ZESPÓŁ Agata Araszkiewicz, Michał Bilewicz, Sławek Blichiewicz, Katarzyna Błahuta, Zygmunt Borawski, Michał Borucki, Jakub Bożek, Marcin Chałupka, Anna Cieplak, Vendula Czabak, Borys Cymbrowski, Anna Delick (Sztokholm), Paweł Demirski, Agata Diduszko-Zyglewska, Karol Domański, Martyna Dominiak, Jakub Dymek, Cveta Dymitrova, Joanna Erbel, Katarzyna Fidos, Bartosz Frąckowiak, Maciej Gdula, Dorota Głażewska, Sylwia Goławska, Katarzyna Górna, Agnieszka Graff, Agnieszka Grzybek, Clara Ianni, Izabela Jasińska, Adam Jelonek, Marcin Kaliński, Jaś Kapela, Tomasz Kitliński, Maria Klaman, Małgorzata Kowalska, Karolina Krasuska, Dawid Krawczyk, Pat Kulka, Łukasz Kuźma, Adam Leszczyński, Jarosław Lipszyc, Sebastian Liszka, Małgorzata Łukomska, Magda Majewska, Adam Mazur, Dorota Mieszek, Kuba Mikurda, Bartłomiej Modzelewski, Paweł Mościcki, Witold Mrozek, Agnieszka Muras, Maciej Nowak, Dorota Olko, Adam Ostolski, Joanna Ostrowska, Janusz Ostrowski, Magdalena Ozimek, Paweł Pieniążek, Anna Pluta, Konrad Pustoła, Michał Pytlik, Magda Raczyńska, Joanna Rajkowska, Przemysław Sadura, Natalia Sawka, Michał Schmidt, Jan Smoleński, Andreas Stadler, Tomasz Stawiszyński, Beata Stępień, Kinga Stańczuk, Agnieszka Sterne, Igor Stokfiszewski, Monika Strzępka, Jakub Szafrański, Agata Szczęśniak, Kazimiera Szczuka, Barbara Szelewa, Jakub Szestowicki, Eliza Szybowicz, Magdalena Środa, Olga Tokarczuk, Krzysztof Tomasik, Justyna Turkowska, Karolina Walęcik, Patryk Walaszkowski, Błażej Warkocki, Zofia Waślicka, Agnieszka Wiśniewska, Katarzyna Wojciechowska, Joanna Wowrzeczka, Dominika Wróblewska, Wawrzyniec Zakrzewski, Agnieszka Ziółkowska, Wojtek Zrałek-Kossakowski

KOORDYNATORKA KLUBÓW KRYTYKI POLITYCZNEJ Agnieszka Wiśniewska

LOKALNI KOORDYNATORZY KLUBÓW KP: BIAŁYSTOK: Łukasz Kuźma, BERLIN: Marta Madej, Taina Mansani, BYTOM: Stanisław Ruksza, CIESZYN: Joanna Wowrzeczka, CZĘSTOCHOWA: Marta Frej, Tomasz Kosiński, GNIEZNO: Paweł Bartkowiak, Kamila Kasprzak, KALISZ: Mikołaj Pancewicz, KIJÓW: Oleksij Radynski, Wasyl Czerepanyn, KOSZALIN: Magda Młynarczyk, KRAKÓW: Weronika Śmigielska, Krzysztof Juruś, LUBLIN: Rafał Czekaj, Agnieszka Ziętek, ŁÓDŹ: Joanna Filipczak-Zaród, OPOLE: Szymon Pytlik, OSTROWIEC ŚWIĘTOKRZYSKI: Monika Pastuszko, SZYDŁOWIEC: Inga Pytka-Sobutka, TORUŃ: Monika Szlosek, TRÓJMIASTO: Elżbieta Rutkowska, WROCŁAW: Dawid Krawczyk

KOREKTA Urszula Roman

OKŁADKA Katarzyna Błahuta

LAYOUT na podstawie projektu Mario Lombardo – Katarzyna Błahuta

SKŁAD I ŁAMANIE Le Że

WYDAWCA Wydawnictwo Krytyki Politycznej / Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego

ZARZĄD STOWARZYSZENIA Sławomir Sierakowski (prezes), Michał Borucki,

Dorota Głażewska (dyrektor finansowy), Maciej Kropiwnicki

ADRES Krytyka Polityczna, ul. Foksal 16, p. II, 00–372 Warszawa, tel. (+ 48 22) 505 66 90,

E-MAIL redakcja@krytykapolityczna.pl

Supported by grant from the Open Society Foundations.

Drodzy Czytelnicy!

Zachęcamy do wsparcia naszych działań, z góry dziękujemy za pomoc! Darowizny można przekazać, dokonując dobrowolnych wpłat na konto: Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego, Bank DnB NORD Polska S.A. IIIO/Warszawa 92 1370 1037 0000 1701 4446 9300. Tytuł przelewu powinien brzmieć: „Darowizna na rzecz Stowarzyszenia im. Stanisława Brzozowskiego”. Informujemy, że nie prowadzimy prenumeraty redakcyjnej.

www.krytykapolityczna.pl www.dziennikopinii.pl

Skład wersji elektronicznej: Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Budyń 53, Bigos 47
tekst i zdjęcia Marcin Kaliński

Niewinne plany* nie istnieją
Joanna Wowrzeczka

Wciąga nas wir
ze Slavojem Žižkiem rozmawia Sławomir Sierakowski

Klasa średnia – ktokolwiek widział, ktokolwiek wie?

