Ukochanej Edycie

© Copyright by Demart SA, Warszawa 2013

Wszelkie prawa zastrzeżone. Żadna część ani całość niniejszej publikacji nie może być reprodukowana ani przetwarzana w sposób elektroniczny, mechaniczny, fotograficzny i inny; nie może być użyta do innej publikacji oraz przechowywana w jakiejkolwiek bazie danych bez pisemnej zgody Wydawcy.

Wydawca: Demart SA

02-495 Warszawa

ul. Poczty Gdańskiej 22a

tel. 22 662 62 63; faks 22 824 97 51

http://www.demart.com.pl

e-mail: info@demart.com.pl

Dział zamówień:

Sprzedaż hurtowa:

tel. 22 498 01 77/78, faks 22 753 03 57

e-mail: biuro.handlowe@demart.com.pl

Sprzedaż detaliczna:

e-mail: sklep@polskaniezwykla.pl

Autor: Daniel Gazda

Redakcja: Beata Jankowiak-Konik

Projekt okładki: Krzysztof Stefaniuk

Dobór ilustracji: Daniel Gazda

Źródła ilustracji: archiwum autora

Rysunki: Wojciech Chmiel, Dorota Witkowska-Weiss

ISBN: 978-83-7427-890-4

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ I. Baza źródłowa

Teksty pisane przez historyków starożytnych i inne dokumenty

Stele i teksty pochodzące z piramid, świątyń, pałaców i innych zabytków ruchomych

Źródła ikonograficzne

Źródła archeologiczne

ROZDZIAŁ II. Warunki naturalne i podział geograficzny na obszarze omawianych działań zbrojnych

Egipt

Nubia

ROZDZIAŁ III. Egipt i Nubia w III Okresie Przejściowym (XI-VIII w. p.n.e.)

ROZDZIAŁ IV. Armia egipska i kuszycka (nubijska) w VIII i VII w. p.n.e.

Podział na jednostki

Hierarchia

Formacje wojskowe

Uzbrojenie

Taktyka, logistyka i szkolenie armii

ROZDZIAŁ V. Technologie wyrobu broni w pierwszej połowie I tys. p.n.e

Metalurgia (hutnictwo i kowalstwo)

Ciesielstwo, stolarstwo, szkutnictwo – wyrób elementów drewnianych

Skórnictwo – obróbka skóry

Inna wytwórczość

ROZDZIAŁ VI. Podbój Egiptu przez Kusz

Interwencja Kusz w Egipcie w 715 roku

ROZDZIAŁ VII. Asyria w VIII w. p.n.e.

ROZDZIAŁ VIII. Armia Asyrii VIII-VII w. p.n.e.

Organizacja armii

Formacje bojowe

Uzbrojenie

Taktyka

Logistyka, wywiad, armia w marszu

ROZDZIAŁ IX. Pierwsze walki Kusz i Egiptu z Asyrią w Palestynie w VIII w. p.n.e.

Bitwa pod Elteka

ROZDZIAŁ X. Podbój Egiptu przez Asyrię i walki Kusz o odzyskanie krainy faraonów

ROZDZIAŁ XI. Odzyskanie niepodległości przez Egipt i jego wojny z Kusz w VII-VI w. p.n.

ROZDZIAŁ XII. Wyprawa perska na Kusz

ROZDZIAŁ XIII. Epilog . Wojny w Nubii w V-IV w. p.n.e.

TABLICE

Chronologia władców Kusz oraz XXV dynastii egipskiej

Chronologia władców egipskich III okresu przejściowego oraz późnego

Najważniejsze państwa lokalne (wg Grimal, Kitchen)

WYKAZ SKRÓTÓW

Materiał źródłowy:

Opracowania:

BIBLIOGRAFIA

Wstęp

Niniejsza książka opisuje jeden z ciekawszych momentów historii naszej cywilizacji. VIII wiek p.n.e. był okresem formowania się dwóch potęg na Bliskim Wschodzie, a mianowicie Asyrii i Imperium Kusz. Królestwa te w VII w. p.n.e. osiągnęły apogeum swojej potęgi. O pierwszym z nich uczą się uczniowie w szkołach i jest znane przeciętnie wykształconemu człowiekowi, przynajmniej z nazwy, natomiast drugie znane jest zaledwie nielicznym badaczom, a przeciętnemu człowiekowi – wcale. Na taki stan wiedzy złożyło się wiele czynników. Najważniejszym z nich było zainteresowanie uczonych akurat tym, a nie innym organizmem państwowym, do czego przyczyniło się samo położenie geograficzne obu wymienionych państw.

Kolebką imperium Kusz była Nubia, leżąca w Afryce, na południe od I katarakty nilowej, a ściślej jej część środkowa, zwana właśnie Kusz, leżąca między III a IV kataraktą. Był to obszar peryferyjny, odległy o około 1000-1900 km od najważniejszych miast Egiptu. Tam, mniej więcej od XXII w. p.n.e., rozwijała się cywilizacja, z której wyłoniło się państwo starokuszyckie, funkcjonujące przez około 400 lat, do XVI w. p.n.e., kiedy to zostało podbite przez Egipt.

Rywalizacja Asyrii i Kusz doprowadziła do krwawej, prawie dziesięcioletniej wojny wyniszczającej Egipt. Zostały wówczas na przykład zniszczone dwa największe miasta Egiptu i jego dawne stolice: Teby i Memfis. W historiografii panuje ogólne, niestety błędne pojęcie, że Asyria na pewien czas opanowała cały Egipt. Jednak jest to tylko mit, ponieważ trwała władza Asyrii nigdy nie objęła Górnego Egiptu (poza latami 665-664 p.n.e., a i to też nie jest do końca pewne), zaś większą część pozostałego obszaru tego państwa zajmowały lokalne państewka, podlegające tylko nominalnej władzy Asyrii. W sumie Asyryjczycy zagościli w Egipcie tylko na kilkanaście lat i dwukrotnie w tym czasie zostali wyparci przez Kusz, a ostatecznie – przez samych Egipcjan. W wyniku tej wojny i osłabienia obu mocarstw, Egipt odzyskał pełną niepodległość i został zjednoczony pod berłem władcy Sais Psammetycha I, czyli założyciela XXVI dynastii. Jednak odrodzone państwo upadło po niespełna 130 latach, pod ciosami Persji. Znacznie wcześniej, bo zaledwie 60 lat po inwazji na Egipt, zniknęła z map Asyria, co było wynikiem skoordynowanego ataku sąsiadów oraz buntu podbitych krajów (głównie Babilonu i Medii). Natomiast Kusz, jako państwo lokalne, leżące na peryferiach ówczesnego tzw. cywilizowanego świata, już bez aspiracji wielkomocarstwowych, przetrwało następne 1000 lat, aż do IV w. n.e. i było znane jako Królestwo Meroe.

Egipt w drugiej połowie VIII w. p.n.e. był słaby, rozdrobniony na około 20 organizmów o charakterze państwowym lub plemiennym. Mimo prób zjednoczenia kraju przez władców XXIV dynastii, uległ przybyłej z południa kuszyckiej armii inwazyjnej w dwóch krwawych kampaniach, a następnie wszedł w skład powstałego imperium Kusz, państwa obejmującego obszar współczesnego Egiptu, północnego Sudanu i południowego Izraela czyli około 2 mln km^2.

Pod względem taktycznym i wykorzystania różnych rodzajów wojsk, w okresie omawianych walk zapoczątkował się proces powolnego odejścia od stosowania rydwanów na rzecz jazdy; na stosunkowo dużą skalę zastosowano wielbłądy w działaniach militarnych. Zaczęto także wprowadzać „wojska kombinowane”, czyli połączenie piechoty, jazdy, rydwanów, z wykorzystaniem broni miotającej. Ponadto do produkcji broni powszechnie już wykorzystywano żelazo, znacznie trwalsze niż brąz czy miedź, ale też używano jeszcze „prymitywnego” surowca, jakim był kamień. Do produkcji rydwanów użyto prawdopodobnie szlachetnego drewna, jak heban czy cedr, a nawet metalu, dzięki czemu wozy bojowe Asyrii i Kusz miały doskonałą jakość, a co za tym idzie – przewagę nad innymi tego typu jednostkami, służącymi w armiach innych państw. Zaczęły się w tym czasie totalne wojny o surowce, niezbędne zarówno do prowadzenia działań zbrojnych, jak i do prawidłowego rozwoju gospodarki, a także o dostęp do towarów luksusowych. Prym w tego typu wojnach wiodła Asyria, ale dzielnie jej sekundowało imperium Kusz.

