszedł się w ogrodzie z bezwolnym kwiatem –

Myśmy byli w tym mroku i będziemy tam jeszcze!

MARSJANIE

Zagrzmi w niebie okrętów napowietrznych tęt,

Niepokojąc międzygwiezdnych mgieł rozwiewisko.

Zniknie złuda przestrzeni, wyzwolonej z pęt –

Dość pomyśleć, że daleko, a już jest – blisko.

Na oścież się zasrebrzy księżycowy wstęp

Do bożyzny – daleczyzny, w szmer i otchłanie –

A dołem – szumy leśne, zgiełk drozdów i zięb –

I na ziemię wylądują zwiewni Marsjanie.

Stopą obcą dotknięta – westchnie ziemi twardź,

I na chwilę to, co ziemskie, chętnie się zaćmi.

Po wiekach wyczekiwań i tych z niebem starć

Spokrewnimy się obłocznie z nowymi braćmi.

W ich oczach – wiary w Oddal nie gasnący płom,

A w ich piersi – bezmiar żywy, swoisty, rdzenny.

Poczną nam się przyglądać w bezczasie, jak snom –

I na zawsze się ustali ten pogląd senny…

A przywiozą nam z nieba – rozmodlone ćmy,

I zwierzęta zadumane – i zgubne baśnie.

I nagle zrozumiemy, że to jeszcze – my –

Że nie mogło być inaczej – tylko tak właśnie!…

W uczonej złocistości ich wróżebnych ksiąg

Wieszcz, co bogów nie odróżnia od chmur i łątek –

W czasie przeszłym – dni przyszłych opowiada ciąg

I pośmiertną wiedzą krzepi istnienia wątek…

Jakiś bóg z ich orszaku (złoć się, mrzonko, złoć!)

Zawieruszy się w jeziornym nieba odbiciu

I malejąc w docześnie srebrniejącą płoć,

Modrą wieczność w tym podwodnym wchłonie przeżyciu.

A ich elfy, co cierpią z dala od swych gwiazd

Na bezsenność wpośród kwiatów (o, gwiezdniej cierpcie!),

W żal pobiegną przez nagle urojony chwast,

Aż w tym chwaście zaszeleszczą ich żwawe kierpcie.

Słyną z czarów Marsjanki! Niezgadniona płeć

Od ust naszych je przegrodzi – ledwo snu miedzą…

Byle tylko miłować i naglić i chcieć –

A nauczą nowych pieszczot, bo o czymś wiedzą…

Któż się zdoła domyśleć, jaki strach i szał

Pała w oczach, co się w słońcu mienią na opal!

Czym jest wobec tych niebem nasyconych ciał

Nasze ziemskie dziewuszątko i jego – chłopal?…

Z nich jedna – wiem na pewno, że pokocha mnie,

Ku mnie ciałem – wzbronnym światu – występnie spłonie.

Obczyzno, przyswojona w pieszczocie i śnie!…

Tajemnico, co posiadasz – usta i dłonie!

Za jej sen – w mym uścisku, za pieszczotę nóg,

Za wniknięcie pocałunkiem w jej czary żyzne –

Oddam chętnie, natychmiast – na rozstaju dróg –

Żywot wieczny i tę całą – zagrobowiznę!

W ślad za nią będzie kroczył niewidzialny mops,

Co podziemne węsząc zmory, wyje w niebiosy

Lub szczeka głosem czujnie rozśpiewanych kobz,

By odstraszyć złe uroki – złe sny – złe losy.

Jak brzmieć będzie jej imię – nie wiem, ale wiem,

Że wprowadzi mnie w głąb cudów – przez szum i trawę

Tak, że drzewa, roślinny przerywając zdrzem,

Z jednej jawy wejdą w drugą – i w trzecią jawę!…

A wy, coście szarzyzny uprawiali brzydź

I zbiorową w pyskach złudę srożyli dumnie,

Czy zdołacie tym życiem, co was wydrwi, żyć

I w zawrotny przepych słońca wejść bezrozumnie?

Już odtąd – z odwróconym do błękitu łbem,

Z wiarą w nową zaobłoczność, w odkrycia niebne

Pobrniecie niedołężnie – między snem a snem –

Od przydrożnych wierzb przyjmując – guzy chwalebne!…

Guzy, które złagodzą pychę waszych wad

I okupią uporczywość ślepego grzechu…

A my – śmiać się z nich będziem – śmiać się w cały świat!

Jakże tęskno mi już dzisiaj – do tego śmiechu!

PAN BŁYSZCZYŃSKI

Kazimierzowi Wierzyńskiemu,

Jego żywotnym zmaganiom się z upiorami współczesności

i zdobywczym przeobrażeniom twórczym

Ogród pana Błyszczyńskiego zielenieje na wymroczu,

Gdzie się cud rozrasta w zgrozę i bezprawie.

Sam go wywiódł z nicości błyszczydłami swych oczu

I utrwalił na podśnionej drzewom trawie.

Kiedy zmory są zajęte przyśpieszonym zmorowianiem

Między mgłą a niebem, między mgłą a wodą –

Zielna zjawa swe dłonie zbezcieleśnia ze łkaniem

Nad paprocią – nad pokrzywą – nad lebiodą.

W takiej chwili Bóg przelatał, pełen wspomnień wiekuistych,

Ścieżką podobłoczną – właśnie, że tułaczą –

I przystanął na zbiegu dwojga tęsknot gwiaździstych,

Gdzie się widma migotliwie bylejaczą.

Zaszumiało jaworowo, ale chyba wbrew jaworom –

Samym cisz zamętem, samą cisz utratą…

„Kto te szumy narzucił moim dumnym przestworom?

Kto ten ogród roznicestwił tak liściato?…”

Cisza… Nikt nie odpowiada. Płyną chmury i godziny…

Wszelka dal w niebiosach – to dal zagrobowa.

Pan Błyszczyński w świat nagle z trwożnej wyszedł gęstwiny,

Szepnął: „Boże!” – i powiedział takie słowa:

„Był w zaświatach – sen i wicher i zaklętej burzy rozgruch!

Boże, snów spełnionych już mi dziś nie ujmuj!

Jam te drzewa powcielał! To – mój zamysł i odruch…

Moje dziwy… Moje rosy… Dreszcz i znój mój!

Przebacz smutkom i widziadłom, nie znającym rodowodu,

I opacznym kwiatom, com je snuł z niczego…

Moja wina! O Boże, wejdź do mego ogrodu!

Do ogrodu!… Do – mojego!… Do – mojego!…

Wyznam Tobie całą zwiewność, całą gęstwę mojej wiary

W życie zagrobowe kwiatów i motyli.

Wejdź do mego ogrodu! I cóż z tego, że czary!…

I cóż z tego, że ułuda nikłej chwili!…”

Wszedł w gęstwinę, co szumiała poza życia drogowskazem.

Sami byli teraz. Oko w oko – sami.

Nic do siebie nie rzekli i ciemniejąc, szli razem

Alejami – alejami – alejami!

Ogród śnił się… Tu i ówdzie dąb prześniony zżółkł i powiądł.

Każdy krzew sam w sobie miał zaświata wygląd.

Sporo było w gałęziach – cisz zbłąkanych i sowiąt,

Lecz nie było ani świerszczy, ani szczygląt.

Uciekały się niebiosy pod najdalszych gwiazd obronę,

Miesiąc złotym rogiem chmurę mgliście pobódł.

Trzepotały się w piachu dusze zmarłych, spragnione

Nowych zgonów i pośmiertnych w mroku swobód.

Coś złociście wyspowego w daleczyźnie alej pełga –

Można taką wyspę brwi skinieniem spłoszyć…

Świetlikami za chwilę północ w zieleń się wełga,

Niepokojąc gmatwaninę leśnych poszyć.

Pan Błyszczyński sprawdzał ogród, czy dość czarom jego uległ –

I czy szum i poszum dość jest rzeczywisty –

I czy liszaj na dębie – jadowity brzydulek –

Dość się wgryza w złudną korę i w pień śnisty?…

Badał jeszcze, czy ptak-lilia dość skowrończo w przyszłość śpiewa,

I czy wąż-tulipan wiosny jest oznaką…

I spojrzeniem przymuszał przeciwiące się drzewa,

By do zwykłych podobniały jako-tako…

Drapieżniały zbyt cudacznie zdradnych kwiatów niebywałki,

A gałęziom ciążył złej wieczności nawał.

Pod stopami przechodniów piach niepewny i miałki

Tyleż istniał, ile istnieć zaprzestawał.

Szli, aż doszli tam, gdzie w mrzonce zagęstwionej i niczyjej

Cień dziewczyny jaśniał oczu w dal rozbłystką,

A jej usta i piersi i ramiona i sny jej

Były takie, żeby właśnie kochać wszystko…

Rzęsy miała dosyć złote, by rozwidnić blaskiem rzęs tych

Dno zmyślonych jezior, gdzie mży śmierć zmyślona –

Warkocz łatwo się płoszył, więc skrzydłami fal gęstych

Wciąż uciekał i powracał na ramiona.

Bóg w nią spojrzał, kiedy właśnie wynurzona z mgieł spowicia

Urojone oczy w modre nic rozwarła.

„Kto ją stworzył?” – zapytał. „Nikt, bo przyszła bez życia

I bez śmierci, więc nie żyła i nie zmarła…

Próżno szukam w jej warkoczu źdźbeł istnienia, snu okruszyn,

Próżno chcę ugłaskać pozłocisty kędzierz!

Tak mnie wzrusza ten niebyt, cudny niebyt dziewuszyn!…

Bądź miłościw niebytowi… Wiem, że będziesz…

Wyłoniłem z mroku ogród, oderwany od przyczyny,

Rozkwieciłem próżnię, namnożyłem ścieżek –

I już wszystko rozumiem, prócz tej jednej dziewczyny,

Prócz tej jednej, którą kocham!” Bóg nic nie rzekł.

„Znam usilność rzeczy sennych i znużenie rzeczy martwych.

Ogród mój chwilami wolałby – bezlistnieć…

Boże, nie skąp w obłokach błogosławieństw i kar Twych

Tym, co wiedzą, że ich nie ma – a chcą istnieć!

W Twych przestworach coś się stało… Mgła o cud się dopomina…

Z tamtej strony świata modlą się zawieje.

I w tych strasznych bezczasach taka nagła dziewczyna

Tak niebacznie poza życiem – cieleśnieje!

Zbliż się do niej, ciemny jarze! Zbliż się do niej, modra strugo!

Czemuż pies mój wyje na jej czar cichutki?

Może zimne jej usta są ostatnią posługą

Dla tych właśnie, którzy wierzą tylko w smutki.

Znam niedolę wniebowstąpień! Znam wskrzeszonych ust niedolę!

I płacz wśród zieleni… I zgon sierociński…

I to wszystko mnie boli!… Ja – sam siebie tak bolę!” –

Wołał w bezmiar i ku Bogu pan Błyszczyński.

Ale Boga już nie było… Pustka padła wzdłuż na kwiaty.

Widma drzew szeptały: „Zmiłuj się nad nami!” –

Błogosławiąc snom wszelkim, leciał w dalsze wszechświaty

Powietrzami, wstrząsanymi powietrzami.

Pewno widać było z nieba, że świat mija i przeminie,

I że snom przyświeca – woda na kamieniu…

Pan Błyszczyński zaszeptał w usta niemej dziewczynie:

„Błędny cieniu, marny cieniu, cudny cieniu!

Zabłękitnij – odbłękitnij… I mów wszystko i nie domów!…

Czy tu jest ów wszechświat, gdzieś zgubiła siebie?

Może ci się należy wpośród innych ogromów

Inna zieleń – inna nicość – w innym niebie.

Nie zaczęłaś dotąd istnieć w żadnym półśnie, w żadnym grobie,

Dotąd stóp twych śladu nie stwierdziły kwiaty –

Podczas twego niebytu zakochałem się w tobie,

Naraziłem mroczne ciało na zaświaty!

Czy mam z tobą iść w głąb żalu, czy w tę inną głąb doliny,

Nim świat zginie śmiercią, niebem malowaną?…

I jak dążyć do ciebie – do niebyłej dziewczyny –

Ty – mgło moja, usta drogie, złota piano!…

Oto resztki mych przeznaczeń: noc niedobra i dzień sępny –

Oto – popłoch czarów, gdy je miłość zrani!

Od nicości do ust twych – ledwo jeden krok wstępny,

Od otchłani poprzez dreszcze – do otchłani!

Śni się liściom – nieskończoność. Śni się wiosłom – dno i łódka.

Odtrącone zorze raz na zawsze bledną…

Czy śmierć w nic nas rozśmieje, czy nas z nowych łez utka –

Wszystko jedno, tchu ostatni, wszystko jedno!

Noc zabije nas nie mieczem, lecz jaśminem i konwalią –

I zaciszem mogił – i oddechem sadu!

Prędzej pochwyć treść nocy i ucałuj i spal ją,

Żeby po niej nie zostało ani śladu!

Wszystkim widmom chce się zginąć takim nagłym wielozgonem,

Żeby brak ich we śnie – był dla jawy ulgą.

A mój upiór śpi w jarze – na wybrzeżu zielonem,

Gdy go znajdziesz, pusty cieniu – zbudź i tul go!

Tam – wysoko i najwyżej – między niebem a nadrzewiem

Włóczy się srebrnawo – cisza i znikomość.

Tak o tobie nic nie wiem, tak cudownie nic nie wiem,

Że miłością jest ta moja – niewiadomość!”

Umilkł nagle pan Błyszczyński i popatrzył w dal niecałą,

Świateł i przeznaczeń było coraz więcej.

A on kochał ją w usta, kochał w stopy, w pierś białą –

I minęło różnych czasów sto tysięcy!

Ramionami ją ogarniał, a ustami doogarniał,

Oczom z gwiazd przyrzucał patrzącego złota,

Lecz cień w jego objęciach wciąż samotniał i marniał

I nie wiedział, że to – miłość i pieszczota.

Noc z roziskrzeń, wróżb i mgławic promienisty splotła batog,

Żeby nim biczować nie dość chętne groby,

A w księżycu się jarzył wykres cieśnin i zatok,

Gdzie nic nie ma, prócz oddali i żałoby.

Mrok zaskomlał w pustym dębie, zagwizdała nicość w klonie,

I rozbłysła w księżyc – śmierć i pajęczyna…

Pan Błyszczyński zrozumiał i załamał swe dłonie

I pomyślał: „W nic rozwieje się dziewczyna!” –

W nic rozwiała się dziewczyna i jej czar, poczęty w niebie,

I pierś, zakończona różową soczystką.

I rozpadło się ciało na żal straszny do siebie

I niewiedzę o tym żalu!… I to – wszystko…

Nie umarła, lecz umarło jej odbicie w jezior wodzie.

Już się kończył zaświat… Ustał cud dziewczyński…

O wieczności, wieczności, i ty byłaś w ogrodzie!

I był blady, bardzo blady pan Błyszczyński.

ELIASZ

Adamowi Szczerbowskiemu

w imię wspólnej wiary w zwycięstwo sztuki

nad rozpanoszoną zmorą szarego człowieka

Wziął go wicher i uniósł na ognistym wozie.

Leciał rozzuchwalony w powietrzu i w grozie,

Płaszcz swój zrzucił na ziemię, by z wyżyn rozstania

Płaszczem ziemi dosięgnąć na znak pożegnania.

I odtąd już go nigdy na ziemi nie było.

Wszechświat stał mu się błędną wokół bezmogiłą.

Ledwo skrzyć się nadążył rozbłyskaniec boży,

By światłem zmuskać stada zdziczałych bezdroży.

W twarz go biły obłoków wzburzone jaśminy,

Wóz miotał w byle wieczność ognia rozprószyny,

A on patrzył w to tylko, co w dal się rozwidnia,

I górując – dołując, mknął, jak śród białydnia!

Jęczała Nieskończoność, kół miażdżona złością,

A gwiazdy rozpaczały nad Nieskończonością!

Zezem spojrzał na Wenus, w jej śmigłe zaświaty,

Gdzie się gęstwił do lotu ptak żywcem liściaty,

Co zaledwo się różnił od dębów i sosen

I tą właśnie różnicą leciał w sen-pierwosen.

Prażywicznych wybroczyn leśne ustoiny

Wywiały czad istnienia w pobliża męt siny,

I mroki, woń ożywczą węsząc bezrozumnie,

Zaroiły się wokół wroniście i tłumnie.

A prorok przetarł oczy i przynaglił biegu.

Rozpędzony na zawsze w tę noc bez noclegu

Saturn, niebem zdyszany, dniał w nurtach ciemnoty

I biegł ścieżką domyślną – niepochwycień złoty.

I Jowisz jak tęczowa przewinął się plucha,

I Neptun jak cienista przemknął zawierucha –

A wóz boży, płomienie rozchyżywszy czujne,

Minął słońca podwójne i słońca potrójne

I brnął w gąszcz, gdzie z nicością zmieszane na poły,

Włóczą się niedowcieleń pełzliwe męcioły.

Tu właśnie samo z siebie wyłonione Śnisko,

Mgłami się ocierając o wieczność pobliską,

Lęgło w chorym przezroczu jadowitą chatę

Z oknami rozwartymi na śmierci poświatę,

A niczyje i nikim nie będące ciało

Do jej progów omylnym łbem się przyśniwało,

By wygoić ich kurzem od dołu do góry

Rozjątrzoną bezdomność chciwej szczęścia skóry.

Tu tkwiły włóczyzmory, w swym konaniu zwinne,

Pstrocinami złych ślepi migotliwie czynne,

Strawione zaraźliwym liszajem niebytu,

A łase na ułomną podobiznę świtu…

Tu mgławice dłużyły rąk wyłudę białą

W schłon próżni, gdzie się dotąd nic jeszcze nie stało –

Strzęp świata, zdruzganego na prochy w przestworzu,

Bławatkował zadumą o świetlącym zbożu…

Ale prorok, w tęsknoty zapodziany trudzie,

Nie zważał na to rojne w niebiosach bezludzie

Upojony tchem mgławic, zwycięsko rozpędny,

Wsparty o krawędź wozu, a sam – nadkrawędny

Ścigał bezkres i piersią czuł radość pościgu.

A gwiazdy, drobniejące za nim w okamigu,

I światy, co we wprawnym kołują obłędzie,

I to życie, co pragnie trwać zawsze i wszędzie,

I ziemskiego pobytu krzątliwa śródzielność,

Świat i zaświat i dusza – śmierć i nieśmiertelność –

Wszystko zbladło, zmarniało w wyżynnym wspomnieniu.

Jak sen, co śnić się nie chce, a śni się wbrew chceniu.

A właśnie uwikłany w czepliwym obłoku

Trup anioła przelatał z bielmem śmierci w oku.

Dziwny zdał się w pobliżu ogrom tego ciała

I małość pustej śmierci, co w nim wciąż malała.

Skrzydłami się w pozgonny żal nad sobą śnieżył,

Coraz wyżej ulatał – coraz wyżej nie żył!

Stąd już blisko do Boga! Już Eliasz zobaczył,

Jak Bóg Smugą świetlistą w chmurze się zaznaczył.

Oczom była dostępna tej Smugi połowa,

Resztę, blednąc, zgadywał, a Bóg rzekł te słowa:

„Chcę ci wyznać to, czego nie wyznam nikomu.

Świat mój mija się ze mną! Źle mi w moim domu!

Mogłem niegdyś przymusić nicość jeszcze młodą

Do uśmiechu w mrok inny! Mrok nie był przeszkodą…

Gdybym dał inny rozkaz, innych snów narzędzie,

Czy byłoby inaczej, niż jest i niż będzie?…”

„Śniłem o tym – rzekł prorok. I posłuszny słowu –

Śniłem” – powtórzył ciszej, a Bóg mówił znowu:

„Życiem tworzył! Tak, właśnie! Nieodparte życie!

Na gwiazdach, na dnie jezior, na pagórów szczycie,

W lwich paszczękach, w kłach wężów i w snu pozawzroczach,

W jamach krecich, w łzach ludzkich, i w wargach i w oczach,

Nawet w miazgach padliny, w tumanach bez treści

Jeszcze coś się mocuje, krząta i szeleści!

Cóżem jeszcze mógł czynić? Jaką wybrać drogę?

To – wszystko. Twór skończony. Nic nad to nie mogę!”

I głos rozległ się echem i zamilkł niebawem.

Eliasz głosu Bożego słuchał mimopławem,

Ale biegu nie zwalniał. „Smugo! – szepnął – Smugo!

Niech Cię z chmur tym imieniem wygarniam niedługo,

Nim zgaśniesz!… A gdy zgaśniesz, znowu powiem: Boże!

Nie wiem, gdzie Twoje brzegi, a gdzie moje morze?

Lecz wiem, żem policzony pomiędzy Twe ptaki:

Chcę lecieć w Twoją przyszłość! O, daj mi lot taki!”

Zaiskrzyła się Smuga – i mrok bez oporu

Przyjął skrę… Coś błysnęło w pamięciach przestworu,

Lecz nastała ta cisza, co nic nie pamięta.

Słychać było, jak czas się po gwiazdach wałęta…

I rzekł Bóg: „Chciałbym ciebie zachować zazdrośnie

Mym niebiosom. – Spójrz! Wszechświat ma się już ku wiośnie!”

Eliasz z wozu wynurzył swą pierś i urwiście

Zwisł nad głębią i dłonie w przód rozwiał, jak liście,

I tak trwał, niby nagła mroków uroślina,

Co pnączem swego ciała w bezmiary się wspina,

I wargami zmacawszy chłód gwiezdnych przezroczy,

Do Boga wzwyż i na wprost mówił w cztery oczy:

„Tak, mogło być inaczej! Słowa śmiesznie złote

Dla zbłagania ciemności! Chcę iść w tę Innotę,

Chcę być tam, gdzieś nie bywał! Chcę walczyć sam na sam!

Niech czuję, że zwyciężam, lub wiem, że wygasam!

Chcę wzburzoną swobodą przekroczyć mą dolę!

Puść mię tam – w bezbożyznę! Puść – na wolną wolę!

Postroń wszystko, co było! Nie poskąp mi lotu!

Już – z Tobą!… Już – bez Ciebie!… Nie żądaj powrotu!”

Smuga zgasła, i Eliasz wziął jej Zmrok za zgodę.

Wiatr pobruździł głąb nieba, jak jeziorną wodę,

A on pędził na oślep i Zgasłą ominął.

Wolny, Bogu zbyteczny – sam teraz popłynął

Wyżej i niebezpieczniej w ten zmierzch ponadniebny,

Gdzie już nie ma stworzenia i Bóg – niepotrzebny!

Wszechświat skończył się… W oczach, niby gwiazd utrata,

Utkwiła mu ta nagła skończoność wszechświata.

Zmógł się z lotem ostatnią swych pragnień bezsiłą.

I odtąd już go nigdy w wszechświecie nie było.

Wóz się zachwiał. Skry jego, niby ślepie wilcze,

Lśniły, przejrzawszy na wskroś zamysły tubylcze.

I spełniło się… Eliasz czuł przez jedną chwilę,

Że spełniło się właśnie… I czuł tylko tyle…

Pochłonęła go drętwa i pilna Ciszyzna.

Wiedział, że Bóg – daleko – że nic mu nie wyzna.

Dreszcz lęku w nim zanikał raz jeszcze – raz jeszcze –

I wstrząsnęły nim obce ciału przeciwdreszcze.

Czekał, do jakich mroków pierś chętną dołoni?

Dłoń wyciągnął w niewiedzę… Lecz minął czas dłoni!

Rozwarł oczy… Czas oczu minął niepochwytnie!

Już nie było błękitu, więc trwał bezbłękitnie.

Dróg nie było, więc drogi na pewno nie zmylił,

I z wozu gasnącego w bezświat się wychylił,

By stwierdzić jasnowidztwem ostatniego tchnienia

Możliwość innej jawy, niż jawa Istnienia!

DWAJ MACIEJE

Drogiemu przyjacielowi, Franciszkowi Fiszerowi,

z pełnym wzruszenia uznaniem dla smutnych

i wesołych cudów Jego cygańskiego żywota

i ze szczerym zachwytem dla Jego wiecznie młodych uniesień

i pomysłów metafizycznych

Pleć, pleciugo! – Na wzgórza południowym grzeju

Siedział razu pewnego – Maciej przy Macieju.

Do pierwszego Macieja rzekł ten drugi Maciej:

„Coraz w niebie – wiosenniej, a w polu – pstrokaciej.

Lada parów potrafi, śniąc, kwiatami zarość!

A my – co? – Do wieczności mizdrząca się starość?

Wstyd mi z siana, gdy słońce złotą igra zmrużką,

Z przedwczesną i zuchwałą pieszczoty pogróżką

Zerwać się do dziewczyny, jak gęś, co spod płotu

Zrywa się z wielkim krzykiem do niskiego lotu!…

Wstyd mi pysk – modrym oczom przysunąć do widna,

Bo te oczy – śmieszliwe, a dziewka – bezwstydna!

Byle durniom zejść z drogi miałbym bezrozumnie?

Zamiast z dziewką – na sianie, bez dziewki spać w trumnie?

Dość mam śmierci, co siłkiem po ziemi się szasta!

Nie chcę umrzeć – i kwita! Chcę potrwać – i basta!” –

Do drugiego Macieja pierwszy Maciej rzecze:

„Hamuj się, niecierpliwy na wiosnę człowiecze!

Ma łeb dzielny – wieczorem, kto go miewał – w zarań –

Tak, jak ja – com nie szczędził mym zadumom starań…

Wiem, co wiem! – W kniejach leśnych, w przepaściach paprotnych

Mieszka Czmur – wpośród czarów dzikich i samotnych –

I nic – tylko pilnuje zaklętego ziela,

Które nieśmiertelności – gdy je zjesz – udziela.

Nie dopuszcza nikogo – podstępny i silny,

A pięść ma tak skuteczną, jak ten głaz mogilny!…”

Do pierwszego Macieja drugi Maciej prawi:

„Mam i ja – pięść, co z wrogiem niedługo się bawi…

Pódźwa z Czmurem się zmierzyć! Ty – w ślad, ja na czele.

Przymarnimy go nieco – i odbierzem ziele”. –

I poszli. – A szli w poprzek – i w przód – i ukosem,

Już zawczasu się srożąc pod gołym niebiosem,

Jak mówią w tym powiecie, gdzie mimo zwyczaju

Niebo jest – Bóg wie czemu – męskiego rodzaju.

Po obałkach – po pniakach – po jarach – szli, skacząc

I Czmurowi zaocznie i trafnie sobacząc!

Słońce, przez żyłkowane przeświecając liście,

Na sękach się rozpryska – różnie i zdziebliście –

I światłem obszerniejąc, rozprasza się po to,

By na trawę ruchliwą nawiać – nic i złoto.

Gil na dęba wierzchołku tak odległe śpiewa,

Że czuć w śpiewie wysokość szumiącego drzewa,

A w jarach, skąd się zieleń wynurza, jak z wora,

Po wczorajszej ulewie – woda, przez sen chora

Na blady niedorozwój srebra w swej głębinie,

Mętem przeciw własnemu usrebrnieniu płynie.

Skoro Czmur dwóch Maciejów zaoczył z daleka –

Czarami się najeżył – i nieludzko czeka…

Idą. – Już się zbliżyli. – Czmur w słońcu się biesi –

Gębę do nich wykrzywia: „A wy tu – skądesi?” –

Rzekł Maciej: „Z niedaleczka… Chcemy jestku – pitku

Z tego ziela, coś w lesie skrył je bez użytku.

Znamy twą tajemnicę strasznie zieleniatą!

Wyłaź, tchórzu, zza czarów! Wyłaź!”

– A Czmur na to:

„Precz stąd, śmiecie pyskate! Znam podniebia wasze!

Na baśń leśną dybiecie, jak bawół na paszę!

Czym dla was nieśmiertelność? Rodzajem – jarzyny!

Wara psiarni człowieczej do bytów przyczyny!” –

Trącił Maciej Macieja: „Lży, bestia nieczysta!

Pierwszy przemów do zmory, boś lepszy mówista…”

Sięgnął Maciej po słowo, co wszystek gniew zmieści!

„Ty, psiaparo – psiawełno – psianogo – psiatreści!

Czemu ślepie wytrzeszczasz, mgliste od wyłudy!

Małpo z tamtego świata! Pomroko z psiej budy!

Nie pyskuj śród listowia! Stłum w lesie – bezczelność!

Nie skąp ziela, judaszu! Oddaj nieśmiertelność!” –

I to mówiąc, podźwignął pięść, na kształt maczugi,

A tuż obok do boju zawrzał Maciej drugi.

Czmur z ziemi wyrwał buczek, pełen jeszcze cienia,

I łby obu Maciejom zmacał od niechcenia.

Coś z lekka we łbach trzasło, lecz nic się nie stało.

Snadź łbów było – za dużo, a buczka – za mało.

Obaj do gęby Czmura rozmach wzięli szerszy –

Cios zadał Maciej drugi, a w ślad – Maciej pierwszy.

Czmur rozwarł pysk drapieżny zwyczajem potwora,

Aż odsłonił krtań krwistą – kły – i zwój jęzora.

Splunął Maciej, jęzora zgorszony straszydłem,

I gębę w czas potłumił pięścią, jak gasidłem.

Jęknął Czmur w nieskończoność, truchlejąc haniebnie

Przed nawałą Maciejów zbyt groźną liczebnie!

Cztery pięście go tłukły, nie wiadomo – która!

Coraz to inny Maciej nacierał na Czmura!

A czynili ciał dwojgiem taki zgiełk i ścistek,

Że zlękły brakiem miejsca – las dygotał wszystek!

Próżno Czmur się do nieba zrywał, jak zawieja –

Gdziekolwiek się obrócił – tam spotkał Macieja!

Przed nadmiarem Maciejów gdzie szukać obrony?

Tu – Maciej i tam – Maciej! Maciej – z każdej strony!

Ten go chwyta za grdykę, a tamten – za łystę.

Czmur nagli do ucieczki swe nogi bieżyste.

Już szkarłatną rzadź bytu wyplunął na jary –

I zmalał – i sprzyziemniał, jak właśnie kret szary.