Poszukiwana: Klasa średnia
Redakcja

Odważyć się być średnim. Genealogia i przyszłość polskiej klasy średniej
Maciej Gdula

Klasa średnia dla demokracji
z Aleksandrem Bikbowem rozmawiają Maciej Gdula, Julian Kutyła, Jakub Majmurek i Agnieszka Wiśniewska

Zapomniana szuflandia albo fetyszyzm klasy średniej
Jakub Majmurek

Fantomowa klasa średnia
z Magdą Szcześniak rozmawia Jakub Majmurek

Czy klasa średnia się zbuntuje?
z Edwinem Bendykiem rozmawia Jakub Dymek

Klasa średnia na kredyt
z Mikołajem Lewickim rozmawia Michał Sutowski

Klasa średnia zanika, odkąd powstała
z Henrykiem Domańskim rozmawia Jakub Majmurek

Klasa średnia? A może po prostu „młodzi, wykształceni, z wielkich miast”?
z Kazimierzem Frieske rozmawia Michał Sutowski

Średnio powodzi się nam coraz gorzej, czyli dlaczego w Ameryce nie będzie już klasy średniej
Jakub Dymek

Żegnaj klaso średnia? Witaj prekariacie!
z Guyem Standingiem rozmawia Jakub Dymek

Park pamięci

Historia zatoczyła koło
Oleksij Radynski

Wolność

Śledztwo w sprawie sztuki
Piotr Pawlienski

W Rosji, czyli gdzie?

Pięćdziesiąty sobór i bezpański pies
Jakub Majmurek

I car, i Stalin, i Jelcyn
z Ilją Budraitskisem rozmawia Jakub Majmurek

Postmoderna Rosja
Cezary Wodziński

Dziennik opinii

Szpiegowane „Ja”
Peter Galison

Sekatory przeciw twierdzy Europa
Dawid Krawczyk

Dziennik człowieka politycznego

Katechonat
Cezary Michalski

Więcej

Pokaż ukryte
Adelajda Truścińska

Nasi autorzy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wieczór wyborczy to precyzyjnie zaplanowany polityczny teatr. Nie tylko pod względem treści przemówień, gestów i pozdrowień, ale przede wszystkim strategii przekazywania obrazu.

Fotografowie i operatorzy zmuszeni są do zajęcia miejsca na trybunie, rodzaju grzędy na końcu sali. Siedząc tam, widzimy głównie scenę i mównicę. Wszyscy zakładają wielkie teleobiektywy, by uchwycić twarz nowego prezydenta. Wszyscy, także dziennikarze w centrum prasowym, będą mieć ten sam wyreżyserowany przez PR-owców obraz.

Powiedzmy sobie szczerze: jemy im z ręki.

Nadchodzi wiadomość: „Budyń 53, Bigos 47”.

Wszyscy, ale naprawdę wszyscy, gapią się w telefony. Sztabowcy z PiS-u dzwonią, zakrywając usta, ale i tak widać po oczach, że cieszą się jak dzieci, a zza dłoni wypadają słowa: „pewne”, „wygrał”, „kurwa”, „bierzemy”.

Przeganiany co chwilę przez dwóch panów pilnujących dziennikarzy (rozmawiać można tylko z wybranymi politykami z partyjnego topu) krążyłem wśród zapełniającej się sali, fotografując ludzi z telefonami.

Po trzech godzinach dowiedzieliśmy się, że ogłoszenie wyników przesunięto o półtorej godziny. Poszedłem więc na górę do centrum prasowego. Przy herbatnikach i herbacie patrzyłem z setkami dziennikarzy na wielkie ekrany z programem Polsatu, który na zmianę informował, że do 22.30 trwa cisza wyborcza i puszczał coraz to dłuższe bloki z prognozą pogody.

Po herbatce około 22.20 wpadłem na genialny pomysł, żeby szybko przed ogłoszeniem wyników skoczyć do kibla.

Spotkałem w nim prezydenta elekta.

Ośmiu ochroniarzy wpadło w popłoch. Zatrzymali mnie w progu i zabronili wchodzić dalej. Potem ustawili się w szeregu, by uniemożliwić zrobienie jakiegokolwiek zdjęcia (jak by mi bardzo zależało, żeby mieć zdjęcie prezydenta w kiblu…). Byłem zaskoczony tak samo jak oni. Do tamtej chwili żyłem w przekonaniu, że jednak prezydenci tego nie robią.

Otóż robią.

Potem próbowałam przypomieć sobie jakieś ludowe mądrości mówiące o „spotkaniu prezydenta elekta pięć minut przed ogłoszeniem wyników w kiblu” i wpływu tego wydarzenia na moją przyszłość. Niestety niczego takiego nie mogłem sobie przypomnieć.

Duda wyszedł, zniknął w pomieszczeniu obok. Ja wszedłem. Wyszedłem. I czekałem.

Nie wróciłem na grzędę. Zostałem z ochroniarzami. Stałem na ciemnych schodach i czekałem z nimi.

W końcu wyszedł.

W mroku zajęli pozycję do wymarszu na scenę – zwycięzca, jego żona i córka oraz wianuszek ochrony. Stanął na chwilę na tych schodach do kibla i czekał na wejście na salę.

Wówczas zrobiłem moje ulubione zdjęcie.

Wielka niewiadoma.

Twarz Dudy w mroku.

Nieznany kandydat, wyłania się z ciemności, wygrywa wybory i za chwilę zostanie ogłoszony prezydentem.

Jedni w wieku dwudziestu lat zakładają „Krytykę Polityczną” albo „Praktykę Teoretyczną”, rozmawiają z Bałką czy Rottenberg, inni nie wiedzą nawet, co to za figury. Jedni omawiają różnice między sztuką społecznie zaangażowaną a sztuką krytyczną, inni utknęli na duchowości romantyzmu i biegłości w poslugiwaniu się narzędziem. Nie mają równych szans w polu sztuki, choć często wkładają w to równy wysiłek.