Opisywanie tego okresu stwarza autorom wiele trudności. Niedostateczna baza źródłowa, czy wręcz istnienie kilku chronologii[1] tych czasów, kilku wersji tego samego imienia lub nazwy geograficznej w literaturze przedmiotu, znacznie komplikuje sprawę. Dlatego autor używający w swoich publikacjach imion własnych czy nazw geograficznych dotyczących tego rejonu musi dokonywać wyboru odpowiedniej ich wersji. Ja w swojej pracy oparłem się głównie na transkrypcji nazw własnych i imion zamieszczonej w pracach Grimala i Welsby’ego. Zdawkowe relacje w pisanych tekstach źródłowych (które, notabene, zostały częściowo przedstawione w niniejszej pracy) czy ograniczony materiał archeologiczny stawiają przed badaczem dodatkowe wyzwanie. Niniejsza książka jest pierwszą w Polsce, a możliwe, że także na świecie, tak szeroką próbą przedstawienia zagadnień w tej formie. Zrezygnowano ze szczegółowego omówienia typologii uzbrojenia, ze względu na rozmiary niniejszego opracowania. Opracowanie takiej typologii, dotyczącej Kusz czy Asyrii, wymaga osobnego potraktowania w innej książce. W epilogu przedstawiono dalsze dzieje Imperium Kusz do IV wieku p.n.e., ponieważ jest to bardzo słabo znany aspekt historii, ale wart przedstawienia szerszemu gronu czytelników. W tym fragmencie książki cytuję praktycznie wszystkie dokumenty pisane dotyczące spraw militarnych, związanych z państwowością Kusz w omawianym okresie. Dokumenty te charakteryzuje nieco zawiły język, charakterystyczny dla epoki. Cytowane w niniejszej publikacji teksty są tłumaczone z translacji tekstów oryginalnych na język angielski. Mogą z tego wynikać pewne nieścisłości w stosunku do oryginałów, niemniej tłumaczenia zachowują pierwotny sens prezentowanych tekstów. Teksty te zostały opublikowane w kilku zbiorczych opracowaniach. Najważniejszym z nich jest publikacja oznaczona w treści jako FHN I, II, czyli Fontes Historiae Nubiorum, Textual Sources For The History of Middle Nile Region Between The Eighth Century BC And The Sixth Century AD, Volume I I II , Bergen 1994.

1 Chronologie te zostały przedstawione w tabeli na końcu książki

ROZDZIAŁ IV. Armia egipska i kuszycka (nubijska) w VIII i VII w. p.n.e.

Armia egipska z VIII w. p.n.e. nie była tymi samymi siłami zbrojnymi, które funkcjonowały w tym państwie w okresie Nowego Państwa, aczkolwiek zachowała wiele cech swojej poprzedniczki, tak pod względem organizacji, jak i taktyki czy uzbrojenia. Na jej organizację musiały mieć wpływ takie czynniki, jak przejęcie władzy w państwie przez władców libijskich, którzy – przynajmniej częściowo – zachowali własny, plemienny model organizacji armii oraz ogólne zmiany zachodzące w dziedzinie wojskowości na początku I tysiąclecia p.n.e. na całym Bliskim Wschodzie. Z drugiej strony, organizacja ta była mocno osadzona w tradycji Nowego Państwa. Libijczycy, po osiedleniu się na terytorium Egiptu, częściowo przejęli od swoich gospodarzy uzbrojenie, organizację armii, a także taktykę prowadzenia walk.

W Nubii natomiast musiał zajść bardziej skomplikowany proces ewolucji myśli wojskowej, kiedy armia, wywodząca się ze struktur plemiennych, przeistoczyła się w imperialne siły zbrojne. Armia Kusz z czasem uległa wpływom swojego sąsiada z północy, przynajmniej w sferze organizacyjno-logistycznej, ale też zapewne Egipcjanie przejęli niektóre cechy prowadzenia działań zbrojnych przez Nubijczyków. Unifikacja obu armii była długim procesem, trwającym około czterdziestu lat i ostatecznie dokonała się, kiedy naczelnym wodzem armii, zarówno kuszyckiej, jak i egipskiej, był Taharka. Jednak drogi, którymi przebiegała ewolucja myśli wojskowej Egiptu i Kusz, rozeszły się ponownie na początku VI w. p.n.e. i każdy kraj poszedł w swoją stronę, chociaż w niektórych aspektach można dostrzec pewne zbieżności.

Posiadamy dwa podstawowe źródła dotyczące opisu społeczeństwa egipskiego (pochodzące z dwóch różnych okresów), gdzie armia jest wspomniana jako osobna klasa społeczna. Są to papirus Harrisa I z okresu panowania Ramzesa III (XII w. p.n.e.) oraz tekst Herodota (V w. p.n.e.). Te dwie informacje oraz strzępy wiadomości zawarte w innych źródłach rzucają światło na bardzo duże znaczenie armii w egipskim i nubijskim społeczeństwie w VIII i VII w. p.n.e.

W papirusie Harrisa Ramzes III zwraca się do ogółu swoich obywateli, podzielonych na kilka klas: dygnitarzy, przywódców krain, piechotę, oddziały rydwanów, Szardarów[2], zwykłe oddziały i każdego mieszkańca ziemi egipskiej; gdzie indziej wymienia: pokojowych pałacu, wielkich wodzów, piechotę, oddziały rydwanów, Szardarów, Kehek[3] oraz sługi. Rzemieślnicy, rolnicy, pasterze i kapłani byli wymieniani w jednej grupie społecznej. Z kolei grupa żołnierzy składała się z oddziałów rodzimych i najemników (np. Szardarów). Osiedleni na prowincji żołnierze stanowiąc pokażny odsetek społeczeństwa (Spalinger 2005, s. 264-277; Kemp 2009, s. 426).

U Herodota znajdujemy opis kasty wojowników, zwanych machimoi:

„Jest siedem klas Egipcjan, z tych jedni nazywani są kapłanami, drudzy wojownikami, inni pasterzami wołów, świniopasami, kramarzami, tłumaczami i żeglarzami. Tyle istnieje klas Egipcjan, a nazwy są im nadane od uprawianych przez nich zawodów. Ich wojownicy zwą się Kalasiriami i Hermotybiami[4], a pochodzą z następujących powiatów [nomów – przyp. aut.], bo cały Egipt podzielony jest na powiaty. Do Hermotybiów należą te powiaty: busirycki, saicki, chemmicki, papremicki, wyspa zwana Prosopitis i połowa Natos[5]. Z tych powiatów pochodzą Hermotybiowie, którzy liczą sto sześdziesąt tysięcy ludzi, kiedy zejdą się w największej liczbie. A z tych żaden nie zna się na rzemiośle, lecz przeznaczeni są do służby wojskowej. Do Kalasiriów należą powiaty: tebański, bubastycki, aftycki, tanicki, mendesyjski, sebennytycki, atribicki, farbajtycki, tmuicki, onuficki, anysyjski i myekforycki; ten powiat leży na wyspie, naprzeciw miasta Bubastis[6]. To są powiaty Kalasiriów, którzy osiągają liczbę dwustu pięćdziesięciu tysięcy ludzi, kiedy najliczniej się zejdą. Także im nie wolno uprawia żadnego rzemiosła, lecz tylko ćwiczą się w zawodzie wojennym, który dziedziczy syn po ojcu. […] Mieli też wojownicy, jako jedyni z Egipcjan, prócz kapłanów, takie wyjątkowe przywileje: każdy posiadał dwanaście doborowych i wolnych od daniny pól. Pole u Egipcjan ma z każdej strony sto łokci, a egipski łokieć jest zupełnie równy samijskiemu. Te więc wyjątkowe przywileje wszyscy oni posiadali. Prócz tego po kolei, a nigdy ci sami, takie ciągnęli zyski: Po tysiąc Kalasiriów i tyluż Hermotybiów tworzyło co roku straż przyboczną króla; ci oprócz pól otrzymywali codziennie następujące dary: każdy dostawał pieczony chleb, ważący pięć min[7], dalej dwie miny wołowego mięsa i cztery kubki wina. To dawano każdorazowej straży przybocznej.” (Herodot, Dzieje, II 164-168).

Tekst Herodota odnosi się do czasów panowania w Egipcie XXVI dynastii saickiej, konkretnie do VI w. p.n.e. Porównując tekst Papirusu Harrisa oraz Herodota, można wysnuć wniosek, że w III Okresie Przejściowym w Egipcie wojsko było rozproszone i osiadłe w różnych częściach państwa, głównie w delcie i Tebaidzie, posiadało daleko idące przywileje, jak nadania ziemskie oraz za niektóre obowiązki czy rodzaje służb otrzymywało przydziały żywności. Analiza terytorialna miejsc zamieszkania żołnierzy w VI w. p.n.e. wskazuje, że prawdopodobnie rekrutowali się oni z potomków plemion libijskich, co jest zgodne z twierdzeniem, iż plemiona te, osiadłe w Egipcie, stanowiły w okresie rządów XXII-XXIV dynastii gros sił zbrojnych faraonów, tworząc osobną klasę społeczną wojowników, zajmujących się tylko dziedzicznym rzemiosłem wojennym, a w okresie pokoju utrzymujących się z nadań ziemskich i różnych przywilejów. W trakcie wojny dochodziły do tego różnego rodzaju łupy wojenne oraz wynagrodzenie od władcy. Dowódcy tej klasy społecznej, tworząc siły zbrojne, mogli rezydować w pojawiających się w tych czasach cytadelach lub wieżach obronnych, wznoszonych w okręgach świątynnych i miastach. Można to, w dużym uproszczeniu, porównać do pozycji średniowiecznego pana feudalnego rezydującego w swoim zamku. Zapewne w okresie rozbicia dzielnicowego w Egipcie taki dowódca posiadał pewne obowiązki, głównie natury militarnej, w stosunku do faraona czy innego władcy zwierzchniego.

W składzie sił zbrojnych Egiptu w latach 60. i 50. VII w. p.n.e. pojawili się najemnicy greccy. Za okazaną pomoc otrzymali oni od Psammetycha I nadania ziemskie, w wyniku których powstały stratopedia, czyli osiedla wojskowe w delcie Nilu. Ich zadaniem była głównie ochrona wschodniej granicy Egiptu (Herodot, II 152-154). Grecy tworzyli formacje ciężkozbrojnej piechoty, czyli hoplitów, posiadających spiżowe pancerze, jak to opisuje Herodot (Herodot, II 152). Jednak tradycja osiedlania żołnierzy w obozach wojskowych, rozsianych zarówno wzdłuż wschodniej, jak i zachodniej granicy Egiptu, w rejonie delty, sięga co najmniej panowania faraona Ramzesa II (Spalinger 2009). Sprowadzenie najemników greckich spowodowało zepchnięcie rodzimych żołnierzy na dalszy plan – niewykluczone, że to między innymi było przyczyną wybuchu wojny domowej w Egipcie między Apriesem a Amazisem, w latach 70. VI w. p.n.e.