Lecz – gdy w oczach mu leśna pomętniała knieja,

A Macieja odróżnić nie mógł od Macieja –

Zaklął siebie słów mgliskiem – i tak zaczął znikać,

By ciałem do niebytu, znikając, nawykać…

Trudno stwierdzić, czy umarł, czy wpełzł na kształt gadu

W nicość, pełną kryjówek… Dość, że znikł bez śladu.

Znikł do cna i do ista, jakby go nie było –

Tylko w słońcu zapachło – miętą i mogiłą…

Ptak zaćwierkał z gałęzi na zniknione ciało,

I coś w lesie raz jeszcze, niechcąc, poleśniało…

Rzekł Maciej do Macieja: „Umknął, zmór podrzutek!

A my ziela szukajmy! Czas nagli i smutek!”

Jęli szukać w parowie – łapczywie i żwawo.

Poszperali – na lewo, znaleźli – na prawo.

Miało barwy znikliwej posenną przynętę,

A poznali je po tym, że było – zaklęte.

Daremnie próbowali gryźć ziele i łykać –

Nie chciały im się szczęki zmiażdżone domykać…

Czmur za życia posiadał jakie takie siły,

Bo cielska Maciejowe od ran się roiły.

Do pierwszego Macieja rzecze Maciej wtóry:

„Tak się kości gną we mnie, jak te obce wióry.

W tym, że Czmur nas nadpsował – nie ma jeszcze sromu.

Czas duszom – do pokuty… Czas ciałom – do domu…

Lubię księżyc – na strychu, a słońce – w altanie,

Ale lubię najbardziej – siebie wzdłuż na sianie!…

Ty poleżysz ustronnie – i ja też poleżę.

Odzyskamy sił krztynę, szeptając pacierze,

Grzeszną duszę do Boga nastroim, jak skrzypkę,

A ziele spożyjemy z mlekiem na przechlipkę”.

I tak gwarząc, szli do dom – tam, gdzie dal i droga,

I na skręcie spotkali twarz w twarz – Płaczyboga.

Miał Płaczybóg źrenice – dalami posnute,

A w źrenicach na przemian – zadumę i smutę.

Trącił Maciej Macieja: „Chwila uroczysta!

Pierwszy przemów do Boga, boś lepszy mówista”. –

Rzekł Maciej: „Płaczyboże, co płaczesz uboczem –

Chcę Ci mówić o wszystkim, ino nie wiem – o czem!

Pochwalona ta z Tobą znajomość bezkreśna.

W lesie – nasze spotkanie. Dziej się – wola leśna!

To powiadam po pierwsze. A mówię po wtóre:

Dziej się człowiek, idący w bezmiary niektóre!

Nie zbraknie Bogu strawy (to mówię – po trzecie!) –

Dopóki jeden Maciej trwa jeszcze na świecie!”

I z zanadrza, jak z hojnej wyciągnął skarbony

Ziele – i Płaczybogu podał zamyślony.

„Weź to ziele na wszelki w niebiosach przypadek,

Jako po dwóch Maciejach niepodzielny spadek.

Wiem, że cierpisz niekiedy – i ja czasem cierpię.

A nuż się nieśmiertelność w niebiosach wyczerpie!

Chociaż trwoga to – płonna, lecz myśl niebezwiedna:

Pewniejsze dwie wieczności, niźli wieczność – jedna.

Dość Ci, Boże, źdźbło małe tego ziela spożyć,

By do drugiej wieczności bez uszczerbku dożyć.

Kto zasłużył na ziele – niech się nim odświeży.

Bogu się nieśmiertelność – nam się Bóg należy.

Włącz ten dar, Płaczyboże, do Twych w niebie dziejów

I od czasu do czasu wspomnij dwóch Maciejów!” –

Wziął Płaczybóg podarek z tym bożym uśmiechem,

Co sprawił, że las z większym zieleniał pośpiechem,

I rzekł: „Dar to – nie lada, i skarb – nie drobnota –

I pewne przedłużenie wiecznego żywota!

Czymże was wynagrodzę – jaką z nieba chwałą

Za to, co się w tej chwili we wszechświecie stało!

Nic nigdzie nie posiadam, sam jestem – samiustek

Wpośród ziemskiej niedoli i zaziemskich pustek.

Trzeba w płacz mój na ślepo, z całych sił uwierzyć,

By chcieć ze mną żyć razem albo razem – nie żyć.

Na krańcach mego płaczu będę na was czekał.

Nie zwlekajcie zbyt długo. Ja – nie będę zwlekał…”

I odszedł w sen za snami, by z tym zielem w dłoni

Zniknąć w jednej i w drugiej niebiosów ustroni.

Rzekł Maciej do Macieja: „Z ran moich niemało

Podczas rozmowy z Bogiem krwi się w świat przelało”.

I na nogach się zachwiał i bardzo niezgrabny

Na trawę się wywrócił bokiem, jak wóz drabny.

Drugi Maciej na ból swój boczył się i srożył,

Lecz – by ciału dogodzić – obok się ułożył.

Rzekł jeden: „Czemuś taki srebrniasty na licu,

Jakbyś gębę przed chwilą wytarzał w księżycu?”

Drugi na to: „Już do snu nicość mnie kołycha.

Wiem, co we mnie cierpiało – nie wiem, co nacicha…

Brak mi ziela… Ha, trudno! Niech Bóg się posili –

Bardzo by się przydało i nam w takiej chwili!”

Naówczas do Macieja rzekł Maciej: „Macieju!

Tak mi dobrze w mym bólu, jak w samym Betleju…

Pragnę tylko ostatnich ku niebu przesileń,

By zrzucić ciała mego uciążliwą wyleń –

A zrzucając – nie jęknę ani się zasmucę.

Odwróć łeb, byś nie widział, czym będę, gdy zrzucę…”

Chciał się właśnie odwrócić Maciej od Macieja,

Ale go zamroczyła wielka beznadzieja!

A już śmierć się zbliżyła, by ich snem utrudzić.

Nie wiedziała, którego ma najpierw wystudzić.

Świat im w oczach zanikał… Nastały złe dreszcze.

I już świata nie było, a trwali gdzieś jeszcze…

Rzekł jeden: „Noc nadchodzi!” – A drugi rzekł: „Dnieje!” –

Tak zmarli jednocześnie obydwaj Macieje.

DZIEJBA LEŚNA
[pośm. 1938]

[NIEGDYŚ DOM MÓJ OCHOCZY
I ŚWIAT ZA DĄBROWĄ]

Niegdyś dom mój ochoczy i świat za dąbrową

Porzuciłem, by dachu nie mieć ponad głową,

I siebie porzuciłem gdzieś na skraju lasu

Bez pomocy, bez żalu, bez śpiewu, bez czasu

I biegłem tam, gdzie burza, mrok i zawierucha,

By serce niepokoić i narazić ducha –

Tak się chciałem utrudzić i krwią własną zbroczyć,

Żeby istnieć wbrew sobie i ból swój przekroczyć.

I minęło lat wiele – i po latach wielu –

Marnotrawiąc dróg tysiąc – dotarłem do celu

I pieśniami nade mną rozbrzmiały niebiosy,

Powiększyły się kwiaty, zolbrzymiały rosy –

I zgaduję, że z płaczem, po własnym pogrzebie,

W opuszczoną bezdomność powracam do siebie.

[pośm.]

[TU JESTEM – W MROKACH ZIEMI
I JESTEM – TAM JESZCZE]

Tu jestem – w mrokach ziemi i jestem – tam jeszcze

W szumie gwiazd, gdzie niecały w mgle bożej się mieszczę,

Gdzie powietrze, drżąc ustnie, sny mówi i gra mi,

I jestem jeszcze dalej poza tymi snami.

Zewsząd idę ku sobie; wszędzie na się czekam,

Tu się spieszę dośpiewnie, tam – docisznie zwlekam

I trwam, niby modlitwa, poza swą żałobą,

Ta, co spełnić się nie chce, bo woli być sobą.

[pośm.]

WCZESNYM RANKIEM

Gdy ulice, stopami ludzkimi nie tknięte,

W słońcu porannym stoją dla nieba otworem,

Nie poznaję drzew dawnych – takie są zaklęte,

Tak trafnie olbrzymieją i tak pachną – borem.

Zda się, że po raz pierwszy owiane szelestem

Jawią się moim oczom w cudnym niepoznaniu,

Jakbym zastał je nagle na ich skrytym trwaniu

W świecie zgoła odmiennym, niż ten, gdzie ja jestem.

Lecz pierwszy zgiełk ulicy, wrzask życia ułudy

Płoszy je, że – malejąc – tłumią czary swoje

I cofają się właśnie w ten świat, gdzie ja stoję

I podglądam ich pilnych przeistoczeń trudy.

[1936]

POŁUDNIE

Obłok blaskiem sam siebie zaćmiewa w upale,

Dno błękitem przeciera lub nie ma dna wcale.

Rumianek, co w tych żarach biel gubi cudacznie,

Trzykroć w nic się odzłoci, nim kwiatem być zacznie…

Płat murawy od wzgórza całą źdźbeł bezsiłą

Zielenieje mi w oku – w skrócie i pochyło…

Głos od brzmienia własnego w tej ciszy odwyka,

Nie chce mu się być głosem – bez żalu zanika.

Drwal, nogi rozkraczywszy, z zadumą snu szczerą

W pień uderza zbłyskaną od słońca siekierą.

Echo się do uderzeń opóźnia o mgnienie,

A ja właśnie to drobne chwytam opóźnienie

I nim odgłos siekiery osobno dolata,

Całe niebo przeżywam i zwiedzam pół świata!

W tych przerwach między echem a ciosów bezgwarem

Dusza moja, z niczego zrodzona nad jarem,

Szuka wolnej umieszczki dla trwania na nice,

Dla istnienia na opak, dla tchu – w tajemnice!

Nie wie o tym siekiera, że w ten dzień słoneczny

Pracuje na baśń moją, na mój żywot wieczny!

I że w jedną jedyną bezbrzeż się zespala

Jej połysk i pnia wygłos – mój sen i ruch drwala!

Że echo do uderzeń opóźnia się czaru,

By snom dać krztynę czasu na wstęp do bezmiaru!

[pośm.]

ZACHÓD

W błękicie – szkarłat zórz! Wniebowstąpienie róż!

Wieczność płonie tak samo, jak płonęła za młodu…

Ogród, gdzie w złotym mchu tkwi odrobina tchu,

Niezbędnego dla ciebie, co śnisz wnętrze ogrodu.

By iść do tamtych stron, odzyskać trzeba zgon,

Zagubiony w tym bycie, co narzucił się światu.

Nic nie mów – tylko patrz! I nie patrz, ale płacz,

Bo już nie ma dla duszy wyjścia z tego szkarłatu!

[1933]

[IDZIE ZMIERZCH OD ZAPŁOTKÓW –
OD STODÓŁ – OD JARÓW]

Idzie zmierzch od zapłotków – od stodół – od jarów,

Idzie zewsząd i znikąd, a taki ma narów,

Że im bardziej snem przymrze i w rów się zagrzebie,

Tym widniej mu w niebycie – tym łatwiej znieść siebie.

O, niełatwo nam było powiązać los z losem!

Smutek boczył się na nas; żal patrzył ukosem…

Odeszłaś – w ślad za tobą dzień złoty przeminął –

Ale z ziemi uchodząc, po niebie wciąż płynął…

Dogorywa dnia reszta w obłokach zbłąkana,

Dołem mrok, lecz nadwyżką dnia – płonie stóg siana.

Więc raz jeszcze – choć ciebie nie ma w pól rozłogu –

Przeżywam dzień miniony – ten, co lśni na stogu.

[pośm.]

KRAJOBRAZ UTRACONY

Czemu obcą mi wioskę z zwykłych lip gromadą

Wspominam, jak dostępną niegdyś tajemnicę,

Gdzie owiec znakowanych natłoczone stado

Napełniło – już znikłą na zawsze ulicę?…

Czemu dziś we wspomnieniu tak pilnie je śledzę?

Ruch każdy, snem sprawdzony, odtwarzam zawzięcie.

Czas mijał… One – w czasu wbłądziły niewiedzę

I nagle bezładniejąc, znikły na zakręcie.

I czemu czuję w piersi zdławiony płacz boży

Na myśl, że nie zaszumią tamtych pól powiewy,

I że się nie rozwidnią światłem tamtej zorzy

Zgubioną wełną owiec pośmiecone krzewy?

[1937]

II

KRZYWDA

Zamknij okno… W ogrodzie – zbyt śpiewno.

Oczy do snu lub do śmierci zmruż.

Krzywda nasza kończy się na pewno!…

Życie – mija… Wolno spocząć już…

Dzień się nowy na obłoków bieli

Nie zatrwoży, że ciał naszych brak…

Lecz to wszystko, cośmy przecierpieli,

Niechaj we mgle ma choć drobny znak!

Bo czym zgrozę odkupić zagłady,

Łez wysiłek i ten pusty czas,

Gdy śmierć zniszczy nawet ran tych ślady,

Ran, co niegdyś tak bolały nas?

[1937]

* * *

Com uczynił, żeś nagle pobladła?

Com zaszeptał, żeś wszystko odgadła?

Jakże milcząc poglądasz na drogę!

Kochać ciebie nie mogę, nie mogę!

Wieczór słońca zdmuchuje roznietę.

Nie te usta i oczy już nie te…

Drzewa szumią i szumią nad nami

Gałęziami, gałęziami, gałęziami!

Ten ci jestem, co idzie doliną

Z inną – Bogu wiadomą dziewczyną,

A ty idziesz w ślad za mną bez wiary

W łez potęgę i w oczu swych czary –

Idziesz chwiejna, jak cień, co się tuła –

Wynędzniała, na ból swój nieczuła –

Pylną drogę zamiatasz przed nami

Warkoczami, warkoczami, warkoczami!

[1936]

O ZMIERZCHU

Gdy zmierzch na oknie naszym już dosięga kwiatów,

My, w cień wspólny związani na znajomej ścianie –

Myślami do dwu różnych odbiegamy światów,

Dłońmi zwarci w tym ziemskim, jak na pożegnanie.

Wędrówka myśli naszych, stroniących od ciała,

Każe pod grozą straty trwać w znieruchomieniu –

Dech przy tchu, skroń przy skroni, ramię przy ramieniu

I unikać wszystkiego, co szumi lub pała…

Czuję ucho twe miękkie – zgrzane przy mym uchu,

Lecz go nie śmiem ochłodzić wilgotnych warg brzegiem,

By dreszczem nieobacznym lub pieszczot zabiegiem

Nie skłócić nabytego od zmierzchów bezruchu.

[1936]

PROŚBA

Czemuśmy się zgodzili na brzemię pokory?

Na istnienia naszego – ból, krzywdę i strwon?

Czemuśmy nie wyryli choćby kreciej nory,

By dać szczęściu – kryjówkę i nocleg i schron?

Zaniedbaną pieszczotą chcemy zmóc rozpacze –

Na ustach słów spóźnionych zbytecznieje gwar…

I płacz ciągle nas ściga, choć już nikt nie płacze –

Bo i cóż nam zostało? – To jedno: twój czar!…

O, nie znuż się ostatnim czarowania trudem!

Wytrwaj w jawie, co męczy zbyt usilnym snem!

Nie wiesz nawet, czym dla mnie w mroku – poza cudem

Są twe dłonie!… Ja tylko, gdy całuję, wiem…

[1937]

[WRACAM, WRACAM
PO DŁUGIEJ ROZŁĄCE]

Wracam, wracam po długiej rozłące –

Dłonie twoje, niecierpliwie lgnące!

Wszystko – dawne, a niby na nowo –

Drogi oddech – znajomy ruch głową…

Znów prowadzisz przez wszystkie pokoje,

I idziemy, idziemy oboje…

Nowej sukni nie postrzegłem wcale –

Śmiech twój dzwoni, że patrzę niedbale.

Pokazujesz dłonią niespodzianie

Nowe w kwiaty obicia na ścianie

I list do mnie zaczęty na stole –

„Pełen żalu… Niech leży… Tak wolę”.

Okno nagle otwierasz w głąb nieba –

Niepotrzebnie, a właśnie tak trzeba.

Dłoń mą tulisz do serca, więc słyszę,

Jak uderza – choć w ustach masz ciszę…

I w tej ciszy, w straszliwym milczeniu

Skroń mi, płacząc, składasz na ramieniu.

[pośm.]

SKOŃCZONOŚĆ

Tyle nam pieszczoty,

Co dla czworga rąk.

A ty, zmierzchu złoty,

Konaj wpośród łąk.

Jedna dal w błękicie,

Ale różna łódź!

Trzebaż było życie

Z ową dalą skuć?…

Późny wieczór stroni

Od zielonych bruzd.

Dłoniom zbrakło dłoni,

Ustom zbrakło ust!

Szczęście, co od słońca

Wzięło czar i kres,

Dobiega do końca,

Unikając łez.

Oto – zlękłe ciało,

Oto gwiezdny kurz!

To, co stać się miało,

Niech się stanie już!

[pośm.]

[DRESZCZE NASZE
U WARG SIĘ SPOTKAŁY. POWIEKI]

Dreszcze nasze u warg się spotkały. Powieki

Zwarły się, by nie widzieć nic, oprócz rozkoszy,

Co po ciemku zrodzona, śni pożar daleki

Sadów, gdzie ptak śpiewając ognia się nie płoszy.

Nie domknąłem twej wrótni, upuściłem róże

W twym progu – i zaledwo w snów i pieszczot przerwie

Widzę je wraz z mieczami aniołów w lazurze,

Z których żaden od ust mię twoich nie oderwie!

A czas nastał. Idąca do lasu przez drogę

Śmierć mnie woła. Na próżno! Umrzeć już nie mogę!…

Razem z tobą w rozkoszy i kwiatach zaryty,

Choćby nade mną nagła wyrosła mogiła,

Skrawka ziemi, gdzie miłość do snu mnie złożyła,

Nie opuszczę, by odejść w nieznane błękity!

Nie zamienię snu mego na sen wiekuisty,

Bogom, zeszłym do jaru – tam gdzie moja chata,

Nie oddam łąk, ścielących swój dywan kwiecisty

Dla ciał dwojga, co uszły potęgom wszechświata!

A czas nastał. Wpatrzona w chmur naokół trwogę,

Śmierć mnie woła. Na próżno! Umrzeć już nie mogę!…

Słońce na duchy nasze, dla nieba zbyteczne,

A dzielące z kwiatami swój czar i przewinę,

Patrzy jako na żywe zegary słoneczne,

Gdzie cień chabrów miłości wskazuje godzinę.

Dłonie nasze, splecione w szczęścia niepodzielność,

U stóp brzozy przygodnej – wobec szumów łąki

Skruszyły w swym uścisku wzajemną śmiertelność,

I nie masz dla nich czasu – i nie masz rozłąki!

A czas nastał. Wiodąca wzwyż duchów załogę

Śmierć mnie woła. Na próżno! Umrzeć już nie mogę.

[pośm.]

[TWÓJ PORTRET Z LAT DZIECINNYCH…
TEN UŚMIECH NIECAŁY]

Twój portret z lat dziecinnych… Ten uśmiech niecały,

Co dziś mi zapowiada pieszczotę gołębną –

Też nogi, które grzeję wargami, gdy zziębną –

Lecz skaczące w ogrodzie przez sznur rozbujały.

Pierś – jagoda znikliwa i nie do ujęcia,

W biegu wklęta w ramiona, jak łódź między wiosła,

Serce czuć w niej, jak w gnieździe ciepły łeb pisklęcia:

Długo siebie nie znało, nim w pełnię urosła!

Na dwie siostry w rozłące – patrzę na przemiany,

I czarem podobieństwa w milczeniu się poję –

Którąż dzisiaj posiadam, żądzą opętany?

Jednąż kocham dziewczynę czyli dziewcząt dwoje?

[pośm.]

[LUBIĘ SZEPTAĆ CI SŁOWA,
KTÓRE NIC NIE ZNACZĄ]

Lubię szeptać ci słowa, które nic nie znaczą –

Prócz tego, że się garną do twego uśmiechu,

Pewne, że się twym ustom do cna wytłumaczą –

I nie wstydzą się swego mętu i pośpiechu.

Bezładne się w tych słowach niecierpliwią wieści –

A ja czekam, ciekawy ich poza mną trwania,

Aż je sama powiążesz i ułożysz w zdania

I brzmieniem głosu dodasz znaczenia i treści…

Skoro je swoją wargą wyszepczesz ku wiośnie –

Stają mi się tak jasne, niby rozkwit wrzosu –

I rozumiem je nagle, gdy giną radośnie

W śpiewnych falach twojego, co mnie kocha, głosu.

[pośm.]

SZCZĘŚCIE

Coś srebrnego dzieje się w chmur dali.

Wicher do drzwi puka, jakby przyniósł list.

Myśmy długo na siebie czekali.

Jaki ruch w niebiosach! Słyszysz burzy świst?

Ty masz duszę gwiezdną i rozrzutną.

Czy pamiętasz pośpiech pomieszanych tchnień?

Szczęście przyszło. Czemuż nam tak smutno,

Że przed jego blaskiem uchodzimy w cień?…

Czemuż ono w mroku szuka treści

I rozgrzesza nicość i zatraca kres?

Jego bezmiar wszystko w sobie zmieści,

Oprócz mego lęku, oprócz twoich łez…

[1937]

III

[JAM – NIE OSJAN!
W ZMYŚLONEJ POSTACI UKRYCIU]

Jam – nie Osjan! W zmyślonej postaci ukryciu

Bezpiecznie śpiewam moją ze światem niezgodę!

Tarczą złudy obronny – zyskałem swobodę,

Której on by zapragnął, gdyby tkwił w tym życiu.

Za niego dźwigam brzemię należnej mi sławy

I za niego o przyszłość mych pieśni się trwożę –

Żyję tak, jakbym jego życia był ciekawy –

Ginę, jak on by ginął, choć zginąć nie może!

Ten go uczci, co będzie na moim pogrzebie,

Gdy moja mgła się z jego spokrewni tumanem.

Nikt się nigdy nie dowie, czym byłem dla siebie

– Dla innych chciałbym zawsze być tylko Osjanem.

Tak rzekł śpiewak, lecz własnym smutkom nie podołał,

I nagle: Boże, Boże! – do Boga zawołał.

Jam – nie Bóg! Twarzy mojej spragniony zatraty,

Maskę Boga przywdziałem – zdradziecko pokrewną,

I za Niego stworzyłem bezrozumne światy,

Tak, jak On by je stworzył… Na pewno! Na pewno!

Za Niego w mrok się wdarłem, by trwać w obłąkaniu,

Tak jak On by to czynił, gdyby chciał się wdzierać!

Za Niego mrę na krzyżu w bolesnym przebraniu

Tak właśnie, jak On marłby, gdyby mógł umierać!

Za Niego, jakby rozpacz gnała Go po niebie,

Płacząc – w próżnię uchodzę, by marnieć – odłogiem!

Nikt się nigdy nie dowie, czym byłem dla siebie!

Dla was, co się modlicie, jestem tylko – Bogiem.

[pośm.]

[WYRUSZYŁA DUSZA W DROGĘ…
DZWONIĄ WE DZWONY]

Wyruszyła dusza w drogę… Dzwonią we dzwony.

„Gdzie są teraz moje sady? Gdzie moje schrony?”

Zawołały wszystkie lasy, pełne motyli:

„Spocznij, duszo, w naszym cieniu – nie zwlekaj chwili!”

„Jakże mogę w waszym cieniu spocząć niezwłocznie,

Kiedy sama jestem cieniem, gdzie nikt nie spocznie!”

Zawołała wonna łąka, zalśniona rosą:

„Koś mnie sobie na użytek złocistą kosą!”

„Jakże mogę ciebie kosić, łąko zielona –

Kiedy sama kosą śmierci jestem skoszona!”

I zawołał Bóg zjawiony: „Miłuj mnie w niebie,

Gdzie radością niecierpliwy czekam na ciebie!”

„Jakże mogę cię miłować w szczęścia pobliżu,

Gdym smutnego pokochała niegdyś na krzyżu?”

„Pozbawiłem ciebie świata i sosen z boru,

Byś nie miała, oprócz Boga, nic do wyboru!”

„Zagnałeś mnie z krasnych maków w ciemność mogiły –

Gdzieżeś ukrył owe miecze, co mnie zabiły?”

„Nie ukryłem owych mieczy, mam je przy boku,

Jeno zechciej – nieszczęśliwa – spocząć w obłoku!”

„Jakże spocznę w twym obłoku – z ziemią w rozłące,

Kiedym lasom odmówiła i mojej łące!”

„Otrzyj oczy zapłakane szat moich bielą,

A rozkażę mym aniołom – niech cię weselą!”

„Jakże mogę się weselić z tobą w przestworze,

Kiedy śmierci twej pożądam – Boże, mój Boże!”

I zamilkli i patrzyli nawzajem w oczy –

A ponad nim i ponad nią wieczność się toczy.

[pośm.]

[PUŚCIŁA PO STOLE
SWAWOLĄCY WIANEK]

Puściła po stole swawolący wianek.

„Kto go chwyci pierwszy – ten mój ukochanek!”

Pochwycił tak ściśle, aż się kwiaty zwarły.

„Skąd ty jesteś rodem?” – „Ja rodem – umarły!”

„Co się stało wokół, że świat mi się mroczy?” –

„To ja własnoręcznie zamykam ci oczy…”

„Już mnie nigdzie nie ma i nigdy nie będzie!” –

„Nie ma ciebie nigdzie, bo już jesteś wszędzie”.

[pośm.]

[SKRZEBLE BIEGNĄ, SKRZEBLE PRZEZ LASY,
PRZEZ BŁONIE]

Skrzeble biegną, skrzeble przez lasy, przez błonie,

Drapieżne żywczyki, upiorne gryzonie!

Biegną szumnie, tłumnie powikłaną zgrają,

A nie żyją nigdy, tylko umierają –

Umierają, skomląc, szereg za szeregiem.

Śmierć jest dla nich właśnie tym po lasach biegiem,

Śmierć jest dla nich pędem w niepochwytne cienie –

Biegną tylko po to, aby śnić istnienie.

Świat im śni się w biegu – daleki i bliski,

Śnią się własne ślepie, śnią się własne pyski,

Śni się im, że mogą kąsać jadowicie –

Węszą przez sen moje i to twoje życie,

A ten sen łakomy wystarcza im prawie –

Kogo gryzą we śnie, ginie ten na jawie –

Gryzą we śnie boga, co sen stworzyć umiał,

A ów dąb umiera, co dla niego szumiał.

[pośm.]

[SPOTYKAM GO CODZIENNIE.
TWARZ, WKLĘTA W RAMIONA]

Spotykam go codziennie. Twarz, wklęta w ramiona,

Jak mgła, męczarnią oczu ledwo obgłębiona.

Wyciąga błędnej ręki widemko niemrawe,

By nim zgłaskać surduta połataną jawę.

Patrzy we mnie, jak w pustkę, lecz głowy nie zniża.

Te same zawsze gwoździe tłoczą go do krzyża.

Życie nowych mu skąpi, a starych nie kruszy.

Gdzie mu tam w myśli teraz nowy gwóźdź dla duszy!

Już niezgrabny od nędzy, zły i niedorzeczny,

Chce coś mówić, lecz wstyd go przeraża odwieczny –

Ten wstyd, co w swój niebieski wpatrzony rodowód,

Pielęgnując cierpienie, boczy się na powód.

Wstydu jego przede mną zawczasu się wstydzę –

Więc udaję, że w tłumie już go niedowidzę.

A chcę mu coś powiedzieć – coś na wieczność całą –

Rozpłakać się… rozśmieszyć to zgłodniałe ciało –

Nakarmić i przyodziać nadmiernie, odświętnie. –

Ale on mię już minął i znikł obojętnie.

I tak zawsze i nigdy nie będzie inaczej…

Nikt nie zmieni mgły jego i mojej rozpaczy,

I nikt nas – choć się rozpacz do mgły czasem zbliża –

Nie wbije nowym gwoździem do wspólnego krzyża.

[pośm.]

[PRZEZ ŚNIEŻYCĘ, CO WYJĄC,
POWIĘKSZA PRZESTWORZA]

Przez śnieżycę, co wyjąc, powiększa przestworza,

Zbój się skrada – w nawianej puszyściejąc bieli…

Nie masz prawa sięgania do ludzkiej gardzieli!

Mam – prawo noża!

Pcha go naprzód w mrok pusty wicher i nadzieja…

Stanął nagle, jak gdyby z durną zmorą zszedł się.

I oczy, zaszronione nieściśle, rozkleja

I patrzy przed się.

Z cieniem, który ułomnie zboczony na murze

Na przelewne ramiona wdział czapę bez głowy,

W sztywnym brzasku latarni piętrzy się w mundurze

Posterunkowy.

Księżyc na chmur czuprynę wyplusnął dzban mleka,

A Bóg żywcem uchodzi w śnieg, w chłód i w zawieję.

Zbój krzyczy: „Panie Chmura!” – i w nicość ucieka,

A on – olbrzymiejąc – poważnieje…

[pośm.]

TANGO

Ogień nasturcji – w ślepiach kota.

Mgły czujnej wokół ciał zabiegi.

Łódź, co odpływa w nic – ze złota!

Żal – i liliowe brzegi.

Suńmy się ruchem dwóch gondoli,

Nie patrząc w lśniące dno podświatów –

Niepokojeni z własnej woli

Tajemną wiedzą kwiatów.

W zwierciadłach – świateł piętrowanie,

A w szybach – zmrok posępny –

I nieustanne zanurzanie

Stopy w ten dźwięk następny…

A dźwięki, z tańcem snując zmowę,

Mgławieją – byle mgławieć.

Tango bezwiednie purpurowe

Zaczyna – niechcąc błękitnawieć.

Stopę, co szuka mgły wygodnej,

Ostatni dźwięk wyminął –

I niezużyty – i swobodny

Chce ginąć… I już zginął.

[pośm.]

[ZBLADŁA TWARZ DON ŻUANA,
GDY W ULICZNYM MROKU]

Zbladła twarz Don Żuana, gdy w ulicznym mroku

Spotkał swój własny pogrzeb, i przynaglił kroku.