Na początku każdego roku akademickiego robię z nowymi studentami sztuki ankietę zapoznawczą. Chcę się dowiedzieć, do jakich kodów kultury mogę się odwoływać, a które musimy uzupełnić, żeby mogli swobodnie poruszać się w świecie kreacji artystycznej. Co roku wyniki są podobne, studenci w Cieszynie na starcie mają niski poziom kompetencji kulturowych.

Metryczka ankiety naprowadza na wyjaśnienie takie stanu rzeczy: 95% z nich pochodzi z rodzin robotniczych. W ich domach czyta się niewiele, a jeśli pojawiają się tam gazety, to zazwyczaj „Gość Niedzielny”, „Fakt” i „Angora”. Sami też czytają okazjonalnie, czyli – i  to w najlepszym razie – dwie książki w roku. Rzadko uczestniczą w wydarzeniach kulturalnych. Wychowywani tak od wczesnych lat szkolnych nasiąkają niechęcią do kultury symbolicznej, słabo ją rozumieją. Kiedy trafiają na studia, potrzebują olbrzymiego samozaparcia i pomocy, żeby to zmienić. Żeby po prostu nadrobić braki.

A my, strażnicy pól i jakości, selekcjonujemy, oceniamy, nazywamy jednych wrażliwymi, mądrymi, dobrze rokującymi, a drugich niewrażliwymi, słabo rozgarniętymi, sierotami itp. Ci pierwsi lądują w węzłowych miejscach edukacji, w hot spotach, ci drudzy na peryferiach, w czarnych dziurach. Na horyzoncie jednych majaczy stołeczna Zachęta, na horyzoncie pozostałych rozmywają się szanse na wyjście z uczelnianej pracowni.

Proces różnicowania uczniów zaczyna się bardzo wcześnie. Student to stary koń, którego szarpię i podszczypuję, oczekując pięknego kłusu, kiedy on ledwo co nauczył się chodzić. Aby lepiej zrozumieć, co powoduje wyłączenie tak wielu młodych z kultury, zaczęłam zaglądać do podstawówek, żeby zobaczyć, jak sobie radzą młodsze dzieci i czy możliwe jest opisanie mechanizmu wykluczania. Ograniczyłam się do kryterium ekonomicznego: ile należy „wpompować” w dziecko, żeby w przyszłości cieszyło się swoją wrażliwością i dyspozycjami stawiającymi je w pożądanym miejscu świata?

Poprosiłam dzieci ze szkół podstawowych, państwowych i prywatnych (IV–V klasa), o rozpisanie swoich planów lekcyjnych oraz dodanie zajęć pozaszkolnych. Następnie ustaliłam, ile pieniędzy przeznacza się na edukację. Wybrałam cztery plany spośród zebranych sześćdziesięciu. Dwa należą do dzieci ze szkół prywatnych, a dwa ze szkół państwowych. Jedno dziecko jest z dużego miasta, gdzie ku mojemu zdziwieniu ceny szkół i kursów wcale nie są wyższe od tych w mniejszych miastach.

Nierówności w edukacji powstają już na poziomie podstawowym i pogłębiają się w trakcie kolejnych lat szkoły. Jakiej siły i wyobraźni mam użyć, żeby je zatrzeć u dorosłych studentów? Nie wiem.

SŁAWOMIR SIERAKOWSKI: W niedawnym artykule z „New Statesmana” wyraziłeś swoją solidarność z redakcją „Charlie Hebdo”. Myślisz, że reakcja świata na to, co się tam wydarzyło, była adekwatna?

SLAVOJ ŽIŽEK: Pomyśl o całym tym patosie powszechnej solidarności, który swoje apogeum osiągnął w spektaklu z niedzieli 11 stycznia 2015, gdy te wielkie nazwiska światowej polityki trzymały się za ręce – od Camerona do Ławrowa, od Netanjahu do Abbasa. Trudno o lepszy przykład hipokryzji. Prawdziwym gestem w stylu „Charlie Hebdo” byłoby opublikowanie wielkiej karykatury bezlitośnie i w złym smaku kpiącej z tego wydarzenia – z podobiznami Netanjahu, Abbasa, Ławrowa, Camerona i innych namiętnie obściskujących się i całujących, a jednocześnie ostrzących swoje noże za plecami.

Zauważyłeś tam ciekawą rzecz, że muzułmańscy terroryści są bardzo osobliwymi fundamentalistami, skoro muszą przeglądać się w społecznym zwierciadle Zachodu. Prawdziwi fundamentaliści, jak choćby amisze, po prostu zignorowaliby zachodnich hedonistów i ich głupawe karykatury. Może zatem to nie fundamentalizm stoi za tymi terrorystami? Myślisz, że to desperacka potrzeba jakiejś transcendencji, której tak brakuje w naszym postideologicznym świecie?

To dużo bardziej skomplikowane. Jeśli zapytamy rosyjskiego antykomunistę, jaką tradycję należy winić za zbrodnie stalinizmu, otrzymamy dwie wykluczające się odpowiedzi. Niektórzy będą widzieli w stalinizmie (i w ogóle w bolszewizmie) kolejny rozdział długiej historii zachodniej modernizacji Rosji, która zaczęła się od Piotra Wielkiego (jeśli nie już od Iwana Groźnego). Inni winą obarczą rosyjskie zacofanie i panującą w Rosji długą tradycję orientalnego despotyzmu. Zatem o ile dla tych pierwszych zachodni modernizatorzy brutalnie naruszyli naturalne życie tradycyjnej Rosji, zastępując je państwowym terrorem, o tyle dla tych drugich tragedia Rosji polegała na tym, że rewolucja socjalistyczna pojawiła się w złym czasie i w złym miejscu – w zacofanym kraju bez demokratycznych tradycji. Czy nie przypomina to muzułmańskiego fundamentalizmu, który znalazł swój, jak dotąd, najostrzejszy wyraz w istnieniu ISIS?

Jakiego rodzaju to zjawisko? Zachodnie mocarstwa wydają się zaskoczone jego pojawieniem.