Trudno jest mówić o liczebności sił zbrojnych Egiptu między III a VII/VI w. p.n.e. Nie mamy do tego zagadnienia praktycznie żadnych źródeł pochodzących z epoki. Pewne wskazówki daje cytowany przeze mnie powyżej tekst Herodota oraz – pochodzący co prawda ze znacznie późniejszego okresu – rejestr stanu państwa po śmierci Ptolemeusza II. Jest tam wspomniana liczebność armii, mającej 200 tys. piechoty, 40 tys. jazdy, 2 tys. wozów bojowych oraz 300 słoni (Jędraszak 2010, s. 11). Wydaje się, że była to liczba wojsk polowych, łącznie z potencjalnymi rezerwami, chyba, że uwzględniono także wioślarzy i marynarzy. Armia polowa Ptolemeusza II raczej nie przekraczała 90 000 ludzi. Natomiast liczebność Kalasiriów oraz Hermotybiów podana przez Herodota jest raczej zawyżona, chyba że obejmuje całe rodziny żołnierskie lub wszystkich mężczyzn uprawnionych do służby wojskowej, razem dziećmi i weteranami. Musimy sobie uświadomić, że całość ludności Egiptu Nowego Państwa szacuje się na około 3 mln mieszkańców. Jednak w III Okresie Przejściowym i na początku Okresu Późnego trudno jest podać dokładną liczbę mieszkańców Egiptu. Czy nastąpił jej ubytek w wyniku zmian klimatycznych i licznych wojen? Tego do końca nie wiemy. Co prawda od drugiej połowy VII w. p.n.e. na pewno nastąpił wzrost populacji, ale czy osadnicy wojskowi mogli stanowić 10-20% ogółu egipskiego społeczeństwa? Co do liczebności polowych sił zbrojnych Egiptu, posiadamy kilka danych. Podczas bitwy pod Kadesz (1. połowa XIII w. p.n.e.) Egipcjanie wysłali w pole armię liczącą nieco ponad 20 tys. ludzi. Mniej więcej 100 lat później faraon Ramzes III toczył wojny z Ludami Morza i Libijczykami, mając armię liczącą około 30 tys. ludzi. Faraon Amazis, około 570 r. p.n.e. dysponował armią egipską w liczbie 70 tys. żołnierzy (Herodot, Dzieje; por. Spalinger 2009; Redford 2004). Pewne liczby poszczególnych korpusów czy armii podaje tekst Cyklu Petubasta. Jeden z dowódców okręgu przyprowadził na pole bitwy korpus liczący 1500 żołnierzy, a drugi wódz, tytułujący się księciem, przybył z armią liczącą ponad 10 tys. żołnierzy, z czego 9 tys. pochodziło z Nubii (Cykl Petubasta, s. 243, 248-249). Jak widać, nie były to zatrważająco liczne armie. Do tego należy dodać garnizony, rozproszone po całym kraju, stacjonujące w miastach i fortach, a w późniejszym okresie zapewne także w okręgach świątynnych posiadających cytadelę. Do tego dochodziły siły policji pilnującej porządku. Te jednostki były tworzone zarówno przez lokalnych możnowładców, jak i przez okręgi świątynne czy władze państwowe. Liczebność jednostek garnizonowych i policyjnych musiała przewyższać ilość wojska armii polowej. Można wysnuć wniosek, że liczebność egipskiej armii polowej w III Okresie Przejściowym nie przekraczała 30-40 tys. żołnierzy, mimo częściowej militaryzacji kraju. Ze względu na rozbicie dzielnicowe, armia była podzielona i nie stanowiła monolitu, a tym samym nie przedstawiała dużej siły militarnej. Jednak stawała się groźna w momencie, kiedy znalazła się całkowicie lub w większości pod jednym dowództwem, jak to miało miejsce na początku Okresu Późnego (Tefnacht, Bokhoris, Taharka, Tawetamani, Psammetych I). Podczas panowania XXV dynastii (kuszyckiej) w Egipcie, rozdrobniona armia egipska weszła w skład imperialnych sił zbrojnych Kusz i walczyła po jego stronie w wojnach z Asyrią, w początkowej fazie konfliktu. Następnie uległa podziałowi i toczyła walki zarówno po stronie Kusz, jak i Asyrii, do czasów zjednoczenia kraju przez Psammetycha I, który stopniowo wyparł Kuszytów i Asyryjczyków z granic Egiptu, jednocześnie podporządkowując sobie zbrojnie innych władców egipskich. Jednak w tym dziele oparł się głównie na armii najemnej, pochodzącej z Grecji i Azji Mniejszej. Wydaje się, że liczebność polowych sił zbrojnych władców XXV dynastii, podobnie jak i Psammetycha I, oscylowała w granicach około 50 tys. ludzi (chociaż nigdy nie zostały one w całości wykorzystane w jednej kampanii wojennej). Dopiero władcy dysponujący tak licznymi armiami mogli skutecznie przeciwstawić się Asyrii i pokusić się o zjednoczenie Egiptu.

Nieco inaczej wyglądała ewolucja armii kuszyckiej. Ze względu na brak źródeł dotyczących początków państwowości Kusz okresu Napaty, przedstawiona poniżej rekonstrukcja początków Kusz jest tylko hipotezą, niepopartą poważnym materiałem źródłowym. Na początku (jeszcze w IX w. p.n.e.) Nubia prawdopodobnie nie stanowiła monolitu i była podzielona między poszczególnych władców plemiennych oraz małe okręgi „miejskie” o charakterze państwowym. Jeżeli prawdziwe jest przypuszczenie, że lokalny władca, rezydujący w rejonie El-Kurru, narzucił władzę swoim sąsiadującym odpowiednikom, musiał mieć nad nimi jakąś przewagę, zapewne w postaci armii, chociaż z drugiej strony, niewykluczone, że w postaci ideologii religijnej, sterowanej przez kler Amona. Ten władca mógł pochodzić z kasty wojowników i przez swoje sukcesy militarne narzucić wolę poddanym. Nubijczycy posiadali już, wyniesione z poprzednich epok, doświadczenia prowadzenia wojen ze znacznie silniejszym przeciwnikiem, jakim był Egipt. Ponadto – przynajmniej w ogólnych zarysach – znali jego organizację wojskową, zwłaszcza, że wielu Nubijczyków służyło w Egipcie, jako bardzo cenieni najemnicy. Stąd budując swoją państwowość, władcy Kusz mogli się częściowo oprzeć na sprawdzonych wzorcach organizacyjnych armii egipskiej, dzięki czemu mogli uzyskać przewagę nad swoimi plemiennymi sąsiadami. Otwartą sprawą pozostaje, czy było to państwo federacyjne, gdzie kilka organizmów państwowych wybierało wspólnego władcę, posiadającego atrybuty boskości, który prowadził wspólną politykę zagraniczną i wewnętrzną, czy też monolityczne królestwo. Na ten temat trwa w świecie naukowym dyskusja. W Nubii, w ciągu całej jej historii, były mocno wyeksponowane wspólnoty rodowe i plemienne, nawet kiedy Nubia stanowiła jednolite państwo. To zaś mogło rzutować na nieco inny charakter armii, niż w wojsku asyryjskim czy egipskim. Prawdopodobnie istniał dualistyczny podział armii: na oddziały bezpośrednio podlegające władcy oraz odziały plemienne (lokalne), a to rzutowało na hierarchię i organizację całości. Tam, gdzie dowódcami armii plemiennych byli wodzowie, każde plemię posiadało własną hierarchię i możliwe, że również własną organizację. Wtedy dowodzenie taką armią sprawiało pewne trudności. Z drugiej jednak strony, każde plemię musiało dostarczać rekrutów do tzw. armii imperialnej, podległej bezpośrednio władcy, gdzie żołnierze uzyskiwali odpowiednie umiejętności poprzez szkolenie i zapewne otrzymywali jednolite uzbrojenie, opłacane z kasy państwa. Warto jeszcze zaznaczyć, że niebagatelną rolę w historii wojskowości Nubii, a co za tym idzie, w armii Kusz w VIII-VI w. p.n.e., odgrywały konie. Nubia była bowiem zagłębiem hodowli koni, już mniej więcej od połowy VIII w. p.n.e.

Należy się zastanowić, jak wyglądały, jak walczyły i jaką posiadały organizację armie egipska i kuszycka w VIII-VII/VI w. p.n.e. Prawdopodobnie nie były one wyjątkami i składały się, tak jak inne armie imperialne[8] tamtej epoki, z:

- jednostek podległych bezpośrednio władcy, czyli na przykład gwardii czy stałej armii polowej, stacjonujących w strategicznych, wyznaczonych przez króla miejscach lub w stałych, tradycyjnych bazach;

- jednostek obwodowych lub oddziałów obywatelskich, powoływanych pod broń w razie konieczności lub stacjonujących jako stałe, lokalne garnizony (lokalnych wojsk plemiennych, np. w Kusz). W wypadku Egiptu, a może nawet Kusz, w III Okresie Przejściowym i w Okresie Późnym byli to osadnicy wojskowi, przekazujący swoje rzemiosło z pokolenia na pokolenie;

- kontyngentów ludów wasalnych, zobligowanych do stawiennictwa w obliczu zagrożenia lub planowanego ataku, na rozkaz władcy;

- oddziałów najemników, rekrutowanych głównie z innych, niezależnych ludów, a opłacanych przez kasę państwa.

