Quiver, don’t Quake: How Creativity Can Embrace AI

Copyright © Nadim Sadek 2025

Originally published by Mensch Publishing,

51 Northchurch Road, London N1 4EE, UK

Copyright © 2026 for the Polish edition by Wydawnictwo Sonia Draga

Copyright © 2026 for the Polish translation by Urszula Ruzik-Kulińska

(under exclusive license to Wydawnictwo Sonia Draga)

Projekt graficzny okładki: Magdy2 Studio Projektowe Sp. z o.o.

Redakcja: Mariusz Kulan

Korekta: Joanna Rodkiewicz, Izabela Sieranc, Marta Chmarzyńska

ISBN: 978-83-68543-40-7

Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione i wiąże się z sankcjami karnymi.

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórców i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Więcej o prawie autorskim na www.legalnakultura.pl

WYDAWNICTWO SONIA DRAGA Sp. z o.o.

ul. Fitelberga 1, 40-588 Katowice

tel. 32 782 64 77, e-mail: info@soniadraga.pl

www.soniadraga.pl

www.postfactum.com.pl

www.facebook.com/PostFactumSoniaDraga

www.facebook.com/WydawnictwoSoniaDraga

E-wydanie 2026

Fragment

Prolog. Moc ośmiu miliardów

Część I. Fundament

Rozdział 1. Psychologia kreatywności

Rozdział 2. Psychologia AI

Interludium. Dlaczego powinniśmy się bać

Część II. Praktyka

Rozdział 3. Ko-kreatywność

Rozdział 4. Branże kreatywne w awangardzie

Rozdział 5. Nie tylko sztuka

Część III. Impet

Rozdział 6. Nowy kreatywny sojusz

Rozdział 7. Kreatywna klasa

Rozdział 8. Narody w tańcu

Rozdział 9. Konstruktywne obiekcje

Rozdział 10. Jak stać się ko-twórcą

Epilog. Twórczy puls świata

Cała książka… (dzięki, Claude)

Posłowie. Ta książka to przykład ko-kreatywności

Polecane lektury

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Dedykuję wszystkim, którzy rozświetlają mrok.
Obyście teraz lśnili w pełnym blasku.

A także Oisinowi, Seanowi, Shaefri oraz Searshy,
gwiazdom, które świecą dla mnie

PROLOG

Moc ośmiu miliardów

Na Ziemi żyje osiem miliardów ludzi. Większość z nich nigdy nie dostała szansy na wyrażenie swojej kreatywności w formie, którą mógłby dostrzec cały świat. A jednak, bez wątpienia, każdy z nich powołał do życia jakiś koncept, opinię, marzenie.

Książka ta opiera się na fundamentalnym przekonaniu, że sztuczna inteligencja (Artificial Intelligence, AI) wyzwoli ludzką kreatywność. Wierzę, że znaleźliśmy się u progu niezwykle płodnej epoki – przyszłości, w której nowe głosy, pomysły oraz formy ekspresji rozkwitną w dziedzinach sztuki, nauki oraz na każdym polu, na którym ludzkość odciska swój ślad.

Od kiedy w listopadzie 2022 roku „przybyła” do nas, co uznano za przełom, AI stała się integralną częścią naszego świata. Stworzyła własny leksykon – halucynacje, wnioskowanie, tokeny – a także ekosystem obaw i nadziei. Wyzwoliła przy tym lawinę komentarzy, newsletterów i oczywiście książek. Wątpię, aby świat potrzebował jeszcze jednej technicznej instrukcji do AI. I to nie jest książka tego rodzaju.

Dlaczego więc warto poświęcić jej czas?

Ponieważ nie odnosi się do świata maszyn, lecz do umysłów. Przedstawia psychologiczne aspekty kreatywności i ukazuje, w jaki sposób nowa forma dynamicznej, choć nieorganicznej inteligencji może się z nią splatać.

Jako psycholog całą swoją zawodową karierę poświęciłem na próby zrozumienia, dlaczego ludzie robią to, co robią. Jako twórca, który budował firmy i rozwijał marki związane z muzyką, whiskey i żywnością na odległej irlandzkiej wyspie oraz pisał książki, tkwiłem na styku rozumienia idei i wprowadzania ich w życie. Zapewniło mi to ten szczególny punkt widzenia, z którego oceniam dzisiejszą sytuację.