I zatracił różnicę między ciałem w ruchu

A tym drugim, co legło w trumiennym zaduchu.

Czuł tożsamość obojga – orszak szedł pośpiesznie,

A jemu się zdawało, że w miejscu tkwi śmiesznie.

Czekał, aż uśnie w Bogu, lecz stwierdził naocznie,

Że Bóg nie jest – noclegiem – i że już nie spocznie.

Pogardą na śmiertelne odpowiadał dreszcze.

„Śpi snem wiecznym” – szeptano, ale nie spał jeszcze.

Szedł coraz bezpowrotniej – w pozgonnym rozpędzie.

„Śpi snem wiecznym…” Snu nie ma i nigdy nie będzie!

„Szczęśliwy! Już nie cierpi!” – tak mówiono wkoło –

A on w świat trosk mogilnych kroczył niewesoło,

W świat, gdzie pierwszą ułudą jest ostatnie tchnienie –

I zaczęło się nowe – nieznane cierpienie.

Dzwony jeszcze dzwoniły. Nie słuchał ich wcale.

Szli ludzie – dotąd żywi… Minął ich niedbale.

Czczość dzwonów i daremność zrozumiał pogrzebu

I zmarłymi oczyma przyglądał się niebu.

[pośm.]

IV

MIŁOŚĆ STROSKANA

Która godzina? Która w niebie zorza?

Nie czas na skargi! Świat właśnie jest taki!…

Dawnoś to w zbożu rwał chabry i maki?

Pokochaj zboże! Nic nie ma, prócz zboża!…

Czemuż tak patrzysz w otchłanie bezczasu –

I mówisz: „Jakże pokocham tę zmorę?” –

Dawnoś to w lesie całował drzew korę?

Więc las pokochaj! Nic nie ma, prócz lasu!

„Przyszedłem na świat, poprzedzon żałobą,

I byle jaką odejdę stąd bramą”. –

A cóż zabierzesz na drogę ze sobą,

Jeśli – nie wszystko, jeśli nie to samo?

Niech dusza twoja, miłością wielmożna,

Takim się żalem po nocach nie trudzi,

Że prócz tych roślin i zwierząt i ludzi –

Nic na tym świecie pokochać nie można!

[1937]

USTA I OCZY

Długo się usta moje karmiły twym ciałem,

Aż głodu ust mych doznałem –

Boś ujęła im pieszczot w ostatniej godzinie,

Co przemijając, nie minie.

I odtąd, odrzucone w świat, słońcem rozbłysły,

Straciły rozum i zmysły –

I całują te głazy i te martwe rzeczy,

Które duch zdeptał człowieczy.

Całują księżyc w studni, słońce wśród alkierzy –

I wiatr, gdy na wprost uderzy,

I gniazda, które burza strąciła przedwcześnie,

I kwiaty w polu i we śnie –

I całują u źródeł szemrzącego losu

Wszystko, co kwitnie bez głosu,

Wszystko, co pocałunków, złożonych w pokorze,

Oddać im nigdy nie może.

Jeno musi w to słońce zapatrzyć się złote

I milcząc, przyjąć pieszczotę.

I radują się usta, że całować mogą

Wszystko, nie mając – nikogo!

I że wolno im teraz na kwiatach oniemieć

I mając wszystko – nic nie mieć!

Zaś oczy, gdy się usta do kwiatów zbliżały,

Odbiły nagle – świat cały.

I radują się oczy, że nad ust szkarłatem

Z całym spotkały się światem!

[1918]

WIERSZ KONNY

Pochylony ku światu – patrzę w cień mój konny,

Jak się obco przewija – skośny i postronny –

Wybojem dróg.

Mój cisawy, któremu i głaz nie zacięży –

Zaświat w słońcu zwęszywszy – kark zagrzany tęży

W uparty łuk!

Woniejące od pola, z traw wywiane losy

Złączyły nas na wspólny bieg w tamte niebiosy

I w tamten las…

I kazały jednakim zespolić się ruchem

Na sny różne, co – jawy związane łańcuchem –

Śnią się raz w raz.

Dąb, migając za dębem, wstecz luźnie odlata –

W przerwach między dębami zaskoczona chata

Cofa się w jar!…

Ruczaj, słońcu na ukos jarząc się samopas,

Z oczu nagle nam znika, jak wylękły topaz,

Mara wśród mar…

Stogi siana z bocianem lub wroną na czubie

Olbrzymieją do czasu, aż giną w przegubie

Minionych miedz!

I dobrze nam i barwno, gdy skrajem źrenicy

Pochwycimy mak w życie lub kąkol w pszenicy,

By dalej biec!

I dobrze nam i skrzyście, gdy wpobok cmentarza

Chata szybą od blasku oślepłą przeraża

Daleki step –

Lub gdy srebrem oparty o wierzchołek drzewa

Obłok – snem rozwidniony – na słońcu wygrzewa

Kudłaty łeb!

Bezmiar nozdrza nam szarpie i wre w naszym pocie,

A my piersią zdyszaną na własnej tęsknocie

Kładziem się wzdłuż!

W jeden tętent dwa nasze stapiając milczenia,

Sprzepaszczamy się w zamęt bystrego istnienia

Obojgiem dusz!

Czy to śmierć się tak dymi w zdybanym bezkresie?

Tak, to – ona! To – ona! Bo tak właśnie zwie się

Tchu w piersi brak!…

Trzeba przemknąć pomiędzy śmiercią a pokrzywą…

Cisak w nicość się gęstwi pogmatwaną grzywą,

Jak lotny krzak!

Jeszcze chwila – a niebo skończy się! Lecz niech no

Próżnie zowąd wybłysłe ku nam się uśmiechną

Zza mgieł i wzgórz,

A my, łamiąc przeszkody, groźniej i pochmurniej

Pośpieszymy w tę otchłań na wieczysty turniej

Tamtejszych burz!

Jakiś blady mieszkaniec chmur – z niebios wybrzeża

Widzi, że wicher w locie o pierś nam uderza

Jak stal o stal –

I nie może rozeznać poprzez kurzaw zwoje,

Co się stało na ziemi, że tych kształtów dwoje

Mknie w jedną dal?

I nie może zrozumieć w swoim wniebowzięciu,

Czemu z wyżyn drapieżnych spadł na kark zwierzęciu

Człowieczy stwór?

I dlaczego dwie zmory różnego obłędu

Zbiegły się, aby zdwoić czar swego rozpędu

Do innych zmór?

[1936]

[CIAŁO ME, WKLĘTE
W KOROWÓD ISTNIENIA]

Ciało me, wklęte w korowód istnienia,

Wzruszone słońcem od stóp aż do głów,

Zna ruchy dziwne i znieruchomienia,

Które zeń w śpiewie przechodzą do słów.

Zna pląsy gwiezdne, wszechświatów taneczność

I wir i turkot rozszalałych jazd –

Pieśnią jest życie i pieśnią jest wieczność

W takt mego serca i nie moich gwiazd!

Gdy wieczór na noc do snu się układa,

Zmierzchami tłumiąc purpurowy żal,

Bóg, niby z nieba strącona kaskada,

W pierś mą uderza i rozdzwania w dal…

I drgają w piersi rozdzwonione losy,

Bije do głowy rozśpiewana krew,

I pieśnią całe ogarniam niebiosy,

I ziemię całą widzę poprzez śpiew!

[pośm.]

[JAK NIEWIELE MA ZNAKÓW
TO UBOGIE CIAŁO]

Jak niewiele ma znaków to ubogie ciało,

Gdy chce o sobie samym dać znać, co się stało…

Stało się, bo się stało! Już się nie odstanie!

Patrzę ciągle i patrzę, jak gdyby w otchłanie,

I ciągle nasłuchuję, czy kto puka w ciszę?…

Nie dlatego, że widzę, nie przeto, że słyszę.

I usta moje bledną, a to ten ból biały

Nie dlatego, że zmarły, lecz bardzo kochały,

I uśmiech nie dlatego trwa na nich przelotem,

Żeby się uśmiechały… sam uśmiech wie o tem.

A gdy ciebie wspominam – świat mi cały gaśnie,

Bo tak oczom potrzeba – tak chce się im właśnie!

A dłonie załamując, wiem, że nie z rozpaczy,

Lecz nie mogę inaczej – nie mogę inaczej.

[pośm.]

* * *

Śni się lasom – las,

Śnią się deszcze.

Jawią się raz w raz

Znikłe Maje.

I mijają znów,

I raz jeszcze…

A ja własnych snów

Nie poznaję.

[1933]

* * *

Dłoń zanurzasz w śnie,

W zagrobowym cieniu.

Nie znajdujesz – mnie,

Wołasz po imieniu!

A ja – leżę tu,

Gdzie ma być nas – dwoje…

Brak mi tylko – tchu,

Oto – ciało moje…

[pośm.]

* * *

Mrok na schodach. Pustka w domu.

Nie pomoże nikt nikomu.

Ślady twoje śnieg zaprószył,

Żal się w śniegu zawieruszył.

Trzeba teraz w śnieg uwierzyć

I tym śniegiem się ośnieżyć –

I ocienić się tym cieniem

I pomilczeć tym milczeniem.

[pośm.]

[BOŻE, PEŁEN W NIEBIE CHWAŁY]

Boże, pełen w niebie chwały,

A na krzyżu – pomarniały –

Gdzieś się skrywał i gdzieś bywał,

Żem Cię nigdy nie widywał?

Wiem, że w moich klęsk czeluści

Moc mnie Twoja nie opuści!

Czyli razem trwamy dzielnie,

Czy też każdy z nas oddzielnie.

Mów, co czynisz w tej godzinie,

Kiedy dusza moja ginie?

Czy łzę ronisz potajemną,

Czy też giniesz razem ze mną?

[pośm.]

POGRZEB

Słyszę, jak deszcz po liściach coraz gęściej pluska.

Tak mnie nuży zwłok moich w zaświaty wywózka

Na kołach, co się kręcą, choć nie wiedzą drogi!…

Dla mnie już tylko – mroki i mroków rozłogi!

Boże, czemuś dał duszę, co snu musi żebrać –

I życie, które można tak łatwo odebrać?

I czemuś mnie z takiego utworzył marliwa,

Że mnie w tę obcą ciemność byle noc porywa?

Czemu nieśmiertelniejesz na moim pogrzebie?

Czemuś zabił mnie jadem, co nie truje ciebie?

Czemu nuży mnie zwłok mych w zaświaty wywózka,

A deszcz po żywych liściach coraz gęściej pluska?…

[1936]

ŚMIERĆ WTÓRA

Dwojgu zmarłym w cmentarza zakątku

Dawna miłość śni się od początku –

I westchnęli i po małej chwili

Wspomnieniami ust się połączyli.

Usta, usta! Próchno w was migota!

Któż odgadnie, że to jest – pieszczota?

Któż pomyśli, że to jest kochanie –

Pocałunków trudne wspominanie?…

Słodka jeszcze jest taka żałoba:

Cień – cieniowi, mgła – mgle się podoba

Ale szczęście nie potrwało długo:

Niespodzianie zmarli śmiercią drugą…

Boże, Boże! Gdzie twoje lazury?

Straszno zmarłym umierać raz wtóry!

Straszno nie być pod żadnym namiotem…

Cicho – ciszej… Nie mówmy nic o tem…

[1937]

SEN WIEJSKI

Śni mi się czasem wieś, którą wbrew losom

Wysiłkiem marzeń przymuszam do trwania,

Czując, jak przymus co chwila jej wzbrania

Zniknąć, gdy właśnie zmyślonym niebiosom

Oczyma ledwo naznaczyłem w próżni

Miejsce spotkania snu mego z błękitem.

Drzewa mię nęcą naocznym rozkwitem –

Czasem się tylko jakiś liść opóźni

Lub gałąź, nie tak zjawiona, przez szpary

Snu w mrok wybiegnie ponad snu zamiary…

A zresztą – wieczór żmudny, nieustanny,

Z pola znużone wracają dziewczęta,

Wadząc spódnicą o złote dziewanny,

O których sen mój, że śnią się, pamięta.

A kroki dziewcząt – uparte, bezgłośne

I jednoczesne i dziwnie nieznośne,

Jakby szły po to, by mi tylko dowieść,

Że idą, dbałe o pył, co się zrywa

Spod stóp ku zorzy. I jak we śnie bywa,

Gdy życie wkracza we własną opowieść,

Wiem o nich wszystko… A one mą wiedzę

Zgadują na wskroś, że nie ta i pusta,

I dalej idą, wypełniając miedzę

I umiejętnie rozchylając usta

Jakby do śpiewu. Choć śpiewu nie słyszę,

Wiem, że śpiewają – i wsłuchany w ciszę

Ich warg, niemotą drętwych beznadziejną,

Te słowa chwytam na pozór kolejno:

„Czy kto nas wyśnił? I skąd nasza dola?

I czy to prawda, że wracamy z pola?

I czy to prawda, że my w sobie – żywe?

Śnijmy się nadal – zgodne i cierpliwe!”

Choć słów tych nie ma, lecz słyszę je w chwili,

Kiedy pomyślę, że tak być powinno.

Zorza ku głębiom strumieni się chyli,

Ściekając złotem i purpurą płynną,

Bieleją brzozy, krwawią się czereśnie –

Wszystko to we śnie.

Wszystko to we śnie. Gdy chylę w sen głowę,

Dziewczęta chylą tak samo swe skronie…

Przechodzą teraz przez nagłą dąbrowę,

Której nie było, a która ustronie

Wprzód upatrzywszy, w sieć snu siebie chwyta

I na spotkanie idącym rozkwita,

Szumiąc zieleni zaklętą pierwszyzną,

Nieprzewidzianą, a bujną i żyzną,

Wśród której życie, przemieszane z zorzą,

Przeświecające wraz z niebem przez liście,

Purpurowieje mętnie i cieniście.

Na widnokręgu obłoki się mnożą.

Od dziewcząt cienie padają ukośne

I jednoczesne i dziwnie nieznośne,

Jak gdyby po to wysnuły się drogą,

Aby mi dowieść, że mają od kogo

I na co upaść… I błędne motyle

Na pokaz, z trudem swój kształt w zorzy trwalą.

Teraz chcę zliczyć tłum dziewcząt, co falą

Płynie po kwiatach – jest tyle a tyle,

To wszystko – liczby określić nie umiem,

Ale ją na wskroś i żywcem rozumiem,

Jak gdyby była nie liczbą, lecz spadem

Ciał w głąb na oścież rozwartego ducha.

Już czerwiec, skrząc się, biegnie moim sadem,

A w chacie mojej – noc lipcowa, głucha,

A w polu wieczór dogasa sierpniowy.

Jakiż to miesiąc zmącił sny mej głowy?

Mijają Lipce i Sierpnie i Wrześnie…

Wszystko to we śnie.

Wszystko to we śnie! I wszystko przemija,

Nie przemijając. I trwa wieś niczyja

I wieczór, złotą znakowany smugą.

O, jakże znikąd i jakże już długo

Idą te z pola znużone dziewczęta!

I ja wraz z nimi! Bo i mnie też pęta

Żądza przebycia nad strumieni wodą

Nagłego lasu, co złudnie się spiętrza,

Ale nie mogę wejść cały do wnętrza

Mego snu: jestem sam sobie przegrodą.

Choć w nim się błąkam, choć dłońmi obiema

Dotykam kwiatów, wiem, że mnie tam nie ma.

Dziewczęta wzajem poprzez mgieł błękitność

Wskazują sobie moją tam niebytność

I sad, gdzie mogłem w cieniu grusz i śliwek

Czekać na przyjście ich wśród drzew bezładu,

I popod płotem tego właśnie sadu

Siadają rzędem na wspólny przyśniwek

O tym, co serce niewoli do bicia –

Czy pozyskanie, czyli strata życia?

I o tym jeszcze, co słodsze dla ciała –

Sen, który gaśnie, czy jawa, co pała?

I o tym jeszcze, skąd przyszła ich dola?

I czy to prawda, że wracają z pola?

I czy to prawda, że zjawiona w ciszy

Pierś ich tym żyje, że swój oddech słyszy?

I tak śnią chórem chciwie, pracowicie,

Dłonią w swych piersiach przytrzymując życie,

A która dośni do końca – ta gaśnie.

Gasną kolejno, bez żalu. Już właśnie

W ostatniej tli się snu reszta ostatnia,

Która się w zorzy jeszcze wyszkarłatnia,

A i ta z wolna do śmierci nawyka

I w mgle samochcąc bez śladu zanika,

W tej mgle, co w dal się rozwiewa bezkreśnie…

Wszystko to we śnie.

[1916]

[U WÓD HIRANJAWATI –
NAD BRZEGIEM ŻAŁOBY]

U wód Hiranjawati – nad brzegiem żałoby

Poległ Budda, trawiony mgłą ślepej choroby.

Był w pobliżu tłum uczniów i był ptak na drzewie

I dziewczyna, o której nikt dotąd nic nie wie.

Śmierć opodal, we zgubne zwinięta pierścienie,

Czekała, jak pies wierny, na jego skinienie.

Uczył ją wlec obrożę i lizać złe pęta

I patrzał, jak w ślad za nim po snach się wałęta,

A dziś – choć się skłębiła nad wspólną otchłanią –

Nawet jej nie pogłaskał i nie spojrzał na nią…

Było ponad potokiem drzew tyle a tyle –

A kwiatów jeszcze więcej. Fruwały motyle.

A on mówił do uczniów: „Czylim się spodziewał,

Że będę wspomnieniami zgon zimny zagrzewał?

Pamiętam, jak bystrego dosiadłem Kantaki,

By odjechać na zawsze w ten świat byle jaki –

I pamiętam snu nędzę i noc lotusową,

Gdy się księżyc do reszty spełnił nad mą głową,

A jam poglądał duchem, co złudzeń unika,

W przepaść rozkwieconego kędyś października.

Krążyła w sokach drzewnych szalenizna czasu,

I jeziorniała nicość opodal śród lasu,

I chyliły się kwiaty nadmiarem brzemienia

W cienistość zgęstniałego od rosy istnienia,

A ja, tropiąc kres bytu w kierunku ich woni,

Czułem dumną zniszczalność ust, piersi i dłoni,

Czułem, że duch mój, w leśną schwytany zieloność,

Potrafi zdławić w sobie czar i nieskończoność…

O, wytępić ślad gwiezdnej z błękitem łącznicy!

Wymknąć się zwinnym sidłom pustej tajemnicy!

Stracić z oczu brzeg niegdyś znajomej rozpaczy!

Umrzeć, dopóki jeszcze śmierć trwa i coś znaczy!”

I śmierć to słowo: umrzeć – pochwyciła mętnie

I węsząc zdobycz, dla niej zachowaną skrzętnie,

Ku ciału śladem duszy podpełzła zawile.

Lecz dał znak. Śmierć odeszła. Fruwały motyle.

A on mówił: „Com widział w obłędnej pogoni

Za źródłem nieistnienia, gdzie się nic nie trwoni?

Widziałem Wieczność w górach – w godzinie niewiary

W trwałość własnej żałoby i w uciszeń czary,

Gdy odziana w śnieżycy wzburzony gronostaj

Z płaczem o wszystkich zmarłych – wybiega na rozstaj!

Widziałem, jak się borów osoba liściata

Wyłania z pęt zieleni i bada głąb świata,

Co powstał wbrew jej szumom i z myślą nie o niej –

Liście zwiędłe – od niego, on od liści stroni…

I tu jeszcze widziałem, jak trup się spopiela,

A popiół, zamiast spocząć, w inny kształt się wciela:

Psem się staje u wrótni obcego mu domu

Lub dziewczyną zdradzoną, co łka po kryjomu –

Lub przypłodkiem tygrysim, lub dłonią zbrodniarza –

Trup na długość tej dłoni uchodzi z cmentarza –

I bruzda po umarłym czernieje w niebycie…

A gdziekolwiek poszedłem – szło za mną w krok życie,

Szło, skomląc o kęs ciała i tucząc się troską,

Szło z tej nędzy człowieczej w tamtą nędzę boską.

Próżno jego czepliwej ujść pragnąłem zmorze:

Jest wszędzie – jest zawczasu – i nie być nie może!

Byłem w miazgach mdłych mroków, w tumanach bez treści –

Lecz i tam się coś krząta, szemrze i szeleści!

Wiem: sen wieczny to tylko czasu w grobie strata,

Bo w najdalszych zakątkach i przerwach wszechświata

Nie ma zwłok dość umarłych, dość znikłego cienia

I pyłów dość nikczemnych – bez łez, bez istnienia!

I jąłem wówczas walczyć z tym pyłem ostatnim –

Z tym szelestem, z tym szmerem na pozór tak bratnim…

Aż krusząc najdrobniejsze istnienia kajdany,

Znalazłem nagłą wolność w otchłaniach Nirwany!…

Mój to twór! W nim się zmieszczę, mimo żądz ogromu!

Grób na miarę nicości, nie znanej nikomu!

Ciemność, której nie tyka żaden promień słońca!

Trumna, gdzie nieskończoność dobiega do końca!

Zanim w niej się ułożę, zanim rzucę ziemię,

Niech jeszcze przed odjazdem śmierć poda mi strzemię”.

To rzekłszy, w ślepie śmierci popatrzył tak bacznie,

Że podbiegła ku niemu, bledniejąc nieznacznie

I część ruchu w przydrożnym zostawiając krzewie.

Lecz dziewczyna, o której nikt dotąd nic nie wie,

Krzyknęła: – Nie umieraj! Chociaż nic nie znaczę

Dla ciebie we wszechświecie, lecz spojrzyj, jak płaczę…

Nie umieraj! Raz jeszcze oprzej się mogile! –

Więc dał znak. Śmierć odeszła. Fruwały motyle.

A dziewczyna szeptała: – Czas nagli! Śmierć – bliska!

Spójrz prędzej w moich oczu modre zmierzchowiska –

Nie umieraj! Daremnie o nicość się kusisz!

Nie znalazłeś jej nigdzie! Po śmierci trwać musisz!

Pójdź ze mną w żal bez końca i pójdź w beznadzieję!

Wszystka teraz dla ciebie z całych sił istnieję…

Kocham moc twego ducha – zmarszczki twojej twarzy,

I schorzałość, co w oczach trucizną się jarzy.

Nie umieraj! Pieszczotą wyróżnię twe ciało,

By dla ciebie i dla mnie niezbędnym się stało!

Myśl zatopię w rozkoszy obłędnym bezkresie,

Aby nic nie myślała, prócz tego, co chce się…

Białą szyję potrafię giąć do twej rozpaczy –

I zrozumiesz, że rozpacz nic wówczas nie znaczy.

Żyj, dopóki me dłonie bieleją po świecie,

Dwa narzędzia pieszczoty, a usta – to trzecie!

Twego bólu do życia żaden grób nie schłonie! –

I dziewczyna obydwie wyciągnęła dłonie

I usta doń zbliżyła, by go zmóc za chwilę.

Budda skinął. Śmierć przyszła. Fruwały motyle.

[pośm.]

DZIEJBA LEŚNA

Wnętrze grobowca pogańskiego. Przez otwór z prawej strony – wchodzi święty Makary z wiązką chrustu na plecach. Posuwa się w głąb grobowca, układa chrust na ziemi i roznieca ognisko. Zrazu drobny, a potem coraz większy płomień rozwidnia grotę światłem, które pełga po ścianach grobowca wraz z towarzyszącą mu w bezładnym popłochu gromadą niepohamowanych cieni. Blask pada na leżące tu i ówdzie zwłoki, rozmaicie na ziemi rozpostarte. Święty Makary – odziany w szaty ubogie. Jest krępy – z czarną brodą. Ruchy ma pewne siebie, choć nieco porywcze i niespokojne. Układa płaszcz na ziemi i z chrustu robi jakie takie wezgłowie, aby spocząć.

MAKARY

Tu spocznę. Tu – mój nocleg – w pobliżu tych twarzy,

Z którymi blask ogniska tak źle się kojarzy –

Tak mu obco po martwych bezwyrazach pełgać –

Tak się boi w sen wieczny zbyt złociście wełgać!

Rozgląda się po grobowcu.

Prześpię noc. Na noc całą dla świata – przeminę

I pomyślę, żem nabył śmierci odrobinę

Od tych zmarłych… A z taką odrobiną właśnie

Łatwiej mi już do Boga…

Przygląda się kolejno zwłokom.

Leżą tak grymaśnie…

Ten – na wznak, ów – na boku, a tamten – na brzuchu.

Coś w nich jeszcze się dzieje – pomimo bezruchu.

Może milczą – wsłuchani w podziemnych burz łoskot?

A może weszli w bezmiar tych pośmiertnych prostot,

Gdzie się wszystko tak spełnia, jak chęć szumu w lesie,

A cokolwiek się staje – jest tym, czego chce się…

Posuwając się w głąb grobowca, zatrzymuje się nad trupem o kształtach, świadczących jeszcze o dobrobycie – tłustych i ordynarnych.

Więc i taki otylec – z mgłą zaświatów sprzeczny –

Karkiem śmiesznie rubasznym – pcha się w żywot wieczny?

Przygląda się następnemu.

A ten ma niesprawdzalną obojętność w twarzy

Na to, co się zdarzyło – lub jeszcze się zdarzy…

Spostrzega piłkę.

Piłka, którą poganin w swej bezbożnej chuci

Rzucił w zaświat i czekał, czy mu kto odrzuci?

Spostrzega trupa Dziewczyny.

Trup dziewczyny. Trup świeży. Skóra jeszcze gładka.

Ileż to wiosen w kościach? Młodziuchna próchniatka.

I dłonie dołyszkami odwróciła blada,

Jak gdyby próbowała, czy właśnie deszcz pada?…

Można całą jej duszę pomieścić w jaskółce!

Zamyśla się na chwilę.

Na niej, jak na upchanej nicością pościółce,

Głowę do snu utrwalę na dowód pogardy

Dla tych zgręzów pogańskich! Sen będę miał twardy!

Układa głowę na piersiach Dziewczyny i nogi przed się wyciąga.

I przez sen będę chwalił bezmiar Twej wszechmocy –

Śnij mi się, Boże wielki, śnij mi się tej nocy!

Szepce modlitwy i zasypia.

Z głębi mroku – z najdalszych zmierzchów grobowca – wyłaniają się nagle dwie nieokreślone w swych zarysach postaci, które w miarę zbliżania się do śpiącego określają się coraz wyraźniej i pośpieszniej w swych kształtach. To – Amazarak i Azaradel. Obydwaj przyglądają się św. Makaremu.

AZARADEL

Śpi.

AMAZARAK

I myśli, że właśnie sam Bóg mu się marzy,

A śni mu się – nic z Boga – coś z człeka – twarz twarzy,

Złuda do powszedniego dla śpiących użytku –

Bóg prawdziwy dla świata jest przedmiotem zbytku.

AZARADEL

Nogi przed się wyciągnął – dość krępe w budowie.

Nicość ma za podnóżek, trupa – za wezgłowie.

AMAZARAK

I co to za karczemny do trupa stosunek!

Chrapać na zmarłej piersi, co śni pocałunek!

AZARADEL

I żywcem wstydliwości urągać trupięcej!

Płeć zmarłych jest ta sama!

AMAZARAK

A może – coś więcej!

Azaradel przyklęka nad trupem Dziewczyny.

AZARADEL

Boże! Jeśli Twe oczy umarłą postrzegą –

Wwódź ją na pokuszenie, nie zbaw ode złego,

Nie daj jej spocząć w grobie! Niech zawsze się trwoży

O swój proch złotowłosy – o Twój uśmiech boży!

Niechaj nawet po śmierci dba o urok trwalszy,

Niech się w mroku boryka o szczęścia ciąg dalszy!

Wstaje z klęczków.

AMAZARAK

Amen! Szczera modlitwa wzrusza jak żałoba.

I ten „szczęścia ciąg dalszy” – dość mi się podoba.

Ty – ciał znawca. Zbudź trupa. Daj mu pląs i dreszcze.

Niech ciało samo siebie przeżyje raz jeszcze.

I niech święty Makary, gdy noc minie pusta,

Pokocha w ustach zmarłej nie tylko te usta.

Azaradel zaklinająco wyciąga dłonie nad trupem Dziewczyny.

AZARADEL

Twarzyczko, zaniedbana w śmiertelnym uboczu,

Miej wiarę w siebie samą i w mus moich oczu.

Noc mi dała w ciemnościach zatajony urząd,

Bym się życia dobudził w zamarciu twych nóżąt.

Zbudźcie się, dłonie, zziębłe od lęku i chłodu –

Zbudźcie się, piersi, śmiercią zniszczone za młodu.

Zbudźcie się, usta, troską zbielałe nieżywą –

By dać innym swych pieszczot ciepłotę i lgniwo.

I ty zbudź się, dziewczyno – ty sama, prócz ciała –

Prócz ust, dłoni i piersi – byś wszystka istniała!

Dziewczyna otwiera oczy. Amazarak i Azaradel, unosząc się w powietrze, znikają w głębi mroku. W miejscu ich zniknięcia ukazuje się drobna, jak zabawka, łódź ze świetlistego złota i płynąc gdziekolwiek, gaśnie w punkcie nieokreślonym; jakby dobiła do brzegu, gdzie istota łodzi staje się zbyteczna. Piersi Dziewczyny wzdymają się najpierw próbnym, a potem coraz pewniejszym oddechem. Przez otwór grobowca przenika blada smuga świtu. Makary budzi się, nasłuchuje i zrywa się nagle na równe nogi.

MAKARY

Żyjesz?

DZIEWCZYNA

Żyję… wbrew życiu. Coś mi się wspomina…

MAKARY

A co robisz w grobowcu?

DZIEWCZYNA

Cierpię.

MAKARY

Moja wina,

Żem się w piersi zawczasu życia nie dosłuchał.

DZIEWCZYNA

wstając

Zły byłeś dla mej piersi! Świt cię udobruchał.

Gbur jesteś ze zmarłymi! Ze śmiercią – rubacha!

Gdyś się porwał na nogi – miałam nawet stracha.

MAKARY

zamyślony

Czym byłaś dla mnie w mroku?

DZIEWCZYNA

Jest w mroku wygoda…

MAKARY

Czym byłaś?…

DZIEWCZYNA

Tak mi nagle samej siebie szkoda!