Frazesem stała się obserwacja, że powstanie ISIS jest ostatnim rozdziałem w długiej historii antykolonialnego przebudzenia (arbitralnie wyrysowane przez mocarstwa po I wojnie światowej granice właśnie zostają wyznaczone na nowo), a zarazem etapem w walce przeciwko temu, jak globalny kapitał podkopuje władzę państw narodowych. Tym jednak, co budzi taki strach i konsternację, jest inna cecha reżimu ISIS: oświadczenia władz ISIS mówią jasno i dobitnie, że podstawowym zadaniem władzy tego państwa nie jest regulacja dobrobytu jego mieszkańców (kwestii zdrowia, walki z głodem) – liczy się życie religijne, chodzi tylko o to, żeby całe życie publiczne podlegało prawom religijnym. Dlatego właśnie ISIS pozostaje w zasadzie obojętna wobec humanitarnych katastrof wybuchających w jego granicach – ich motto brzmi: „zajmijcie się religią, a dobrobyt zajmie się sobą”. To odróżnia ujęcie władzy sprawowanej przez ISIS od nowoczesnej zachodniej „biowładzy”, która zajmuje się życiem: kalifat ISIS całkowicie odrzuca pojęcie biowładzy.

Czy tym samym ISIS jest po prostu przednowoczesne i w desperacki sposób próbuje cofnąć zegar historycznego postępu?

Opór wobec globalnego kapitalizmu nie powinien opierać się na przednowoczesnych tradycjach, na obronie ich partykularnych form życia – z tego prostego powodu, że powrót do tych przednowoczesnych tradycji nie jest możliwy, ponieważ globalizacja z góry wpływa na formy oporu wobec niej. Ci, którzy przeciwstawiają się globalizacji w imię zagrożonych przez nią tradycji, robią to w formie, która jest już nowoczesna – mówią językiem nowoczesności. Treść może być nawet antyczna, ale forma jest ultranowoczesna. Zamiast zatem widzieć w ISIS przypadek skrajnego oporu wobec modernizacji, powinniśmy raczej postrzegać je jako przypadek modernizacji perwersyjnej i umieścić w serii konserwatywnych modernizacji, które zaczęły się wraz z epoką Meiji w Japonii (szybka industrializacja przyjęła tam ideologiczną formę „restauracji”, powrotu do pełni władzy cesarskiej). Znane zdjęcie Baghdadiego, przywódcy ISIS, z luksusowym szwajcarskim zegarkiem na ręku, jest tu emblematyczne: ISIS jest dobrze zorganizowana w internetowej propagandzie, kwestiach finansowych itp., ale te ultranowoczesne praktyki są wykorzystywane do propagowania i narzucania ideologiczno-politycznej wizji, która jest nie tyle konserwatywną, ile desperacką próbą zamrożenia ścisłej hierarchii, zwłaszcza wśród tych, którzy zarządzają religią, edukacją i seksualnością (ostro asymetryczne uregulowanie kwestii różnicy seksualnej, zakaz świeckiej edukacji…).

Twoja teza brzmi, że za pojawienie się muzułmańskiego radykalizmu odpowiada brak świeckiej lewicy. Co w takim razie Zachód powinien zrobić, by rozwiązać problem globalnego terroryzmu?

Nie możemy go pokonać, jeśli pozostaniemy w ramach liberalnej demokracji. Tylko nowa radykalna lewica mogłaby to zrobić. Przypomnij sobie starą myśl Waltera Benjamina, że „każde pojawienie się faszyzmu zaświadcza o nieudanej rewolucji”. Pojawienie się faszyzmu jest porażką lewicy, ale jednocześnie dowodem, że istniał rewolucyjny potencjał, niezadowolenie, którego lewica nie była w stanie zmobilizować. Czy nie dotyczy to również dzisiejszego „islamofaszyzmu”? Czy pojawienie się radykalnego islamizmu nie jest ściśle powiązane ze zniknięciem w krajach muzułmańskich świeckiej lewicy? Kiedy na wiosnę 2009 roku Taliban zajmował dolinę Swat w Pakistanie, „New York Times” donosił, że udało im się tam przeprowadzić „klasową rewoltę, która wykorzystała ostre niesnaski między małą grupą bogatych właścicieli ziemskich a dzierżawiącymi ich ziemię bezrolnymi chłopami”. Jeśli jednak „wykorzystując” niedolę rolników, Taliban „pokazuje, jakie niebezpieczeństwa czyhają przed Pakistanem, który pozostaje w dużej mierze krajem feudalnym”, co takiego uniemożliwia liberalnym demokratom i USA „wykorzystanie” tej niedoli i próbę pomocy pozbawionym ziemi chłopom? Oczywiście smutna puenta tej historii jest taka, że to właśnie te siły feudalne są w Pakistanie „naturalnym sojusznikiem” liberalnej demokracji…

Co zatem z najważniejszymi wartościami liberalizm: wolnością, równością…?

Paradoks polega na tym, że liberalizm sam nie jest wystarczająco mocny, żeby bronić tych wartości przed naporem fundamentalistów. Fundamentalizm jest reakcją – fałszywą oczywiście – na realne wady liberalizmu, dlatego też jest cały czas napędzany przez liberalizm. Jeśli pozostawimy liberalizm własnemu biegowi, będzie on powoli podcinał gałąź, na której siedzi – te najważniejsze wartości może ocalić jedynie odnowiona lewica. Aby to ważne dziedzictwo mogło przetrwać, liberalizm potrzebuje braterskiej pomocy od radykalnej lewicy.  T o   w ł a ś n i e  jest jedyny sposób na pokonanie fundamentalizmu, trzeba mu usunąć ziemię spod nóg. Przemyśleć zabójstwa, których dokonano w Paryżu, oznacza odrzucić samozadowolenie permisywnego liberała i zaakceptować, że konflikt między liberalnym permisywizmem a fundamentalizmem jest ostateczne konfliktem  f a ł s z y w y m  –  to błędne koło, w którym jedna strona napędza drugą. To, co Max Horkheimer powiedział o faszyzmie i kapitalizmie już w latach 30. XX wieku – kto nie chce mówić krytycznie o kapitalizmie, powinien też zamilknąć w sprawie faszyzmu – powinno się również stosować do dzisiejszego fundamentalizmu: ci, którzy nie chcą mówić krytycznie o liberalnej demokracji, powinni też zamilknąć na temat religijnego fundamentalizmu.