Gdy piszę te słowa w połowie 2025 roku, już widzimy jej przebłyski: agenty AI planują emerytury, budują biznesy, zarządzają inwestycjami i wiele wskazuje na to, że zrobią o wiele więcej. Czy zatem jesteśmy świadkami schyłku pracy w takiej formie, jaką znamy od wieków? Czy kreatywność oparta na współpracy (Collaborative Creativity) okaże się największym twórcą wartości, jakiego kiedykolwiek widzieliśmy?

To właśnie idea kreatywności – i jej powiązania z tą nową inteligencją – wręcz zmusiła mnie do napisania tej książki. Chcę zbadać typowy dla człowieka duet: intuicyjnej, szybko reagującej natury i jej uporządkowanej wolno myślącej strony, a także proces, poprzez który AI zrewolucjonizuje to partnerstwo.

Wydaje się, że kreatywność jest najważniejszą cechą, która odróżnia ludzi od maszyn. Nie sprzeciwiam się takiemu poglądowi. Uważam, że powinniśmy traktować sztuczną inteligencję jako kreatywnego kompana, który pozwala nam się uwolnić od ograniczeń i poszerzyć wyobraźnię. Dostrzegam w niej wyzwolicielkę ekspresji, nowych głosów i nowej estetyki. Kluczowy jest jeden aspekt: nie chodzi o to, aby AI tworzyła za nas, lecz o to, aby pomagała nam artykułować uczucia, których nie potrafimy nazwać, aby precyzowała niejasne tezy oraz aby rozpalała pierwotną iskrę twórczą poprzez dialog. Sztuczna inteligencja ma być partnerką pomagającą w rozwijaniu wizji, a nie tylko w jej realizacji.

Dostrzegam to w swoich własnych pracach. Gdy w jednym z napisanych przeze mnie opowiadań dla dzieci kobra ukąsiła bohaterskiego psa, AI pomogła mi zrozumieć nie tylko biologiczną stronę tego wydarzenia – określić neurotoksyny, ustalić kolejność występowania efektów i reakcje w awaryjnej sytuacji – ale też uświadomiła mi, dlaczego przykuło to moją uwagę. Dzięki dialogowi ze sztuczną inteligencją odkryłem, że w tej scenie tak naprawdę w ogóle nie chodziło o węża, tylko o to, że miłość daje nam odwagę do stawiania czoła temu, co nas przeraża. AI nie stwierdziła tego wprost, wniosek wyłonił się z naszej konwersacji, dzięki pytaniom, które zadawała, i odpowiedziom, jakich udzielałem.

Gdy rozwijam jakiś nowy pomysł, AI pomaga mi zbadać, czy ktoś przede mną zajmował się już tą dziedziną, co mogę przeoczyć – lecz co ważniejsze, umożliwia mi zrozumienie, co wyróżnia mój koncept. Inteligencja, która towarzyszy mi w tym procesie, partneruje mi w rozwijaniu samej wizji, a nie tylko w jej urzeczywistnieniu.

Można śmiało stwierdzić, że sztuczna inteligencja to najważniejsza innowacja w historii ludzkości, a my mamy możliwość obserwowania jej szczenięcych lat. Na kolejnych stronach wyjaśnię, dlaczego powinniśmy ją przyjąć nie z przerażeniem, lecz z ekscytacją nowego rodzaju. Właśnie dlatego zatytułowałem tę książkę Oswoić AI. W zasadzie to, czego doświadczamy podczas kontaktu ze sztuczną inteligencją, to nie strach – raczej drżymy z emocji, mając świadomość, że możemy być kreatywni w sposób, który dopiero zaczynamy sobie wyobrażać. Mam nadzieję, że drżenie to przyniesie nam z czasem mnóstwo nowych, kreatywnych narzędzi.

To książka o fundamentalnej zmianie w dynamice twórczej. Opisuje naszą nową partnerkę w tańcu, która obiecuje wyzwolenie globalnej fali ekspresji na niespotykaną dotąd skalę. Nazywam ją Allied Intelligence, czyli inteligencją sprzymierzoną, naszą partnerką w procesie twórczej współpracy (Creative Collaboration).