Łbem tkwiłeś na mej piersi – żywy nieprzytomnie,

Miażdżyłeś bez miłości – spałeś bez snów o mnie,

A teraz śmiesz mi patrzeć w zmartwychwstałe lico

I pytać, czym ci byłam? – Twoją przespanicą!

MAKARY

Boże, jeżelim zgrzeszył w niewiedzy godzinę –

Przebacz sen mój przebiegły i noc i dziewczynę!

DZIEWCZYNA

Korzysz się modlitewnie, a gardzisz mną z pańska.

Nie kochasz?

MAKARY

W oczach twoich mgła krąży pogańska.

DZIEWCZYNA

A usta?…

MAKARY

O, nie myślę o ust twych koralu!

Giniesz z nadmiaru grzechów!

DZIEWCZYNA

Ginę z samożalu!

O, weź mnie i w objęciach zanieś biedne ciało

Daleko – aż do szczęścia!

zamyślona

Szczęście mi zmalało…

MAKARY

Zmalało?

DZIEWCZYNA

Tak! Nic usta ustom nie pomogą!

Nikt nikogo nie kocha! Wiem, że nikt – nikogo!

MAKARY

Miłość – w Bogu! Z twej duszy uczyń mu ofiarę.

DZIEWCZYNA

Nie mam czasu na ciągłą w twego boga wiarę.

Wierzę w to, co się samo naprędce wywróży,

I w przemokłą od rosy – nieskończoność róży…

MAKARY

Tyle w tobie nicości, co skrzydeł w łabędziu…

DZIEWCZYNA

Twój bóg nazbyt jest nigdzie, mój – na podorędziu.

Wskazuje otwór, słońcem zalany.

Spójrz – światła już się burzą! W słońcu mi do twarzy!

Odsłania z lekka piersi.

Lubię w nim się zazłocić! Niech się pierś pojarzy!

I lubię kędziorami niepotrzebnie wstrząsać,

Śmiać się i nic nie wiedzieć i na świat się dąsać.

I nim stało się właśnie to, co mię pokładło

Na ziemi…

MAKARY

Co się stało?

DZIEWCZYNA

To, że wszystko zbladło!

Robi kilka kroków w głąb grobowca.

Było tak: dajmy na to, że las się kołysze

Uderza stopą w ziemię.

W tym miejscu – nie gdzie indziej…

Rozlega się szum leśny.

Słyszysz szumy?

MAKARY

Słyszę –

Choć brak lasu…

DZIEWCZYNA

Nic nie brak!… Zresztą brak mi czasu…

Z chłopcami szłam do lasu, z całych sił do lasu,

Aż zabrnęłam w gęstwinę, gdzie las się odmienił.

Wypodziemnił się nagle i wypodzielenił

I dział się tak pośpiesznie, że aż zbrakło czasu

I nie można już było iść dalej – w głąb lasu –

I nikt nie mógł zrozumieć i nie chciał zrozumieć,

Czemu trzeba tak istnieć, żeby łkać i szumieć?

A sęki i gałęzie i liście przez liście

Działy się zieleniście, bardzo zieleniście –

I gdym w dziejbę leśną wbiegła nieostrożnie,

Działam się wobec chłopców – bez płaczu a trwożnie!

O, chwyć teraz w ramiona dziejbę mego ciała!

To ta sama, co w lesie! Ta, co nie płakała…

MAKARY

O Boże!

DZIEWCZYNA

Tak! O boże! Okropną pomyłkę

Los mi zdarzył!… Z chłopcami bawiłam się w piłkę.

Podnosi piłkę.

To ta sama. A dłonie do piłki mam skore.

Pokochaj moje dłonie! Lecz serce mam chore!

Pamiętaj! Matka radzi, żebym oszczędzała

Serca mego staranniej, niźli reszty ciała.

Było tak:

Odsuwa go w prawą stronę grobowca i wciska mu w dłonie piłkę.

Tu w tym miejscu – mniej więcej – mniej więcej

Stali chłopcy, pieszczoty spragnieni dziewczęcej.

Sama się cofa naprzeciw – w lewą stronę grobowca i uderza stopą o ziemię.

A ja stałam tu właśnie! Tu była snu zaródź.

Las dział się.

do Makarego

Dziej się prędzej! Rzuć piłkę! Nie marudź!

MAKARY

Rzuca piłkę.

O Boże!

DZIEWCZYNA

Łapiąc piłkę.

Jeden z chłopców wpatrzony niezłomnie

Zawołał: „Jeśli kochasz – rzuć piłkę wprost do mnie!”

MAKARY

I rzuciłaś?

DZIEWCZYNA

Rzuca weń piłką.

Rzuciłam, a on się zasmucił!

Nie dowierzał rzutowi i blednąc, odrzucił.

No, odrzuć! Czemu zwlekasz?

MAKARY

Odrzucając w zadumie piłkę.

Coś we mnie się mroczy…

DZIEWCZYNA

Łapiąc piłkę.

Oczy masz takie trudne! Po prostu – nie oczy!

Rzekłam chłopcu: „Jeżeli tę piłkę dla ciebie

Tak wysoko podrzucę, że aż zginie w niebie,

Czy uwierzysz, że kocham?” Zaszeptał: „Uwierzę!”

Rzuca piłkę coraz wyżej i wyżej pod strop grobowca w pląsach i podskokach.

Rzuciłam zbyt miłośnie, zbyt mocno, zbyt szczerze

I w skok za nią i serce pękło mi na dwoje!

Chwyta się za serce.

Tak samo! O, tak samo! Biedne serce moje!

Pada na ziemię, Makary przyklęka nad nią.

MAKARY

I dlaczego ty właśnie?…

DZIEWCZYNA

Daj dłoń, bym się wsparła.

Makary składa jej głowę na swej dłoni.

Jeżeli spotkasz chłopca – powiedz, żem umarła.

Pociąga go ku sobie.

Usta moje ucałuj – dla ulgi konania…

MAKARY

Oto krzyżem cię żegnam zamiast całowania.

DZIEWCZYNA

Więc jeżeli nie w usta, to choć bliżej czoła…

MAKARY

Już twe czoło – niczyje…

DZIEWCZYNA

Las szumi dokoła…

Umiera. Szum leśny nagle zanika.

MAKARY

Szum ustał. Tak bezleśnie teraz i bezziemnie,

Jakbym z lasu w nic wyszedł lub las wyszedł ze mnie –

Patrzy na trupa.

Daj, Boże, tej pogance w otchłani cierpienia

Kąt taki, żeby miała choć pozór wytchnienia.

Azaradel i Amazarak zjawiają się tuż poza plecami św. Makarego, który powierzchnią ciała i domysłem wyczuwa ich obecność.

MAKARY

Oglądając sią nagle.

Kto tam?

AZARADEL

My…

MAKARY

Tak – poznaję…

AMAZARAK

Poznajesz nie wszystko.

AZARADEL

Jak spędziłeś noc z rudą na wznak wiekuistką?…

AMAZARAK

Już odtąd będzie tobie śnił się na wyprzódki

To Bóg, to znów – dziewczyna, dwie mgły lub dwa smutki,

Dwie bliźnięce rozpacze – a może – dwa cienie

Lub jedno w dwu osobach nieporozumienie!

MAKARY

Sen mój będzie posłuszny wolnej woli nieba,

A noc spędziłem z trupem tak właśnie, jak trzeba!

AZARADEL

Poskąpiłeś umarłej posługi ostatniej –

Skromnego pocałunku lub pieszczoty bratniej.

AMAZARAK

W zamian za to głosiłeś myśli dość rozlazłe…

Twój wspólnik to podkreśla i ma ci to za złe.

MAKARY

Mój wspólnik? Jaki wspólnik?

AZARADEL

No, Ten, co to w niebie

Myśli tylko o tobie i czeka na ciebie.

AMAZARAK

Wyznaj swoją ciemnawą na tle Boga winę.

MAKARY

Nic nie skrywam!

AMAZARAK

Żeś właśnie pokochał dziewczynę.

AZARADEL

Jej usta… Może w myśli spijałeś ich żale?

MAKARY

Jej usta… Wyznam Bogu te wszystkie korale,

Co z ust jej spadły na mnie, jak dotkliwa próżnia…

Kocham? Nie wiem! Bóg pewno już grzech mój wyróżnia…

Azaradel i Amazarak zbliżają się do zwłok Dziewczyny.

AMAZARAK

Czas już zanieść umarłą do domu – bez domu.

AZARADEL

A poniesiem ją komu?

AMAZARAK

Już chyba nikomu…

MAKARY

Raz ożyła… raz drugi ożyć jeszcze może…

Pójdę w ślad, by ku Tobie nawrócić ją, Boże!

Podnosi piłkę.

Piłkę oddam, jeżeli obudzić się zdoła.

AMAZARAK

Zdarza się w mgle pozgonnej złocistość wesoła.

Zabawicie się w piłkę! Gwiazdy wam poświecą…

Trzeba tylko tak rzucać, jakby była nieco

Inna, niż jest… Bo zresztą nawet śmierci brama

Zawsze inna i nigdy nie bywa ta sama.

Azaradel i Amazarak podnoszą trupa – szum leśny rozlega się nagle.

AZARADEL

Nieśmy ją w którąkolwiek po drodze współciszę…

AMAZARAK

Las szumi.

MAKARY

Nie ma lasu.

AZARADEL

Słyszysz szumy?

MAKARY

Słyszę.

Jej – nie ma.

AMAZARAK

Las pozostał… Już ciału spać chce się,

A dziewczyna się dzieje w tym lesie…

AZARADEL

W tym lesie…

AMAZARAK

Przytul dziejbę pośmiertną dziewczęcego ciała

Do piersi – wprost do piersi, póki wie, że pała…

MAKARY

Ktokolwiek wyjdzie z lasu – ten będzie zbawiony.

AZARADEL

Nie wyjdziesz.

AMAZARAK

Pilnuj piłki.

AZARADEL

Potkniesz się o zgony…

AMAZARAK

Chcesz umrzeć?

MAKARY

Chcę…

AZARADEL

Dla Boga czy ledwo dla siebie?

MAKARY

Chcę dla Boga!

po namyśle

I dla niej…

AMAZARAK

Kochasz na pogrzebie…

Może zmarłą pojmujesz jeszcze zbyt cieleśnie –

Zbadaj serce i powiedz: czy czas, czy za wcześnie?

Makary kładzie wolną rękę na sercu.

MAKARY

Czas już! Czas…

Azaradel rusza pierwszy – szum się wzmaga.

AZARADEL

Dalej w drogę. W głąb lasu, w głąb lasu…

I czemu mówisz: „Czas już” – kiedy nie ma czasu!

AMAZARAK

Twoja miłość bieżąca nas wiecznych nie zmami.

AZARADEL

Idziemy w nieskończoność.

MAKARY

Idę w ślad za wami.

Szum umównego lasu wzmaga się coraz bardziej, urastając jakoby w burzę wiekuistą. Azaradel i Amazarak ze zwłokami Dziewczyny postępują przed się – w mrok grobowca. Makary z piłką w ręku posuwa się w ich ślady, aż wszyscy w mroku giną.

[pośm.]

POEZJE ROZPROSZONE

SEKSTYNY

Cudny uśmiech namiętnie w usta cię całował!…

Wietrzyk chwycił go w locie, otulił ramieniem,

W poszeptach harmonijnych razem z nim falował

I na róży ten uśmiech złożył z lekkim drżeniem!…

Róża myśląc, że czary do niebios ją niosą,

Rozczulona płakała perłami i rosą…

* * *

Po błękicie twych oczu chmurki łez przemknęły!…

Wietrzyk skrzydłem powiewnym srebrne chmurki trąca

I kołysze je cicho, by we śnie spoczęły,

I znów składa na róży, co czekała drżąca…

A róża, słysząc dźwięczne tęsknych smutków echa,

Zachwycona – o dziwy! – róża się uśmiecha!…

[1895]

SONET I

Kiedy do nieba jakiś dźwięk wypłynie,

To zabrzmi światu i w przestrzeni kona!…

Gdy się woń cudna wyrwie z kwiatów łona –

Zadrży w powietrzu – i zaraz zaginie!…

Więc na wszechświata uroczą świątynię

Spogląda dusza, tych czarów spragniona,

Tęskni i wierzy, w marzenia wpatrzona,

Że piękna chwila wrócić nie ominie!…

A wszystkie dźwięki, i światła, i wonie,

Nim ziemia wyda, wszechświat wnet pochłonie,

I skrywa w głębi swego serca – na dnie!…

Wielki, kto w życia nieuchwytnym pędzie

Choćby dźwięk jeden stamtąd wydobędzie

Lub woń, lub jeden promień światła skradnie!…

[1896]

Z CYKLU „SNY”

I

Wstępuję na snów życia marmurowe schody,

Ni to we śnie Jakuba! W ręku ściskam promień

Zamiast lampy przewodniej! Szumią róż ogrody…

Z dymiących ziół się wznoszą wizje oszołomień!…

Oto pochód obłoków pod promieni zbroją

Śród grania trąb powietrznych i bębnów, i fletni!

Oto księżyc wypływa – wielki, tysiącletni!…

Wcielone czary ziemi – myśli serca poją…

Idę – lecę, na widzeń rozanielon szczycie,

Jeno wszystkie te cuda zmieścić w oczach żądam!

Czuję w sobie prawdziwe i jedyne życie,

Gdy przez okno mej duszy na ziemię poglądam!…

Bo gdyby rzeczywistość stworzyła mi oczy –

Nie usłyszałbym piosnek śród wszechświata głosów,

Nie trysnęłyby farby z bezdennych pomroczy,

Nie zakwitła harmonia nad głębią chaosów!

II

Księga mych marzeń – to mój skarb jedyny!

Mam ją przy sobie i zawsze, i wszędzie…

Czerpię z niej wiosnę w jesienne godziny,

Com w niej wyczytał – było albo będzie!…

Przyszłość do oka wetchnęła mi duszę,

Latarnię widzeń składając w mej dłoni!

Dążąc do celu – przeczuwać go muszę…

Nie widząc kwiatka – poznam go po woni!…

W mej piersi płomień pięknych snów migota,

Biorąc mi serce za zwątpień narzędzie,

I sam już nie wiem, czy to jest tęsknota

Za tym, co było – czy za tym, co będzie!…

III

Miałem sen cherubinów! W mych oczach z szelestem

Z nasion pączki tryskały, z pączków rosły kwiaty!

I myślałem, że bogiem wszystkich kwiatów jestem

I wiosennych narodzin śledzę czas skrzydlaty!

Jako szkło, przezroczystą była ziemia cała!

Olbrzymia panorama ruchliwych widoków

Stubarwnymi kulami pączków mi strzelała,

Chroniąc śród czarnych pustyń – rzeki wonnych soków!

Zbudził mię kwiat z warowni pierś zraniwszy wonią,

Jak dzidą bezcielesną – i pytał spłakany,

Com ja widział pod ziemi skamieniałą skronią,

Kędy jego ojczyzny rozkwitają łany!…

IV

Z powierzchni wody blask się wysnuwa jak para…

To – księżyc! Na jeziorze żaden cień nie mrugnie!

Niby płyta kamienna, lśni toń srebrno-szara…

Śmiało stąpaj po fali – fala się nie ugnie!

Stoję, wsparty o mostka chwiejnego krawędzie,

Czar mię wlecze do światów rusałczanych cienia!

Napój ciszy się rozlał w głowie, w żyłach – wszędzie!

Śmiało stąpaj po fali, co pije z promienia.

Tam znajdziesz długich tęsknot zaklęte krainy,

Tam ujrzysz treść piosenek, któreś słyszał w echu!

Śmiało rzuć się na fali krysztalne równiny!

Ach! w takim samobójstwie nie byłoby grzechu!…

[1897]

IDEAŁY

Kształt jest najwyższym naszym ideałem,

W nim chcemy zmieścić wszechświat symetrycznie;

Duch w naszych myślach także stał się ciałem,

W cudowną formę zmieniony magicznie…

Lecz ideały czuć, zniżone gwałtem,

Tylko w marzeniach pierwowzorem wskrzesną!

Posąg jest wtedy najpiękniejszym kształtem,

Gdy każda linia jego bezcielesną!

Oto największa niedorzeczność życia,

Spełniona bogów dziwnym przekroczeniem:

Myśl się nie mieści w naszych form powicia,

A kształty bledną przed cudnym marzeniem!

Był człowiek jeden, co ludzi zrozumiał,

I duszę za nich oddał na męczeństwo:

Pojął moc serca i oto się zdumiał,

Gdy zoczył w sercu boga podobieństwo!

O tak! my bogi lub raczej pół-bogi,

Pół-bogi w życiu, bogi – w ideale,

Dwie nam są losów wyznaczone drogi:

Sługi i pana, co włada wspaniale!

Niech zrozumieją nędznej ziemi syny

Tej smutnej bajki niepojęty wątek,

Że nawet niebo ma swe narodziny,

Że nawet bogi mają swój początek!

My chcemy ująć myśli w słów kajdany

I przelać w formę swych marzeń tajniki,

By zmysłom obraz nieba dać nieznany

Lub swej potędze postawić pomniki!…

Ale są myśli, ale są uczucia,

Dla których nie ma kształtu ni wyrazu,

Dla których słowo jest kroplą otrucia

I które nikną w objęciach obrazu!…

Są takie prawdy najwyższe i święte,

W krąg otoczone tajemnic krainą,

Które jakoby we dźwięki zaklęte,

Tylko melodią gdzieś – w bezmiary płyną!…

I nieraz sobie, słysząc grę, wymarzę

Jakiś świat inny na cichym błękicie

I w tym spokojnym, cudownym obszarze

Pełne melodii, pełne dźwięków życie!…

Gdybym dosięgnął takiego istnienia,

Co się za grobem może ucieleśni,

Wtenczas by moje skrzydlate marzenia

Żądały więcej niż dźwięku i pieśni!…

O! czemu, czemu ja nie jestem w stanie

Tylko marzeniem i żyć, i odczuwać!

Czemu ja muszę spoglądać w otchłanie

I życie Boga sam w sobie zatruwać!

Czy mi nie dosyć, że prawda nade mną

Swoją bezwzględną jaśnieje budową?

Czemuż ją zowię fałszywą i ciemną,

Póki jej w ciasne nie zasklepię słowo?

I całe wieki w łzach i trudzie płyną,

Żeby ten wyraz odnaleźć ukryty;

Żadną mi wieczność nie błyśnie godziną

I jestem sługą: bóg we mnie zabity!

I cóż mi po tym, że mię słońce wlecze

W swoje złociste i promienne dale!

Czyż warto wiecznie we krwi broczyć miecze,

By za potęgę walczyć w ideale?

[1897]

NA STEPIE

Noc błękitnieje w oddali

Na widnokręgów podkowie,

Jak błysk bladego zwierciadła

W na poły mrocznej alkowie!…

Step dymi modrym płomieniem,

Wiatr to się ocknie – to zdrzemnie.

Cienie biegają po ziemi,

Niby się gonią wzajemnie!…

Ja idę – i czuję sercem,

Jak w ziemi rodzą się czary,

Ja idę – i wierzę senny,

Że step – bez końca, bez miary!…

I piję tchy nieskończenia,

I radość w piersi mi płacze,

I strach mię jeno zdejmuje,

Że koniec stepu zobaczę!…

[1897]

ŚRÓD NOCY

Ogniska czarne noc rozkłada,

Lśnią iskry czarne dziwnej mocy!…

Nasza komnata w mrok zapada,

Niby zakątek cichej nocy…

Siedzimy milcząc, w słodkiej dumie,

Której wyrazić nikt nie umie!

Tak samo – wpośród nocnych kras

Już siedzieliśmy zda się raz!…

Niebo tajemnic mam nad głową,

Natchnienie pierś mą rozaniela!

Chciałbym odnaleźć cudne słowo,

Pełne i smutku, i wesela,

Jak noc, co ludzi snem obdziela,

Pełna i smutku, i wesela!

To słowo gwarne, niby las,

Nie pomnę gdzie – słyszałem raz!

Czy to jest jawa, czy marzenie,

Które opływa mię bezkreśnie?

Zda mi się – każdej pieśni drżenie

Dźwięczało przedtem – niegdyś – we śnie?

I myśl, co płynie z mego łona –

Podstępnie, cicho wykradziona!…

I noc, co dzisiaj pieści nas,

Już była raz, już była raz!…

Jest gdzieś planeta na błękicie,

Tam nieśmiertelne drży istnienie,

A nasze życie – ziemskie życie,

To przeszłych bytów przypomnienie!

Tu – ciało dawne sny powtarza,

Tam – duch się mój rozgospodarza!

Powraca czas, nie mija czas!

Wszystko już, wszystko było raz!…

[1897]

ZA GÓRĄ

Za górą, za chmurą, za dalą,

Promienie zagasły spalone,

Na niebie się gwiazdy krysztalą –

Błękitne – różowe – zielone!…

I chyli się niebios opona,

I zda się tam śpiewnie i gwarnie

Świat cały wyciąga ramiona,

Świat cały ku niebu się garnie!…

A światło uderza swą falą

W obłoki, jak w skały spiętrzone –

I gwiazdy się palą – krysztalą

Błękitne – różowe – zielone…

[1897]

SONET II

Niechaj się serce z milczenia nie budzi,

Bo gdy ma dusza skrzydłem w świat uderzy,

Ściga ją mara babelowej wieży,

Powieką cieniów dzieląc mię od ludzi!…

Głosy mej piersi – bezechowość studzi!

Wkoło mnie tłuszcza głuchoniema bieży!

Odkąd przekleństwo na ludzkości leży,

Darmo się człowiek marzeniami łudzi!…

Osamotniony potomek Babelu

Uczuć i myśli nie znajdzie słownika!

Chce się spowiadać – nie ma spowiednika!…

Woła – nie słyszą! Sam – idzie do celu

I przejdzie smutny w braci swoich tłumie,

I nikt go z braci nigdy nie zrozumie!…

[1897]

FRAGMENT

…A jestem jako człowiek na ziemi zrodzony

Z skrzydłami ducha, który chce bujać po niebie!

I gdy żądze mię niosą w przestwór nieskończony,

Ziemskość w ciemnej mogile moje żądze grzebie!…

Nie mogę ujrzeć żadnej mych marzeń krainy

I nie łudzę się więcej tej ziemi urokiem!

Chcąc tęskność ducha wywlec z grobowej głębiny,

Staram się na świat biedny innym patrzeć okiem…

Z nocy gwiezdnej – słoneczne biorę snów świtanie,

A z piosnek świata – nutę, co w obłokach dźwięczy,

A z szumu wichrów – siłę, co leci w otchłanie,

A ze słońca złotego biorę blaski tęczy!…

I w kwiatach czuję serca ludzi, w listkach drżące,

I w ludziach – pięknych kwiatów nieskażone tchnienie,

I w ptakach – jakieś myśli, w skrzydłach się kryjące,

I w myślach – skrzydeł ptaszych bezbrzeżne dążenie!…

A tak – niebo schyliwszy ku cmentarnej ziemi,

Sam ducha okłamuję niebieskimi cudy

I tęskniąc myślą, śpiewem za krajami temi,

Biorę iskrę nadziei ze świata ułudy…

[1897]

PIEŚŃ O CIERPIENIU

Po ekstazach i klątwach cierpienia,

Po ciemnościach – bez iskry promienia,

Podesławszy pod głowę rogoże,

Na śmiertelne złożyli mię łoże!

I noc do mnie przyszła – i odeszła,

I dzień do mnie przyszedł – i wnet odszedł!

Świat mi w oczach rwał się, jako przędza,

I upadał jak złamana wieża!

A nade mną stała bez pacierza

Nędza bólów – najstraszniejsza Nędza!

O! mój Boże! bezserdeczny Boże!

Moje twarde – prokrustowe łoże!

I przyszły, i przyszły do mnie znachory,

Mistyczne ducha doktory…

Mistrz ich wiedzie z wyciągniętą dłonią,

W czarnej szacie, z pochyloną skronią,

Swoją rękę na serce mi składa,

A ja słyszę, jak on szeptem gada:

„Już u niego zamiast serca – grób!

Już on stał się dziwny, jako trup…

Niepotrzebne teraz żadne leki,

Jeno cmentarz – bliski – niedaleki!”

Zamilcz, Mistrzu! Mylne twoje słowa,

Nie od śmierci tak mi cięży głowa!

To – ostatnie cierpień przesilenie,

Jutro po nim przyjdzie wyzdrowienie!

Spopieliłem wszystkich łez atomy,

Spopieliłem wszystkie piersi gromy –

Nowe gwiazdy ujrzę na błękicie

I od jutra – nowe zacznę życie!

A Mistrz stoi smutny wciąż nade mną

Z dłonią drżącą i źrenicą ciemną,

Moje własne słowa sam powtarza,

A mnie słów tych każdy dźwięk przeraża:

„Spopieliłeś wszystkich łez atomy,

Spopieliłeś wszystkie piersi gromy!

Inne gwiazdy ujrzysz na błękicie…

I od jutra inne zaczniesz życie…”

I noc do mnie przyszła, i odeszła,

I dzień przyszedł, odszedł – nie powrócił!…

[1897]

PARK W ŚNIEGU

Przytłoczon śniegiem i miesiącem,

Park srebrno kwitnie na obszarze,

Aleje idą w świetle drżącem,

Jak marmurowe korytarze,

Szlaki, na białym śniąc posłaniu,

W wiecznym błąkają się rozstaniu!…

Jak czarodziejskiej rzeki dno,

Park głębin swych rozwiera świat!

Po drzewach błyski pną się, pną,

Srebrząc zmarzniętej rosy grad!

Na ziemi cień – stubarwny cień,

A na księżycu – biały dzień!

Śród drzew ustronia puste wiszą,

Jak jakieś wyspy powietrzniane,

Gniazda bez ptaków się kołyszą,

Zsypując bladą śniegów pianę,

A pustych ławek szereg długi

Stoi, wiązany w blasków smugi!

Zda się za chwilę świt rozpłonie

I pusty ogród się zaludni,

Zaszumią gniazda i ustronie,

A każdy szlak, jak most, zadudni,

Z hałasem, śmiechem poprzez wrota

Szatanów ciżba wpadnie złota!

Lecz głucho w krąg – i mrok, i chłód,

Milczący blask i niemy czar,

Nie skrzypnie rdza odwiecznych wrót,

Nie zagrzmi śmiech wesołych mar!

Na ziemi cień – stubarwny cień,

A na księżycu – biały dzień!

Kijów 1897

SONET

Pieśniowa słodycz z lasu się wylewa

Z wilgotną wonią dyszących konarów,

Echami pieśni drży omglony parów.

Nie widać ptaków – to powietrze śpiewa!…

Znojnych całunków przelata ulewa,

A dusza moja śród błękitnych żarów,

Zda się, szeleści pod dotknięciem czarów,

Nie widać duszy – to szeleszczą drzewa!…

O śnie – olbrzymie! Pieść mnie w takiej chwili!

Kwiaty, pijące ze źródeł bezdeni,

Pozwólcie dotknąć mym ustom korzeni!

Niech sen mój złoty nagle się przesili!

Co to? – Szept bóstwa słyszę, w niebo wzbity,

Nie widać bóstwa – to szepczą błękity…

[1898]

JESIENIĄ

Jesień, przez górskie idąc przełęcze,

Miast serca – liść mi szkarłatny wkłada –

Miast oczu – wtula dwie drobne tęcze

I śpiewa: „Ziemia kona już – blada,

Liść bez zieleni, kwiat bez motyli

Krew tysiącbarwną wysącza z siebie,

Jakby chciał w jednej odtworzyć chwili

Kolory wiosny – po jej pogrzebie!…

Tyś moim liściem, tyś moim kwiatem,

Bez żalu z całym żegnaj się światem!

Pij czar wspomnienia z jesiennej mgły!

Konaj i ty!”

– Konam! po całej konam przestrzeni

Od pól kobierca – do chmur kobierca!

Lecz pomnij – śmiercią piękna jesieni:

Człowiek jest kwiatem innego serca!…

Odkwitną kwiaty z śniegów powicia,

Gdy się odzłoci słońce na nowo!

Wyrwiesz je ze snu złotym kłem życia

I dawnych szeptów napełnisz mową!

Ale po mojej wiosny pogrzebie

Już nie odtworzysz blasków na niebie

I bezwładnego – w głębokim śnie –

Nie zbudzisz mnie!…

[1898]

W NOC KSIĘŻYCOWĄ

Mrok idzie z nocy – wonny, gorący,

Tęczową przędzą blado się mieni,

Księżyc, jak turkus samoświecący,

Pół nieba objął glorią promieni

I liście chmurek, drżące na wietrze,

To w blask maluje – to znowu zetrze,

To na tę falę, co – samotnica –

Mży na padole rzek czarno-sinem,

Pada stalowym i ostrym klinem,

Niby rzucona z nieba kotwica!…

Łódź moja płynie wzdłuż tego brzegu,

Co był mi niegdyś rodzinną stroną,

Płynie i szuka swego noclegu

Pod altanową dębów osłoną,

Lecz każdy kwiatek z niemej oddali

Mówi mi smętnie: Płyń dalej, dalej!…

Tu – sny nie kwitną, tu – blaski giną,

Tu – nikt nie zagra tobie na lirze!…

Twoje marzenia stoją, jak krzyże,

I wszystko twoje dziś jest – ruiną!…

Płyń, moja łodzi! płyń, koczownico!

Jam nie samotny w mroków powodzi:

Gdy szuwarową suniem ulicą,

Czuję przy duszy – duszę mej łodzi

I widzę własne w fali odbicie,

Jakbym na chwilę oddał jej życie!

Lecz muszę serce ukryć, jak zmorę,

By nie ujrzało oko ciekawe,

Że moje serce za bardzo krwawe,

Za bardzo smutne, za bardzo chore!