Widzisz jakieś podobieństwa między tobą a Michelem Houellebecqiem i jego krytyką zachodnich liberalnych społeczeństw, która jednak nie jest zarazem usprawiedliwieniem dla reakcyjnych alternatyw w rodzaju tej islamistycznej czy rosyjskiej?

Jak najbardziej. Może to zabrzmi szaleńczo, ale mam dużo szacunku dla uczciwych liberalnych konserwatystów takich jak Houellebecq, Finkielkraut czy Sloterdijk. Można się od nich nauczyć dużo więcej niż od postępowych liberałów w rodzaju Habermasa: uczciwi konserwatyści nie boją się przyznać, że zabrnęliśmy w ślepą uliczkę. Cząstki elementarne Houellebecqa są dla mnie najbardziej wstrząsającym portretem rewolucji seksualnej lat 60. XX wieku. Pokazuje on, jak permisywny hedonizm tworzy świat, w którym panuje obsceniczne nad-ja i przymus odczuwania rozkoszy. Nawet jego antyislamizm jest bardziej wysublimowany, niż się wydaje: Houellebecq jest świadomy tego, że prawdziwym problemem nie jest leżące gdzieś na zewnątrz naszej dekadencji muzułmańskie zagrożenie. Dawno temu Fryderyk Nietzsche zauważył, jak zachodnia cywilizacja przesuwa się w stronę Ostatniego Człowieka – apatycznego, pozbawionego wszelkiej pasji czy zaangażowania. Niepotrafiącego marzyć, zmęczonego życiem stworzenia, które nie podejmuje ryzyka i szuka tylko wygody i bezpieczeństwa, wyrazów tolerancji: „Nieco trucizny kiedy niekiedy: to darzy słodkimi snami. A w końcu – dużo trucizny, aby mile zemrzeć. […] Ma się swą przyjemnostkę na dzień i swą przyjemnostkę na czas nocy; lecz zdrowie ceni się nade wszystko. «Myśmy szczęście wynaleźli» – mówią ostatni ludzie i mrużą oczy”1.

Ponieważ jesteś miłośnikiem kina, chciałbym zapytać ciebie o Idę Pawlikowskiego, najnowszy międzynarodowy sukces polskiego filmu, który również wywołał w Polsce sporo kontrowersji.

Nie orientuję się na tyle dobrze w ideologicznej sytuacji w Polsce, żeby wypowiadać się na temat tych kontrowersji.

Chodzi o antysemityzm. Tyle, że w dzisiejszej Polsce spór toczy się już nie między antysemitami i ich oponentami, ale raczej między samymi oponentami antysemityzmu i dotyczy tego, na ile ktoś był nie dość wrażliwy i pozwolił sobie na jakieś głęboko ukryte ślady antysemityzmu.

Taka rywalizacja na to, kto będzie bardziej wrażliwy, i tego rodzaju hermeneutyczne śledzenie najgłębiej ukrytych śladów jest moim zdaniem jednym z najgorszych wyrazów tego, co na Zachodzie nazywa się polityczną poprawnością. To pełna hipokryzji gra, która nie tylko nie przyczynia się do walki z realnym rasizmem, ale wręcz go trywializuje.

Chciałbym jednak zacząć od bardziej ogólnej obserwacji, która moim zdaniem jest bardzo ważna w tym kontekście. Po pierwsze, dlaczego najlepsze filmy o Holocauście to komedie? Przypomnijmy sobie, jak Primo Levi w Czy to jest człowiek, opisuje koszmar „selekcji”: nadzy więźniowie muszą przebiec przed lekarzem z SS, który ledwie ich widząc, odznacza każdego na swojej liście i kieruje bądź to do prawej, bądź to do lewej kolumny: prawa oznacza przetrwanie, lewa komorę gazową. Czy nie ma czegoś naprawdę  k o m i c z n e g o  w tym żałosnym spektaklu, by pokazać się jako ktoś zdrowy i silny, przyciągnąć na krótką chwilę wzrok nazistowskiego urzędnika, który podejmuje decyzje o życiu i śmierci? Tu łączą się komedia i groza: wyobraźcie sobie, jak więźniowie ćwiczą swoją sylwetkę, starają się trzymać głowę wysoko i wypinać pierś do przodu, idą dziarsko, szczypią się po policzkach, żeby wyglądać mniej blado, wymieniają się poradami, jak lepiej zrobić wrażenie na esesmanie. Wyobraź sobie, jak nagłe pomieszanie list czy brak uwagi esesmana mogą zadecydować o moim życiu…

Na pewno nie jest mi do śmiechu…

Oczywiście ten aspekt „komiczny” nie wywołuje żadnego śmiechu – chodzi w nim raczej o coś, co jest zbyt potworne, by być tragedią. Muzułman (czyli obozowy „żywy trup”) jest na tyle obdarty z wszystkiego, że nie da się go już uważać nawet za postać „tragiczną”: nie ma w nim godności, która jest kluczowa dla sytuacji tragicznej, inaczej mówiąc: nie ma już tego minimum godności, na tle której jego aktualnie nędzna pozycja mogłaby wydawać się tragiczna – został sprowadzony do powłoki, z której uleciał wszelki duch.