Oto, co czyni to partnerstwo naprawdę wyjątkowym: zaangażowanie we współpracę z AI jest czymś więcej niż interakcją z maszyną. Wkraczamy w obszar „pantropizmu” – dialogu z wydestylowaną esencją ludzkiej wiedzy, osiągnięć oraz kreatywności. Inaczej niż antropomorfizm, który przypisuje maszynom cechy ludzkie, pantropizm uznaje, że sztuczna inteligencja zapewnia nam bezprecedensowy dostęp do zbiorowej inteligencji i szansę na zrozumienie naszego własnego gatunku. Z tej perspektywy AI staje się nie tylko narzędziem, lecz także portalem umożliwiającym komunikację z całą ludzką cywilizacją. Ten koncept będzie nam towarzyszyć podczas wspólnej podróży.

Kreatywny puls Ziemi bije mocno. Obecnie, pierwszy raz w historii, każdy ze współtworzących go indywidualnych pulsów może odnaleźć własny rytm. Być może sztuczna inteligencja sprawi, że wszystkie one harmonijnie się zgrają.

CZĘŚĆ I

Fundament

Dlaczego jesteśmy uzależnieni od tworzenia

i w jaki sposób nasza nowa partnerka,

sztuczna inteligencja, w to się wpisuje

Rozdział 1

Psychologia kreatywności

Co już w nas wrze

Gdy świt wstaje nad Kumasi, palce Kofiego już się poruszają. Czółenko przemyka między nićmi osnowy – złotymi, zielonymi, czarnymi – a każde kolejne przejście dodaje nową linię do wyłaniającej się historii. Ukończenie tkaniny kente zajmie mu trzy tygodnie, każdy wzór kryje w sobie mądrość, każdy kolor niesie znaczenie przekazywane z pokolenia na pokolenie. Jego dziadek tkał ochronę. Jego ojciec tkał dobrobyt. A sam Kofi wplata w jedwab wspomnienia.

Impuls twórczy zawsze był związany z rzemiosłem. Aby opowiedzieć historię, najpierw trzeba było opanować krosno.

Aż do dziś.

Nim zagłębimy się w naturę kreatywności, pozwól, że podzielę się z tobą wizją punktów orientacyjnych, które pomogą nam w tej podróży. Odwołuję się do nich w całej książce.

Będziemy pracować z czterema kluczowymi konceptami:

1. W jaki sposób ludzka kreatywność funkcjonuje, uczestnicząc w tańcu intuicyjnego odczuwania (co psychologowie nazywają Systemem 1) i myślenia analitycznego (System 2).

2. W jaki sposób sztuczna inteligencja stanowi inteligencję dynamiczną, lecz nieorganiczną – dynamiczną w zakresie reagowania, nieorganiczną z powodu niemożności doświadczania życia.

3. W jaki sposób to wszystko stwarza okazję do kreatywnej współpracy z czymś, co nazywam inteligencją sprzymierzoną (Allied Intelligence) – partnerką, która zwiększa ludzkie możliwości, a nie zastępuje człowieka.

4. W jaki sposób takie partnerstwo zapewnia nam dostęp do czegoś wyjątkowego – pantropizmu, dialogu z kolektywną wiedzą ludzkości.

Nie są to abstrakcyjne kwestie – to narzędzia, których będziemy używać do zrozumienia już trwającej kreatywnej rewolucji.

W każdej istocie ludzkiej na Ziemi drzemie „twórczy pierwiastek”. To podstawowy ludzki impuls, podskórna, energetyczna siła, która skłania nas do pozostawiania śladu, do wyrażania swojego stanu wewnętrznego, do łączenia się z innymi poprzez współdzielenie jakiejś wizji. Od tysiącleci impuls ten znajdował wyraz w wyjątkowym połączeniu kreatywności z rzemiosłem. Były one ze sobą tak splecione, że często myliliśmy jedno z drugim.

Zrozumienie kreatywności polegało na dostrzeżeniu wyjątkowości dzieła będącego dowodem na jego idealne wykonanie z wykorzystaniem trudnych do zdobycia umiejętności. Jeśli miałeś ochotę generować melodyjne dźwięki, najpierw musiałeś zaprojektować instrument lub opanować grę na nim. Jeśli podziwiając siedzącego na drzewie ptaka, czułeś nieodpartą chęć uchwycenia jego piękna, musiałeś wziąć do ręki kawałek węgla albo pędzel i odwzorować perspektywę oraz kształt. Impuls do tworzenia, ta pierwotna iskra, znajdował ujście w wymagającej i zarazem pięknej dziedzinie rzemiosła. Aby napisać książkę, trzeba było w odpowiedni sposób posługiwać się słowem.