Lecimy modrym rzeki pokostem,

Rzeźbionym blasków srebrną ozdobą,

Niby błękitnym lecimy mostem,

Co tylko jeden brzeg ma za sobą…

A nic przed sobą, prócz błędnej drogi,

Gdzie nie chcą mieszkać kwiaty ni bogi!…

Migają wkoło czarne polany,

Migają lasy, jak wielkie cienie,

A księżyc białe snując promienie

Leży na wodzie, by herb stargany!…

O! nadął wietrzyk, bez tchu wiejący,

Pierś wodnej trzciny – nadbrzeżnej fletni! –

O! szumi, szumi wiecznie szumiący

Mój dąb żałosny, mój dąb stuletni!

Lecz nie wyciosam już chaty z niego,

Nie zrobię krzyża dwuramiennego,

Bo inna dusza i serce inne

Jego się cieniem napawa w lecie,

I wszystko dla mnie na białym świecie

I nie rodzinne, i nie gościnne!…

O! lecą zimy i wiosny lecą,

A słońce ciemniej pogląda z dala,

I ciemniej gwiazdy na niebie świecą,

I szafirowszą staje się fala!…

Czym ja się zrodził na oceanie,

Że mi są domem – czarne otchłanie?

Że mi do ziemi tak jest daleko,

Jakby nie było tam dla mnie schronu?

Płyń, moja łodzi! płyń – aż do zgonu!

My się kochamy z falą i rzeką!…

Mrok idzie z nocy – wonny, gorący,

Tęczową przędzą blado się mieni,

Księżyc, jak turkus samoświecący,

Pół nieba objął glorią promieni

I liście chmurek, drżące na wietrze,

To w blask maluje – to znowu zetrze,

To na tę falę, co – samotnica –

Mży na padole rzek czarno-sinem,

Pada stalowym i ostrym klinem,

Niby rzucona z nieba kotwica!…

[1898]

SONET

Od zmierzchającej pozłoty zachodu

Pod szronem nagie pordzewiały drzewa –

Szklane powietrze dźwiękiem nie rozbrzmiewa

I czerwienieje do dna błękit lodu!

Chmurki zastygły. Ziemia pełna chłodu,

A cisza ziarna makowe rozsiewa…

Po szkle niebiosów tęcza się przewiewa

Niby zasłona anielskiego grodu.

Chwila – i spadnie tęczowa kurtyna –

Przede mną bogów zakwitnie kraina,

Zobaczę skarby, zagrzebane w niebie!

Świat ten bezkreśny, jak marzeń ogromy,

Będzie mi prawie bliski i znajomy,

Bom go czuł zawsze naokoło siebie!

[1898]

Z WĘDKĄ

Na sprężystej buja fali

Lotny spławek mojej wędki,

Elektrycznie błyszczą w dali

Złote, czarne, srebrne cętki…

Porzuciwszy dna głębinę,

Ni to żmijek korowody,

Krążą płotki srebrnosine

Pod oszkleniem jasnej wody.

Kędzierzawych traw wilgocie

Miodowymi soki wonią,

Turkusowych ważek krocie,

Pełne słońca – lecą, dzwonią –

Jak stopionych spływ metali,

Nurt się rzeki sunie giętki,

Na sprężystej buja fali

Lotny spławek mojej wędki!

* * *

Oczeretów bór złocisty

Rozsypuje szumy śpiewnie,

Skrzydlatego pieśń lutnisty

W tysiąc dzwonków bije rzewnie –

Ha! to nasze w polu, w lesie

Dźwięczą śpiewki sierocińskie,

Wiatr po ziemi całej niesie

Szumki-dumki ukraińskie!

Jaskółczane i skowrończe,

Pełne smutku i wesela –

Aż po lniane chmur opończe

Dzwonków, dzwonków drży kapela!

* * *

Słońce w pełni swej na szczycie

Tak się w niebo, tając, wrzyna,

Że nie dojrzeć na błękicie,

Gdzie się jego krąg zaczyna!

Skrzą się chmurki, światło prószy

Złotym pyłem na sklepienie

I przez oko aż do duszy

Blade leją się odcienie!

Z tych odcieni upleciony

Kwietny obraz z chmur wynika,

Tajemniczy, oskrzydlony –

Barw świetlana mozaika!

* * *

Wędko, wędko leszczynowa!

Zapomniałem już o tobie!

Kolorowa niebios mowa

O słonecznej prawi dobie!

Chciałbym upleść cię z promieni

I zarzucić cichą porą

Gdzieś – na błękit, co się mieni

Tęczą blasków, jak jezioro!

I wróciłabyś z zdobyczą,

Niosąc dla mnie gwiazdę nową,

Jakąś piosnkę tajemniczą

Lub nieznane jakieś słowo!

[1898]

SEN ŚWIECY

Nocna pustka i szemranie,

Za oknami twarz mgławicy,

Żółtym cieniem drży po ścianie

Jednolistny płomień świecy!

Na tle ognia niespodzianie

Kwitnie obraz w tajemnicy!

Tam się dzieją, w skry zaklęte,

Jakieś rzeczy niepojęte!

Obraz ten – obraz ten

To płonącej świecy sen!

Widnokręgi purpurowe

Otoczyły kraśne skały,

Pod blaskami drzew swą głowę

Zwiesił olbrzym oniemiały!

Ogień-wiatr mu dusi mowę,

Sęp mu serce rwie w kawały!

To – Prometej, kapłan słońca,

Cierpi, cierpi tu bez końca!

Burzy jęk – fali ryk,

I czerwonych kajdan syk!

Nocna pustka i szemranie,

Za oknami – twarz mgławicy!

Żółtym cieniem drży po ścianie

Jednolistny płomień świecy!

Słychać nagle ciche łkanie,

Pełne żalu i tęsknicy:

„Ach! boleśne mam widzenia!

Pragnę mroku, pragnę cienia!

Zagaś, zagaś płomień ten!

Zdmuchnij, zdmuchnij straszny sen!”

[1898]

Z SONETÓW UKRAIŃSKICH

* * *

O stepie! płaskorzeźbo złocisto-zielona!

Gdy księżyc martwym srebrem na tobie rozkwita,

Burza smutków, płaszczami wichru półokryta,

Leci – i do twojego przytula się łona.

Czarne widmo kozaka pędzi w dal i kona,

I grzmi tętent daleki trwożnego kopyta.

Chmura kształtów dziwacznych, w szafiry zaryta,

Śpi, jak mumia tęsknoty, blaskiem nasycona;

A step ją balsamuje wonnej piersi tchnieniem,

I nagle przywabiony dzikim jej spojrzeniem,

Rzekłbyś – zrywa się z ziemi od jej ócz potęgi,

Płynie w dal niezwichrzoną, patrzy w gwiazd ślepotę,

A szatany stepowe – wielkie, szczerozłote,

W dzikim tańcu przez sine pędzą widnokręgi!

[1898]

UBÓSTWO MIŁOŚCI

* * *

Rozchwiane brzozy nad rzeki błękitem

Zieleniejącym zwieszają się cieniem –

Słońce, złocistym wabiąc oddaleniem,

Wyiskrza fale rozproszonym świtem.

Trzciny szeleszczą najeżonym szczytem,

Echo mej duszy, owiane westchnieniem,

Ginie hen – w dali – pod samym sklepieniem!…

Serce drży cicho, jak kwiat przed rozkwitem…

Marzę, wpół leżąc na polnej przestrzeni

Pod lazurową niebiosów altaną,

Która się gubi w gęstwinie promieni,

Jak w gęstwie bluszczów… Falą rozszeptaną

Powietrze spada na oczy i skronie,

Ach! i na serce, co w zieleni tonie…

* * *

Oko się własnym patrzeniem napawa,

Wzrok, ni to ptaszę, leci spod powieki,

By siąść na dębie, co szumi – daleki –

I na tle nieba postać swą wykrawa!

Nad widnokręgiem chmurka wisi mgława,

Ukoralona łzą słonecznej spieki.

Po morzu trawy smug się kładzie lekki,

Niby przed chwilą płynęła tu nawa…

Każdy kwiat drobny, chwiejąc się w milczeniu,

To w cień się czerni, to w blask znowu śnieży –

A na przejrzystym kwiatów podniebieniu

Olbrzymia perła rosy ciężko leży.

I jeno czasem przelotne motyle

Na szarfie słońca zawisną przez chwilę…

* * *

Zaprawne ciszą, od górskiej przełęczy

Płyną wietrzyków woniejące duchy,

I jeno jakiś liść, przedwcześnie suchy,

Zadrży, migocąc kolorami tęczy.

Orkiestra szumów w takt serca mi brzęczy!

To – pszczoły pędzą strzelistymi ruchy

Na rośnych kwiatów tajemnicze puchy!

Gdy która siądzie na kwiat, rzekłbyś – klęczy…

I rozpierzchnięte po szelestnym łanie,

W złotych futerkach kryjąc skrzydeł żagle,

Piją sok wonny. Owo – miodobranie!

Czasami jedna wzwyż pofrunie nagle

I tak w powietrzu zazłoci się właśnie,

Jak drobny płomyk złocisty, gdy gaśnie!

* * *

I naraz w oka mojego bezdrożu

Dziwnie błysnęły wędrujące pszczoły,

Jak jakieś pszczelne, złociste anioły,

W nieskończoności niknące bezdrożu!…

A kwiaty – łodzie na zieleni morzu,

Ładowne w puchów najsłodszych popioły,

Szepczą z uśmiechem i łzami na poły:

„My – łodzie, łodzie, więdnące na morzu!”

Na to wietrzyki: „My – wasi żeglarze,

Wieczni tułacze w pól smętnych obszarze!”

I słońce rzecze w bezdennej otchłani,

Zbroczone strugą zranionego złota:

„A jam – tęsknota, jam – wasza tęsknota!

Złocisty sztandar w błękitnej przystani!”

* * *

I oto łąka w dal zafalowała,

Chwieją się dębów zielone bandery

I, zda się, jakieś niewidzialne stery

Głąb traw nurtują, aż drży ziemia cała!

Módl się! Godzina objawień nastała!

Tam – z krańców łąki, skąd lasów chimery

Z piersi ogromne wyrzucają szmery,

Wybiega nawa, od słońca aż biała!

A ta, co żagiel trzyma w swojej dłoni,

Ma aureolę promienną na skroni!

I łódź szelestów rozbrzmiewa się echem,

I traw zielone kotłuje odmęty!

Zdyszany anioł – pędzi żagiel wzdęty!

Kwiaty się chylą pod jego oddechem…

* * *

Bieg wciąż się zwalnia… żagiel już nie dysze…

Stanęła drżąca! Na złotym pokładzie

Widzę ją! Dłonie na piersi swej kładzie

I razem z łodzią blada się kołysze!

Widzę ją – głos jej za chwilę usłyszę…

Promienie włosów wiążą się w nieładzie

W krzyże i koła i, jako w kaskadzie,

U stóp – spokojne wpływają już w ciszę…

Piersi jej glorią promienieją świętą,

Broni je tarczą zawstydzonej dłoni

I patrzy na mnie źrenicą przymkniętą,

Która spojrzenie, jak łzę marzeń, roni.

Znam cię i niechaj wola twa się czyni,

Pani serc naszych, Miłości bogini!

* * *

I wyszła z łodzi – łódź osierocona,

Jak pierś, gdy dusza nagle ją odleci,

Cicha, bezduszna spoczęła wśród kwieci,

Cicha, bezduszna i tęskna… a ona

Od żaglowania różowe ramiona

Wplotła w warkocza pozłociste sieci

I szła, i nagle jak ptak, co nie leci,

Tuż się koło mnie wstrzymała – zjawiona!

I tak tu stała – blada i okuta

W złote kajdany własnego warkocza!

Serce mi drżało i była minuta

Dziwna, tajemna, straszna i urocza,

Gdym ujrzał pełen słodkiego zdumienia,

Że ona w oczach moich się przemienia!

* * *

I coraz inne postacie przybiera

Tych wszystkich, którem ukochał na wieki,

Widzę ich piersi, usta i powieki,

Każda z nich milcząc, ożywa – umiera,

Każda z nich inne ramiona rozwiera,

Każda inaczej patrzy w świt daleki,

Innymi łzami – falą innej rzeki –

Ku brzegom wspomnień uderza i wzbiera!

Każda mi niesie nowe pieszczot czary,

Nowe rozkosze i nowe nadzieje!

I tak przechodzą te anielskie mary,

A każda jeno przez chwilę istnieje.

I znika – razem smętna i weselna…

Sama bogini trwa, bo – nieśmiertelna!

* * *

Więc ją chwyciłem w szalone objęcia,

Więc spróbowałem warg jej swymi wargi,

Więc jej szeptałem tęsknoty i skargi,

I wszystkie serca mojego zaklęcia!

Jak ten, co czuje dreszcze wniebowzięcia,

Tak jam wyczuwał tych pieszczot zatargi,

Gdy od warg moich odrywała wargi,

By znów je oddać przez włosów opięcia!

Aż wpółomdlała, rozkoszą zatruta,

Znieruchomiona, bo uściskiem skuta,

Piersi mi boskim paliła oddechem!

„Mój ty – śmiertelny!” szeptała z uśmiechem

I tak pieściła, aż mi piersi zbroja

Pękła, i wołam: „Nieśmiertelna moja!”

* * *

A ona, moim więziona ramieniem,

Coraz innymi kształtami rozkwita,

Coraz to innym wzrok mój ogniem świta

I coraz innym pieszczę ją imieniem!

I wiem, że nie jest prochem albo cieniem

Ta pierś jej zmienna, wargą mą zdobyta!

Dłoń ma co chwila w roztęsknieniu chwyta

Jej dłoń, wciąż innym ozdobną pierścieniem!

Tak tulę mary, zaledwie uchwytne,

Całuję ciała znikome, ogniste,

I oczy czarne, to znowu błękitne,

I włosy czarne, to znowu złociste!

Tu – marzeń moich, snów moich ostoja!

„Mój ty śmiertelny!” „Nieśmiertelna moja!”

* * *

I nagle, tętniąc krwią, widzialną w skroni,

Jako wąż z krzaków z ramion mych wypadła,

Wyprostowana, ponura, wybladła,

Cała w warkocza złocistej ustroni!

Koło niej blaski fruwają po błoni

I różnobarwne motyli widziadła,

Nad nią – niebiosów błękitne zwierciadła

I chmur obrazy w ich błękitnej toni!

„Pragnęłam – rzekła – spowiedzią wzajemną

Rozjaśnić dusze, zanim w bólu posną –

A od twych pieszczot, aż w oczach mi ciemno,

A od twych szeptań, aż w sercu mi głośno!

Nędzniejsza jestem od własnego cienia!”

(Tak mówiąc, w oczach moich wciąż się zmienia!)

* * *

„O! płyń na marzeń rozognionej fali

I szukaj słodkiej bachantek nagości!

Nic naszej piersi bogowie nie dali,

Ach! nic nie dali, prócz tylko miłości!

A tej miłości – tej perle jedynej,

Co ma zastąpić wszystkich snów klejnoty,

Nic już nie dano z niebieskiej krainy,

Ach! Nic nie dano, prócz tylko pieszczoty!

Więc ty, gdy staniesz u miłości proga,

Nimfo serc ludzkich, mów: «Otom – uboga!»

I ty, przed miłą gdy zginasz kolano,

Mów jej, strwożony bezmiarem tęsknoty:

«Niebo chcę posiąść! Lecz nic mi nie dano,

Ach, nic nie dano, prócz tylko – pieszczoty!»”

* * *

„Otom – uboga, ścigana męczeństwem,

Ubóstwo moje – najcięższym jest grzechem,

Jest – dusz cierpieniem, kochanków przekleństwem,

I rozczarowań bezowocnym śmiechem!

Otom jest zmienna, jak wąż ideału,

Co, gryząc serce, z piersi się wymyka!

I otom wieczna, jako skrzydła szału,

Goniące marę błędnego ognika!

Kochaj mię! Całuj, jak grzesznik wyklęty,

Zjawioną szatę bóstw nieistniejących!

Kochaj nie tylko szałów mych odmęty,

Burze mych zjawień i pieszczot gorących,

Nie tylko ramion splecione powoje,

Lecz zmienność moją i odejście moje!”

* * *

„Odchodzę… w słońcu wieczór się czerwieni.

Odchodzę… łąka w stronę zórz się chyli,

Fiolet drży już na końcach promieni,

Gniazd szuka stado bezdomnych motyli.

Odchodzę – za mną pójdzie serc tęsknota,

Załamująca dłonie swe urocze,

I pójdzie mara rozczarowań złota,

Cierniami czesząc skrwawione warkocze!

I sen twój blady, i sen twój skrzydlaty,

Co płynie w górę i w pierś Boga wnika,

Jak anielskiego hymn modlitewnika,

Sen twój przez jary, strumienie i kwiaty

Też pójdzie za mną, za ócz mych skinieniem

Jak motyl wierny za słońca promieniem!”

* * *

I wnet umilkła – a łódź jak pantera

Skoczyła ku niej w nurt zielonej rzeki

I na grzbiet wzięła, by nieść w kraj daleki!

I westchnął żagiel… Zorza z chmur wyziera –

A ona kształty wciąż inne przybiera

Tych wszystkich, którem ukochał na wieki!

Widzę ich piersi, usta i powieki,

Każda z nich milcząc ożywa – umiera!

Lecz łódź, zielone zostawując pręgi,

Pędzi i w same pędzi widnokręgi,

Wciąż mniej ruchliwa i widoczna oku,

Aż, potrąciwszy o rąbek obłoku,

Dotknęła niebios drżącego zwierciadła

I wbiegła w błękit i, jak ptak, przepadła!

* * *

Samotnym został – i pustka dokoła!

I na cóż czekam? – Czy na snów przeloty,

Co znoszą wieńce dla zmarłej tęsknoty?

Czy na nowego zjawienie anioła?

I czemuż rękę przykładam do czoła?

Wieczór różowe rozpina namioty,

Zadzwonił strumień purpurowo-złoty…

I kogóż serce roztęsknione woła?

Odeszła w niebios tajemnicze strony,

Za chmur przepaści i za mgieł przesłony –

I pustka wieje nad przestworem łąki,

Lecz wiem, że kwitną nieśmiertelne kwiaty,

Że są gdzieś ciche i czarowne światy

Poza wrotami tej naszej rozłąki!

[1899]

Z DZIENNIKA

1

Ach! tylko raz, jedyny raz

Widziałem cię, dziewczyno!

A już ku tobie szumi las,

Ku tobie rzeki płyną –

Ku tobie każdy leci ptak

Na skrzydłach mej tęsknoty

I pod twe stopy każdy szlak

Swój rąbek ściele złoty!…

I czymże jest ten martwy czas

Dla serc, co kipią szałem?

Czyż kocham mniej, że tylko raz,

Raz tylko cię widziałem?

Czyż kocham mniej, że oto śnię

W dali od twego świata?

Wszak, niby motyl, imię twe

Do lasów mych przylata!

Raz do uścisku dałaś dłoń,

Odchodząc w kraj daleki!

Śmierć tylko raz całuje w skroń,

A sen jej trwa na wieki!

2

Kto tam w okna me kołacze,

Pięścią bije w bram podwoje?

Nie!… To – wicher, co tak płacze,

Że wypłakał oczy swoje!

Kto tam, kto przez mgieł odmęty

Woła na mnie – pieśni składa?

Nie!… To – bór, ten bór zaklęty,

Co się nigdy nie nagada!…

Popłynęły sny twe – rzeką…

Połóż, połóż dłoń na ranę!

Dziewczę twoje tak daleko,

Jak te gwiazdy niedojrzane!

[1899]

O UMÓWIONEJ GODZINIE

Nad brzegiem rzeki, w drzew przychylnym cieniu –

Tam myśmy sobie przyrzekli spotkanie!

Gdy jasny księżyc na ciemnym sklepieniu

Zawiesi lampę swoją – i w otchłanie

Rzuci zadumę własną, i świat cały

Przedzierzgnie w jedną, srebrną tajemnicę…

Gdy cisza – nimfa przestrzeni – swe lice

Z drżeniem przytuli do nadbrzeżnej skały,

Gdy wietrzyk, wonią łąk oszołomiony,

Z włosem rozwianym padnie w snów objęcia,

A niebo srebrne przywdzieje zasłony,

A wody rzeki od świateł dotknięcia

Staną się same marzeniem o sobie,

Wtedy ty, dziewczę, w tej miłości dobie,

Ścieżką, co w dal się aż ku rzece winie,

Przyjdziesz, drżąc, do mnie, drogie dziewczę moje,

Niosąc snów róże i pieszczot powoje

O umówionej godzinie!

Nie wiem dlaczego, ale mi się zdaje,

Że z tobą, śmierci, kochanko wzgardzona,

Niegdyś też taką zawarłem umowę!

Gdy jesień padnie na szumiące raje

Marzeń mych złotych, gdy duch we mnie skona,

A wiara w życie dłonie swe różowe

Wyciągnie w niebo, z prośbą o spoczynek,

Gdy mi za cały życia upominek

Będzie – liść zwiędły i pierś do dna pusta,

Wtedy ty, śmierci, cicha, bladousta,

Przybrana w dawnych natchnień moich wianki,

Na wpół podobna drogiej mej dziewczynie,

Niosąc mi w dłoni ukojenia leki

I naśladując słowność mej kochanki,

Przyjdziesz też do mnie, na brzeg życia rzeki

O umówionej godzinie!

[1900]

LAS

Wielki mroczny las… Słońce zaledwo przenika

W jego głębie, nabite kwieciem i zielenią.

Jaki zamęt cisz, szumów! Lekki prąd wietrzyka,

Jak niepokój, przelata nad lasu bezdenią.

Samotnego jeziora źrenica wybladła

Chłonie sutą zieloność i nieba szmat siny.

Drzewa tak się kołyszą jak ciężkie wahadła,

Co szumem wydzwaniają wieczności godziny!

Idę i czuję, że las ma tak samo duszę

Jak ja – duszę cielskami dębów przytłoczoną,

Skrępowaną powojem i mchów rdzawą błoną,

I korzeniami wrosłą w samotności głusze!

Pełno w niej dzikich ścieżek i mrocznych ustroni,

Dokąd boi się zajrzeć nawet twarz słoneczna –

Mrowisk, gdzie się odbywa praca snów odwieczna,

Ale które tęsknota w wieńcu róż na skroni

Depcze w chwilach obłędu stopą zagniewaną –

I jezior, z których wzlata mgła tajemnie blada:

Wszystko to się na całość duszy leśnej składa.

I jej także jak mojej nieśmiertelność dano!

I czasem ona rykiem daje znać o sobie!

I zbuntowana, z wichrem łącząc swą istotę,

Szaleje, skręca dęby, łamie sosny złote,

Aż zmęczona upada na zniszczenia grobie!

Bo ta dusza, ten upiór, to widziadło leśne,

Jak moja, upojona i burzą, i wiosną,

Każdym dębem pękniętym i strzaskaną sosną,

Rwie się, rwie się ku niebu w przestwory bezkreśne!

I chce, jak moja, zerwać swych pleśni powłokę,

Zrzucić dębów ciężary, swych granic opokę.

[1901]

BAŚŃ

Strzeliło srebrne słońce

Nad siną gór koronę,

Obłokiem purpurowym

Na dwoje przekreślone.

U samych progów lasu

Lśnią rzeki blade tonie,

A wietrzyk po nich chodzi

I wodę czerpie w dłonie…

Zanucił jakiś ptaszek

I martwy w kwiaty spada…

Na brzeg rusałek wiotkich

Wybiega wnet gromada –

A ciała ich – zielone,

A warga się czerwieni,

Jak właśnie o poranku

Tęczowy liść jesieni!

Zdradliwych oczeretów

Twarde i ostre wstęgi

Stopy im poraniły

W ciemnozielone pręgi.

Lecz piersi im rozpiera

Śmiech pusty i uparty

I błyska rząd szmaragdów

Spod wargi wpółotwartej…

Światełka złotych oczu

Rzucają blask dokoła

I tonie w złotym świetle

Twarz cała – okrom czoła!…

A z boru staruch leśny

Wynurza kark otyły…

„Witajcie, swawolnice!

A coście dzisiaj śniły?”

I piersi mchem porosłe

Łopuchem wciąż okrywa,

A w brodzie jakaś pliszka

Zastrzęgła mu nieżywa.

I w krąg go otoczyły

Rusałek korowody…

„A siadajże, dziaduniu,

Na pniaku – wedle wody!

Kończ bajkę rozpoczętą,

Niech wątek się wyjaśni!

Już setny maj się zbliża,

A ty nie kończysz baśni!”

Na pniaku staruch usiadł

I gładzi włos zielony,

Aż z brody martwą pliszkę

Wyciągnął – zadziwiony…

„Tfu! martwa pliszka w brodzie!

Niedobra to oznaka:

Ktoś znowu przerwie bajkę!

Już dola moja taka!

Cóż robić! Ciągnę dalej,

Lecz by nie popsuć wątku,

Pieszczotki moje wodne,

Zaczynam od początku:

«Lat tysiąc chyba temu

Królewna piękna żyła,

Co serce miała złote,

A w sercu smutków siła!

Raz – z okien swego zamku

Wyjrzała w świat daleki,

Wyjrzała i zasnęła,

Zasnęła, jak na wieki!

I przyszedł rycerz młody,

A zbroja na nim szczera…»”

Tu – urwał nagle staruch

I trwożnie się oziera:

„Ktoś idzie… Słyszę kroki…

Ha! martwa pliszka w brodzie…

Ja schowam się na drzewie,

A wy się skryjcie w wodzie!”

Szmer kroków wciąż się zbliża,

W całym go słychać lesie –

To rycerz w swych objęciach

Królewnę śpiącą niesie…

I niesie ją, i tuli,

I zrywa z lic zasłonę,

I do ust jej przyciska

Swe usta rozpalone…

Skoczyły wnet rusałki

Do rzeki – w samo słońce,

Co w wodzie się odbiło

Złociste, pałające!

I widać jeno w dali

Ich głowy rusałczane,

Z główkami lilii wodnych

Bezładnie przemieszane!

A wietrzyk pląsający

Słów ich odnosi echa

Do dziada, co na drzewie

Przez liście się uśmiecha:

„Nieznośny, nudny dziadu!

Któż bajkę nam wyjaśni?

Już setny maj się zbliża,

A ty nie kończysz baśni!”

[1901]

Z DZIENNIKA

I

Są inne światy, są niebieskie łąki,

Gdzie się tajemnic rozchylają pąki…

Tam – blade róże i lilie żałobne

Do ziemskich lilij i róż – niepodobne!

Gdy stopa twoja dotknie owych światów –

Usłyszysz pieśń mą w poszumie ich kwiatów,

Zrozumiesz wtedy, ty – piękna i biała,

Żeś tam – na ziemi do mnie należała!…

Zrozumiesz wszystko – i lęk cię ogarnie,

Żeś płomień ust mych stłumiła tak marnie,

Że tam – na ziemi wbrew słońcu, co płonie,

Obce, nie moje, pieściły cię dłonie!

II

Snem mi się stałaś, złotym snem,

I moją już niezłomnie!

Chociaż nie kochasz – wszakże wiem,

Że nocą przyjdziesz do mnie!…

Przyjdziesz, by razem lecieć w dal

I razem konać w dali –

Twe oczy – sen z błękitnych fal,

Twe usta – sen z korali!

Twe usta wciąż całują mnie

I szepczą, zgrzane lotem:

„Wszak ja się tobie tylko śnię –

Nie zapominaj o tem!…”

Nie zapominam… Ciągle wzwyż

Wzbijamy się oboje…

O, jak ty cudnie mi się śnisz!

O, ty – kochanie moje!…

[1901]

ZE WSPOMNIEŃ DZIECIŃSTWA

(fragment)

…Przyjemnie czasem zgnieść w sobie rozsądek,

Jak pasożyta, co niszczy marzenie,

I z lądu życia uciec na przylądek

Samotnych rojeń! Jedno oka mgnienie –

I już tam jestem!…

Znów się czuję dzieckiem

W krótkich spodeńkach, jak niegdyś, przed laty,

Kiedym u Boga siedział za przypieckiem,

Goniąc motyle i zrywając kwiaty,

Gdym, wierząc w czary i drżący ze strachu –

Ciemnych pokojów badał tajemnice,

Gdym po choinki poznawał zapachu,

Że Bóg się rodzi – i gdym swoje lice,

Tulił do kolan panien na wydaniu,

A płeć rozróżniał tylko po ubraniu…

Mieszkałem wówczas w starej kamienicy

Razem z mym koniem drewnianym i batem,

Przez okna w głębie patrzałem ulicy,

Co mi się zdała niezbadanym światem,

Nieskończonością!… Firanek perkale

W słońcu się w błonę mieniły ze srebra,

Żeś widział przez nie obłoków owale

I ram okiennych ciemniejące żebra.

W oknach – donice w koszulach z papieru:

Mirt niby lokiem pokryty i szklisty.

Kaktus, jeż kwiatów, sterczący bez szmeru,

I heliotropu wonne ametysty.

Przy ścianie – szafa, zabawek skarbnica,

I łóżko z kapą w rurczaste falbany.

O gniazdko moje! Któż dziś cię zaszczyca

Swą obecnością? A nuż staruch jaki

Wtargnął tam dzisiaj między twoje ściany

I dymem fajki lub prochem tabaki

Płoszy sny moje, które dotąd może

Drzemią po kątach w kurzu, jak rupiecie,

I swojej własnej złorzeczą niedoli,

Bo je stróż opój o zwyczajnej porze

Stamtąd wymiata co dzień, aż powoli

Wszystkie wymiecie!

W tym to pokoju, wpośród zabaw zgiełku,

Pod matczynego ramienia opieką

Czułem się dobrze, jak lalka w pudełku…

A kiedy indziej – jak motyl nad rzeką!

I tylko czasem coś we mnie pobladło,

Coś tam zadrżało w myśli pajęczynie…

Wtedy lubiłem spoglądać w zwierciadło

I ujrzeć w jego wymownej głębinie

Własny mój pokój, odbity tak żywo,

Choć ze zmienioną nieco perspektywą…

Niby mój własny, ten sam co na jawie –

A jednak inny, tajemniczy, głuchy

I niedostępny, i tak straszny prawie,

Jakby w nim same przebywały duchy!

Toć sprzęty, lustra oddane przezroczom,

Jak sny się moim przedstawiały oczom!