Jeżeli prawdziwa jest teza, że w III Okresie Przejściowym armia egipska zachowała większość elementów organizacyjnych, istniejących pod koniec Nowego Państwa, jej organizacja oraz hierarchia powinny być podobne. Oczywiście trzeba uwzględnić korektę spowodowaną rozbiciem dzielnicowym Egiptu. Poniżej proponuję podział na jednostki oraz hierarchię.

Podział na jednostki

Armie polowe, zarówno Egiptu, jak i Kusz, stacjonowały w garnizonach i mogły być podzielone na następujące jednostki:

- oddział 250-osobowy, zwany w Egipcie sa[9], składający się z pięciu oddziałów 50-osobowych; ta jednostka posiadała własny aparat administracyjny (pisarz, kwatermistrz, idnu – adiutant) oraz własną nazwę i sztandar;

- oddział 50-osobowy, składający się z pięciu drużyn;

- drużyna złożona z 10 żołnierzy (ośmiu żołnierzy, dwóch podoficerów?).

Jednak na podstawie kombinacji tych samych źródeł można wysnuć także teorię o nieco innym podziale na jednostki, które liczyłyby – odpowiednio – 200, 40 i 10 żołnierzy.

Istniała również jednostka nadrzędna armii egipskiej, stanowiąca wielokrotność oddziału sa. Pod koniec III Okresu Przejściowego nie było w Egipcie podziału na trzy tradycyjne[10], podstawowe korpusy stacjonujące w Delcie, Tebaidzie oraz w Nubii. Poszczególni władcy dysponowali własnymi armiami, zapewne przypisanymi do terytoriów, które obejmowało ich władztwo. Wyjątkiem było Kusz – na podstawie kombinacji źródeł można wysnuć wniosek, że za panowania Pianchiego były tam rozlokowane trzy podstawowe korpusy: w Tebaidzie, w okolicach Napaty i prawdopodobnie w Meroe. Bardzo ciekawa informacja na temat armii egipskiej znajduje się w tekście Cyklu Petubasta[11]. Można z niej wysnuć wniosek, że na początku Okresu Późnego w Egipcie jednostką nadrzędną był korpus liczący 4 tys. ludzi. Jednak wnioskowanie to opiera się tylko na jednym źródłe, ma więc stosunkowo wątłe podstawy. Ponadto jednostkami nadrzędnymi były gwardie poszczególnych władców – za czasów Psammetycha I gwardia liczyła 2000 ludzi. Jednostka nadrzędna posiadała własny aparat biurokratyczny, wykonujący czynności administracyjne.

Prawdopodobnie zarówno w Egipcie, jak i w Kusz, nie było jednolitego podziału na jednostki i w zależności od formacji obowiązywał podział na oddziały 40- , 50-, 200- lub 250-osobowe. Wydaje się, że jednostki łuczników były mniej liczne od jednostek tarczowników. Z drugiej strony, rzadko jednostki uzyskiwały pełny stan osobowy i praktycznie zawsze pozostawały wakaty, nieraz bardzo liczne. Do tego dochodziły załogi fortów, cytadel itp., które stanowiły wielokrotność drużyny lub oddziału 50-osobowego. W przypadku rydwanów odziały składały się z 10 wozów, a oddziały nadrzędne – z 40 lub 50 wozów.

Jeśli chodzi o podział jazdy, we wzmiankowanym już fragmencie Cyklu Petubasta wspomniano, że dowódca znajdował się w otoczeniu 40 jeźdźców – może to sugerować liczebność jednostki jazdy średniego szczebla, ale jeźdźcami mogli również być dowódcy poszczególnych sa. Z tekstu Wielkiej Steli Zwycięstwa króla Pianchiego dowiadujemy się że Tefnacht, naczelny wódz armii egipskiej w wojnie z Kusz, poruszał się konno. Niewykluczone, że inni egipscy i kuszyccy wyżsi dowódcy także poruszali się konno, a nie na przykład na rydwanach. Wiadomo, że Kuszyci posiadali jazdę w VIII-IV w. p.n.e., natomiast Egipcjanie mogli takie jednostki wprowadzić w drugiej połowie VIII w. p.n.e. Jednak były to zapewne nieliczne oddziały, nieodgrywające na polu bitwy zbyt dużej roli.

Powyższa analiza została przeprowadzona na podstawie porównania stanów poszczególnych jednostek innych ówczesnych armii (np. asyryjskiej, greckiej) ze stanami jednostek z okresu Nowego Państwa (por. Spalinger 1981, 2009; Lemierz 2002, 2003 a, b; McDermott 2004; Shaw 2004; Wilson 1999). Natomiast w Okresie Późnym, czyli od połowy VII w. p.n.e., Egipcjanie posiadali dualistyczny system podziału na jednostki, a mianowicie: grecki, ze względu na służbę licznych oddziałów cudzoziemskim[12] w swoich siłach zbrojnych oraz tradycyjny egipski, tam, gdzie służyli autochtoni.

Podstawową grecką jednostką bojową piechoty był lochos, liczący 100 ludzi (w tym 92 szeregowców, 4 weteranów – ouragos, 3 oficerów – enomotarch oraz dowódca – lochagos) i dzielący się na cztery enomotiai, po 25 ludzi. Lochosy łączyły się w jednostki zwane taksis, w zasadzie o dowolnej liczbie lochosów. Na czele taksis stał strateg. Można przypuszczać, że podział armii Kusz, przynajmniej od czasów panowania Pianchiego, był podobny, jak w armii Egiptu, przy czym trzy korpusy, stacjonujące w Tebaidzie, Napacie i prawdopodobnie w Meroe, musiały liczyć przynajmniej po kilka tysięcy żołnierzy, może właśnie po 4 lub 8 tys. każdy. Od czasów panowania Szabaki w Egipcie, Kuszyci mieli trzy główne garnizony (Teby, Memfis, Sais) oraz szereg pomniejszych.

Hierarchia

Na czele armii, zarówno egipskiej, jak i kuszyckiej, stał naczelny dowódca. Często ten tytuł nosił faraon (ze względu na swoje pochodzenie i sprawowaną władzę), lub jego syn czy inny członek najbliższej rodziny. Jednak ostatni władcy XXII i XXIII dynastii, jak już wspomniałem wyżej, nie cieszyli się wśród poddanych tak dużym autorytetem, jak ich poprzednicy. Ze względu na ograniczony zakres swej władzy, zapewne sprawowali nikłą kontrolę nad ówczesnymi siłami zbrojnymi, rzadko też osobiście dowodzili armią, czego dowodem są wojny wewnętrzne w IX i VIII w. p.n.e., kiedy to faraon wysyłał członków rodziny w celu uśmierzenia buntów. Sytuacja zmieniła się za panowania XXIV i XXV dynastii, gdy władcy częściowo odzyskali prestiż swoich przodków na tronie Egiptu i osobiście dowodzili armią w trakcie trwania większości wojen[13], przy czym, jak wiadomo, XXV dynastia była jednocześnie dynastią kuszycką. Jednak w rozdrobnionym politycznie Egipcie, na czele lokalnych sił zbrojnych w delcie stali miejscowi wodzowie Ma, z których najważniejszy nosił tytuł Wielkiego Wodza Libu (np. Ank-Hor), przejęty ostatecznie przez Tefnachta lub Wielkiego Wodza Zachodu (Osorkon z Sais, około połowy VIII w. p.n.e.). W innych rejonach Egiptu dowódcami lokalnych sił zbrojnych byli władcy dzielnicowi, np. w Herakleopolis czy Hermopolis, burmistrz Memfis – oni także często nosili tytuł generała. Niektórzy z nich uznawali się za równych ówczesnym faraonom. Ten stan rzeczy zmienił praktycznie dopiero Pianchy. Kolejnym stopniem w hierarchii było stanowisko dowódcy korpusu lub nadrzędnej jednostki bojowej, który z reguły nosił tytuł generała. Często tytuł ten, ze względu na dość popularne w Egipcie łączenie stanowisk, był noszony przez najważniejszych kapłanów czy zarządców okręgów. Takiemu generałowi nierzadko podlegały siły lokalne. Tytuł dowódcy okręgów wojskowych poszczególnych krain jest na przykład wymieniony w Cyklu Petubasta (Cykl Petubasta, s. 231). Na steli Aspelty, króla Kusz, pochodzącej z początków VI w. p.n.e. czytamy o istnieniu stanowisk „dowódców fortec” i „dowódców pośrodku armii króla”, w liczbie sześciu (FHN I, s. 231-252). Może to sugerować podział kraju na sześć okręgów wojskowych, lub istnienie sześciu głównych garnizonów, a nie sześciu fortec, jak sugerują niektórzy badacze. Także „dowódca pośrodku armii króla” jest opisowym tytułem dowódcy większego zgrupowania wojska polowego, możliwe, że rekrutowanego z danego okręgu wojskowego, co z kolei może świadczyć, że Kusz, po utracie Egiptu, było podzielone na sześć takich okręgów. O ważności i randze tych dwóch tytułów może świadczyć fakt, że dowódcy ci uczestniczyli bezpośrednio w elekcji króla. Można spekulować, jakie to były okręgi, chociaż będzie to tylko kolejna teoria. Według mnie, mogły być to rejony: Qasr Ibrim, Pnubs-Kerma, Kawa, Dongola-Sonayat, Napata, Meroe. W tekście Wielkiej Steli Zwycięstwa króla Pianchiego jest wymienionych dwóch generałów o takiej samej randze, sprawujących dowództwo nad wojskiem Kusz, stacjonującym w Tebach. Niewykluczone, że każdy z nich był dowódcą innej formacji, np. łuczników czy tarczowników. Generałom podlegali dowódcy poszczególnych sa – taki dowódca, noszący tytuł chorążego, w okresie Nowego Państwa zwany czai-seryt[14], nosił sztandar swojej jednostki. Jemu podlegali oficerowie administracyjni jednostki: kwatermistrz, adiutant, pisarz, zapewne intendent oraz dowódcy oddziałów 50-osobowych. Dowódca takiej pięćdziesiątki, noszący tytuł wielkiego pięćdziesięciu, miał z kolei pod swoją komendą podoficerów – dowódców drużyn 10-osobowych, a oni – swoich zastępców i szeregowych żołnierzy.