Nie jest to napięcie, którego należy się pozbyć, lecz relacja, którą trzeba pielęgnować. Pomyśl o mistrzu tkackim z Ghany tworzącym materiał kente. Jego rzemiosło jest cudem precyzji – to trudna do osiągnięcia mistrzowska umiejętność przeplatania nici na krośnie przekazywana z pokolenia na pokolenie. Kreacja tkwi w samej opowieści. Każdy wzór nosi określoną nazwę i ma unikalne znaczenie, utrwala powiedzenia, upamiętnia historię lub wyraża wartości. Tkacz tworzy nie tylko materiał; komponuje również narrację, która zyskuje wizualną formę. Kreatywność i rzemiosło splatają się w dziele w idealnym, symbiotycznym dialogu.

Albo wyobraź sobie japońskiego rzemieślnika praktykującego sashimono, sztukę łączenia drewna. Rzemiosło to wymaga niemal nadprzyrodzonego zrozumienia drewna, pozwalającego na tworzenie misternych mebli oraz konstrukcji bez użycia gwoździ czy śrub. Kreatywność przejawia się w elegancji i pomysłowości połączeń, które doskonale funkcjonują i są zachwycająco piękne. Estetyka gotowego dzieła wynika z mistrzowskiego opanowania rzemiosła.

Na przestrzeni dziejów nie każdy miał możliwość doskonalenia swoich umiejętności. Na każdego uznanego mistrza przypadała niezliczona ilość tych, którzy nie doszli do głosu. Nie wyrazili swoich pomysłów ani spostrzeżeń, powstrzymywani przez strażników umiejętności, zasobów i sposobności.

Nie chodzi tu o jakieś abstrakcyjne siły – strażnikami były instytucje posiadające realną władzę. Założona w XVII wieku francuska Académie des Beaux-Arts przez niemal dwieście lat dyktowała, co jest akceptowalne w malarstwie i rzeźbie. Gildie, od kamieniarzy wznoszących katedry po lutników wykonujących skrzypce, kontrolowały wiedzę związaną z rzemiosłem, przekazując ją dalej poprzez rygorystyczne praktyki zawodowe, często niedostępne dla kobiet, biedoty oraz tych, którzy pochodzili z „nieodpowiednich” klas społecznych.

Nie da się oszacować kosztów takiego ograniczania dostępu do wiedzy. Nie wiemy, ile niepowstałych dzieł przypada na każde, które obecnie podziwiamy – i to nie ze względu na brak iskry twórczej, lecz przez brak klucza do warsztatu. Chodzimy do galerii wypełnionych wspaniałymi obrazami, słuchamy koncertów wybitnych artystów i odwiedzamy biblioteki, których półki uginają się od wybitnych książek. Podobają się nam te wytwory ludzkiej działalności. „Rzeczy”, które powstały. Są one obecne – dostrzegalne, doceniane, można się nimi raczyć. A poprzez te widoczne dzieła dostrzegamy też kreatywność, która pomogła je stworzyć.

Niniejsza książka opowiada o fundamentalnej zmianie tej dynamiki. Zwraca uwagę na nową partnerkę do tańca, która obiecuje zmianę relacji pomiędzy impulsem twórczym a techniczną barierą rzemiosła, potencjalnie wyzwalającą globalną falę ekspresji.

Może to oznaczać po prostu udzielenie komuś głosu – wsparcie kogoś, gdy stara się sformułować i wyrazić swoje poglądy twórcze – zapewnienie dostępu tym, którzy do tej pory byli go pozbawieni i dlatego pozostawali niewidoczni. Co ważniejsze jednak, chodzi o zobaczenie w AI partnerki współpracującej w samym akcie dostrzeżenia, rozumienia i rozwijania wizji twórcy.

Choć kusi traktowanie sztucznej inteligencji jako „szwajcarskiego scyzoryka” służącego do realizacji twórczych pomysłów, to ta książka optuje za głębszym partnerstwem. Nie o precyzję tutaj chodzi. Sztuczna inteligencja pomaga człowiekowi rozumieć, rozwijać i wyrażać własną kreatywność w wartościowszy, głębszy i bardziej wyzwalający sposób. To właśnie rola sztucznej inteligencji jako czynnika rozwijającego najbardziej wyjątkowe ludzkie cechy wymaga od nas zwrócenia szczególnej uwagi na jej znaczenie w obszarze kreatywnych działań i zastanowienia się, w jaki sposób warto ją wykorzystywać.