W książce Żyć dalej, pamiętniku ocalałej z Auschwitz Ruth Klüger, jest taki fragment, kiedy Ruth odwiedza z przyjacielem Izrael i spotyka tam ocalałego z Holocaustu, który Palestyńczyków z Zachodniego Brzegu w jawnie rasistowski sposób określa mianem leniwych złodziei i terrorystów, których trzeba wyrzucić z kraju. Kiedy jej przyjaciel jest zszokowany tym wybuchem i opowiada Ruth, że nie jest w stanie zrozumieć, jak ktoś, kto przeszedł Auschwitz i widział tam całe to cierpienie, może mówić w ten sposób, Ruth odpowiada mu, że ekstremalna groza Auschwitz nie czyni z obozu miejsca, które oczyszcza ocalałe ofiary i sprawia, że stają się one etycznie wrażliwymi jednostkami, które wyzbyły się swoich małych egoistycznych interesów. Wprost przeciwnie, częścią horroru związanego z Auschwitz było to, że obóz dehumanizował wiele ze swoich ofiar, przeobrażając je w brutalnych i nieczułych ocaleńców, którzy nie byli już w stanie praktykować sztuki wyważonego osądu etycznego. Wniosek z tego taki, że musimy porzucić pomysł, jakoby było coś emancypacyjnego w doświadczeniach skrajnych, które niby to mają nam umożliwić uprzątnięcie całego bałaganu i otwarcie oczu na ostateczną prawdę naszej sytuacji.

Zauważył to już Tadeusz Borowski w swoich opowiadaniach. Swoją drogą były one zatytułowane właśnie w ten groteskowo-groźny sposób, o którym mówiłeś: na przykład Proszę państwa do gazu. Ale jak zwykle popłynąłeś w dygresję – wróćmy do Idy.

Oczywiście to świetny film, zrobiony w perfekcyjnie ascetyczny sposób, ale właśnie ta perfekcja jakoś mi nie pasuje – jest w niej coś fałszywego. Nic dziwnego, że ten film poprawia ludziom samopoczucie: wszystko jest tam przewidywalne, nie ma żadnych niespodzianek. Winnym zamordowania rodziny Idy zostaje biedny rolnik, a dręczona poczuciem winy Wanda, wyuzdana komunistyczna sędzia, popełnia samobójstwo. Jeśli chodzi o samą Idę, po spróbowaniu zakazanego owocu seksu (do tego celu używa saksofonisty) udaje się do zakonu, wypełniając fantazję o żydowsko-katolickiej zakonnicy. Od razu zrodziło się we mnie pragnienie wyobrażenia sobie innych wersji zakończenia: co by było, gdyby Ida zdecydowała się poślubić saksofonistę, a to Wanda odkryła wiarę i została zakonnicą? Co by było, gdyby w swoim śledztwie dotyczącym zabójstwa rodziny Idy, obie kobiety odkryły, że w sprawę zamieszany był także lokalny ksiądz? Można dowodzić, że tak zmieniony film byłby jeszcze lepszy.

Wiem, że fascynuje cię pomysł, że historia może pójść w różnych kierunkach – dlatego uważasz Przypadek za najlepszy film Kieślowskiego…

Tak, nawet napisałem nową wersję Antygony właśnie na podobną modłę – ma być wystawiona w 2016 roku. Zadałem sobie pytanie, jaka Antygona pasowałaby do naszej współczesnej kondycji i mierząc się z tym problemem, zdecydowałem się opowiedzieć tragedię Sofoklesa na sposób przyjęty przez Bertolta Brechta w jego trzech „sztukach z tezą” (Jasager, Neinsager i Jasager 2: Konkretisierung – znane głównie jako Massnahme, czyli Środek zaradczy). W kluczowym punkcie tragedii, wydarzenia zaczynają biec w trzech różnych kierunkach – jak u Kieślowskiego w Przypadku. Uznałem, że dzięki temu konfrontujemy się z prawdziwą Antygoną naszych czasów, bez skrupułów porzucamy naszą sympatię i współczucie dla tytułowej bohaterki tragedii, staje się ona częścią problemu. W efekcie dostajemy coś, co rozbija naszą humanitarną przyjemność. Moja wersja jest świadomie anachroniczna – pojawia się tam Kol Nidre, choć jest o tysiąclecie późniejsze – i pożyczam sobie różne pomysły i sformułowania z Talmudu, Elektry Eurypidesa, Heglowskiej Fenomenologii ducha, a także od Waltera Benjamina, Brechta, Orsona Wellesa czy Claudela. Moja wersja nie pretenduje do miana dzieła sztuki, to raczej ćwiczenie etyczno-polityczne. Więc gdzieś w połowie sztuki – w momencie wielkiej konfrontacji między Antygoną a Kreonem – pojawiają się trzy wersje: 1) Pierwsza idzie mniej więcej za Sofoklesem i w finale chór chwali Antygonę za bezwarunkowe obstawanie przy swoich zasadach – fiat justitia, pereat mundus… 2) Druga pokazuje, co by sie stało, gdyby Antygona wygrała i przekonała Kreona do należytego pogrzebania Polynika: obywatele nie są w stanie zaakceptować pogrzebu zdrajcy, podnoszą bunt i całe miasto staje w płomieniach. W tej wersji, finałowy chór wyśpiewuje brechtowską pochwałę pragmatyzmu: klasa rządząca może sobie pozwolić na honor i twarde zasady, a zwykli ludzie muszą za to zapłacić. 3) W trzeciej wersji chór nie jest już powiernikiem głupich zdroworozsądkowych mądrości, ale staje się aktywnym uczestnikiem tragedii. W szczytowym momencie sporu między Antygoną i Kreonem przechodzi do działania, gromiąc i ją, i jego za głupi konflikt, który zagraża przetrwaniu miasta. Działając jak coś w rodzaju Komitetu Ocalenia Publicznego, chór przejmuje władzę i ustanawia nowe prawa, instalując w Tebach demokrację ludową. Kreon zostaje zdetronizowany, razem z Antygoną trafia do aresztu, zostaje osądzony, szybko skazany na śmierć i zlikwidowany.