Na przedstawieniu ze świątyni M250 z Meroe widzimy chorążych niosących sztandary oraz oficera trzymającego krótki nóż bojowy lub sztylet, czyli broń przysługującą oficerom, a nie szeregowym żołnierzom (Torek 1997, pl. 153; pl. 71-72).

Z kolei pełniący sużbę dowódcy poszczególnych fortów czy garnizonów podlegali bezpośrednio naczelnemu dowódcy armii lub generałowi – było to uzależnione na przykład od rangi fortu. Ponadto, na potrzeby armii Kusz i Egiptu pracowali różnego rodzaju rzemieślnicy, głównie wykonujący i konserwujący uzbrojenie oraz wszelki niezbędny sprzęt, a także robotnicy, kucharze, tragarze, opiekunowie zwierząt, marynarze, inżynierowie, lekarze.

Formacje wojskowe

Informacje pomocne w wyjaśnieniu tego zagadnienia znajdujemy w źródłach asyryjskich. W dokumencie datowanym na 671 r. p.n.e., omawiającym nakazy nałożone na Egipcjan po podboju kraju, czytamy o istnieniu w Egipcie różnych formacji bojowych oraz pomocniczych. Były to: piechota, kawaleria, rydwany, łucznicy i tarczownicy, a niewykluczone, że także inne formacje, trudne do interpretacji. Do wymienionych służb pomocniczych należeli: weterynarze, piekarze, śpiewacy, stolarze (szkutnicy, cieśle) budujący rydwany i statki, kowale, zaklinacze wężów (Spalinger 1974 a, s. 305-306; 1981, s. 56- 57). Jest to jednak niekompletna lista, ponieważ brakuje na niej kilku podstawowych profesji pomocniczych, np. inżynierów, opiekunów zwierząt itp. Na podstawie kombinacji innych źrodeł można, przynajmniej z grubsza, odpowiedzieć, jakie to były jednostki i jak wyglądały.

1. Piechota. Podstawową formacją wojskową armii imperialnej Kusz, podobnie jak i egipskiej, w VIII i VII w. p.n.e., była piechota, składająca się z wyspecjalizowanych jednostek.

1.1. Ciężka piechota. Trudno jest wywnioskować, jak wyglądała ta formacja w VIII-wiecznym Egipcie i Kusz. Pewną wskazówkę stanowią reliefy, ukazującą ciężką piechotę egipską z końca Nowego Państwa oraz tekst Cyklu Petubasta, gdzie został zamieszczony opis uzbrojenia (co prawda dowódcy) części armii egipskiej:

„Namiestnik Wschodu Pe-krur wystąpił odziany w napierśnik z dobrego żelaza i z litego brązu, u boku miał miecz bojowy wykuty z dobrego żelaza i wschodni sztylet [zrobiony z jednego kawałka metalu – przyp. aut.] od rękojeści do szpica, w ręku trzymał włócznię, wykonaną w jednej trzeciej z arabskiego drzewa, w jednej trzeciej ze srebra, w jednej trzeciej z żelaza, trzymał też tarczę ze złota” (Cykl Petubasta, s. 242).

Z kolei z innego fragmentu tego tekstu dowiadujemy się, że inny wódz, Pe-mu Młodszy, tak oto był odziany:

„Po tym, co się stało, Czi-nofre, bracie mój, miej mężne serce i podaj mi uzbrojenie pancernego. Przyniesiono mu je i rozłożono przed nim na macie ze świeżej trzciny. Pe-mu wyciągnął rękę po przepaskę, którą owinął się i zawiązał pod pępkiem […], która była ozdobiona srebrem […], której środek był wykończony […] a 10 srebrnych i złotych kwiatów upiększało jej tylną część. Potem wyciągnął rękę po szatę z cienkiego płótna gublickiego i z królewskiego płótna z Pi-nemeh, przetykaną złotem, i włożył ją na siebie. Potem wyciągnął rękę po płaszcz długości trzech łokci, … … i włożył go na siebie. Potem założył miedziany napierśnik, bogato zdobiony, nagolenniki ze srebra, sztylet z pochwą, dzidę oraz [bliżej niezidentyfikowany przedmiot ze względu na zniszczenie tekstu, nieco wcześniej[15]] (Cykl Petubasta, s. 237), niewykluczone że chodziło tu o tarczę.

Dwa przerysy tego samego reliefu (u góry Wilkinsona, u dołu Banksa), pochodzącego ze świątyni Amona z Gebel Barkal, przedstawiającego bitwę Kuszytów z Egipcjanami (okres panowania Pianchiego). Kuszyci są przedstawieni z opaskami, natomiast Egipcjanie w owalno-szpiczastych hełmach, za: Spalinger 1981, s. 48, fig. 3, 4

Analizując te teksty, należy oczywiście wziąć poprawkę na inwencję twórczą autora oraz uwzględnić fakt, że dzieło powstało kilkaset lat później. Mimo to można wyciągnąć z niego kilka podstawowych informacji. Należy ten opis odnieść raczej do Okresu Późnego w Egipcie. Po pierwsze, zarówno Egipcjanie, jak i Kuszyci, w okresie panowania późnej XXV i wczesnej XXVI dynastii, zaczęli przejmować pewne elementy uzbrojenia od Greków i Asyryjczyków. Przejawiało się to, między innymi, w wykorzystaniu nagolenników, metalowych napierśników lub napleczników, co w pewien sposób zwiększało ochronę ciała żołnierza. Część żołnierzy egipskich na reliefach, datowanych na VIII w. p.n.e., posiada ochronę głowy w postaci skórzanego kasku, lub hełmu w kształcie stożka, z gałką na końcu, podobnego w swojej formie do hełmu asyryjskiego oraz do białej korony Górnego Egiptu. Ponadto w kilku przypadkach niosą oni okrągłe tarcze (Spalinger 1981, s. 47-54; reliefy ze Świątyni Amona w Gebel Barkal, scena BM 124928 – relief asyryjski). Co prawda na owych reliefach nie widzimy ciężkiego ekwipunku (np. zbroi), jednak nie należy wyciągać pochopnych wniosków o braku takiego ekwipunku na wyposażeniu tych armii.

Inną kategorią źródeł są przedstawienia ikonograficzne ciężkiej piechoty egipskiej z końca Nowego Państwa. Widzimy w tej formacji żołnierzy najemnych Szardarów, wywodzących się z Ludów Morza oraz żołnierzy zwanych w okresie Nowego Państwa nachtu-aa (chłopcy o silnym ramieniu). Do podstawowego uzbrojenia Szardara należały: okrągła tarcza, zasłaniająca dół twarzy i tors, długi miecz, płytki, półokrągły hełm zwieńczony parą rogów oraz dyskiem solarnym; niektórzy z tych żołnierzy posiadali też pancerze w formie gorsetu, wykonane z poziomych, skórzanych pasów, łączonych nitami. Natomiast żołnierze nachtu-aa byli uzbrojeni w tarcze prostokątne, z zaokrągloną górą, chroniące tors i dół twarzy, mieli pancerze w formie gorsetu, wykonane z reguły z trzech poziomych pasów skóry, lub coś w rodzaju pikowanych, płóciennych kirysów. Uzupełnieniem ochrony ciała była spódniczka z usztywnionym fartuchem z lnu, chroniącym krocze oraz częściowo uda (fartuch miał kształt kropli). Na głowie noszono chusty lub skórzane kaski w formie peruki. Broń zaczepną tej formacji stanowiły włócznia, miecz typu hepesz oraz siekiera bojowa (Spalinger 2009; Lemeirz 2002, 2003b; Mc Dermott 2004).

Rekonstrukcja wyglądu kuszyckiego wojownika jednostek elitarnych z okresu panowania Taharki. Żołnierz posiada okrągłą, skórzaną tarczę, włócznię oraz napierśnik w formie pektorału, ochraniający klatkę piersiową, rys. W. Chmiel na podstawie kombinacji źródeł

Podsumowując, można powiedzieć, że ciężka piechota egipska w III Okresie Przejściowym zaczęła ewoluować, tworząc kombinację uzbrojenia Szardarów i tradycyjnej formacji egipskiej piechoty. Jej podstawowym uzbrojeniem ochronnym była tarcza, z reguły okrągła, w najlepszym wypadku napierśnik i naplecznik metalowy lub skórzany[16] oraz hełm lub kask w kształcie peruki. Pancerze, mimo wszystko, należały do rzadkości, może częściej były używane w formie gorsetu ze skóry albo z lnianego, grubego, pikowanego płótna (ewentualnie z kilku warstw, naszytych na siebie). Od VII w. p.n.e. mogły pojawiać się nagolenniki, napierśniki, napleczniki oraz stożkowate hełmy. Broń zaczepną stanowiły włócznia, rzadziej długi miecz, sztylet lub nóż bojowy – siekiery bojowe prawdopodobnie zaczęły wychodzić z użycia.