Proponuję, abyśmy postrzegali AI jako inteligencję sprzymierzoną albo przynajmniej w ten sposób o niej myśleli. Trzeba bowiem zrozumieć, że czas porzucić nawyk, który w sobie wyrobiliśmy przez dwie dekady, zwracania się z pytaniem do Google’a – w celu uzyskania konkretnej odpowiedzi – i zamiast tego zacząć wchodzić w dialog, dyskutować z naszym nowym kreatywnym współpracownikiem. To nie jest tylko gra słów. Sprzymierzeniec stoi u twojego boku, współdziała z tobą, wzmacnia twoje mocne strony i kompensuje słabości. Posiada inne niż ty możliwości, ale ma te same cele. I co ważniejsze, raczej wspomaga cię, niż wyręcza. Zmiana nazwy odzwierciedla fundamentalną zmianę relacji.

Co mówią twórcy

Na początek warto wysłuchać samych twórców. Jak ci, którzy żyją oraz oddychają aktem tworzenia, opisują tę nieuchwytną siłę? W różnych dziedzinach oraz kulturach pojawiło się kilka wątków.

Yayoi Kusama (artystka): „Moja sztuka sięga do halucynacji, których doświadczam od dzieciństwa. Przemieniam te wizje oraz obsesyjnie nawracające, prześladujące mnie sceny w rzeźby i obrazy”.

W tym przypadku twórczość jest sposobem na przyobleczenie wewnętrznych doznań w formę, którą można się podzielić. Kusama nie tworzy z niczego; objaśnia to, co w niej istnieje, sprawiając, że to, co do tej pory niewidoczne, można zobaczyć. Ten akt przeobrażenia pomagający jej zrozumieć, czego doświadcza, staje się centralnym elementem procesu twórczego.

Steve Jobs (współzałożyciel Apple Inc.): „Tworzenie to po prostu łączenie elementów. Kiedy pytasz kreatywne osoby, jak czegoś dokonały, bywają zakłopotane, ponieważ tak naprawdę nie stworzyły niczego, tylko po prostu coś dostrzegły. W jednej chwili coś wydało im się oczywiste. A doszło do tego, ponieważ zdołały połączyć swoje doświadczenia i zsyntetyzować z nich coś nowego”.

Jobs demistyfikuje akt twórczy – nie chodzi o tworzenie czegoś z niczego, lecz o dostrzeżenie powiązań, które innym umykają. Zakłopotanie, o którym wspomina, dowodzi, że twórcy często czują, że niczego specjalnego nie dokonali, po prostu zauważyli coś, co i tak już istniało. Właśnie to zauważanie, to łączenie jest sednem.

Pablo Picasso (artysta): „Każde dziecko jest artystą. Problem w tym, jak pozostać artystą, kiedy się dorasta”. Abraham Maslow (psycholog) nawiąże później do tego twierdzenia w kontekście naukowym: „Osoba twórcza nie jest zwykłą osobą, która dysponuje czymś dodatkowym. Osoba twórcza to osoba, której niczego nie odebrano”.

Ten dwugłos artysty i psychologa ujawnia ważną prawdę: kreatywność jest cechą wrodzoną. Rodzimy się z nią. Definiuje ona nasz gatunek. Nie musimy zabiegać o to, aby ją posiąść; musimy ją tylko zachować, usuwając bariery, które nasze życie wznosi wokół naszego naturalnego twórczego stanu.

David Bowie (muzyk, artysta): „Zawsze wchodź do wody nieco dalej niż do miejsca, w którym jeszcze stoisz. Zanurzaj się trochę głębiej. A kiedy poczujesz, że twoje stopy ledwie dotykają podłoża, znajdziesz się w idealnym miejscu, aby dokonać czegoś ekscytującego”. Edwin Land (naukowiec i odkrywca, współzałożyciel firmy Polaroid) również podkreśla tę potrzebę zdobycia się na odwagę: „Kluczowym aspektem kreatywności jest brak obaw przed porażką”. Obaj przyznają, że nieuniknionym elementem procesu tworzenia jest dyskomfort. Ta przestrzeń niepewności, w której nie do końca jesteśmy przekonani, że wiemy, co robimy, jest właśnie tym miejscem, w którym pojawia się nowe. W niej również obecność twórczego partnera jest nie do przecenienia – ktoś lub coś pomaga nam zrozumieć istotę odkryć, jakich dokonujemy w tej przestrzeni. Współpracujący z nami partner wspiera nas, dodaje pewności naszym krokom, gdy rodzi się jakiś koncept bądź pojawia się jakiś pomysł.