A jakie jest twoje stanowisko względem tych trzech wyborów? Z twoich tekstów można wysnuć wniosek, że robisz się coraz miększy, przynajmniej politycznie. Od popierania rewolucji czy nawet dyktatury proletariatu przeszedłeś do marzenia o „społeczeństwie przyjemnie wyalienowanym”.

Jestem raczej twardszy niż kiedykolwiek. Jestem jeszcze bardziej pesymistyczny i radykalny niż kiedyś, więc z tej trójki wybieram oczywiście ostatnią wersję. Uważam, że mamy cały ciąg antagonizmów i zagrożeń – ekologia, biogenetyka, własność intelektualna – z którymi nie da się nic zrobić w ramach liberalno-demokratycznego kapitalizmu. Jednocześnie jestem świadomy, że rozwiązania z XX wieku (państwowy socjalizm, socjaldemokratyczne państwo dobrobytu, lokalna demokracja bezpośrednia) już nie działają. Co robić zatem?

Ale jak jesteś w stanie pogodzić to z głoszoną przez ciebie wiernością europejskiemu dziedzictwu emancypacyjnemu?

W swoich Uwagach o pojęciu kultury T.S. Eliot zauważył, że są takie momenty, gdy jedynym wyborem, przed jakim stajemy, jest ten między sekciarstwem a utratą wiary, gdy jedynym sposobem na to, by utrzymać religię przy życiu, jest dokonanie sekciarskiego rozłamu. Dziś to nasza jedyna szansa: tylko oddzielając się w ten sposób od gnijącego trupa starej Europy, możemy utrzymać przy życiu europejskie dziedzictwo tego, co Etienne Balibar nazywa egaliberté. Mówiąc w skrócie, jeśli wyłaniający się Nowy Porządek Światowy jest naszym niepodlegającym negocjacjom przeznaczeniem, Europa jest zgubiona, więc jedynym rozwiązaniem jest podjęcie ryzyka i przełamanie tej klątwy. Dziś bardziej niż kiedykolwiek potrzebujemy wierności emacypacyjnemu rdzeniowi europejskiego dziedzictwa. Przestraszeni liberałowie powinni odrobić zatem taką oto lekcję: tylko bardziej radykalna lewica może dziś zachować to, co warte zachowania z liberalnego dziedzictwa.

Rozumiem, o co ci chodzi, ale kiedy słyszę o radykalnej lewicy, widzę gości, którzy mieszają politykę z moralizowaniem i wykluczając wszelkie kompromisy, pozbawiają się jakiegokolwiek wpływu. Czy nie wydaje ci się, że potrzebujemy raczej heretyków niż sekciarzy?

Nie wydaje mi się, żeby wybór między moralnym puryzmem sekciarzy a pragmatycznym duchem kompromisu był wyborem prawdziwym. Wygląda on raczej następująco: albo pozostaniemy w Fukuyamowskich ramach liberalno-demokratycznego kapitalizmu i będziemy tylko próbować uczynić go bardziej znośnym (w efekcie zamiast starej utopii socjalizmu z ludzką twarzą, będziemy pracować nad globalnym kapitalizmem z ludzką twarzą), albo zaakceptujemy fakt, że antagonizmy, z którym się dzisiaj mierzymy, nie dają się rozwiązać w tych ramach.

Co więcej, sądzę, że dziś polityka głównego nurtu ma skłonność do mylenia polityki z bezwzględną amoralnością i pozbawionym jakichkolwiek zasad oportunizmem – kiedy tylko słyszę w naszych mediach słowa takie jak „demokracja” czy „prawa człowieka”, robi mi się niedobrze.

Wszystkie rosnące mocarstwa, jak choćby BRICS, są bardzo silnymi państwami, które sprawują staranną kontrolę nad gospodarką. Już sam fakt, że państwa te nie są tak zależne od rynków, brzmi obiecująco, nie musi to jednak dotyczyć demokracji. A jednak w ich przypadku dalej mówimy o kapitalizmie i nie możesz twierdzić, że to ten sam kapitalizm, o którym myślał Fukuyama.

11 września 2001 to był koniec snu Fukuyamy o globalnej demokracji liberalnej, ale na poziomie gospodarki kapitalizm zatriumfował na całym świecie – dawne kraje Trzeciego Świata, które go przyjęły, rozwijają się w spektakularny sposób. Masa kulturowej różnorodności jest podtrzymywana przez faktyczny uniwersalizm globalnego kapitału. A ten nowy globalny kapitalizm funkcjonuje nawet lepiej, jeśli jego politycznym dopełnieniem są tak zwane azjatyckie wartości. Globalny kapitalizm nie ma żadnych problemów z dostosowaniem się do wielości lokalnych religii, kultur czy tradycji. Zatem okrutna ironia antyeurocentryzmu polega na tym, że w imię antykolonializmu krytykuje się Zachód w tym samym historycznym momencie, gdy globalny kapitalizm już nie potrzebuje europejskich wartości, by płynnie funkcjonować, i radzi sobie całkiem dobrze z autorytarną „inną nowoczesnością”. Mówiąc w skrócie, potępia się europejskie wartości dokładnie w momencie, gdy wiele z nich (egalitaryzm, prawa podstawowe, państwo opiekuńcze…) po krytycznej reinterpretacji może posłużyć jako broń przeciwko kapitalistycznej globalizacji.

Czy do tego europejskiego dziedzictwa, które warto chronić, zaliczasz też demokrację?