Wojownik kuszycko-egipski (kilt kuszycki z drugiej połowy I tys. p.n.e.) uzbrojony w tarczę typu egipskiego i kamienny topór, rys. D. Witkowska-Weiss na podstawie kombinacji źródeł

Natomiast Kuszyci, którzy pozostali bardziej osadzeni w starszej tradycji (co mogło się wiązać z tym, że później zetknęli się z nowinkami uzbrojenia pochodzącymi z Lewantu), zachowali w swoich formacjach tzw. ciężką piechotę z lekkim ekwipunkiem. Ci żołnierze prawdopodobnie rzadko posiadali uzbrojenie ochronne, poza tarczami, które miały trzy podstawowe formy[17]. Ważnym atrybutem wojownika Kusz była opaska na głowie, zawiązywana z tyłu, za którą wkładali pióra. Oficerowie i wodzowie mieli lepsze uzbrojenie ochronne niż przeciętny szeregowiec, większość z nich posiadała pancerze gorsetowe.

Wojownik kuszycki uzbrojony w długą tarczę (wysokość około 1,6 m) i włócznię, druga połowa I tys. p.n.e.; zarówno tu, jak i na sąsiedniej ilustracji wojownik nosi buty,

które w wojsku Kusz były zarezerwowane tylko dla jednostek elitarnych oraz oficerów, chociaż nie dla wszystkich; rys. D. Witkowska-Weiss na podstawie kombinacji źródeł

Od czasów panowania Psammetycha I rolę ciężkiej piechoty w Egipcie przejęła formacja hoplitów. Według Herodota, żołnierze ci mieli typowe uzbrojenie greckich hoplitów: tarczę, nagolenniki, pancerz[18], hełm, miecz i włócznię.

Zadaniem ciężkiej piechoty na polu bitwy było przełamanie linii wroga (po uprzednim osłabieniu obrony przez łuczników) poprzez atak na jakiś odcinek szyku, w celu zmuszenia go do ucieczki.

1.2. Łucznicy. Formacje regularne posiadały jednolity ekwipunek, składający się z łuku (zazwyczaj średniej wielkości) kompozytowego lub prostego; regularne formacje nubijskie, zamiast łuku kompozytowego, znacznie częściej używały długiego łuku prostego. Łucznicy byli też wyposażeni w przewieszany przez ramię kołczan, w którym mieściło się około 35 strzał. Natomiast formacje lokalne (plemienne) posiadały łuki różnej wielkości i rodzaju, w zależności od tradycji.

Zarówno egipscy, jak i kuszyccy łucznicy formacji piechoty nie nosili żadnego uzbrojenia ochronnego, także tarcz. Byli ubrani w rodzaj spódniczek, wiązanych na przodzie, wykonywanych z różnych materiałów, np. lnu czy nawet skór (niektóre oddziały kuszyckie), przepaski okalające pas i ewentualne ozdobne pasy lub zwykłe rzemienie, przewieszone na ukos przez ramiona, na których z reguły umocowane były kołczany. Ponadto posiadali skórzane lub (rzadziej) metalowe ochraniacze lewego nadgarstka, których zadaniem była ochrona przedramienia i nadgarstka przed zranieniem przez odskakującą cięciwę w trakcie strzału. Ochraniacze takie miały różne kształty i grubość (oscylującą jednak w granicach około 3 mm), a sięgały maksymalnie do połowy przedramienia. Z reguły krawędzie ochraniacza były łączone za pomocą bocznych rzemieni. Dość często łucznicy nosili opaski na głowie; Kuszyci zatykali sobie za nie pióra[19], które świadczyły o męskości i dzielności. Nubijczycy używali dodatkowo pierścieni łuczniczych, czyli zakierów, co ułatwiało naciąg cięciwy i zwiększało siłę strzału.

Takie uzbrojenie formacji łuczników było uwarunkowane stawianymi jej w trakcie boju zadaniami, a także warunkami klimatycznymi, czyli panującymi upałami, nieraz dochodzącymi do 40° w cieniu. Głównym zadaniem łuczników podczas bitwy było prowadzenie zmasowanego ostrzału wroga, tak, aby zadać mu jak największe straty, co miało w efekcie doprowadzić do załamania jego szyku lub wyeliminowania obrońców, walczących na murach twierdz czy miast w trakcie oblężeń.

Łucznik kuszycki uzbrojony w długi, prosty łuk typu nubijskiego, oddaje strzał, na kciuk ma założony pierścień łuczniczy, rys. W. Chmiel na podstawie kombinacji źródeł

Łucznicy stanowili zdecydowaną większość w armii Egiptu do VII w. p.n.e., a w armii Kusz zapewne do końca czasów napatańskich. W XIII i XII w. p.n.e. łucznicy egipscy służyli w oddziałach liczących po 2000 ludzi, podzielonych na mniejsze jednostki, liczące 200 lub 250 łuczników. Na ich czele stał oficer, zwany herai-pedet. W trakcie bitwy łucznicy byli w stanie prowadzić nieprzerwany ostrzał wroga nawet przez kilka godzin. Trzeba sobie uzmysłowić, że skoro jeden łucznik egipski był w stanie wypuścić około 4 strzał na minutę, to w ciągu godziny mógł oddać około 240 strzałów! Często więc efektywność ostrzału decydowała o zwycięstwie.

Od zarania dziejów, za najlepszych łuczników w Lewancie uchodzili Nubijczycy, czyli Kuszyci, ze względu na biegłość w posługiwaniu się łukiem (co przekładało się na celność strzałów), a także na doskonały sprzęt, nieco lepszy niż ich odpowiedniki syryjskie czy egipskie. Nubijczycy mieli także lepsze predyspozycje anatomiczne do łucznictwa. Byli wyżsi od przeciętnych Egipcjan o około 10 cm, co z kolei rzutowało na długość i rozpiętość ramion, a co za tym idzie – na siłę naciągu cięciwy. Ponadto, jak już wspomniałem wyżej, efektywność strzału poprawiało użycie pierścienia łuczniczego. Nubijczycy zapewne już od dzieciństwa doskonalili swoje umiejętności strzeleckie poprzez ciągłe szkolenia i ćwiczenia.

W III Okresie Przejściowym i na początku Okresu Późnego łucznicy stanowili zdecydowaną większość zarówno armii Egiptu, jak i Kusz[20], co było zgodne z tendencjami panującymi w większości ówczesnych armii. Jednak od okresu panowania XXVI dynastii w Egipcie oraz od V w. p.n.e. w Kusz proporcje te zaczęły się zmieniać na korzyść tarczowników. Ta tendencja była widoczna we wszystkich armiach imperialnych tamtej epoki, więc Kusz i Egipt nie mogły tu stanowić wyjątku.

1.3. Lekka piechota. Były to formacje pomocnicze, tarczownicy z lekkim wyposażeniem, żołnierze nieposiadający żadnego ekwipunku ochronnego, uzbrojeni tylko w broń zaczepną lub miotającą, m.in. w proce, maczugi, bumerangi, siekiery bojowe, noże bojowe, włócznie lub oszczepy. Do ich zadań na polu bitwy należał na przykład ostrzał wroga z proc, wstępne walki – harce, osłona rydwanów, pościg za wrogiem i dobijanie go. Formacje te są bardzo rzadko pokazywane na reliefach egipskich czy kuszyckich, praktycznie znamy je tylko z graffiti (świątyna w Musawwrat es Safra, Hintze 1979) oraz z enigmatycznych tekstów pisanych.

2. Jazda. Kuszyckie formacje jazdy są wspomniane m.in. na Steli Harsiyotefa (FHN II), a uwidocznione na świątyni M250 w Meroe, na graffiti ze świątyni w Musawwrat es Safra czy ze świątyni Amona w Gebel Barkal (Tórok 1997; Hintze 1979, fig 25, 26; Spalinger 1974, fig 3, 4; Wenig 1978, s. 61). Widzimy żołnierzy uzbrojonych we włócznie, którzy na ramiona mają zarzucone peleryny, powiewające w trakcie jazdy. Jeźdźcy siedzą na derkach wykonanych materiału lub na skórach, dzięki czemu ich nogi są chronione, przynajmniej częściowo, przed otarciem; jedną ręką trzymają wodze; rząd koński jest bogaty. Na przedstawieniu w Musawwrat es Safra, pochodzącym z okresu późniejszego niż napatański (Hintze 1979, fig 25), jeden z żołnierzy na koniu trzyma miecz. Na tych przedstawieniach nie widzimy łuczników konnych, ani żadnego uzbrojenia ochronnego. Jednak na podstawie zaledwie kilku przykładów nie można wyciągać ostatecznych wniosków. Na pewno Kuszyci, a tym bardziej Egipcjanie, nie dysponowali tak rozwiniętą jazdą jak Asyryjczycy. Zapewne mieli tylko lekkie jej formacje, gdzie jeździec nie dysponował żadnym uzbrojeniem ochronnym, może poza okrągłą małą tarczą, a jego bronią zaczepną była włócznia- lanca. Formacje tego typu, ze względu na swoją mobilność, lepiej nadawały się do pościgu za mniej zorganizowanymi grupami nomadów, przenikających do doliny Nilu z pustyni w celach rabunkowych, niż do regularnych walk w trakcie wielkich bitew. Może taka była głównie idea ich powstania? Jest jeszcze inne ciekawe pytanie – czy Kuszyci umieli posługiwać się łukiem w trakcie jazdy? Tego nie wiemy, ale wydaje się, że powinni mieć taką umiejętność, ze względu na ich ogólną biegłość w posługiwaniu się tą bronią – chyba, że owa biegłość nie była aż tak wielka, jak się przypuszcza. Jednak ani kronikarze, ani historycy starożytni nie odnotowali informacji o wyposażeniu jazdy w łuki. Z tego wnioskuję, że w VIII i VII w. p.n.e. ani Kuszyci, ani Egipcjanie nie posiadali zbyt rozbudowanych formacji łuczników konnych – sporadycznie mogły się trafiać jakieś niewielkie oddziały, nie odgrywające większej roli na polach bitew.

Przerys przedstawienia jazdy kuszyckiej ze ściany świątyni Aspelty. Jeźdźcy siedzą na derkach, w rękach trzymają włócznie, a z tyłu powiewają im płaszcze (Wenig 1978, ryc. 36)

O dużym znaczeniu konia w Kusz, przynajmniej w VIII i VII w. p.n.e., świadczą pochówki tych zwierząt wraz z królami Kusz, na przykład z Pianchym oraz Szabaką. Stephan Dolley w swojej pracy dotyczącej historii rydwanów zwraca uwagę na fakt, że w asyryjskich źródłach są wymieniane konie zwane kur-ku-sa-aa, czyli kuszyckie, których dużą ilość zaczął importować z Afryki Tiglatpilesar III . Konie te były określane przez Asyryjczyków jako duże i służyły im głównie jako siła pociągowa rydwanów. Asyryjczycy nazywali nawet pewien rodzaj zaprzęgu kuszyckim (niestety, nie wiemy, jak on dokładnie wyglądał). Ponadto w armii Asyrii służyli Kuszyci, jako eksperci od hodowli koni. Stąd można wyciągnąć wniosek, że co najmniej od VIII w. p.n.e. w Nubii, prawdopodobnie na terenach położonych między III a IV kataraktą, oraz w Butanie prowadzono intensywną hodowlę koni, wykorzystywanych w celach militarnych. A to z kolei prowadzi do wniosku, że Kuszyci posiadali dość liczne jednostki jazdy oraz formacje rydwanów. Według mnie jedną z przyczyn ekspansji Kusz na południe była chęć pozyskania odpowiednich pastwisk, znajdujących się w Butanie. Jest to przyczynek do tak zwanej wojny o surowce, prowadzonej w VIII i VII w. p.n.e. przez ówczesne mocarstwa.

3. Formacje rydwanów. Z hodowlą koni były ściśle związane formacje rydwanów. Rydwan, zarówno w Kusz, jak i w Egipcie, był atrybutem władzy faraona i króla, tryumfującego nad wrogami. W okresie Nowego Państwa w armii egipskiej znajdowało się kilka tysięcy rydwanów. W III Okresie Przejściowym ich liczba zapewne zmalała, ale i tak musiała być imponująca, skoro na tych jednostkach opierały się w VIII w. p.n.e. korpusy ekspedycyjne, wysyłane z Egiptu i Kusz do Palestyny.

Konstrukcja egipskiego rydwanu w III Okresie Przejściowym, podobnie jak w armii Asyrii, ewoluowała od formy dwuosobowego pojazdu do formy trzyosobowego, większego wozu bojowego. Wiązało się to ściśle z wyhodowaniem rasy masywniejszych, długonogich koni, która pojawiła się zapewne w VIII w. p.n.e. w Nubii. W Kusz spotykamy pochówki koni pochodzących z zaprzęgu rydwanu. Były one zakopane w pozycji stojącej, z bogatym rzędem i wyposażeniem, zaopatrzone w amulety. Tak bogaty ryt pogrzebowy koni świadczy o głębokiej miłości Kuszytów do koni. Sympatia ta wiązała się zarówno ze znaczeniem rodzimej rasy koni dla ogółu mieszkańców Kusz, jak i z przyjęciem arystokratycznej, egipskiej tradycji miłości faraona do koni wyhodowanych w królewskich stajniach (Porównaj Torek 1997, s. 157-159).

Przedstawienie rydwanu kuszyckiego ze ściany świątyni z Sanam, okres napatański (Welsby 1996, rys. 75/4, s. 172)

Egipskie rydwany z VIII w. p.n.e. zapewne niewiele się różniły od tych z końca Nowego Państwa. Na rydwanie znajdowali się dwaj wojownicy, woźnica oraz miotacz. Miotacz był uzbrojony we włócznie, łuk lub oszczepy. Rydwan o kołach sześcioszprychowych był ciągnięty przez zaprzęg dwukonny, w którym konie stały w szeregu obok siebie. Rydwan składał się z ramy, na której montowano lekką platformę (dwa razy dłuższą niż szerszą), burty boczne oraz przednią, a od spodu mocowano pojedynczy dyszel. Burty wykonywano ze skóry lub plecionki, a samą platformę – z listewek bądź plecionych rzemieni, dzięki czemu była elastyczna, zapewniając tym samym amortyzację w trakcie jazdy. Po bokach burt przymocowywano pokrowce na broń. Z reguły były one skierowane otworem na ukos do przodu. Koła z drewna miały obręcze z niewyprawianej skóry. Znajdowały się na osi osadzonej z tyłu platformy. Dzięki takiej konstrukcji rydwan, był lekki, mobilny i dobrze się prowadził. Konie zaprzęgano do niego za pomocą zamocowanego do dyszla pałąka oraz szorów biegnących pod brzuchem i przez piersi konia. Lejce były wyprowadzane z uzdy i wędzidła, a dalej biegły przez metalowe kółka przy pałąku do rąk woźnicy, który często zaplatał je wokół swojego pasa (Wilson 1999, s. 168; Mc Dermott 2004).

Koń z zaprzęgu rydwanu oraz fragment rydwanu ze świątyni Amona z Gebel Barkal, panowanie Pianchiego (Spalinger 1981, fig. 5)

Przedstawienia rydwanów kuszyckich znajdujemy w świątyni Amona w Sanam (Welsby 1996, s. 172) oraz na pylonie wielkiej świątyni Amona w Gebel Barkal (Kendall 1986, fig 9,10; Spalinger 1981, fig 3,4), przy czym to ostatnie może równie dobrze ukazywać rydwan egipski. W przedstawieniach tych trudno dostrzec wystarczającą ilość szczegółów, aby móc dokonać porównań, jednak, opierając się na intuicji, można założyć, że rydwany kuszyckie były wykonane z lepszych i trwalszych materiałów niż egipskie. Najwięcej szczegółów widać na przedstawieniu rydwanu ze świątyni Amona w Sanam. Rydwan ten jest sześcioszprychowy, o konstrukcji podobnej do egipskiego, jednak z płytszymi burtami. Koła wydają się większe, co może świadczyć o ewolucji konstrukcji pojazdu. Rydwany zaopatrzone w większe koła lepiej pokonywały nierówności terenu i mogły rozwinąć, przy zmniejszeniu pozostałej masy pojazdu, większe prędkości. W asyryjskim tekście z 671 r., dotyczącym obowiązków nałożonych na Egipcjan po podboju Egiptu przez Asyrię, czytamy o ciężkich rydwanach, w których jechało trzech żołnierzy: woźnica, tarczownik oraz łucznik, będący równocześnie miotaczem (Spalinger 1974 a, 1981). Jednak nie znamy żadnego wizerunku ani opisu pojazdu o takim wyglądzie. Opierając się na materiale porównawczym można dojść do wniosku, że zarówno Kuszyci, jak i Egipcjanie wyprodukowali pojazd podobny do asyryjskiego, który charakteryzował się wysokimi kołami, masywną konstrukcją burt i platformy, i mógł być ciągnięty przez większą ilość koni. Niewykluczone, że w czasach panowania Taharki przemysł zbrojeniowy próbował skonstruować broń umożliwiającą wytrzymanie nieuniknionej konfrontacji z Asyrią, czego przykładem może być właśnie ten rydwan. Zarówno Egipcjanie, jak i Kuszyci wykorzystywali rydwany do walki na dystans, przede wszystkim do ostrzału pozycji wroga z bliskiej odległości. W okresie Nowego Państwa miotacze na rydwanach mieli uzbrojenie ochronne w postaci pancerza wykonanego z naszywanych lub łączonych ze sobą płytek. W III Okresie Przejściowym ten model pancerza wyszedł z użycia. Zapewne miotacze wykorzystywali do ochrony ciała inne formy lżejszych pancerzy, a przede wszystkim ochronę zapewniali im tarczownicy. W formacjach rydwanów jako miotacze służyli głównie szlachetnie urodzeni.

4. Flota wojenna. Egipcjanie i Kuszyci nie posiadali sensu stricto okrętów wojennych. Na czas działań zbrojnych adaptowali różnego rodzaju statki na potrzeby wojny, dodatkowo je dozbrajając i obsadzając odpowiednią załogą, głównie łucznikami (Wilson 1999, s. 175). Przedstawienia statków Kusz są znane na przykład z Musawwrat es Safra (Hintze 1979, fig. 30-32) czy z Meroe W 477[21] (Dunham 1963 fig 51). Co prawda przedstawienia te pochodzą z wieków późniejszych, ale ukazane na nich statki niewiele się różnią od tych z okresu Nowego Państwa czy Okresu Późnego i III Okresu Przejściowego. Statki żaglowo-wiosłowe, zaopatrzone zwykle w pojedynczy żagiel i wiosłowy ster, były podstawowym środkiem transportu zarówno armii egipskiej, jak i Kusz, w miarę tanim oraz szybkim. Wszystkie armie egipskie i kuszyckie wymieniane w źródłach, a operujące w dolinie Nilu w VIII i VII w. p.n.e., poruszały się w większej części drogą rzeczną. W Cyklu Petubasta wymieniono rodzaje statków służących w jednej z armii płynącej Nilem. Flota składała się z 200 statków, 60 kryp i 40 barek. Na statkach znajdowali się żeglarze, wioślarze oraz wojownicy (Cykl Petubasta, s. 238). Niestety fragment tekstu z opisem statku był bardzo zniszczony, a co za tym idzie, nieczytelny. Statki pełniły rolę okrętów wojennych i w razie konieczności uczestniczyły w bitwie. Z reguły taki statek był obsługiwany przez 16-30 wioślarzy oraz kilku innych stałych członków załogi: kapitana, sternika, sternika dziobowego, marynarzy zajmujących się obsługą żagli itp. Dodatkowo mógł zabrać na pokład około 20-30 żołnierzy, czyli łącznie na takim statku mogło płynąć około 50-60 ludzi, plus jakiś ładunek. Krypy i barki służyły do transportu zaopatrzenia, na nich nie przewożono żołnierzy. W tym samym fragmencie Cyklu Petubasta znajdujemy informację, że „brzeg był zapchany jazdą, wozami, lektykami, wielbłądami i pieszymi ludźmi”. Sugeruje to, że część armii mimo wszystko maszerowała wzdłuż rzeki – prawdopodobnie lądem pędzono konie. Możliwe, że nie przewożono statkami większej ilości zwierząt, przynajmniej w momencie, kiedy trzeba było przemieszczać się na małe odległości, czyli do około 200-300 km. Na stelach kuszyckich i egipskich z VIII i VII w. p.n.e., jak również z okresu panowania Psammetycha I, czytamy, że wielkie floty inwazyjne, poruszające się na duże odległości, wiozły całe wyposażenie dla armii (FHN I, np. Wielka Stela Zwycięstwa Króla Pianchiego, Stela Snu Tawetamaniego). Egipcjanie budowali statki w stoczniach, z których największa znajdowała się w Memfis. Przeciętny statek, zaadaptowany na potrzeby wojny, miał średnio około 20 m długości (choć trafiały się i większe, i mniejsze jednostki), kształt lekko wygiętego łuku i był wykonany z dylów akacjowych. Na pokładzie, na rufie lub na dziobie, budowano wieżyczki, z których łucznicy mogli w razie potrzeby prowadzić ostrzał wroga. Pośrodku statku znajdował się maszt z żaglem wykonanym z łyka papirusu. Statek był sterowany za pomocą steru rufowego oraz pomocniczego wiosła, znajdującego się z boku dziobu (Herodot II, 96).

5. Służba garnizonowa. W służbie garnizonowej, jako załogi twierdz, musieli służyć żołnierze wszystkich wyżej wymienionych formacji, oczywiście poza flotą. Jednak głównie była to piechota.

6. Jednostki plemienne. W skład armii Kusz, rzadziej egipskiej, wchodziły często jednostki plemienne, sprzymierzeńców lub ludów podległych. W armii egipskiej w III Okresie Przejściowym wciąż służyli jako najemnicy Nubijczycy oraz Libijczycy. Ci ostatni z czasem stopili się z rodowitymi Egipcjanami. Natomiast w armii Kusz służyli na przykład Blemiowie i Troglodyci, czyli plemiona mieszkające na wschód od doliny Nilu. Najlepszy opis formacji plemiennych znajduje się u Heliodora, co prawda w dziele epickim. Najczęściej byli to łucznicy, procarze oraz lekka piechota. Ciekawy opis wojsk najemnych podaje Herodot, pisząc o wojskach arabskich i etiopskich[22] służących w armii perskiej dokonującej inwazji Grecji, podczas panowania Kserksesa, w 480 r. p.n.e.:

„Arabowie mieli na sobie przepasane w środku płaszcze, a na prawym ramieniu nosili długie łuki, które w obie strony można było napinać. Etiopowie byli okryci skórami panter i lwów, mieli długie łuki, sporządzone z palmowych gałęzi, nie mniejsze jak czterołokciowe[23], do tego małe strzały z trzciny, do których zamiast żeleźca przymocowany był zaostrzony kamień, jakim też żłobią pieczęcie. Prócz tego mieli lance[24], u których końca tkwił róg gazeli wyostrzony na kształt grotu, a także nabijane gwoździami maczugi. Połowę ciała, idąc do walki, smarowali sobie kredą, drugą połowę minią. Arabów oraz Etiopów, którzy mieszkają powyżej Egiptu, wiódł Arsames, syn Dariusza […].” (Herodot VII, 69).

„Wreszcie i Arabów rynsztunek nie różnił się od rynsztunku pieszych; wszyscy oni popędzali wielbłądy, które w szybkości nie ustępowały koniom.” (Herodot VII, 86).

W przedstawionych fragmentach Herodot podaje ciekawe informacje, umożliwiające częściową odpowiedź na pytanie, jak mogła wyglądać armia Kusz. Jednak nie są to opisy armii imperialnej Kusz, tylko co najwyżej oddziałów sprzymierzeńców, ludów wasalnych lub ludów ościennych, mogących oczywiście wchodzić w jej skład. Za powyższym argumentem przemawia fakt, że w skład armii Kserksesa, poza oczywiście siłami perskimi, wchodziły podległe mu ludy wasalne, sprzymierzeńcy oraz najemnicy. Nie ma żadnych przesłanek historycznych, aby uznać, że Kusz w tym czasie było wasalem Persji, zwłaszcza po klęsce wyprawy Kambyzesa na Kusz w 520 r. p.n.e. Natomiast na obrzeżach państwa perskiego mogli pojawić się perscy werbownicy najemników, którzy poruszali się praktycznie po całym tzw. cywilizowanym obszarze. Istnieje jeszcze inna możliwość – jeśli w tym czasie północna część Dolnej Nubii wchodziła w skład imperium perskiego, co jest prawdopodobne, wtedy oddziały te mogły pochodzić z tego rejonu. W opisie uzbrojenia tych wojsk razi brak nowoczesnej broni, wykonanej na przykład z metalu, co jest rzeczą niemożliwą, jeśli chodzi o armię imperialną Kusz, Ponadto na przedstawieniach ikonograficznych widzimy nieco inny, nowocześniejszy wygląd żołnierzy Kusz, zarówno z okresu wcześniejszego, jak i późniejszego od opisu Herodota. Tak, jak to opisał Herodot, mogły wyglądać jednostki sprzymierzeńców Kusz, zwłaszcza z terytoriów leżących na wschód od Nilu, a także z Gór Noba albo ich siły lokalne, czyli plemienne. Z kolei za tą tezą przemawia fakt, że jeszcze wojska plemienne, a nawet te podległe bezpośrednio cesarzowi Etiopii (oddziały czena) w okresie średniowiecza, na przykład na terenie Wyżyny Abisyńskiej, miały zwyczaj malowania połowy ciała farbą (Michałek 2005).

Do formacji sensu stricto plemiennych można zaliczyć formacje wielbłądników. Były one zapewne wykorzystywane w armiach Kusz i Egiptu na zasadach ogólnie przyjętych w armiach imperialnych innych krajów, tzn. były to głównie formacje najemnych plemion beduińskich. Pełniły one służbę jako odziały pomocnicze, tak jak na przykład u Asyryjczyków. Zapewne uczestniczyły w działaniach egipsko-kuszyckich na pustyniach Synaj lub Negew. Na potwierdzenie tej tezy można podać przykład tekstu Cyklu Petubasta, gdzie wśród wojska maszerującego wzdłuż Nilu wymienione zostały wielbłądy (Cykl Petubasta, s. 238).

2 Żołnierze najemni

3 Kehek – ludy pochodzenia libijskiego w służbie egipskiej

4 Nazwy te pochodzą od części ubioru (Herodot, Dzieje, s. 568)

5 Z wymienionych nomów, saicki, busyricki i Prosopitis leżały w zachodniej delcie, papremicki i Natos – we wschodnim Egipcie, a chemmicki – w Tebaidzie.

6 Część z tych powiatów jest nieznana, większość leżała w delcie

7 Mina, np. attycka, ważyła 436 g

8 Pod pojęciem „imperialne” rozumiem armie państw o rozwiniętych strukturach, prowadzących aktywną międzynarodową politykę, jak Persja, królestwa hellenistyczne, np. Egipt, monarchia Seleucydów, Macedonia czy państwo paryjskie.

9 Nazwa pochodząca z końca okresu Nowego Państwa

10 Druga połowa okresu Nowego Państwa

11 Pancerz Księcia Je-n-har-rowa , s.243-244

12 Greckich, karryjskich

13 Tefnacht, Bokchoris, Pianchy, Szabaka, Taharka, Tawetamani. Wyjątkiem był Szabataka, nie posiadamy materiału źródłowego, potwierdzającego jego bezpośredni udział w kampaniach wojennych.

14 Tytuł pochodzący z końca Nowego Państwa

15 Komentarz tłumacza

16 Ta forma uzbrojenia mogła się pojawić dopiero w VIII/VII w. p.n.e.

17 Zostały omówione poniżej

18 Napierśnik i naplecznik, łączone po bokach lub w formie dzwonu

19 Dotyczy to także Egipcjan, przynajmniej w okresie Nowego Państwa, stąd można wysnuć wniosek, że ta tradycja utrzymała się również w późniejszym okresie

20 W Kusz ten odsetek był zdecydowanie większy i mógł wynosić nawet 70%

21 Cmentarzysko Zachodnie w Meroe, grób nr 477

22 Etiopią Herodot określał krainy znajdujące się na południe od Egiptu , a co za tym idzie także królestwo Meroe, ponadto na południe od Egiptu umieszcza także część plemion arabskich.

23 Około 172 cm

24 Ściślej chodzi tu o włócznie, lance były używane przez konnych wojowników

Table of Contents

Wstęp

ROZDZIAŁ IV. Armia egipska i kuszycka (nubijska) w VIII i VII w. p.n.e.

Podział na jednostki

Hierarchia

Formacje wojskowe