Sprawdzić – te same, a jednak odmienne,

Rzekłbyś bez wagi i zrobione z ciszy…

Gdy tupnę nogą, to mego tupnięcia,

Wiem, że się w tamtym pokoju nie słyszy…

Wszystko tam takie bezdenne i senne,

I takie pełne czaru i zaklęcia,

Tak niepodobne do jawy, tak cudne,

Aż mię coś wlokło w te głębie bezludne,

Jakieś zachwyty wlokły nieczłowiecze

I nie wiedziałem, co mię tam tak wlecze?

Co się w mej piersi tak tajemnie miota?

I nie wiedziałem, że to jest tęsknota,

Ta, która kiedyś ma utworzyć przedział

Pomiędzy duszą mą a między życiem!

Lecz anioł-stróż mój coś tam o tym wiedział,

Bo z skrzydeł szmerem i ze serca biciem

Stawał nade mną, kiedym spoczął we śnie,

I patrzał w oczy lękliwie, boleśnie,

I coś mi szeptał z pochylonym czołem,

Lecz ja słów jego wtedy nie pojąłem,

Tylkom do piersi przyciągał go blisko!

Dopiero później – zrozumiałem wszystko.

[1901]

WIERZBA

Ponad jeziorem, smętna i cicha

Tkwi wierzba – żal się, Boże!

Jedna jej tylko gałązka licha

Odbija się w jeziorze…

Na tej gałązce – najbielsze rosy,

Najcięższych łez kaskada!

Słowik, gdy w locie mija niebiosy,

Na niej zazwyczaj siada…

Księżyc-królewicz z błękitów baśni

Gdy wyjdzie, strojny złotem,

To wpierw gałązkę oną rozjaśni,

A resztę drzewa potem…

I wiem: jezioro, gdzie gwiazdy gorą

I chmur odbicia bledną,

Umiłowało tę wierzbę chorą

Za tę gałązkę jedną.

[1902]

Z DZIENNIKA

I

Szumią ptaków loty.

Łąk szeleszczą runa,

W słońcu – pożar złoty,

A na rzece – łuna.

Co za wonność płynie!

Co za cisza w niebie.

Nie płacz – świat nie zginie,

Gdy mu zbraknie ciebie…

II

Straszny w polu zagrzmiał jęk,

Jak żałosny burzy szczęk,

A to motyl blady łka,

Załamuje skrzydła dwa!

„Oj! ze czterech świata stron

Przyszedł do mnie zimny zgon

I uwiędnie niby kwiat

Marzeń moich cały świat!

Oj, ponieście trupa w las

I postawcie nad nim głaz,

I postawcie nad nim głaz,

I zapłaczcie wszyscy wraz!…

A wyryjcie napis tam –

U zamkniętych śmierci bram,

Że w tym grobie śpiący cień

Był motylem kilka mgnień!…”

III

Gdy między tobą a twoim kochankiem

Pewnego razu zaszła sprzeczka drobna,

On był pochmurny, tyś była żałobna!

I rzekł ci smutny: „Za to, żem przez ciebie

Tak się zachmurzył nad miłości rankiem –

Przeproś mnie teraz!”

I tyś ramion wiankiem

Oplotła jego, a gwiazdy na niebie

Widziały, nim się noc jasna ulotni,

Was dwoje – w szczęściu, a mnie – w mej samotni,

I na jeziorze drgnęła lilia biała,

Gdyś ty kochanka swego przepraszała…

A mnie – odpowiedz – za każdą godzinę,

Co bije razem z serca mego biciem,

Za to, że więdnę i konam, i ginę,

Za to, że życie już nie jest mi życiem;

Za to, że gaśnie marzeń mych ognisko

Od łez ulewy, co je wiecznie rosi,

Za jęk bez echa, za wszystko, za wszystko –

Któż mnie przeprosi?…

[1902]

NIEDOPITA CZARA

Smutek, ster duszy, zbłąkanej w odmęcie

Ziemskiego życia, skierował me loty

Do ruin zamku – gdzieś – na Łysej Górze!

On, nietoperzy pełen i tęsknoty,

Śnił o rozkosznym zmartwychwstania święcie,

A jam śnił o tym, że trup mój w lazurze,

W chmurach pogrzebion i gnany wichrzycą

Płynie z otwartą na przeszłość źrenicą

I ze swych wspomnień krzyż Bogu układa,

I z piorunami o nicości gada!

Nicość! Gdym patrzał na zamku zwaliska,

Gdzie z próchna śmierci nadzieja wybłyska,

Tom szeptał: smutny, już się nie odsmucisz!

Z prochu powstałeś i w proch się obrócisz,

Jak ja – i ona – i jak szczęście moje…

I któż zmógł ciebie? – Nie hufy wojenne,

Nie huragany, nie gromy płomienne,

Jeno rdza licha i mchy, i powoje –

Jak mnie, jak szczęście niepowrotne moje!

A gdym to mówił – nagle na niebiosy

Od chmur górzyste wytoczył się z mroku

Księżyc, z jednego obtłuczony boku,

I, jakby światło jego miało głosy

Ust srebrnych, światłem szepnął mi do ucha,

Bym szedł w głąb lasu, a noc była głucha!

Zbryzgane blaskiem, ciemnością spojone

Sterczały członki kamienne ruiny,

Wiążąc się w szkielet półsrebrny, półsiny.

Na końcu jego – część murów, choć stara,

I chociaż wichrom była jak igraszka,

Trwa jeszcze, nieco przegięta na stronę,

Niby szkieletu olbrzymiego czaszka,

Z oczodołami okien i ozdobą

Zębów kamiennych – te, światłem zbroczone,

Zdają się zjadać każdy błysk miesiąca!

A nad tą czaszką, w obłokach tonąca,

Piętrzy się wieża z księżycem na czole,

Jak mnich, co pacierz nad szkieletem zmawia

I aż ku niebu monstrancją unosi!

Jak mnich, co pacierz nad mą duszą zmawia

I aż ku niebu monstrancją unosi!…

Czując, że oko moje się zamgławia

Snem niedośnionym, co o kwiaty prosi,

Snem, który z tobą śnić chciałem na ziemi,

Czując, żem dotknął myślami swojemi

Twej nieobecnej dłoni – wbiegłem blady

Do wnętrza zamku, do mrocznej głębiny!

Kto umie marzyć – ten kocha ruiny

I znajdzie na nich Bożej stopy ślady…

I wbiegłem właśnie w ową czaszkę pustą,

By ją zapełnić myśli mych płomieniem!

Noc drżących świateł tajemną rozpustą

Rwała mi duszę – przez okien otwory

Księżyc mistycznym wlewał się strumieniem,

W którym ja – morskie dojrzałem potwory,

A między nimi – miłość mą umarłą,

Znikomych świateł jasną topielicę,

Mającą razem jej i moje lice,

Złączone w jedną baśń o dwu tęsknotach!

I zdało mi się, że konam we splotach

Wężów, wylęgłych z obłąkań mych gniazda,

Że księżyc światłem dusi mię za gardło,

Że w głowie błędna wiruje mi gwiazda

Twych oczu, w przeszłość lecąca umarłą –

Żem, snując w czaszce zamku takie mary,

Obłąkał nagle ten szkielet prastary,

I że ten szkielet kamienny powstanie

I moim głosem zaryczy w otchłanie

Przekleństwo światu!

Ale było cicho,

Choć niespokojnie… I żadne mi licho

Zwiędłego kwiecia nie przyniosło w darze

Za mą samotność! Lecz oto – w pożarze

Jaśni miesięcznej – z niebiosów wyżyny

Zeszła na ziemię w dół – po stopniach ciszy

Legenda, którą dotąd duch mój słyszy,

Słyszy to, o czym milczały ruiny!

A prosta była i zwykła legenda:

Rycerz i panna na życia rozstaju

Zeszli się nagle, stało się to w maju.

Zakwitła miłość. Ale nędzna grzęda

Życia nie znosi egzotycznych kwiatów!

Miłość ich w sobie miała coś z zaświatów,

I nie zdążyli ucałować siebie,

Gdy już się razem znaleźli na niebie…

Ludzie ich w wiosny rozłączyli dobie,

A śmierć – złączyła. Odtąd dusze obie

Błądzą po zamku. Czasem w pajęczynie

Zastrzęgną, czasem hen – na wieży szczycie

Chwieją się razem od wiatru, dłoń w dłoni,

Jako bylina przy lichej bylinie –

Czasem z gwiazdami zmięszane w błękicie

Płyną, szukając w obłokach ustroni.

By tam się ukryć z miłością spóźnioną

I nie zaznanej nauczyć pieszczoty,

Lecz ich pieszczota jest tak nieuczoną,

Że z pocałunków łza ciągle wytryska…

Więc powracają na zamku zwaliska,

Wlokąc warkoczów nieskończone sploty,

Które im rosną bujnie od tęsknoty,

Rosną, jak bluszcze, bo nikt im nie wzbrania,

Nieobcinanym od chwili skonania…

Potem chwytają w cieniste ramiona

Gruzy, mchów rdzawą przerośnięte żyłą,

By odbudować walące się mury,

W których im niegdyś źle i dobrze było –

I jedna drugiej pomaga, jak umie…

Lecz kamień ciężki, śmiercią wycieńczona

Dłoń nieposłuszna w umęczeniu kona!

I posępnieją jak jesienne chmury,

I po raz setny każda z nich zrozumie,

Że wszystko, wszystko, wszystko jest mogiłą!

Więc odpływają jak chmury na stronę,

Miesięcznym blaskiem na wskroś przepojone –

Który obłędnym krąży w nich strumieniem,

I jedna w drugą wtula się z westchnieniem,

I tak do rana przebywają w sobie,

Jako sen we śnie… i tak się kołyszą

Dwie owe dusze w jedynej osobie,

Rozkwitającej swą podwójną ciszą –

Aż rozszczepione ostrym dnia promieniem,

Z rzewnym szelestem, rzewniejszym spojrzeniem

Kryją się każda w zamienionym grobie!…

To – wszystka powieść. A my po pogrzebie

Czy także swoje zamienimy groby?

A może o nas krąży już po niebie

Legenda, uśmiech na ustach żałoby?

O! pewno wszyscy wiedzą aniołowie,

Jakie my tęcze mieli w swej rozmowie

I jaki oddech w całowaniu krótki,

I z jakich pereł przędliśmy swe smutki –

Z jakiej przepaści, od burz niespokojnej,

Rwaliśmy kwiaty na królewskie wieńce,

I z jakiej róży – bachantki upojnej –

Krew wysysali dla lic na rumieńce!…

A był park wtedy i słońce w błękicie,

I szum – i wiosna – i kwiaty – i życie,

I płomień w sercach, i była tam jeszcze

Aleja, dłonią tęsknoty wytknięta

Poprzez gęstwiny ku niebieskim dalom,

A słońce na niej kładło świateł dreszcze,

Łzy, bezcielesnym podobne opalom,

Złote trójkąty i węzły, i pęta…

O! wszyscy o tym wiedzą aniołowie,

Jak trudno duszę wypowiedzieć w słowie!

O! niewysłowień weselna żałobo!

Myśmy, nie mówiąc, rozmawiali z sobą…

A był park wtedy, i wiosna urocza,

I kwietnych woni mdlejące orkany!

Słońce do twego złotego warkocza

Dolało złota, aż zwizjonowany

Olśnieniem świateł, zdał się przedłużeniem

Marzeń, we śniącej utajonych głowie!…

O! wszyscy o tym wiedzą aniołowie,

Jakom cię drżącym skrępował ramieniem

I do warg twoich przywarł, niby płomień,

Który twe ciało i duszę pożera!

I była wtedy chwila oszołomień,

Co myśli zmąca i rozum odbiera!

A potem w słodkim opętaniu ducha,

Jak wiatr jesienny, szeptałem do ucha:

„O! droga moja! Jakże mam cię pieścić,

Jakimi słowy nad tobą szeleścić?

Wszystko mi – liche! Wszystkiego mi mało!

Czy ciało ducha, czy duch spętał ciało –

Nie wiem! Wiem tylko, że sny, co mię dręczą,

Pragnąłbym do krwi wychłostać tą tęczą,

Z której nieziemskie wybuchły pragnienia!

Choć nam się serce w pożar rozpłomienia,

Choć mamy w sobie tyle jeszcze mocy,

By szeptem zmącić sto bezdennych nocy!

Choć pocałunek usta nam obarczy

Ogniem i miodem – już nam nie wystarczy!

Już nie wystarczy nam tysiąc i jedna

Noc, by nakarmić pragnień swych bezedna!

Bo nie masz takiej na ziemi pieszczoty,

Która podobną nie jest do tęsknoty!

Daremnie dzisiaj przed tobą uklęknę,

Podając złotą miłości koronę!

To, co najbardziej na świecie jest piękne,

To jest najbardziej smutne i stęsknione –

Jak miłowanie…

Mówiły mi chmury,

Co płaszczem cieniów otulają groby,

I piorun – nieba sęp złocistodzioby,

I księżyc – orzeł nieba srebrnopióry,

I jezior fale, i nawet pył lichy,

Który snem w kwiatów wgryza się kielichy,

I nawet lilia, której białe płótno

Słońce wyzłaca – i ziemia, i morze –

Wszystko mi mówi, że miłość jest smutną

I że niesmutną miłość być nie może!

I choć dziś ciebie tak czuję, tak pieszczę –

Na różach widma dostrzegam pokrzywy!

Czyliż dlatego jestem nieszczęśliwy,

Że już nie mogę być szczęśliwszym jeszcze?

Czyli dlatego, że widzę w niebiosach,

Jak nicość złotą krew słońca wysysa?

Czyli, że brzoza, kochanka cyprysa,

Liściami szumi o złych naszych losach?

Czyli dlatego, że my, cośmy z prochu

Powstali, myślą błądząc w gwiazd motłochu,

My, którzy oto na własnym szkielecie,

Jako na krzyżu jesteśmy rozpięci –

Nie możem szczęściem poić się na świecie,

Nie możem z prochu otrząsnąć pamięci!”

Tak szepczącego – słońce, bóg przybity

Do nieba, grzało tchnieniem swego łona!

Aż pamięć moja nagle obnażona –

Wstecz, w utracone spojrzała prabyty!

I zobaczyłem tam dwa nasze cienie

Nad rzeką marzeń, co wpada w Milczenie…

I zrozumiałem, żeśmy już przed wieki

Tam się spotkali – nad brzegiem tej rzeki,

Żeśmy tam żyli wśród leśnych bogunek,

Że dziś – na nowo sny gonim płonące,

Że nasz pozornie pierwszy pocałunek

Był powitaniem po długiej rozłące!…

I zrozumiałem, że takie dwa duchy

Jak my, dwie takie senne zawieruchy,

Tylko nieludzkich pragnąć mogą czarów,

Nieludzkich pieszczot i słońc, i bezmiarów!…

A był park wtedy i słońce w błękicie,

I szum, i wiosna, i wonność, i życie!

O! dotąd widzę, jak kwiatów gromady

Mdleją pod rosy perłowym brzemieniem,

Jak monotonne zieleni kaskady

Pluszczą szelestem i bryzgają cieniem

Na dno alei, co słońcem ozdobna,

Wizją się parku zdawała ułudną;

Piersi nam bezmiar całował, a w oczy

Przeniknął nagle ów zamęt uroczy,

Gdy się nic wkoło nie widzi z osobna,

Lecz wszystko naraz… A wtedy tak trudno

Odróżnić szumy od woni, a wonie

Od światła, które płynąc z podobłoczy,

Taje w szelestów rozkipionych wrzątku

I roztajałe w nich – szumi i płonie,

Piękne, że pragniesz zaczerpnąć je w dłonie…

I wszystko wtedy zatraca różnicę!

I nie ma w sobie końca ni początku,

I oko stwierdza ową tajemnicę,

Że nawet motyl, i nawet to kwiecie,

Które jesienią trwać nie chce na świecie,

Ma w sobie jeszcze coś, co nie jest kwiatem,

Ani motylem – lecz snem, mgłą, zaświatem,

I swą pozornie doczesną istotą

Łączy się w jedność z wieczystą Tęsknotą,

Co nie umiera nigdy, zawsze bliska

Śmierci, a zawsze ku życiu wytryska!

W obłędzie woni i świateł zawiei

Staliśmy razem tam – na dnie alei,

I oto zachwyt ogarnął nas niemy,

I obłąkała szumem swym zieloność,

I zdało nam się, że stojąc, idziemy

W dal niepochwytną, w wieczność, w nieskończoność!

Chwila to złudzeń, godzina to błoga,

Gdy się nic wokół nie widzi osobno,

Lecz wszystko naraz, niby okiem Boga,

Co wszechświat w jednym ogarnia spojrzeniu!

I miłość nasza w jednym oka mgnieniu

Tak do wieczności stała się podobną,

W taką się nagle ubrała słoneczność,

Że zamiast: miłość, mówiliśmy: wieczność!

I plącząc, mącąc dwa one wyrazy

Zatraciliśmy ich chwiejną różnicę…

A takie w oczach mieliśmy obrazy,

A w uszach – śpiewy, a w sercach tajnice,

W taką baśń swoje spletliśmy ramiona,

Tak się we własnych połączyli bytach,

Że gdy staniemy przed Bogiem w błękitach,

Bóg zmięsza w ustach dwa nasze imiona,

Zmięsza i w tajnej błogosławieństw chwili,

Drżący – w imionach naszych się pomyli!

Lecz nie pomylił się los! Ten w milczeniu

Śledził snów naszych skrzydła poruszone,

Aż nas zawołał nagle po imieniu,

Abyśmy poszli – każde w inną stronę.

A była wtedy zorza i jezioro,

I łódź – i wioseł zaduma pluszcząca,

Woda się zdała bezcielesną zmorą

Świateł, zjawionych sprzed wieków tysiąca!

I czuły tylko senne nasze głowy

Otchłannej wody magnetyzm tęczowy,

Pociągający oczy ku głębinie,

Kędy odbicia chmur i drzew splątane

Tworzą pół-niebo, pół-las! Tam jedynie

Chciałbym dla marzeń zbudować altanę…

Lecz smutek dotknął steru naszej łodzi,

Tęsknota z dłoni wyrwała nam wiosła!

Już nie pamiętam, dokąd nas poniosła

Ta łódź pijana od świateł powodzi!

Pamiętam tylko dziwne twoje słowa,

Co upadały, jak perły pęknięte,

Do fal – fala błękitnoróżowa

Wchłaniała słów tych tajemną ponętę.

I zadźwięczały ust twoich korale,

Trącone wichrem płomiennej rozpaczy,

I zadźwięczały w nieskończone nieba:

„Musim się rozstać! Tak trzeba, tak trzeba…

Tak być powinno… nie można inaczej!…

Ty pójdziesz górą – ja pójdę doliną,

Ty – jasną rzeką, ja – urwistym brzegiem,

Imiona nasze w otchłaniach zaginą,

Zima błękitnym przyprószy je śniegiem,

A na tym śniegu nikt nie znajdzie śladu

Dwojga tych imion, dwojga śpiewnych ptaków,

Co śpiewać chciały na jednej gałęzi!

Gdy zorza zgaśnie od srebrnego gradu

Gwiazd – my już spojrzym z oddalonych szlaków.

Za siebie! Mgła nam wzrok bielmem uwięzi!…

Lecz błagam ciebie! Tej smutnej godziny

O! nie przeklinaj! Z jeziornej głębiny

Tęcza, od fali – morze szepnie tobie,

Gdzie mię odnajdziesz – w jeziorze czy w grobie!

O! nie przeklinaj tej smutnej godziny!

Umiałeś kochać ust moich maliny

I oczu moich błękitne południe,

I pragnień moich niezgłębione studnie,

I mnie, świecącą ciałem przez muśliny,

I rozpędzoną ze śmiechem przez łąkę –

Umiej dziś naszą pokochać rozłąkę!

Bo czymże ona lichsza od spotkania

I czym nędzniejsza od chwili skonania!

Kochaj ją, kochaj, jako tego Boga,

Który śmierć stworzył i życie po śmierci!

Bo chociaż ona błyśnie nam złowroga

I serce szponem rozerwie na ćwierci,

To wszakże kiedyś przywoła na Święto

Nieznanych spotkań, w krainę zaklętą –

Da śmierć za życia i życie po śmierci!

A kto przeklina jej tajemną chwilę,

Ten niespokojnie spać będzie w mogile!…”

I zdało mi się, że to Duch Wichrowy

Gra na ust twoich lutni koralowej

Tę pieśń łabędzią, groźną i okrutną,

Tę pieśń bez jutra, że miłość jest smutną

I że niesmutną miłość być nie może!

A miałem w oczach zachodzącą zorzę,

A miałem w sercu szczęście zachodzące,

I już myślałem, że w mgły się roztrącę,

Zanim zrozumiem, co się dzieje ze mną!

Bo oto wszystko znikło mi sprzed powiek:

Ty – i łódź nasza, i jęcząc jak człowiek,

Jezioro w otchłań runęło podziemną!

I wszystko, wszystko znikło, jako znika

Urwana w pierwszym akordzie muzyka,

Której ostatni akord – niedograny

Dogra już wieczność, co w śmierci tumany

Patrzy, jak w nuty o pieśniowej treści!…

I sam zostałem w smutku i boleści!

I zobaczyłem na niebios przestrzeni,

Jako dwaj nasi aniołowie stróże,

Trzymając w dłoni osypane róże

Naszych przeznaczeń i szepcząc zaklęcia,

Mówili o nas długo – załzawieni,

Mówili, że nas złotym snem przestraszą,

I padli sobie nawzajem w objęcia,

I przebaczyli nam rozłąkę naszą!

A ja samotny odtąd, zasłuchany

W śmierć, co zwołuje wciąż nową załogę

Dla swej podróży w dal – po złote runo

Wieczności – liczę mogilne kurhany

I dwóch się jeszcze doliczyć nie mogę,

Dwóch dusz, stęsknionych za prabytów łuną!…

Gdy księżyc blaskiem w okna me zapuka –

Zrywam się ze snu niespokojny, blady,

Dłoń nieposłuszna piersi twojej szuka,

Na ustach czuję pocałunków ślady,

Płomiennym pędzlem marzeń odświeżone –

I w mrok przeszłości, jak pochodnia, płonę!

I czuję, jak tam – w duszy mej głębinie,

Twe roztęsknione przewraca się ciało,

Tknięte mistycznym letargiem rozstania,

I wiem, że widzisz w letargu krainie

Parku naszego wizję skamieniałą,

W której się blady Duch Jeziora słania!…

Ty, stary zamku na posępnej górze!

Skryłem się w tobie, jako piorun w chmurze,

I jako piorun z chmury, tak wypadłem

W mrok ruin, licem świecący pobladłem!

Trupie, co w myślach mając nietoperze,

Dźwigasz na karku ciężkich wspomnień wieżę!

Mów, kto cię skruszył?

Nie hufy wojenne,

Nie huragany, nie gromy płomienne,

Jeno rdza licha i mech, i powoje,

Jak mnie, jak szczęście niepowrotne moje!

A zwykła krąży o tobie legenda:

Rycerz i panna na życia rozstaju

Zeszli się nagle – stało się to w maju.

Zakwitła miłość. Ale nędzna grzęda

Życia nie znosi egzotycznych kwiatów!

Miłość ich w sobie miała coś z zaświatów!

Ach! miłość nasza miała coś z zaświatów!

Tak – miłość nasza, miłość zamyślona

Nie jest tym kwiatem, co od rosy kona,

Ani tą winem napełnioną czarą,

Którą za życia wypić można do dna!

Nie! taka czara ust naszych niegodna!

Nie! – miłość nasza jest odwieczną Marą,

Co dnia narodzin swoich nie pamięta,

I przed zaklęciem była już zaklęta,

I przed wyznaniem była już wyznana,

I przed spotkaniem – już niezapomniana!

Dziś nas, tęsknoty owianych pożogą,

Łączą tajemne, niewidzialne nicie,

Które Bóg rozsnuł w tym sennym wszechbycie,

A których Parki rozciąć już nie mogą!…

Gdziekolwiek jesteś – rzucona bezdomnie,

Gdy w noc ku tobie marzenia swe wyślę,

Wyjrzyj przez okno i zasmuć się o mnie,

I pomyśl o tym, o czym ja pomyślę!…

Bo wiem, że możem zwalczyć oddalenie

I zejść się razem we śnie, co od jawy

Różni się chyba swą nieskończonością,

I tym, że nie ma istnienia obawy.

I tym, że tylko naszą jest własnością!

I to wiem jeszcze, że mimo milczenie,

Ty mnie, ja – ciebie, jako harfę słyszę,

A takie dwojga dusz porozumienie –

To list – którego piórem się nie pisze!…

I choć nas dzielą czas, przestrzeń i ludzie,

My zawsze, zawsze czujem się we dwoje,

Złączeni w jednym niewidzialnym cudzie –

Tylko bogowie, płynący w gwiazd roje,

Z wyżyn niebiosów widzą przerażeni

Nasze sam na sam w tak wielkiej przestrzeni!…

O! słuchaj: kiedyś my się połączymy

Z duchami, które znają serc męczarnie!

Wtedy nas wieczność płomienna ogarnie:

Ona jest Majem zagrobowej zimy…

Wtedy na złotym praistnień rozstaju

Zejdziem się nagle – stanie się to w Maju!…

Bo wszystkie, wszystkie po śmierci te cienie,

Co się za życia na ziemi kochały,

Szepcząc swych wyznań senne rytuały

Znowu się zejdą tam, kędy sklepienie

Miast w dół, snów dłonią odwrócone w górę,

Jak kielich – chłonie wieczność i bezmiary!

A Boga stamtąd tak widać jak chmurę!

I oddzielone od reszty, te pary

Wybladłych duchów – krainę osobną

Tam zamieszkają wśród pragnień popiołów,

I ucztę sobie wyprawią zagrobną,

A wszystkich na nią zaproszą aniołów!

I nie dopity pocałunków trunek

Dopijać będą, i sny swe domarzać,

I swą bezsilność przy gwiazdach rozważać.

Bo jakikolwiek był ich pocałunek,

Nigdy nie mogły zadowolnić siebie

Ni tam – na ziemi, ani tu – na niebie!

I będą wzajem pytać się, spowiadać,

I nie pytane będą odpowiadać.

Aż chórem nagle zajęczą w przestworze

Tę pieśń łabędzią, groźną i okrutną,

Tę pieśń bez jutra, że miłość jest smutną

I że niesmutną miłość być nie może!

A potem, drżące splatając ramiona,

Zarysowane na obłoków bieli,

W pośmiertnym walcu, przy wspomnień kapeli,

Co dźwięczy głucho, śmiercią rozstrojona,

W dal się uniosą jak żurawi stado,

W dal – nierozłączną na wieki gromadą!

A Bóg im w wiecznym wyda się rozpędzie

Mgłą – i na oczach jak mgła im osiędzie!

[1902]

* * *

Tę siną gwiazdę, co zna się z jeziorem,

Różowią zorzy niedogasłej dreszcze –

Niby noc w niebie – a pachnie wieczorem…

Nie wiem, czy noc już, czyli wieczór jeszcze…

Tej sinej gwiazdy nie dostrzegam prawie,

Nad tym jeziorem duch mój w krzach szeleszcze,

Pół jestem we śnie, pół tylko na jawie –

Nie wiem, czy śmierć to, czyli życie jeszcze…

Nie budź mi duszy ust swoich zarzewiem,

Oto cię we śnie nie widzę, nie pieszczę!…

Śmierć to czy życie? – I pytam, i nie wiem,

Czy już nie kocham, czyli kocham jeszcze…

[1902]

MROŹNY RANEK

Mroźny ranek… Złota słońca głowa

Śni o zimy srebrzystym aniele.

Błękitnieje śniegu toń perłowa,

Niby duchów pradawnych pościele…

W wonnym śniegu wiją się zawrotne

Ślady sanek, zniknionych w mgieł fali –

Sanki znikły, jak wichry przelotne,

Lecz ślad został – ślad ich snów zawiły!

Pół snu swego w śniegu zostawiły,

A pół drugie poniosły gdzieś dalej!…

Ja – samotnik wzruszony i blady,

Skroń do szyby przyciskam przezroczej –

I na sanek przeminionych ślady

Rzucam swoją zadumę i oczy…

Myślą po nich błądzę w mgieł tumany

I sam siebie pytam zadumany:

Czyje sanki w tak szalonym biegu,

Tak wariacko wiły się po śniegu?

Chciałbym z tobą o tej porze właśnie

Siąść do wichrem opętanych sani –

Wić się razem po śniegów otchłani,

Jak dwie z śniegu wywołane baśnie!

Chciałbym widzieć, jak wicher szaleniec

Szczypie ust twych różę odemkniętą,

Jak mróz różdżką wywabia zaklętą

Koralowy na lice rumieniec!

Chciałbym jeszcze, by w drodze zawiłej

Sanie nasze, ryjąc ślad z opali,

Pół snu swego w śniegu zostawiły,

A pół drugie poniosły gdzieś – dalej…

I by jakiś samotnik – duch blady –

Tknięty nagle wizją naszej jazdy,

Skroń do szyby przycisnął przezroczej

I na znikłych sanek naszych ślady

Rzucił swoją zadumę i oczy,

I swą myślą, co w dzień goni gwiazdy,

Po tych śladach zbłądził w mgieł tumany,

I sam siebie pytał zadumany –

Czyje sanki w tak szalonym biegu,

Tak wariacko wiły się po śniegu?

[1902]

PODRÓŻ

Nęcą mię, wabią znów malowidła,

Czas mi się dłuży:

Złocistym biczem chłoszcze me skrzydła

Żądza podróży!

Wszystko mi jedno, po jakiej fali

Wlec brzemię nędzy,

Byle odjechać, byle najdalej,

Byle – najprędzej!…

Dajcie mi okręt – ja nadmę żagle

Duszą mą własną!

Bez pożegnania odlecę nagle,

Gdy wszyscy zasną…

Gdy wszyscy zasną – ja sen odegnam,

Rzucę się w tonie –

Nawet kochanki swej nie pożegnam,

Łzy nie uronię!

Szumi bandera, rwie burza sroga

Herb mej tęsknoty:

Orła, co dziobem wskazuje Boga,

A dziób ma złoty!