Wole Soyinka (dramaturg): „Tygrys nie proklamuje swojej tygrysowatości, on poluje. Ja nie proklamuję swojej sztuki, ja ją uprawiam”. Twyla Tharp (choreografka) myśli podobnie: „Kreatywność to nawyk, a najlepsza twórczość jest efektem dobrych nawyków w pracy”.

Podkreślanie znaczenia praktyki, jej wyższości nad proklamacją, jest kluczowe. Tworzenie to nie stan, lecz sposób działania. To pokazywanie się, angażowanie, praktyka – nie wyczekiwanie na natchnienie, lecz organizowanie warunków, w których może się pojawić inspiracja.

Martha Graham (tancerka, choreografka): „Istnieje witalność, siła życiowa, energia, przyspieszenie, które poprzez ciebie przekładają się na działanie, a ponieważ przez cały czas jesteś tym samym, unikalnym człowiekiem, każda forma wyrazu nosi rys wyjątkowości. Jeśli ją zablokujesz, nie zaistnieje poprzez żadne medium i zostanie na zawsze zaprzepaszczona. Świat nie będzie mógł się nią cieszyć. Nie do ciebie należy określanie, na ile efekt jest dobry czy wartościowy, czy też jak wypada w porównaniu z innymi formami wyrazu. Ty powinieneś zadbać o wyraźne i bezpośrednie przedstawienie tego, co masz do powiedzenia”.

Słowa Graham niosą ze sobą niemal duchowe przynaglenie. Przedstawia ona twórczość nie jako osobiste osiągnięcie, ale jako powszechne zobowiązanie. Każdy z nas nosi w sobie coś wyjątkowego i może to zaoferować światu. Blokowanie tej możliwości przynosi nie tylko osobistą stratę, ale także stanowi marnotrawstwo w skali Kosmosu.

Ray Bradbury (autor): „Nie myśl. Myślenie to wróg kreatywności. To rodzaj samoświadomości, a wszystko, co samoświadome, jest kiepskie. Nie należy podejmować prób, trzeba po prostu coś robić”. Carl Rogers (psycholog) ma podobny pogląd: „Istotą twórczości jest nowatorstwo i właśnie dlatego nie posiadamy standardów, według których moglibyśmy ją oceniać”.

Bradbury przestrzega przed nadmiernym myśleniem; Rogers wyjaśnia, dlaczego kreując, tworzymy coś całkowicie nowego, czego nie da się ocenić według istniejących norm. Umysł analityczny, wyposażony w kategorie i osądy, potrafi stłamsić impuls kreatywności, zanim ten zdoła w ogóle zaczerpnąć powietrza.

Sir John Hegarty (dyrektor działu reklamy): „Pomysł to nowe połączenie istniejących elementów”.

Hegarty, jeden z najsłynniejszych dyrektorów kreatywnych w dziedzinie reklamy (którego kampanie miałem przyjemność oceniać podczas prowadzonych przeze mnie badań rynkowych), odziera sam proces z aury tajemniczości. Pomysły nie spadają z nieba, tylko są świeżym spojrzeniem na istniejące elementy układanki. To perspektywa nacechowana pokorą, lecz zarazem wyzwalająca.

William Bernbach (współzałożyciel Doyle Dane Bernbach): „Być może kreatywność jest ostatnią nieuczciwą przewagą, która umożliwia legalne przejęcie konkurencji”.

To stwierdzenie człowieka, który zrewolucjonizował reklamę w latach sześćdziesiątych XX wieku, ukazuje praktyczną siłę kreatywności. Bernbach, którego kampania Volkswagena pod hasłem „Think Small” niezmiennie jest uznawana za najwspanialszą reklamę, jaką kiedykolwiek stworzono, postrzegał proces twórczy nie jako ozdobnik, lecz jako strategię zapewniającą przewagę konkurencyjną. Kiedy każdy może naśladować twoje procesy, dopasowywać ceny do tych oferowanych przez ciebie, odtwarzać systemy dystrybucji, kreatywny pomysł pozostaje jedynym aspektem, którego nie da się łatwo powielić.