To zależy, co masz na myśli, używając tego mocno nadużywanego określenia – tu jestem leninistą, to zawsze kwestia „konkretnej analizy konkretnej sytuacji”. Myślę, że porozumienia takie jak np. TISA są idealnym wskaźnikiem tego, w jakim miejscu się znajdujemy, jeśli chodzi o demokrację. Kluczowe decyzje dotyczące naszej gospodarki są negocjowane i wprowadzane w życie w tajemnicy, poza naszym oglądem, bez publicznej debaty i tworzą ramy dla nieograniczonych rządów kapitału. Tym samym przestrzeń dla decyzji demokratycznie wybranych politycznych przedstawicieli jest mocno ograniczona, a polityka zajmuje się w coraz większym stopniu sprawami, które dla kapitału są obojętne (jak choćby wojny kulturowe).

Jednak większość z nas, żyjących w liberalnych demokracjach, wciąż postrzega siebie jako wolnych obywateli…

Tu raz jeszcze warto powtórzyć złowieszcze Leninowskie pytanie: „Wolność dla kogo? By robić co?”. Odkąd w naszym społeczeństwie wolny wybór został wyniesiony do rangi wartości najwyższej, kontrola społeczna i dominacja nie mogą już jawić się jako ograniczające wolność podmiotu – muszą pojawiać się pod przykrywką doświadczania siebie jako wolnej jednostki (i tym samym podtrzymywać swoją władzę). Istnieje wiele form tego, jak ta niewola prezentuje się jako swoje przeciwieństwo: kiedy pozbawia się nas powszechnej opieki zdrowotnej, wmawia się nam, że właśnie dostajemy nową wolność wyboru (tego, gdzie będziemy się leczyć). Kiedy nie możemy już liczyć na długoterminowe zatrudnienie i co parę lat musimy szukać kolejnej niepewnej pracy, wmawia się nam, że otrzymujemy możliwość wynalezienia siebie na nowo i odkrycia nowych nieoczekiwanych zdolności, które kryły się gdzieś w głębi naszej osobowości. Kiedy musimy płacić za edukację naszych dzieci, wmawia się nam, że staliśmy się „przedsiębiorcami naszego «ja»” i działamy niczym kapitalista, który musi wybrać, jak zainwestuje posiadane (albo pożyczone) zasoby – w edukację, zdrowie czy podróże? Bezustannie bombardowani narzuconymi nam „wolnymi wyborami”, zmuszeni do podejmowania decyzji, do których nie jesteśmy zazwyczaj odpowiednio wykwalifikowani (lub nie jesteśmy dostatecznie poinformowani), w coraz większym stopniu doświadczamy naszej wolności w jej prawdziwej postaci: jako brzmienia, które uniemożliwia nam prawdziwy wybór zmiany.

Bądźmy szczerzy, czy my naprawdę lubimy wybierać? Te wszystkie towary w hipermarketach, kanały telewizyjne, hotele, polityków…

Prawda jest bardzo smutna. W wielkich kwestiach, które naprawdę mają znaczenie, nie lubimy wybierać, wolimy mieć pozór wyboru, ale jednocześnie chcemy, żeby ktoś nam powiedział, co wybrać. Jeśli chodzi o wybory osobiste, wyobraźmy sobie samotną matkę z dwójką małych dzieci – nazwijmy ją Zofia. Zofia chce dla swoich dzieci wszystkiego co najlepsze, ale ponieważ brakuje jej pieniędzy, musi dokonywać trudnych wyborów: tylko jedno może wysłać do dobrej szkoły – które wybierze? Czy zorganizuje im fajne wakacje w lecie, kupi każdemu komputer – czy raczej zapewni im lepszą opiekę medyczną? Choć jej wybór nie jest tak trudny i brutalny jak wybór Zofii ze znanej powieści Williama Styrona, gdzie musi ona wybrać, które dziecko ocalić z komory gazowej, to biegnie tymi sami ścieżkami i z pewnością wolałbym żyć w społeczeństwie, które pozbawiło by ją tej wolności wyboru.

Ten paradoks być może pozwoli nam też rzucić nieco światła na nasze obsesyjne zainteresowanie tym, co teraz dzieje się na Ukrainie czy nawet zainteresowanie postępami ISIS w Iraku, czemu tak wiele uwagi poświęcają media (które akurat o sprawach w rodzaju TISA wymownie milczą). Tym, co fascynuje Zachód nie jest to, że ludzie w Kijowie powstali w imię mirażu europejskiego stylu życia, ale to, że powstali i próbowali wziąć swój los w swoje ręce. Działali jako polityczny podmiot radykalnej zmiany – coś, czego jak pokazują negocjacje w sprawie TISA, my na Zachodzie wybrać nie możemy.

To prowadzi nas do tematu ukraińskiego – czy zgadzasz się, że wielu z zachodnich lewicowców odgrywa smutną rolę pożytecznych idiotów Putina?

Jako stary lewicowiec chciałbym najpierw pozwolić sobie na ogólną uwagę dotyczącą Ukrainy. Było coś bardzo ironicznego w obserwowaniu, jak Ukraińcy obalają pomniki Lenina, zaświadczając tym samym o swojej woli narodowej suwerenności. Złotym wiekiem ukraińskiej tożsamości narodowej nie była bowiem carska Rosja (gdzie dążenie narodowe Ukraińców były raczej dławione), ale pierwsza dekada Związku Radzieckiego, kiedy to wykształtowała się w pełni narodowa tożsamość Ukraińców.

Może to była dobra dekada dla ich narodowej tożsamości, ale dla ich dobrobytu chyba najgorsza. Najlepszym czasem do powstania ich narodowej tożsamości były raczej austriackie rządy przed rokiem 1918. Sowietom Ukraińcy mogą być wdzięczni wyłącznie za granice po 1945 roku, które teraz siłą kwestionuje Putinowska Rosja.