Sam nie wiem, dokąd okręt mój zmierzy

Z piersią wydętą?

Do sycylijskich może wybrzeży

Lub do Sorrento?

Może na fiordy, gdzie fal kaskada

Snem srebrnym kipi,

Może do lasów, których szum wpada

W głąb Missisipi?

Może nad Ganges, gdzie lotusową

Wymarzę chatę,

Tam – w Himalajach wysnuję nową

Mahabharatę!…

A może, wlokąc po fal bezbrzeży

Mdłych sterów bóle,

Okręt mój z jękiem nagle uderzy

W Ultima Thule!…

Wszystko mi jedno, po jakiej fali

Wlec brzemię nędzy,

Byle odjechać, byle najdalej,

Byle najprędzej!

Bo wiem, że dojrzę wylądy raju

Przez szkła lunety

I znajdę szczęście w wieczystym maju,

Na brzegach Lety!

Wiem, że jaśniejszej doli rozświty

Gdzieś dla mnie gorą,

Że mnie na wyspie nowo odkrytej

Królem obiorą!

Dadzą mi zamki, w mgłach pogrążone

Nad jezior wodą –

Szkarłatne szaty, złotą koronę,

Królewnę młodą…

W borach tej wyspy na bezkrólewie

Ludność narzeka…

Królewna smutek zamyka w śpiewie,

Królewna – czeka…

Czeka, przez okno patrzy na drogę

I snuje sidła…

Królewno, przebacz! Lecieć nie mogę:

Los skuł mi skrzydła!

Próżno się zrywam, próżno się płonię

I wołam ciebie!

Okiem za tobą po niebie gonię,

Okiem po niebie!

W niebie obłoki mkną w otchłań czasu,

Sen w nich migota,

Jedne – z jedwabiu, drugie – z atłasu,

Z tęczy i złota!

Po tych obłokach natchnionych zorzą

Widma się winą:

Zamki, co same z siebie się tworzą

I w sobie giną…

Góry złociste mgłą otulone,

Zniknieniem zwiewne,

I grody martwe, niezaludnione,

Jutra niepewne…

Jutra niepewny – chcę w takim grodzie

Mieszkać przez mgnienie,

Po znikającym błądzić ogrodzie,

Jak sny, jak cienie!

Wszystko mi jedno, po jakiej fali

Wlec brzemię nędzy,

Byle odjechać, byle najdalej,

Byle najprędzej!

Okręt mi dajcie, okręt powietrzny,

Bo z pragnień ginę!

Kapitan senny – w mój sen odwieczny

Niechaj popłynę!

Niechaj popłynę w nieba rozwieje,

Po chmur odmęcie –

Na tym okręcie, co nie istnieje,

Na tym okręcie!…

Niechaj popłynę w tę mgłę zaklętą,

W te inne kraje –

Tam jest mój Ganges, moje Sorrento

I Himalaje!…

[1903]

W PAŃSTWIE ZMIERZCHów

W państwie zmierzchów, snów i czarów

(Ach! to państwo jest podziemne!),

Wśród zdyszanych śmiercią jarów,

Gdzie wszystko jest blade, ciemne –

Stoi zamek w mgły ozdobny,

Co mu okna przesłoniły,

Taki dziwny i żałobny,

I podobny do mogiły!

Wszak to sny piekielnej mocy,

W niezgłębionych toniach nocy

Ognistymi szumiąc wiosły,

W otchłań zamku mię zaniosły!

Tam – w ostatnim już pokoju,

Za drzwiami ostatniemi –

Stoi pełen niepokoju

Czarnozłoty tron podziemi!

Na tym tronie w niemych skargach,

W niemych skargach trwa na tronie

Ta, co miłość ma na wargach,

A śmierć w łonie, w cudnym łonie!

Szaty na niej w czar zasobne,

Ze złotego dziane runa,

Takie dziwne i żałobne,

I podobne do całuna…

I widziałem na swe oczy,

Co już dzisiaj są zamknięte –

Jak zmierzch jadem swoim toczy

Ciało, ciało jej zaklęte!

I widziałem, jak jej dusza

Niespokojnie się porusza,

I chwiejąca się i blada

Z wolna, z wolna się rozkłada

Na sny jakieś nieskończone.

Na westchnienia rozemglone,

Na wieczności tkanki złote,

Na cierpienie, na tęsknotę,

Na purpury i błękity,

I na tęcze, i na świty,

Tak rozkłada się powoli,

Że mię każda chwila boli,

Każda chwila, co przelata

Nad rozpaczą tego świata!

I chwyciłem ją w ramiona,

I pytałem ją, a ona

Całowana – odpowiada,

I pieszczona – odpowiada:

„Tak mi dobrze, smutny bracie,

Gdy mię warga twoja pieści!

Słyszysz, słyszysz, jak w mej szacie

Zaczajona śmierć szeleści?

Tak mi dobrze, gdy mi łono

Szarpią słodkie śmierci dreszcze!

Sprobuj warg mych, które płoną!

Sprobuj jeszcze, sprobuj jeszcze!

Moje szepty i dotknięcia,

I pieszczoty, i zaklęcia,

Zadżumioną tchnące rosą –

Piorun śmierci tobie niosą!

Wszyscy, którzy z ziemskiej dali

Przyszli marzyć na mym łonie –

Wszyscy, wszyscy już skonali,

Nic nie wiedząc o swym skonie!

Dam ci wargi, piersi dam ci,

Gdzie [się] życia ślady starły!

Ach! ty także, jak i tamci,

Nie wiesz o tym, żeś umarły!”

Całowana – tak mi gada,

I pieszczona – tak mi gada,

I w objęciach mych wpółżywa

Z wolna, z wolna się rozpływa

W jakieś kształty napowietrzne,

W jakieś widma snów odwieczne,

W jakieś jęki i rozjęki,

W jakieś cienie i promienie –

I tak wlecze w mgłę podziemną,

Tak mię wlecze moja Blada,

Aż ten zamek razem ze mną

Jeszcze głębiej się zapada!

[1905]

WIERSZE ROSYJSKIE

ПЕСНИ ВАСИЛИСЫ ПРЕМУДРОЙ
PIEŚNI PRZEMĄDREJ WASYLISY

I

Я – солнечная быль, я – мудрая царевна,

Любимица небес и леса и ручья, –

Я – голос бытия таинственно запевный, –

Всем обрученная и все же я – ничья!

Я знаю мысль цветов и думу лунных блестков,

И песню дряхлую, что мохом поросла,

И трепеты ночей, и тайны перекрестков.

И водометный сон упругого весла!

В моем коралловом, подводном захолустье

Есть жизнь бессмертная и радостная грусть.

Я много помню дней и знаю наизусть я

Все то, чего нельзя запомнить наизусть!…

Меня исполнил Бог душою благовонной,

Душою – розою и телом – жемчугом, –

Вдоль да по матушке – лазури небосклонной

Плывет моя ладья, окованная сном!

Она плывет – поет по ветру-урагану

О том, кто был в нее так сказочно влюблен!…

Поклон ему в былом – царевичу Ивану –

За тридевять земель – мой царственный поклон!

II

С улыбкой ясною твержу я неустанно

Мою пословицу: где сказка – там и Бог!

И удивляю мир тревожный и туманный

Разоблачением невиданных дорог!

Плескаясь на слепо в жемчужной суматохе

Невольно-пенных волн, заплетенных в венец,

В начале расскажу и ужасы, и вздохи,

Чтоб неожиданней был радостный конец.

И, веря, что игра – заботы мудренее,

Я всеми чарами за правду постою!

И мне легко найти забаву и затею,

И я горжуся тем, что слез не признаю!

Для сказок – нет могил! Единая могила –

Лишь эта знойная, заоблачная твердь!

Ту жизнь, что мне дана, я долго золотила –

И смерть мне нипочем! Я видывала смерть!

III

Когда в безбрежности луна воздушно блещет,

И золотится сном догадливая бровь, –

Неслышным пламенем в груди моей трепещет,

Обильно-сладкая, святая нелюбовь!…

Я чувствую ее к минуте пробужденья

От сна заморского и полного чудес,

Хотя и страшно мне в ночном самозабвенье,

Мечтать о небесах и не узреть небес!…

Но я молюсь тогда молитвою греховной –

Да не коснется день моих недвижных плеч!

И слышен ангелам мой трепет нелюбовный

И нелюбовная, причудливая речь!

Но утро красное, что в солнце ночевало,

Ласкает грудь мою и теплится в крови –

Я знаю: сон исчез! Я знаю: солнце встало!

И замираю вся от нежной нелюбви!…

IV

Пылают облака узорчато цветные,

Струится в воздухе благоуханный гром!…

Поспели уж к весне кораллы наливные,

Люблю их пожинать невидимым серпом!

Уж тени мнимые в глазах от света бродят,

Стоит – не движется полуденный пожар,

И волны замерли и золотом исходят,

Как будто солнечный постигнул их удар!

Я знаю сказ весны! Я помню, как намедни

Взывал гуслярный звон у красных у ворот –

Пора задуматься над сказкою последней,

Над той, которая придет, но не пройдет!

Пора от старого, забытого обрыва

В условленную даль уплыть мне по волне!

Чу!… лебедь сказочный встревожил гладь залива.

Чу!… время движется!… Нет времени во мне!

V

Я та, которой нет – но есть мои мечтанья,

И слышен шопот мой повсюду – на цветах,

Не чужд и мне живой огонь существованья,

И Богу я могу присниться в небесах!

Я знаю суетность разгаданных заклятий

И дивно не хочу быть видимей Любви,

И, как она, живу – вне жизни, вне объятий!

Я – только сон во сне! Я – бред в твоей крови!

Но мною бредит лес, и ветер за горами,

И вековечный дуб, склонившийся к пруду –

И светится мой взор, моими колдовствами

Перезолоченный в полночную звезду!

И дружбою своей до гроба и загробной

Дарят меня давно богатыри всех стран!

Люби меня за то, что я жизнеподобна –

За то, что нет меня, царевич мой Иван!

[1906]

PIEŚNI PRZEMĄDREJ WASYLISY

I

Jam – śpiew o tym, co było, jam – mądra carewna,

Las mię kocha i niebo, i strumień, co mija,

Jestem głosem istnienia, co tajemnie śpiewa,

Zaręczona z wszystkimi, mimo to – niczyja.

Znam ja kwiatów zadumę, księżyca błyskoty,

I znam pieśń tak zgrzybiałą, że mchami porosła,

Tajemnice rozstajów, trzepot nocy złoty,

I znam sen szumnowodny sprężystego wiosła.

W zakamarku mym, w toni, w koralowym szumie,

Frasunek jest wesoły, życie nie zna śmierci.

Czas miniony pamiętam i na pamięć umiem

Wszystko, czego nie wolno utrwalać w pamięci.

Bóg mię duszą napełnił, aż po błogość wonną,

Duszę różą napełnił, ciałem i perłami,

Poprzez lazur matczyny sennych nieboskłonów

Płynie łódź moja wartko, okuta w krąg snami.

Płynie wartko i śpiew jej huragan roznosi

O miłości, co była, jak w baśni, bezmierna…

Carewicza Iwana pozdrawia w przeszłości,

Zza siedmiu gór i lasów pozdrawia carewna.

II

Z jasnym uśmiechem powtarzam bez przerwy

Przysłowie moje: gdzie baśń – tam i Bóg!

I świat zadziwiam, strwożony i ciemny,

Mym wykrywaniem niebywałych dróg.

W zgiełku perłowym na oślep skąpana,

Pośród pienistych, zwieńczonych wzwyż wód,

Muszę – by koniec urzekł niespodziany –

O strasznej grozie opowiedzieć wprzód.

Wierzę: zabawa mądrzejsza od troski,

Prawdy strzec będę czarem aż po kres.

Sypię fantazją, pomysłem radosnym

I dumna jestem, nie uznając łez.

Baśń grobu nie ma. Chyba gdzie powała

Niebios upalnych – tam ją kędy grześć.

Życie mi dane długo nazłacałam

I śmierć mam za nic. Widywałam śmierć.

III

Gdy w bezbrzeżnych obszarach miesiąc lekki skrzy się,

Kiedy brew domniemana snem się złoci rojnym,

W mojej piersi płomieniem niesłyszalnym dyszy

Święte niemiłowanie, tak słodkie i hojne…

Czuję je, gdy się budzę ze snu zamorskiego,

Przez który przepływała cudeńków czereda,

I choć straszno mi nocą, hen z dna samotnego,

Marzyć wciąż o niebiosach i nie widzieć nieba…

Modlę się jednak wówczas, ślę grzeszne błagania,

Aby dzień mnie nie zbudził, gdy trwam nieruchoma;

I słyszą aniołowie mój dreszcz niekochania,

I jak drży ma dziwaczna, niekochana mowa.

Ale świt urodziwy, co w słońcu nocował,

Teraz piersi me pieści, zapala głąb ciała;

Wiem: ze snu już ni śladu. Wiem: słońce lśni znowu.

I od niemiłowania aż zamieram cała.

IV

Promienieją obłoki wzorzysto-kwieciste,

Piorun aromatyczny powietrzem się toczy…

Dojrzały już ku wiośnie korale soczyste,

Lubię żąć je moim sierpem niewidocznym.

W oczach cienie pozorne, wszczęte światłem, brodzą,

Ani drgnie południe, stojąc ciężkim skwarem,

Leżą fale nieżywe, gęstym złotem broczą,

Jak gdyby porażone słonecznym udarem.

Znam ja wiosny legendę. Pomnę, jak niedawno

Zwoływał dzwon guślarski u bramy olbrzymiej;

Czas mi teraz podumać nad ostatnią baśnią,

Nad tą, która nadejdzie, ale nie przeminie.

Czas mi rzucić urwistą brzegów starych krawędź,

Czas mi w dal umówioną przeć żaglami trzema.

Słuchaj… taflę zatoki rwie baśniowy łabędź…

Słuchaj… czas się poruszył… We mnie czasu nie ma.

V

Jestem tą, której nie ma – lecz są me marzenia,

I słychać szept mój wszędzie – na kwiatach i rosach,

Wiem też dobrze, czym ogień żarliwy istnienia,

I nawet Bogu mogę przyśnić się w niebiosach.

Dobrze znam nadaremność zaklęć przeniknionych

I od Miłości bardziej widoczna być nie chcę,

I żyję poza życiem, bez pieszczot – jak ona.

Jam – snem we śnie. Jam w krwi twej – niedorzecznym dreszczem.

Jestem w rojeniach lasu, wiatru za górami,

I dębu sędziwego, co nad staw się schyla;

I wzrok mój promienieje, wzrok, com go czarami

W jasną gwiazdę północy naraz przezłociła.

Swą przyjaźnią wieczystą darzą mię sowicie

Wszyscy bohaterowie, jak szeroka ziemia.

A ty miłuj mię za to, że jestem jak życie,

Carewiczu Iwanie, za to, że mnie nie ma.

Przełożył Marian Pankowski

ЛУННОЕ ПОХМЕЛЪЕ
KSIĘŻYCOWE UPOJENIE

1. НОЧЬ

Огнем трепещет ночь, и мрак-звездопоклонник

Чуть-чуть колышется под говор тишины –

Луною мраморный обрызган подоконник

И тени наших рук на нем удлинены…

Теперь – виднее сон, теперь – забота краше,

И полусветит мир в эфире полутьмы,

И тени наших рук нам кажутся не наши,

Как будто у окна сошлись не только мы!…

Как будто кроме нас – любовней и безсонней

Заслушались мечтой немые существа,

Что с небом связаны судьбой потусторонней

И шаткой тайною воздушного родства!

Для них сплетеньями серебряных извилин

Туманится ручей в полуночном огне,

Он углублен в себя и грезой обессилен,

И край русалочный он видит в полусне.

Привольней облакам блестится и живется,

Слышнее, как цветы, задумавшись, цветут…

Душа внимательно и жутко спознается

С неуловимостью восторгов и причуд!

Теперь – виднее сон, теперь – забота краше,

И полусветит мир в эфире полутьмы,

И тени наших рук нам кажутся не наши

Как будто у окна сошлись не только мы…

2. САД И ЛУНА

Я себя луной не зачарую,

Если нет луны в моём саду!…

Помню я одну лазурь ночную

И одну падучую звезду.

Бросив мир из грёзы и кристалла,

Вниз она скатилася во тъму –

Знают все, когда она упала,

Но не знают, где и почему?

Всем известен час её паденъя,

Но неведом плеск того ручья…

Есть такие близкие мгновенъя –

Есть такие далъние края!…

3. БЕГЛЫЙ СОН

Я – твой бледный сон, непонятный сон,

Твой поклон звездам, золотой поклон!

Я приснился вдруг, но не вдруг исчез,

Ты ловил меня в темноте небес –

Но с твоих ресниц я спорхнул к волне

И плыву один, без тебя – в челне!

Я люблю веслом заглянуть ко дну,

И люблю я руль погружать в луну –

В ту луну, что спит в отраженьи вод –

Сон приснился ей, сон по ней плывет!

Я плыву по ней, по волнам мечты,

Но куда, зачем – не узнаешь ты!

У меня челнок – золотей огня,

Не вернусь к тебе, не зови меня!

Я – беглец твоих удивленных глаз,

Изменил я им в полуночный час…

Я уже не твой, я не друг тоски –

Я – свободный Сон голубой реки!…

4. НОВОЛУННИЦЫ

Над рекою, во мгле, по следам тишины

Новолунницы вьются толпой –

Как внезапные сны прихотливой луны,

Вьются, пляшут, дрожат, как внезапные сны,

Вне меня – и во мне – и со мной!

И куда б ни скользнул взор мой, шопот иль стих –

Новолунницы там и не там!…

Этим именем их – золотых, неземных, –

Я назвал и ласкал этим именем их,

И ласкал, и смущал по ночам…

Но от ласк и от встреч умирают оне,

За четой погибает чета…

Вся в огне и во сне ночь поет о луне,

И колышется грудь – вся в огне и во сне,

И горит, разрастаясь, мечта.

Но от ласк и от встреч нужно их сторонить,

Ты плясуний к себе не зови!

Страшно их полюбить и любовью убить,

И убитых ласкать… Но страшней не любить

И страшней не поклясться в любви!

Чей же шопот смутил этот пляшущий бред?

Я ль шепнул о любви иль не я?

Да и нет! Мой привет всем, которых уж нет,

Всем, погибшим от ласк – мой восторг и привет,

Новолунницам песня моя!

Пусть от зноя любви умирают оне –

За четой золотая чета –

Пусть в огне и во сне ночь поет о луне,

Пусть колышется грудь – вся в огне и во сне,

Пусть горит, разрастаясь, мечта!

5. ПЕСНЯ ПРО СЕБЯ

…Но что же ещё кроме звёзд серебрится,

Кроме звёзд золотится да в самых звездах?

Душе моей снится и розам в саду моём снится

Небо новое в тех небесах!…

Но что же ещё кроме этой реки голубеет,

Кроме этой реки да в реке?…

Уж не твой ли челнок задрожал? Не твоя ли тревога аеет?

И не ты ли подводную тайну в похищенном везёшь челноке?

Так что же ещё кроме сердца так бъётся,

Кроме сердца так бъётся в нерозгаданном сердце моём?

Новый плач, новый смех! Он во мне, как в лесу, роздаётся!

Дважды, трижды!… Вдвоём и втроём

Про себя мы какую-то песню поём!

6. ДВА БЕЛЫЕ КРЫЛА

Два белые крыла над сонными полями…

О, жизнь желанная, ты ль это иль не ты?

Я так хочу мечтать, чтобъ кровь моей мечты

Стучала мне в висках упругими волнами!

Два белые крыла над сонными полями…

Готова ли ладья? – Готова – и давно

Её Подводное в воде отражено,

И сон коралловый колышет парусами.

Два белые крыла… Есть звёзды меж звёздами,

Воздушный сад и в нём летучие цветы…

О, жизнь желанная, ты ль ето иль не ты?

Да, ето – я, взгляни – над сонными полями…

7. ПОЛУМЕСЯЦ НАД РАКИТОЙ

Полумесяц над ракитой –

Ночь видна и ночь слышна –

Заперт сад, окно открыто:

Ночь видна и ночь слышна…

Над рекою беззаботной

Шум проходит мимолетный,

Я в реке, смешавшись плотно,

Плещет небо и волна.

Небо плещется с волною,

Волны ходят в небесах –

Тьма за светом, свет за тьмою

Волны ходят в небесах…

Ветер буйный и не буйный

Дышит песней тихоструйной –

Сон я чую поцелуйный

На глазах и на губах…

Ночь кругом… Я вспоминаю

Утро раннею весной,

Шум дождя и яркость мая,

Утро раннею весной!

В небесах мечтою алой

Солнце влажное блистало

И, блистая, расцветало

Нежной радугой – дугой!

Полумесяц над рекою,

Ночь видна и ночь слышна.

И во мне и надо мною

Ночь видна и ночь слышна,

Небо в душу мне глядится,

Кто-то шепчет и стучится:

Сад мой заперт… Мне не спится,

Сон тревожит тишина.

8. ДРЕВНЯЯ ПОВЕСТЬ

Начиналась она приблизительно так –

[эта повесть минувшего века:

Боги любят людей, и прекрасно вдвойне –

[в маске бога – лицо человека.

Над цветущей землей пламенела весна,

[небеса были знойно-лазурны, –

В это время, как раз, Луний Старший с трудом

[надевал золотые котурны,

С нетерпением он выжидал торжества,

[завершенного сном эпилога:

В эпилоге ему приходилось явить –

[лик безумно – прекрасного бога.

С дикой гордостью он пред толпою предстал –

[властелин ее слуха и зренья,

И божественны были все речи его

[и божественны были движенья!

И казалось, что он был Зевеса сильней

[и что молний полна его тога!

Восторгалась толпа: он искусно явил

[лик безумно – прекрасного бога.

А кончалась она приблизительно так –

[эта повесть минувшего века:

Не похожа судьба вековечных богов

[на земную судьбу человека!

Луний Старший давно отошел навсегда

[в царство грустных теней и видений

И забыта его молненосная речь,

[и забыт его пламенный гений!

Утверждают, что он храм. Зевеса поджег

[и безумный – погиб от пожара,

Но певцы говорят, что любил он луну,

[и от лунного умер удара!…

Есть заветная ночь средь весенних ночей,

[есть мгновенье средь лунных мгновений,

То мгновенье, когда все возможно и все

[лишь зависит от грез и хотений.

По таким, по ночам, в отдаленьи небес,

[там, где тучи проходят сквозь тучи,

Появляется тень, еле зримая тень,

[призрак бледный, но дивно могучий!

И лишь только на миг призакроется мглой

[круг луны молчаливо-безбурной,

Эта бледная тень надевает с трудом

[в темноте золотые котурны…

Эта бледная тень еле слышно твердит

[молниеносную речь эпилога

И являет она – высоко, в небесах –

[лик безумно-прекрасного бога!

9. ЛУННЫЙ ЛЕТОПИСЕЦ

Столетний, одинокий,

Свои он пишет строки

В тумане, где луна

Полувидна.

Он пишет о победах,

О прадедах и дедах.

О лунном зле-добре

И серебре.

О призраках и чарах,

И о влюбленных парах:

Зачем сошлись в саду,

В каком году…

О маях и апрелях,

О лютнях и свирелях,

О вздохах на луне

И обо мне.

А я, бессонной ночью,

Следя его воочью,

Горя ночным огнем,

Пишу о нем.

10. ЛУННЫЙ нищий

Лунный нищий, чуждою тропою

Я иду повсюду и всегда.

Мощь земная стонет подо мною,

А за мной идёт моя нужда.

В лунном царстве, весь подобен грому,

Был я прежде – рыцарь неземной!

Но теперь живу я по-земному,

Обедневши целою луной!…

У меня ль в цвету выл сад мой шумный,

У меня ль был замок – весь в пиру?

Где мой сад и где мой пир безумный?

Без вина ль, без песен я умру?

Исхудалой, нищенской рукою

Я молю и песен и вина,

И дворцов наполненных зарёю,

И садов где вспыхнула весна.

Сын луны, крылаых дух свиданий,

На земле – излишний звездолов,

Я хочу алмазных подаянй,

Не насущных, будничных хлебов!

Я иду с безденною сумою,

Сам я – бездна! Кто же равен мне?

Все бегут перед моей нуждою,

Кроме бога, скрытого в луне,

Да и он уж проклял не однажды,

Но не раз благословил мой сон –

И на ад моей безумной жажды

Сквозь луну, бледнея, смотрит Он!

[1907]

KSIĘŻYCOWE UPOJENIE

1. NOC

Ogniem pulsuje noc, a mrok, ów gwiazd wielbiciel,

Ledwie kołysze się pod szumnej ciszy prąd;

Na marmur okna padł księżyca bryzg obficie,

Gdzie wydłużone drżą dwa cienie naszych rąk.

Teraz już widny sen, teraz troska nie straszna,

I na wpół świeci świat, co już z półmroku wstał,

I cienie naszych rąk nam zdają się nie nasze,

Jakby przy oknie tym prócz nas ktoś schadzkę miał.

Jakby tu oprócz nas, bezsenny i miłosny,

Pośród marzenia trwał milczących istnień lud;

Wspólna ich z niebem więź i zaświatowe losy,

I tajnią drżący byt, i ponadchmurny ród.

Dla nich warkoczem swym snutych w srebrze zakrętów,

Pod północą co w skrach, strumień we mgle się ćmi,

Pogrążony w swych snach, w marzeniach swych do szczętu,

Widzi rusalny kraj, jak półsnem mu się śni.

Wolny obłoków lot, życie ich blask przenika,

Rozwija się ich pąk słyszalniej niźli kwiat…

A dusza czujna wciąż i drżąca jak osika

Chłonie ulotny dziw, pełen zachwytów świat.

Teraz już widny sen, teraz troska nie straszna,

I na wpół świeci świat, co już z półmroku wstał,

I cienie naszych rąk nam zdają się nie nasze,

Jakby przy oknie tym prócz nas ktoś schadzkę miał.

Przełożył Marian Pankowski

2. SAD I KSIĘŻYC

Nie zaczaruję się księżycem,

Jeśli go w moim sadzie nie nazwę,

Tylko się nocnym niebem zachwycę,

Patrząc na spadającą gwiazdę.

Rzuciwszy świat marzenia i kryształu

Stoczyła się w jakąś mgłę ogrodu,

Wszyscy wiedzą, kiedy się to stało,

Ale nie znają miejsca i powodu.

Wszyscy znają upadku godzinę,

Lecz jej plusk w jakiej był fali?

Jej lot bliski błyskawicą minął,

Aby zginąć w niezmierzonej dali.

Przełożył Jacek Trznadel

3. PIERZCHŁY SEN

Jam sen twój pierzchły, niepojęty sen,

Jam gwiazd złocistym pozdrowieniem twem.

Naglem się przyśnił, lecz nie nagle sczezł,

Za mną twa pogoń szła po niebios kres.

Z twych rzęs jam sfrunął ku gładziźnie fal

I już bez ciebie sam żegluję w dal.

Lubię ja wiosłem ku dnom iść na żer,

Lubię w księżycu pogrążać mój ster.

W księżycu śpiącym na zwierciadłach wód

Sen mu się przyśnił, sen go pruje w bród.

Ja – czółnem po nim, po marzeniu, wzdłuż,

Dokąd i po co? – Nie dowiesz się już.

Łódź ma, ognistsza nad ogień, już mknie,

Już nie powrócę, i nie wołaj mnie.

Jam zbiegł z twych oczu zdumionych do dna,

Oczy zdradziłem, gdy północ już szła…

I jużem nie twój, i nie tęsknię już,

Jam – sen swobodny lazurowych mórz.

Przełożył Marian Pankowski

4. KSIĘŻYCÓWNE

Tam gdzie rzeka, gdzie mgła, gdzie ślad ciszy nieznany,

Księżycówne się mrowią promiennie;

Jak zmiennego księżyca rój snów niespodziany,

Tak jak sen się dziś mrowią, jak sen rozpląsany,

Ponade mną – i przy mnie – i we mnie.

Gdzie by wzrok mój i szept mój, i wiersz nie sięgały

Księżycówne – tam one, nie one.

Arcyzłotym, na chwałę, takie imię nadałem,

Tym imieniem pieściłem i nim zatrważałem,

I pieściłem po nocach, strwożone…

Lecz od pieszczot i spotkań już mrą i padają,

Pada para za parą już w cienie…

Noc już księżyc opiewa, w snach, w ogniach drży cała,

A pierś rytmem nabrzmiewa, snem, ogniem już pała,

Ogromnieje i gore marzenie.

Lecz nie dla nich pieszczoty, nie dla nich spotkania,

Więc nie spraszaj tanecznie tu w gości.

Okrucieństwem kochanie, miłosne zgładzanie

I pieszczenie, gdy martwe… lecz gorzej nie kochać

I nie przysiąc im wiecznej miłości.

Czyj to szept już zamącił ów zjaw pląsający,

Z mych to ust padł ów szept o kochaniu?

Tak i nie. Dziś podziwiam, pozdrawiam gorąco

Te, co zmarły od pieszczot, zmarniały do końca;

Księżycównom dziś moje śpiewanie.

Niechaj mrą i padają z miłości upału,

Pada para za parą, gdzie cienie,

Niech noc księżyc opiewa, w snach, w ogniach już cała,

Niech pierś rytmem nabrzmiewa, snem, ogniem niech pała,

Niechaj rośnie i gore marzenie.

Przełożył Marian Pankowski

5. PIEŚŃ O SOBIE SAMYM

Cóż tam jeszcze oprócz gwiazd srebrnieje,

Złotem w gwiazdach oprócz gwiazd się mieni?

To śnią róże i dusze z nadzieją

Niebo nowe w niebiosach nad ziemią.

Prócz tej rzeki cóż błękitnieje,

Prócz tej rzeki w rzece tej samej?…

Nie twojaż łódź z trwogą się chwieje,

Głębię niosąc w tej łodzi porwanej?

I co jeszcze prócz serca tak słyszę,

Co prócz serca w sercu – niezgłębione?