Jeremy Sinclair (współzałożyciel Saatchi & Saatchi oraz M&C Saatchi): „Reklamy większości typów są zdecydowanie zbyt skomplikowane. A to nie wykonanie ma być brutalne, to ty masz taki być. Nie twoi klienci, nie koledzy, tylko twój sposób myślenia”.

Sinclair, architekt sukcesu hasła „Labour Isn’t Working” oraz niezliczonych innych kampanii, które odmieniły polityczny i gospodarczy krajobraz, zbudował karierę na tym, co nazywał „brutalną prostotą myśli”. Jego spostrzeżenie dotyka sedna kreatywnej odwagi. Zawsze istnieje pokusa, aby dodawać więcej, komplikować, zabezpieczać się. Jednak prawdziwie kreatywnym działaniem jest pozbycie się wszystkiego, co nie jest niezbędne, i bezlitosna szczerość wobec siebie samego w kwestii tego, co naprawdę ma znaczenie.

We wszystkich tych wypowiedziach nie odnajdziemy jednej definicji, lecz harmonijny wielogłos. Wyróżniają cztery kluczowe wątki tkające złożoną materię kreatywności.

Po pierwsze: akt tworzenia to łączenie elementów, a nie magia. Uświadomienie sobie tego jest ogromnie wyzwalające. Steve Jobs czuł się „nieco zakłopotany”, ponieważ „tylko coś dostrzegł”. Sir John Hegarty definiuje pomysł jako „nowe połączenie istniejących elementów”. Odbiera to działaniom nimb tajemniczości; nie chodzi o wyciągnięcie królika z kapelusza, lecz o postrzeganie niewidocznych połączeń między istniejącymi królikami, kapeluszami, a pewnie i sceną, na której siedzą, w taki sposób, w jaki nie postrzegał ich nikt wcześniej. To akt syntezy. Pomyśl o didżeju, który tworzy nowy emocjonalny krajobraz, nie wynajdując melodii, lecz zestawiając wcześniej powstałe ścieżki dźwiękowe w nowatorską sekwencję. Pomyśl o naukowcu, który dokonuje przełomowego odkrycia, łącząc ustalenia z dziedziny biologii z zasadami fizyki. Nie tworzy on od zera – odkrywa wzór, który już istniał, lecz pozostawał ukryty. Zrozumienie źródła kreatywności przenosi akcent z boskiej inspiracji na kultywowanie ciekawości. Osoba twórcza jest znakomitym obserwatorem, dostrzegającym kropki i posiadającym talent do kreślenia pomiędzy nimi linii, a nie jakimś magiem.

Po drugie: kreatywność jest potężną wrodzoną siłą. Picasso przypomina nam, że wszyscy rodzimy się artystami; wyzwanie polega nie na tym, jak tę kreatywność nabyć, ale jak ją zachować. Celne stwierdzenie Yayoi Kusamy wiąże jej sztukę bezpośrednio z halucynacjami, których doświadczała w dzieciństwie, z wewnętrznym światem, który domagał się przyobleczenia w formę. Taka postawa stoi w opozycji do mitu udręczonego artysty, obdarzonego wyjątkowym, lecz nieuchwytnym darem. Sugeruje, że umiejętność tworzenia jest naszą cechą wrodzoną, fundamentalną częścią systemu operacyjnego człowieka. Martha Graham mówi o niej z szacunkiem, jako o „witalności, sile życiowej”, która domaga się uzewnętrznienia, noszącej indywidualny rys każdego człowieka. Zablokowanie tej siły przynosi straty nie tylko jednostce, lecz także całemu światu. Oznacza to, że struktury społeczne, wymagania dorosłego życia oraz nasze własne uwewnętrznione lęki po prostu tamują to naturalne źródło. Wobec tego naszym zadaniem nie jest odnalezienie koryta rzeki, lecz rozmontowanie tam, otwarcie śluz przeciwpowodziowych i pozwolenie, „aby wszystko płynęło”.

Po trzecie: tworzenie wymaga odwagi. To wątek ostrzegawczy, równoważący wcześniejszy wywód. Skoro kreatywność jest cechą wrodzoną, to dlaczego tak często nam jej brakuje? Ponieważ wymaga ona wkroczenia na nieznany teren, zmierzenia się z ryzykiem porażki, wystawienia na potencjalne ciosy. Gdy ktoś realizuje się w twórczości, podejmuje ryzyko, a związane z nim emocje wyhamowały wielu aspirujących twórców. Rada Davida Bowiego, aby pójść „nieco dalej niż do miejsca, w którym jeszcze stoisz”, jest wezwaniem do uznania dyskomfortu za zapowiedź robienia „czegoś ekscytującego”. To właśnie ta niepewna przestrzeń, w której nasze stopy już nie sięgają dna, zmusza nas do wynalezienia czegoś nowego – pływania. Edwin Land, którego aparat fotograficzny Polaroid był cudem nauki i efektem kreatywnego projektowania, mówi, że brak strachu przed porażką to kluczowa sprawa. Odwaga jest niezbędna, lecz zarazem trzeba uwzględniać radę Raya Bradbury’ego i nie dążyć do pełnej samoświadomości, nie poddawać się krytycznemu umysłowi – „po prostu coś robić”, a nie ciągle tylko o tym myśleć.

I w końcu: tworzenie to działanie. Romantyczna wizja inspiracji uderzającej w postaci gromu z nieba jest kusząca, lecz zazwyczaj to fikcja. Twyla Tharp twierdzi, że „kreatywność to nawyk”. Zapewnienie Wole Soyinki, że nie proklamuje on swojej sztuki, lecz ją uprawia, wzmacnia to przesłanie. Proces twórczy to coś, co należy kultywować, nad czym trzeba pracować, co powinno zostać wpisane w nasze codzienne życie. To sposób postrzegania i sposób wykonania. Wymaga obecności przy płótnie, nad tekstem czy zajmowania się dowolnym innym zagadnieniem każdego dnia, szczególnie wówczas, gdy brak natchnienia. Liczy się budowanie warsztatu, a nie czekanie na muzę. Takie pragmatyczne podejście niesie moc, ponieważ zapewnia kontrolę nad kreatywnością. Twórczość nie jest czymś, co nam się przydarza, tylko czymś, co sami generujemy.

Już na początku podróży przez rozważania o kreatywności widać, że miewa ona niezliczone definicje oraz formy wyrazu. Przejdźmy zatem do tego, co na ten temat mają do powiedzenia badacze umysłów.

Co mówią psychologowie

Jeśli zostawimy na chwilę artystów i zwrócimy się ku naukowcom, którzy analizują ich poczynania, zorientujemy się, że język wypowiedzi się zmienia, lecz podstawowe twierdzenia w zasadzie pozostają takie same. Psychologowie, mierząc się z zadaniem badania oraz rozumienia działania umysłu, wnikliwie przeanalizowali kreatywność i doszli do bardzo podobnych wniosków jak artyści.

Mihály Csíkszentmihályi: „Kreatywność jest głównym źródłem sensu naszego życia. (…) Gdy się w nią angażujemy, mamy poczucie, że żyjemy pełniej niż kiedy indziej”.

Csíkszentmihályi wynosi tworzenie z poziomu przyjemnego zajęcia do poziomu niezbędnego składnika rozkwitu. Jego badania nad stanem uniesienia (flow) dowiodły, że żyjemy najpełniej, kiedy tworzymy. I przyznaję, że takie odczucia towarzyszą również mnie. Kiedy piszę tę książkę – mam poczucie, że jestem sobą pełniej niż podczas wykonywania innych czynności.

J.P. Guilford: „Pokrótce: kreatywność jest umiejętnością postrzegania rzeczy w nowym, nietypowym świetle, zauważania problemów, z których istnienia inni mogą sobie nawet nie zdawać sprawy, a następnie przedstawiania nowych, niekonwencjonalnych, efektywnych rozwiązań tychże problemów”.

Definicja Guilforda składa się z trzech części: odmiennego postrzegania, rozpoznawania ukrytych problemów oraz efektywnego ich rozwiązywania. Nie wystarczy być innym; to, jak się różnimy, musi czemuś służyć. Takie podejście w znacznym stopniu pasuje do łączenia elementów Jobsa, a także do zestawiania na nowo istniejących elementów Hegarty’ego, lecz zawiera również kluczowy element „rozpoznania problemu”, samo „rozwiązanie problemu” nie wystarcza.