Nowy płacz, śmiech nowy! W lasu ciszy,

Dwa, trzy razy. Zdwojone, potrojone…

O nas samych to pieśni nucone!…

Przełożył Jacek Trznadel

6. DWA BIAŁE SKRZYDŁA

Dwa skrzydła białe nad sennymi polami…

O biedne życie, czy to ty, czy nie ty?

Chcę tak marzyć, aby krwi podniety

Biły mi w skroniach żywymi falami.

Dwa skrzydła białe nad sennymi polami…

Czy łódź – gotowa? – Dawno gotowa już była.

Jej Podwodność w wodzie się odbiła

I sen koralowy kołysze żaglami.

Dwa skrzydła białe… Gwiazdy między gwiazdami

Powietrzny sad, a w nim unoszą się kwiaty…

O biedne życie, czy to ty, czy nie ty?

Tak, to – ja, spójrz – nad sennymi polami.

Przełożył Jacek Trznadel

7. PÓŁKSIĘŻYC NAD ŁOZAMI

Lśni półksiężyc nad łozami,

Noc słyszalna, widna w dal,

Śpi mój ogród, lecz oknami

Noc słyszalna, widna w dal…

Nad beztroską płynie rzeką

Szum przelotny a ulotny,

W rzece zaś, związane w jedno,

Nieba plusk i pluski fal.

Niebo z falą wraz się kąpie,

Niebiosami fala mknie,

Mrok za światłem, dzień za mrokiem,

Niebiosami fala mknie,

Wiatr zaś bujny i niebujny

Dyszy pieśnią, cichostrunny,

Czuję sen, jak już całuje

Oczy me i usta me.

Noc wokoło. Wraca dawny

Przedwiosenny ranek znów,

Szumny deszcz i maj jaskrawy,

Przedwiosenny ranek znów.

Na niebiosach marzeń zorzą

Wilgne słonko promieniało,

Promieniejąc, rozkwitało

W czułej tęczy dźwięczny łuk.

Lśni półksiężyc nad łozami,

Noc słyszalna, widna hen.

Ponade mną, we mnie samym,

Noc słyszalna, widna hen.

Niebo w duszę mą spogląda,

Czyjś tam szept i szmer się niesie:

Śpi mój ogród, lecz ja nie śpię,

Cisza mi spłoszyła sen.

Przełożył Marian Pankowski

8. DAWNA OPOWIEŚĆ

A zaczęła się tak w przybliżeniu ta baśń, owa powieść –

[opowieść daleka,

Miły bogom jest człek, milszy jeszcze, gdy ma

[w masce boga swe lico człowieka.

Ponad ziemią stał kwiat, płomień wiosny się chwiał

[i drżał lazur upalnie-bezchmurny,

Właśnie wtedy, jak mógł, Wielki Łuniusz do nóg

[przywiązywał swe złote koturny.

Niecierpliwy, aż drżał i tryumfu już chciał,

[epilogu przez sen spełnionego,

W epilogu zaś tym miał pokazać wszem w krąg

[lico boga nieziemsko pięknego.

I z hardości aż zbladł, gdy wystąpił przed tłum,

[pan i władca ich oczu i słuchu,

Było boskie, co rzekł, było boskie, co chciał,

[i był boski w najmniejszym swym ruchu.

I zdawało się wszem, że mocniejszy niż Dzeus

[i że togę ma pełną piorunów,

Bo twarz boga – jak cud! – po mistrzowsku im dał,

[że aż zachwyt zaszumiał wśród tłumów,

Lecz skończyła się tak w przybliżeniu ta baśń,

[owa powieść-opowieść daleka,

Niepodobny jest los wiekuistych wciąż bóstw

[padolnemu losowi człowieka.

Wielki Łuniusz już znikł, raz na zawsze już znikł,

[tam gdzie mary, żałoba i cienie,

Gromonośnych już słów nie pamięta dziś nikt,

[jego płomień i geniusz – milczeniem.

Ludzie mówią, że zmarł od pożaru, gdy kładł

[pod chram Dzeusa płonącą żywicę,

Co innego zaś pieśń. Że miesięczną czcił noc

[i że padł porażony księżycem.

Wiosną zdarza się noc, noc tajemna, a w niej:

[chwila chwil z księżycowych rubieży,

Gdy dostępna jest moc, kiedy wszystko w tę noc

[od marzenia i pragnień zależy.

W głębi nieb, w taką noc, tam gdzie mroczna jej dal,

[tam gdzie chmury brną w chmury mitrężne,

Tam pojawia się cień, mało widny drży cień,

[widmo blade, lecz dziwnie potężne.

I wystarczy, by w mgłach krągły księżyc się skrył

[choć na chwilę, milczący i chmurny,

By zaczynał ów cień przywiązywać do nóg,

[pośród mroku, swe złote koturny.

By już blady ów cień począł szeptem znów snuć

[swój epilog, gdzie grom wiecznie młody,

I wyjawia się zeń, hen w przestworzach, śród nieb,

[lico boga przecudnej urody.

Przełożył Marian Pankowski

9. KSIĘŻYCOWY DZIEJOPIS

Stuletni, w swej samotni,

Rymuje swoje zwrotki

We mgle, gdzie księżyca

Widne pół lica.

Pisze o kawalkadach,

O pradziadach i dziadach,

O dobru i złu miesięcznym,

O srebrze dźwięcznym.

O upiorach i czarach,

O zakochanych parach,

Po co ich schadzka o zmroku

I w którym roku…

O lutniach i fletniach,

O majach i kwietniach,

O westchnieniach nad ciszą

I o mnie pisze.

W noc, której sen się nie ima,

Wodzę ja za nim oczyma.

Noc mam ognistą u skroni

I piszę o nim.

Przełożył Marian Pankowski

10. KSIĘŻYCOWY ŻEBRAK

Księżycowy żebrak, obcą ścieżyną

Idę gdzie niosą mnie oczy.

Mocna ziemia pode mną się zgina,

Ale za mną zawsze bieda kroczy.

W Księżycowie, podobny do gromu,

Byłem kiedyś – nieziemskim rycerzem!

Ale teraz żyję w ziemskim domu,

Zubożały, utraciłem księżyc!…

Czyż nie szumiały mi kwitnące sady,

Czy nie miałem zamku – wśród ucztowania?

Gdzież mój sad i szalone biesiady?

Mam tak umrzeć bez pieśni pijanej?

Więc wychudłą ręką i żebraczą

Kreślę modły o pieśni i wino,

O pałace, gdy je świt naznacza,

I o wiosny, które z sadów płyną.

Syn księżyca, duch schadzek skrzydlaty

– Zbędny gwiazd łowca na ziemi –

Ja pragnę brylantowych datków,

Nie spełnianych chlebami powszednimi!

Idę ja z sumą bezdenną,

Sam – bez dna! Kto równy spojrzy mi w lice?

Wszyscy ujdą przed biedą, przede mną,

Oprócz boga skrytego w księżycu.

On już niejeden raz przeklął

Sen mój, to znów błogosławił z wysoka –

I na bezrozumnych pragnień mych piekło

Blednąc patrzy przez księżyc, nie spuszcza mnie z oka!

Przełożył Jacek Trznadel

ВОЛНЫ ЖИВЫЕ
FALE ŻYCIA

I

Из зелёной Украйны

Я умчался в тот мир,

Где виденья и тайны,

И певучесть, и ширь –

В мир незримо-чудесный,

Бестелесный, небесный,

Где лишь царствует бог-богатырь.

Не шумят там берёзы,

Не пылает роса,

Не влюблются розы,

Не зовут голоса –

Нет ни счастья, ни горя,

Нет ни леса, ни моря,

Мой привет вам, моря и леса!

Но нельзя там не верить,

И нельзя там не петь,

Ни душою измерить

Звездотканную сеть.

Всё там вечно и властно,

Бесконечно, бесстрастно –

Я без смерти хочу умереть.

II

Я не забуду, я не забуду

Вешнего солнца, там – над рекою,

Где, сговорившись вместе с тобою.

Мы предавались солнцу и чуду.

Теплился в сердце шёпот невнятный

Пламенем знойным, не запоздалым,

Нам показался мир необятный

Чем-то не здешним и небывалым.

Слышными небу нам показались

Наши неслышно-звучные речи,

Будто о первой пламенной встрече

Солнце и небо вдруг догадались.

Будто рекою нас заносило

В дал голубую, к самому устью,

Где проливались с песенной грустью

Волны живые – в сон и в могилу.

[1907]

FALE ŻYCIA

I

Z Ukrainy ja zielonej

Uleciałem w świat,

Gdzie widoki utajone,

Śpiewność i szeroki wiatr.

W świat cudowny, niewidoczny,

Bezcielesny, podobłoczny,

Bóg-bohater daje znak.

Tam nie ma brzóz szumiących,

I rosy nie padają,

Ani róż kochających

Głosy nas nie wzywają –

Bez szczęścia i smutku przyczyny,

Bez lasu i morza głębiny,

A ja morzu i lasom cześć oddaję!

Tam nie można nie wierzyć

1 nie można nie nucić,

Ani duszą zmierzonej

Sieci z gwiazd – nie zarzucić.

Tam wszystko panuje wiecznie,

Beznamiętnie, niekoniecznie –

Ja bez śmierci pragnę świat rzucić.

II

Ja nie zapomnę, ja nie zapomnę,

Wiosny i słońca w rzeki olśnieniu,

I nas w tym skrytym porozumieniu,

W ów cud oddanych, w słońce ogromne.

Ogrzewał serce nasz szept nieśmiały.

Jak płomień znojny, w porę zaklęty,

A dla nas świat już był nieobjęty,

Już nietutejszy i niebywały.

Lecz chyba niebo wszystko słyszało,

Choć w niesłyszalno-dźwięcznym słowie.

Jakby o pierwszej płomiennej zmowie

Niebo dla słońca wieść przekazało.

I jakby wody już unosiły

Nas gdzieś do ujścia w błękitne dale,

Gdzie przelewają się z pieśni żalem

Te fale życia – w dźwięk i w mogiły.

Przełożył Jacek Trznadel

WZLATA NAD ZIEMIĘ

Wzlata nad ziemię, wzlata nad morze

Rozsokolony mój duch,

Jedno mu niebo szumi w przestworze,

A drugie – pod nim, w jezior odwzorze,

Zazdrosny – buja we dwóch!

Z niedoścignienia i z przedaleka

Przybył na ziemię w sam żar,

I nie on na nią, lecz ona czeka.

By wił się po niej, niby ptak-rzeka,

Wił i rozwijał swój czar!

Nieprzymuszony i mimowolny

Złotą zasępia się brwią,

On – wszechobecny i wszechokolny,

I ponadleśny, i ponadpolny,

Rozrzutny śpiewem i krwią!

Jesień i zima, wiosna i lato,

Zdwojone jeziora dnem,

Wszystkie się wspólnie złożyły na to,

By mu być łożem, sadem i chatą,

I wiecznym mieniem, i snem…

Ale nie jemu z piór swych bez skazy

Leniwe gniazdo wić!

On wie, słonecznej chciwy zarazy,

Że mu nie wolno konać dwa razy,

Dwa razy życiem żyć!

Raz tylko z niebem w złące-rozłące

Miłosnych spróbuje cisz –

Raz tylko skrzydła, już konające,

A jeszcze chętne, jeszcze gorące,

Bogom ułoży w krzyż.

Raz tylko śmiechem zdepcze bezkarnie

Skończoność, zwłokę i czas –

Raz tylko w słońcu spłonie pożarnie,

Raz tylko światy całe ogarnie,

Raz tylko, jeden raz!…

[1907]

DWA KRZYŻE

Dwa krzyże stały nad mą mogiłą –

Ale trzeciego krzyża – nie było…

Gdym zdobył wieniec szczęścia i chwały –

Dwie mnie dziewczyny umiłowały.

Jedna mówiła, że bólem kocha…

Weselem – druga, bo więcej płocha.

Jedna weselem, a druga bólem…

Każda mię swoim przezwała królem!

Bo nie znalazły w chwili omdlenia

Pieszczotliwszego dla mnie imienia!…

Lecz mimo pieszczot ciągłej zamieci,

Ja – niestrudzony – śniłem o trzeciej!…

O tej, co biegnąc z wiosny zaraniem,

Pieści – pieszczotą, kocha – kochaniem!

Nie drży, nie blednie – smętna lub płocha,

Lecz płomienieje, kiedy pokocha!…

Od snów tych serce pękło na dwoje,

Więc pochowałem to serce moje!

I postawiłem dwa złote krzyże –

Dwa cienie padły na traw pobliże!

Dwa złote cienie, dwie złote smugi:

Jeden – dla jednej, drugi – dla drugiej…

Patrzyłem na nie na wpół przytomnie,

A wicher z niebem rozmawiał o mnie!

I powiadało niebo wichrowi,

Że grób mój snem się wokół różowi…

A wicher głośniej powiadał niebu,

Żem bogatszego spragnion pogrzebu!…

Dwa krzyże stały nad mą mogiłą,

Ale trzeciego krzyża nie było…

[1908]

* * *

Dziewczyna do miłości wstępuje krainy,

Tym iż milcząc odsłania tajemnicę ciała –

I mieczowi nieobca ta mądrość dziewczyny,

Gdyż tylko obnażony – zwycięża i pała!…

I duch mój, w tych przyrównań ponętę wpatrzony,

Zrywa szaty pozłotnej zbyt rozwiewne brzemię!

Wielki marzeń bezwstydem – ciska je o ziemię:

Chce zwyciężać i kochać bez żadnej osłony!

Miecz – na wojnie, dziewczyna ta wszakże w pieszczocie

Nie wstydzą się nagości! Pieszczotą i wojną

Duch grozi tajemnicy, co mgłami jest zbrojną!

Nagi – pragnie się tarzać w słońc kurzu i złocie!

Cokolwiek w sobie znajdzie – jad, zgrozę lub płomień,

To obnaży na słońce w południa godziny!

Nie chce żadnych tajemnic, złudzeń ni poskromień,

Upojony mądrością miecza i dziewczyny!

[1909]

W POBLIŻU CMENTARZA

W mrok pokoju przez okno woń z cmentarza zalata,

Woń z cmentarza – i z lasu – i z sioła.

Czemuż z trojga tych woni z jedną dziwnie się brata

Trwoga nozdrzy, węszących dokoła?

To – ta właśnie!… A zresztą – tyle tylko tu świata,

Ile okno zagarnąć podoła.

Tyle tylko tu świata i przestworu, i nieba,

Ile oknu zaczerpnąć się zdarzy –

A nie więcej zapewne i dla tamtych potrzeba,

I dla tamtych – w podziemiach cmentarzy!

Leżą straszni – bez strachu, leżą syci – bez chleba,

Twarzą na wznak, a właśnie – bez twarzy…

Przyjmowali śmierć w domu i mówili półgłosem –

Z nią mówili, wpatrzeni w jej dziwy,

I przerwali rozmowę, by się ukryć wraz z losem

W mech cmentarny, w liszaje, w pokrzywy…

Więc mi straszno na cmentarz tak popatrzeć ukosem

I pomyśleć, żem – inny i żywy…

Wiem, co znaczy rozłąka z ciałem własnym na wieki

I ta ciemność ostatniej niedoli –

Wiem, co trumna, gdy słyszy, jak wbijane brzmią ćwieki!

To – nie boli, nie boli, nie boli!…

Jeno trzeba raz jeden mocno zamknąć powieki

I ułożyć się na wznak powoli…

Tyle nieba, co w oknie… A mnie śnią się i śnią się

Wspólne duchów ze słońcem zachody,

I śmierć jakaś pijana, cała – w śpiewie i pląsie,

Pląsem życia łamiąca przegrody!

Księżyc wschodzi czerwony. W księżycowym gdzieś pąsie

Róż aleje, róż widzę ogrody…

[1910]

[W LIŚCIACH JARZY SIĘ CHLOROFIL]

W liściach jarzy się chlorofil,

Patrzy w słońce – szewc i kowal –

Mnie-ż ma więdnąć twarzy profil

Tudzież brzucha jędrny owal?

Czekam od Was słów kilkorga,

Nie zbywajcież mnie milczeniem,

Boć w niebiosach też jest Morga,

Gdzie tkwią duchy za oszkleniem…

Tam, stanąwszy mimo lotem,

Ducha mego kształt znikomy

Rozpoznacie chyba po tem,

Że złoczyńca – niewiadomy!…

Ilem czekał, ilem wyczuł –

Sny wypiszą mi na twarzy,

Tedy stanie snom na straży

Wiatr od mórz i górskich przyczół.

A za wiatrem stanie społem

Chór aniołów – bergsonistów,

A za nimi – błędnym kołem

Niepisanych szereg listów.

Pieśń Wam nucę w snach nacichłą,

Poprzez zgrozy mgłę roześmian.

Odpisujcież przeto rychło,

Nagli czas! –

Bolesław Leśmian.

[Paryż, 15 IV 1912]

[MIRIAMOWI NA OGNISTY KIERZ]

Miriamowi na ognisty kierz,

Co mu w duchu synajowo błyska,

Z mych zawrotnych nad głębiami ścież –

Garść tych pieśni i snów – bez nazwiska!

Niech przeoczy, żem zbyt różny żer

Moim ptakom zgotował na drogę,

Żem zapalił mojej łodzi ster,

By dać sercu – poblask i pożogę –

Żem z tej Ciszy, co do zdroju znów

Szła po wodę, gdy gwiazda się złoci,

Tyle tylko pozgadywał słów,

Ile Boga – w zerwanej stokroci!…

1/X 12 Paryż

[PIEŚNI ME JEZIORNYM
PRZYRÓWNAŁEM DNOM]

Pieśni me jeziornym przyrównałem dnom

I wysyłam w drogę ku Wam – panie Janie –

Aby przeszły w błysk i w grom

Poprzez Wasze posłuchanie!

Jeszcze się nie śniło, co się oczom śni,

A już duch się Snowi oddał na ofiarę,

Bom ja dożył owych dni,

Gdy się wierzy w samą wiarę…

Gdy modlitwa sercu bliższa niźli Bóg,

A zaś Bóg – jak łodzią niedotknięta rzeka –

Gdy wrzos, chaber i głóg

Zapatrzyły się w człowieka!…

Roślinnieje dusza, człowieczeje świat,

Tajemnicom śpieszno w liliach się zaśnieżyć

I raz jeszcze cały świat

Od początku chce się szerzyć!…

[1912?]

SPOWIEDŹ

Przyszedłem na świat, poprzedzon żałobą,

I ziemia, trwożnie splamiona jej cieniem,

Była mi jeno pośmiertnym wspomnieniem

Dnia, który dłonie załamał nad sobą –

I rad bywałem, że nikt mi nie broni

Nocą a przez sen całować tych dłoni.

Na moje błędne przybycie w te światy

Nie zbudowano nad strumieniem chaty,

Nie ogrodzono jej płotem, co w chrusty

Ujmuje ciszy należną mu połać,

Aby w tej ciszy, mimo burz dopusty,

Można się było i siebie dowołać.

I nie zastałem przed chatą – na łanie

Dumy, na moje wybiegłej spotkanie,

Aby mi z wieńcem obwieścić na czole,

Ile tęcz w spichrzu, a słońca w stodole

Na skarb dla mego uzbierano ducha.

Więc, gdy mnie pustka zaskoczyła głucha,

Stanąłem, brzozy owiany szelestem,

Wiedząc, czym byłem – nie wiedząc, czym jestem…

I jąłem wówczas iść w łąki i w sioła,

I trawom ludzkie nadawać przezwiska,

I tak po ludzku przezywane zioła

Zrywać dla duszy, co w kwiaty się wciska,

Aby swój smutek pobarwić ich pyłem

I upodobnić się do nich, bo czasem

Bóg mi się zdawał kwiecia żądnym Lasem –

Niejeden przeto Las taki wyśniłem

I mym marzeniom, by uszły zatraty,

Kurne w tym Lesie budowałem chaty,

A szyby w złudnym ciosałem koralu,

Lecz nie mam do nich za ów koral żalu,

Bo zachowały oczom czar odbicia

Tego, co kiedyś ma być treścią życia.

Poprzez te szyby, uparty w swym cudzie,

Oczyma, które łez się nie ustrzegą,

Widziałem nieraz, że we mgle szli ludzie,

Jakby ku śmierci szli właśnie – gęsiego…

Chociaż wspólnemu nie posłuszni snowi

Jeden za drugim szli niby przed siebie,

Pragnąc ułudnie nadać pochodowi

Pozór jedności, zwykłej na pogrzebie,

Lecz wbrew pozorom stało się podobno,

Że idąc razem, szli wszakże – osobno…

Jedni, jak haseł wyuczone szpaki,

Zmądrzałych grobów naśladując głosy,

Pogwizdywali dla własnej odznaki

Pieśń skarg zamierzchłych, płynącą w niebiosy,

Choć nowym bólem podniecane wargi

Nowej na próżno pożądały skargi.

Drudzy twierdzili, że wobec zagłady

Dość ma dzień każdy na swoim cierpieniu,

Że są  w  o d r ę b n y m  z g o ł a  p o ł o ż e n i u,

Które wymaga ślepoty na wady,

I że nie wolno przytłumiać bezkarnie

Samozachwytu, gdy duszę ogarnie.

Inni, zważając, czy jest im do twarzy

W cierniach, uszczkniętych żądną stroju głową,

Zasiedli progi ojczystych ołtarzy,

Aby w ich blasku jaśnieć idejowo,

A już nie tyle dbali o zbawienie,

Ile o splendor i o własne mienie.

A inni, niegdyś – sępy i cietrzewie,

Gdy im niewola stała się klęcznikiem,

Udobruchani w zadawnionym gniewie,

Z ulgą stwierdzali swych dłoni dotykiem,

Że rana, skrzepła w zaciszach niewoli,

Tkwi jeszcze w piersi, ale już nie boli.

A jeszcze inni, trudno orzec czemu,

Polegli duszą w swym ciele, jak w grobie…

I tak szli wszyscy w ciemność po jednemu,

Nic wzajem wiedzieć nie pragnąc o sobie.

A ciężko było, duszno i znikomo

W próżni, co drogą znaczyła się stromą –

I nikt nie wiedział, jakim czoło znakiem

Ozdobić w mroku, aby być – Polakiem?

Czy, poślubiając przeszłość bez przeróbek,

Wychylić do dna złoty  k u b e k  w  k u b e k?

Czy w tej trupami brukowanej głuszy

Szukać zbiorowej po kamieniach duszy?

Czy tłumom cisnąć w bezimienne lice

Na miarę Boga szytą rękawicę?

Czy po niepewnym ciemności odmęcie

W baśń na handlowym popłynąć okręcie?

Czyli się w togę wystroić magiczną?

Czy siąść i pisać powieść historyczną?

Aż nagle zagrzmiał w godzinie znękania

Ryk dział, na ludzkie złakomionych ciała,

Że to w nich właśnie tkwi władza konania,

Wyższa nad inne, choć bardziej nieśmiała.

Duch, zaskoczony w bezczynnym pustkowiu,

Tę jedną władzę miał na pogotowiu!

A jeszcze wyznam ze wstydu rumieńcem,

Że bagnet wroga, niby palec Boży,

Błądząc kolejno wśród dróg i bezdroży,

Popod figurą albo gołębieńcem

Wskazywał oczom, oślepłym w niewiedzy,

Wsie zapomniane i pola, na miedzy

Kłosem poległe – i wieże kościelne,

Ostatecznego już spragnione sądu,

I wszystko, wszystko, co jest nieśmiertelne –

I uczył duszę tej ziemi wyglądu

I nazw rzek onych, co posnęły w cieniu,

Nie zawołane nigdy po imieniu!

Zda się, że ziemia ta sama, choć nie ta,

Bo w krwi i ogniu mieniąca swą postać,

Do serc wystygłych chciała się przedostać

Na zimnym ostrzu wrażego bagneta!

I przedostała się!… A najwpierw strzępy

Niemiłowaniem odswojszczonych borów

W głąb ducha wdarły się, ból czyniąc tępy.

Za nimi poszły zdyszanych ugorów

Tłumy robotne, co mimo wytrwanie

Rade by spocząć w chacie – na tapczanie

I przed snem pacierz odmówić za ziemię.

Za ugorami podźwignął swe brzemię

Sam pług – włodyka, z którego dłoń wprawna

Niby z tych gęśli, ku ziaren pociesze

Mogłaby dobyć, jak za dawien dawna,

B o g u r o d z i c ę  lub dwa-trzy K i e r l e s z e,

Gdyby w tej dłoni tkwiła wiedza pługa,

Że obok pracy jest w nim pieśń do pracy,

Bez której sita nie splotą sitacy,

A pątnik bez niej nawet nie wystruga

I wędrownego kija na bezdroża!

Za pługiem właśnie skowronek, od zboża

Z pieśnią Maryjną w rany Jezusowe

Lecący – już się przedostał w głąb ducha,

A za nim brzoza, zwalona toporem,

Runęła, aby sprawdzić, czy duch słucha

I czy rozumie jęk?… Duch stał otworem,

By wchłonąć ziemię i zgromadzić w sobie

Całą – wraz z wróbli świegotem w Niedzielę

I wraz z tym koniem, co przy pustym żłobie

Wspomina łąkę, jakbyś ją w kościele

Pomiędzy święte zawiesił obrazy

I wymalował na zieleń bez skazy.

Chciał posiąść całą – wraz z wietkiem miesiąca,

Kiedy w cebrzyku pomarszczonej wody

Dwoi się na dnie, a wierzchem się zmąca

W niewypluśnięty blask srebrnej urody.

Chciał ją cudami poutwierdzać w sercu

Wraz z wierzby cieniem, gdy rzucony słońcem

O róg chałupy zawadza swym końcem,

A resztą rózgi drga na traw kobiercu,

Gdzie ślady Boże obok własnych śladów

Znajdziesz i poznasz, mimo letnie deszcze,

Że razem szliście do zielonych sadów

Dlatego tylko, by tam być raz jeszcze!

I duch zrozumiał, że i strzechy słoma

Powinna pierwej zazłocić się w słowie,

Zanim ją Bogu, jako żal, wypowie!…

I że, prócz ziemi, co oczom widoma,

A w zbyt niepewne ujęta granice,

Musi mieć drugą w sobie – jej siostrzycę,

Jej powiększoną snami podobiznę,

Olbrzymiejącą w kochaniu Ojczyznę –

Tę pieśń do pracy nad ziemią i sobą,

Pieśń, zatajoną w byle jakim pługu,

Co, podźwignięty szczęściem lub żałobą,

Przeorze glebę i orząc wyznaczy

Granice wszelkiej trwodze lub rozpaczy,

Aż się pogrąży w Wiśle albo w Bugu

I dna dosięgnie, i przypomni wodom,

Jak mają płynąć, aby płynąć do dom…

I to zrozumiał duch, że bez pomocy

Siostrzycy owej, co się niebem płoni,

Nie będzie umiał wyciągnąć swych dłoni

Po tamtą drugą – zapodzianą w nocy,

Nie będzie umiał zestawić jej rysów

Z rysami niebu widnej podobizny,

By śnić w tych rysach granice Ojczyzny

Trwalszej niż ziemia, znana mu z opisów,

Którą się kocha za wszystko lub za nic,

A te granice nie mają już granic…

Bo taki tylko duch, co na gościńcu

Niebieskim ziemię przyjął, na kształt mszału,

I w sobie złożył ją, jak w złotym skrzyńcu,

Zdoła przestrzenność zachować i ciału –

Jawę ma w sobie, a sen ku zaklęciu

Znajdzie w przezroczym dymów wniebowzięciu

Ponad chatami, gdy grobla zadudni

Wozem, na którym powróci w drzew cienie –

A Boga – wiadrem zaczerpnie ze studni

Przydrożnej i ugasi Nim pragnienie,

A resztę z wiadra przeleje na kwiaty –

Wystarczy! Wróg zaś, gdy mieczem uderzy

W to wiadro, zamiast przysporzyć mu straty,

Da ujście rosie, która na dnie leży,

I nic nie ujmie duchowi, prócz chyba

Barwy, co mapę pstrzy i zdobi różnie,

Niby błękitna lub zielona szyba,

Przez którą widać krew, przelaną w próżnię,

Że błękitnieje albo się zieleni,

Aż wicher szybę z jękiem precz odrzuci,

I prawda, przez nią kłamana w przestrzeni,

Znów się odmłodzi w sobie i odsmuci.

I taki tylko – w ducha zapatrzony,

Nie w szybę ową – wielki Naród – Człowiek,

Poprzez ogniste na grobach jabrzony

Idący, z prawdą u warg i u powiek –

Dzieje się – reszta w bezdziejowym mroku

Ginie! – Tę resztę, niby łzę, mam w oku.

[1915]

DZIWOŻONA

Co sto lat tu zlata ptaszek,

Złoty ptaszek, Gregoraszek,

Puka w dąb: niech w dębu szparze

Dziwożona się pokaże!

Stuk, puk! Z dziupla wypłoszona

W świat wybiega Dziwożona,

O, już tańczy zwijanego,

Gonionego, wyrwanego.

Leśnej bajce dając wątek,

Pośród modrych tańczy łątek,

Gra jej ciepła trzcin muzyka,

O, ucieka już, już znika.

Pobiegnijmy za nią w ślady,

Na wywiady, na wybady,

Zanim dąb się zamknie za nią,

Za tańczącą Złotopanią!

Bo ptak złoty lubi zwlekać,

Więc sto lat będziemy czekać,

Aż drzwi dębu otworzone

Znów pokażą Dziwożonę.

[1934]

Podstawa edycji

Bolesław Leśmian, Dzieła wszystkie, t. 1: Poezje zebrane,

oprac. Jacek Trznadel, PIW 2010

Projekt typograficzny, okładka i strony tytułowe

Łukasz Zbieranowski / Fajne Chłopaki

Redaktor prowadzący

Kamil Piwowarski

Korekta

Kamila Wincewicz

Jadwiga Piller

Katarzyna Bury-Słabicka

Księgarnia internetowa

www.piw.pl

Polub PIW na Facebooku!

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

© Copyright by Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2017

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl www.piw.pl

Wydanie pierwsze w tej edycji, Warszawa 2017

Skład i łamanie: Anter-Poligrafia

ISBN 978-83-06-03391-5

Skład wersji elektronicznej
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl