Edytorial

PREZENTACJE

Jarosław Suchan,
Atlas nowoczesności

Atlas nowoczesności,
Kolekcja sztuki XX i XXI wieku

Muzeum

Autonomia

Kapitał

Eksperyment

Propaganda

Postęp

Miasto

Maszyna

Norma

Tradycja

Ja

Emancypacja

Rewolucja

LEKCJA INTERPRETACJI

Piotr Graczyk,
Sala Neoplastyczna w Łodzi

Jakub Woynarowski,
Taksydermia

Marek Chlanda,
Uwagi na temat Sali Neoplastycznej

Piotr Bosacki,
Krótko o unizmie Władysława Strzemińskiego

Marek Sobczyk,
Trzy do pięciu do ośmiu...

ESEJE

Robin Mackay,
Nick Land – antyhumanistyczny eksperyment

Nick Land,,
ztuka jako rebelia. Zagadnienie estetyki u Kanta, Schopenhauera i Nietzschego

Nick Land,
Ze śmiercią w aliansach. Uwagi o Tanatosie i produkcji pragnień

Piotr Graczyk,
Nick Land i hiperprawica deleuzjańska

Alphonso Lingis,
Społeczeństwo rozczłonkowane

Suhail Malik,
Powód, by zniszczyć sztukę współczesną

Boris Groys,
Poza różnorodnością: kulturoznawstwo i jego postkomunistyczny Inny

Boris Groys,
Sztuka w epoce biopolityki: od dzieła sztuki do dokumentacji sztuki

Boris Groys,
Towarzysze czasu

Svetlana Boym,
Anioł historii. Nostalgia i nowoczesność

Barbara Markowska,
Sztuka jako pole walki

Daniel Muzyczuk,
Torpeda i jej ogon

Alberto Toscano, Jeff Kinkle,
Granice znanego świata, czyli propozycja nowego spojrzenia na mapowanie poznawcze

Peter Osborne,
Gdziekolwiek albo wcale

ARCHIWUM FILOZOFII POLSKIEJ

Mateusz Werner,
Sześć własności awangardy

Stefan Morawski,
O słabościach praxis neoawangardowej i niedostatkach teorii awangardy

ANTYKWARIAT

Georges Didi-Huberman,
Tragedia kultury: Warburg i Nietzsche

RECENZJE I POLEMIKI

Henryk Izydor Rogacki,
Prelekcje nowojorskie, czyli Wykłady o Shakespearze W.H. Audena

Irena Księżopolska,
Bostończycy: kuszenie ofiarą

SUMMARY

NOTY O AUTORACH

Nasze e-booki

W następnym numerze Kwartalnika „Kronos”

Przypisy

Karta redakcyjna

EDYTORIAL

Jeśli wszelka ekonomia jest ekonomią czasu (odczuwania, rozumienia, mierzenia, dzielenia, wypełniania i zabijania czasu) – to wszelka historia jest historią abstrakcji. Czym bowiem jest abstrakcja? Wymienialnością jednych rzeczy na inne: coś konkretnego, co miało własne imię, miejsce, czas i sens, pod wpływem abstrakcji staje się pewnym x – gatunkiem, rodzajem albo innego typu zmienną, którą można się posłużyć w całkiem nowy sposób. Klasyczny przykład znany z literatury: Odyseusz samego siebie nazywa „nikim”, dzięki czemu jest w stanie pokonać Polifema, niezdolnego myśleć abstrakcyjnie; co prawda wcześniej już pozbawił go jedynego oka, ale dopiero teraz staje się dla niego niewidzialny również w sensie intelektualnym. Abstrakcja jest więc wymianą rzeczy na znaki (w miejsce żywego, jadalnego Odysa – niejadalne słowo, ogólne pojęcie, abstrakcyjna kategoria, oznaczenie ilościowe, miara wartości: „nikt”). Wymiana rzeczy na znaki (przykład z początku Dociekań Wittgensteina: pięć czerwonych jabłek za świstek z napisem „5 czerwonych jabłek”) – to tyle co język. Język jest zaś wehikułem koniugacji, daje możliwość wymiany czasu na czas (teraz ty bierzesz świstek i idziesz po jabłka, a ja obiecuję ci, że dam ci później jedno z nich). Tylko dzięki koniugacyjnej maszynie języka człowiek stał się zwierzęciem zdolnym do składania obietnic (nie może tego przeboleć jeden z autorów niniejszej edycji „Kronosa”, Alphonso Lingis, barwna postać amerykańskiej fenomenologii stosowanej, po raz pierwszy tłumaczony na polski).

Historia abstrakcji polega na postępującym uniezależnianiu się rzeczy od ich pierwotnego kontekstu (miejsca, czasu, sensu): drzewo ścięte i wywiezione z lasu staje się papierem albo masztem okrętu, albo ołówkiem, człowiek odłączony od rodziny, szczepu, wioski staje się mieszkańcem miasta, pracownikiem lub pracowniczką wykonującą dla zarobku abstrakcyjne, pozbawione namacalnego sensu czynności, składające się na niewyobrażalnie złożoną całość gospodarczą. Nie pasuje już do niego pojęcie indywiduum i odpadają odeń imiona własne. Jako pracownik lub pracowniczka jest tylko nieznacznym trybikiem większej całości (panem Goladkinem z Sobowtóra Dostojewskiego wchodzącym na miejsce Odyseusza) i dopiero zbiór takich trybików składa się na nowego typu indywidualność: markę towarową. „W społeczeństwie burżuazyjnym kapitał posiada samodzielność i indywidualność, podczas gdy pracująca jednostka jest pozbawiona samodzielności i indywidualności” – pisali Marks i Engels w Manifeście komunistycznym. Pracownik jest bytem podindywidualnym i nie ma imienia; otrzymująca zapłatę i występująca jako konsument jednostka ma jednak na imię Legion i staje się bytem ponadindywidualnym, nieomal nadczłowiekiem: może kupić dowolne oznaki indywidualności (oczywiście na miarę swoich zdolności nabywczych), może przyswoić sobie wszelkie dostępne na rynku miejsca i czasy. Kierować będzie się przy tym pragnieniami, snami, marzeniami, kompleksami i lękami, których forma – zbiorowa nieświadomość – nie jest już niczym „spontanicznym” ani „naturalnym”, ale pracowicie wytworzona została w godzinach pracy, coraz bardziej zlewających się jednak z godzinami konsumpcji. Zarówno bowiem „w pracy”, jak i „podczas konsumpcji” stawką okazuje się pewnego rodzaju kształt indywidualności, który zyskać może uznanie na takim czy innym rynku. Wytwarzaniem markotwórczych pragnień zajmują się „ideologiczne laboratoria”, w których, jak pisze Rem Koolhaas w Mieście uwięzionego globu: „nauka, sztuka, poezja i różne formy szaleństwa rywalizują [...] w idealnych warunkach o to, która z nich sprawniej wymyśli, zniszczy i odbuduje świat zjawiskowej Rzeczywistości”. Czy koolhaasowskim „miastem uwięzionego globu” nie jest po trosze także niniejsze wydanie „Kronosa”? Każdy tekst stanowi w nim fragment ideologicznego laboratorium, w którym pracuje się nad zjawiskową Rzeczywistością sztuki. To, czemu laboratoria te nie podarują imienia, nie jest rzeczywiste, staje się niczym. Kapitalizm jest tym stadium rozwoju abstrakcji, w którym główny środek wymiany – pieniądz, ilościowy szkielet języka (dokonujący nieskończonych operacji na tłumie podindywidualnych jednostek, które same z siebie nie są „nikim” – na tłumie „panów Goladkinów”) – uniezależnia się od wszystkich pozostałych czynników i zdobywa nad nimi przewagę o wymiarze ontologicznym, decydującym o istnieniu i nieistnieniu. Prowadzi to do bezprecedensowej koncentracji i rozwoju sił technologicznych (czas i przestrzeń ulegają kapitalizacji – traktują o tym teksty Petera Osborne’a i Alberta Toscano) – a zarazem siły te uwalnia spod jakiejkolwiek kontroli i nadaje im kolosalną moc niszczącą.

W eseju Freuda Poza zasadą przyjemności czytamy o nerwicy urazowej jako „stanie, w jaki popadamy, kiedy znajdziemy się w obliczu niebezpieczeństwa, na które nie jesteśmy przygotowani”. Nerwica urazowa to inne imię nowoczesności, czasu wojen światowych, totalitaryzmów i technik masowej zagłady. Tym, na co nie jesteśmy i nie możemy być przygotowani, nie jest jednak jakaś obca, wroga ludzkości potęga, ale my sami jako zwierzęta mówiące, to znaczy podłączone do rozpędzającej się maszyny abstrakcji (maszyny rozdrabniającej i scalającej człowieczeństwo w ciągle nowy sposób; dzielącej pracowników na abstrakcyjne cząstki w organizmach wytwarzających marki towarowe, a potem schizoidalnie zwielokrotniającej indywidualności konsumentów za pomocą marzeń wytworzonych w „laboratoriach ideologicznych”).

Tylko w kontekście przyspieszającej pracy abstrakcji zrozumieć można sztukę nowoczesną – a więc sztukę epoki kapitalizmu. W niniejszym numerze „Kronosa”, zatytułowanym Odbudowa nowoczesności, a przygotowanym we współpracy z Muzeum Sztuki w Łodzi, pokazujemy, do jakiego stopnia spór o sztukę nowoczesną stał się ośrodkowym sporem o sens naszych czasów.

Czy wypowiadając nerwicę urazową nowoczesnej abstrakcji, sztuka dzisiejsza – idąc śladem mistrzów modernizmu, takich jak Lukács, Adorno i Benjamin (ale też Heidegger, rewolucyjni konserwatyści niemieccy albo Gómez Dávila) – głosić powinna tęsknotę za utopijnym i paradoksalnym stanem człowieczeństwa przedabstrakcyjnego? Prostować ścieżki człowiekowi, który znowu wiedzieć będzie, kim jest i skąd pochodzi, a zatem zdobyć może kontrolę nad tym, dokąd zmierza? Czy da się zachować modernistyczną wiarę w to, że nad abstrakcją można zapanować, albo chociaż – wypowiadając jej prawdę – zakwestionować jej konieczność? Jest to wiara w możliwość spoczywania lwa obok jagnięcia, rynkowej indywidualności obok zakorzenienia w kontekście; abstrakcyjnego języka obok jednostkowego cielesnego bytu. A może przeciwnie, należy pozbyć się złudzeń i zahamowań i w pełni utożsamić z pracą abstrakcji, jak doradza Nick Land? Jednak praca ta – współczesny kapitalizm – nie jest już niczym ludzkim, ale raczej rozpętaną, niszczącą potęgą twórczości, technologicznym Dionizosem. Nie pozwala ona na istnienie żadnych miar wobec niej zewnętrznych, z jej perspektywy niewytłumaczalne okazują się nie tyle Szoah, Gułag i nowoczesne wojny, ile raczej to, dlaczego należałoby się nimi w ogóle przejmować. Niemożliwy anachronizm człowieczeństwa czy technologiczny Dionizos abstrakcyjnego kapitalizmu? Oto Scylla i Charybda nowej sztuki.

Piotr Graczyk

Redaktor

Rem Koolhaas, Madelon Vriesendorp, City of the Captive Globe, 1972

Joseph Beuys, Documenta 1972

.

Dla nas, byłych mieszkańców nowoczesnej Utopii, ta alternatywa rysuje się jednak nieco inaczej. Jak zauważył Boris Groys, w świecie postsowieckim „modernizm to cecha przyszłości socjalistycznej, która obecnie przynależy do przeszłości, zamiast być częścią przeszłości kapitalistycznej, która jest teraz przyszłością” (Poza różnorodnością). Ta właśnie lokalna osobliwość może tłumaczyć opór, jaki napotyka dziś w Polsce dziedzictwo modernizmu, przeżywane tu jako ruina przyszłości. Komunizm wszak – dowodzi Groys – „był pierwszą nowoczesną cywilizacją, która uległa zagładzie historycznej”. Czas ulega zakrzywieniu, proces abstrakcji nie zgadza się z lokalną chronologią. Butelka Coca-Coli Andy Warhola z galeryjnej gabloty wraca na półkę supermarketu! Globalny rynek tożsamości kulturowych z radością wita w swej ofercie uciekinierów z Utopii, gwałtownie klecących swą nowiutką „tradycyjną” formę z „zapamiętanych” resztek. Tak kończy się sowiecki „koniec historii” i zaczyna „wschodnioeuropejski nacjonalizm”.

Przenikliwa diagnoza Groysa wymaga wszelako znaczącej poprawki, jeśli miałaby odnosić się także do sytuacji w Polsce. Sens tej poprawki wyznacza Sala Neoplastyczna i jej symboliczne miejsce w dziejach tutejszej, tożsamościowej formy. Lekcja interpretacji w niniejszym „Kronosie” poświęcona została właśnie takiemu pytaniu: co mówi do nas dzisiaj Sala Neoplastyczna i teoria unizmu Władysława Strzemińskiego? Odpowiedzi poszukują artyści – Jakub Woynarowski, Marek Chlanda, Piotr Bosacki i Marek Sobczyk. Odsłania się przed nami także inny trop. W dziale Prezentacje umieszczamy Atlas nowoczesności – nową koncepcję stałej kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi, inspirowaną m.in. Atlasem Mnemosyne Aby Warburga, który – jak pisze w autorskiej eksplikacji Jarosław Suchan – „odrzuca chronologię jako metodę organizacji materiału i nadawania mu sensów, odrzuca również inne racjonalnie umotywowane formy klasyfikacji. Zamiast nich proponuje radykalny montaż – synchroniczne zestawienie, w którym o lokalizacji dzieł i ich usytuowaniu względem siebie nie przesądzają ani czas, ani miejsce powstania, ani formalne podobieństwo, a jedynie decyzja badacza otwierającego się na pracę własnej pamięci”.

Czy zbliży nas to do odpowiedzi na pytanie o partykularną właściwość polskiej nowoczesności i czy w ogóle możemy o czymś takim mówić? Jakub Woynarowski nie ma wątpliwości: „Łódzka realizacja przypomina w gruncie rzeczy duchampowskie »muzeum w walizce«, stworzone ex post. Mocny sygnał z dala od źródła zamienia się w kolonialne echo – w efekcie Sala Neoplastyczna ma tyle wspólnego z willą Schrödera w Utrechcie co pałac Poznańskiego z wenecką biblioteką Sansovina; w przemysłowej Łodzi neorenesansowa architektura jest równie obca jak sztuka neoplastyczna”. W głębszym sensie pytanie o lokalny koloryt tej nowoczesności jest pytaniem o radykalizm jej części niszczycielskiej, zwróconej przeciw „tradycji” – niezbędny do tego, aby skutecznie „zacząć wszystko od nowa”, jak pisze Svetlana Boym, i stworzyć „nowy świat”. Pytanie brzmi zatem: czy nowoczesność niosła ze sobą odpowiedź na polski problem, czy też odwrotnie – wyzwolenie się z polskości stanowiło integralną część tego projektu i warunek jego powodzenia? W Polsce – to kwestia historyczna – odrzucenie własnej tożsamości odbywa się zawsze w atmosferze apostazji, stąd polityczna dwuznaczność radykalnej nowoczesności i stąd właśnie dziwaczna alternatywa: nowoczesność albo polskość. Lepiej można zrozumieć tę opozycję dopiero w świetle bluźnierczej tezy Borisa Groysa o socrealizmie jako ostatecznym spełnieniu postulatów sowieckiej awangardy (Stalin jako totalitarne dzieło sztuki). Chociaż I Wystawa Sztuki Nowoczesnej pięćdziesiąt lat później, pionierska prezentacja w Galerii Starmach z 1998 roku, otwierała możliwość takiej interpretacji, to jednak historia polskiej awangardy do dziś broni się przed tą perspektywą, pielęgnując raczej legendę ostrego dualizmu.

Przyjrzyjmy się jeszcze przez chwilę fotograficznemu kolażowi Janusza Marii Brzeskiego z cyklu Dwie cywilizacje (1933). Czy rzeczywiście antagonizm greckich ruin i szybującego podniebnie aeroplanu trafnie oddaje sytuację polskich nowoczesnych? Z nieszczerości tej metafory bierze swój początek trwająca do dziś komedia pomyłek.

Mateusz Werner

Redaktor

Numer został przygotowany we współpracy z Muzeum Sztuki w Łodzi. Ze strony Muzeum w pracach redakcyjnych uczestniczyli Daniel Muzyczuk i Jarosław Suchan.

Janusz M. Brzeski, Dwie cywilizacje, 1933

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji kwartalnika

NASZE E-BOOKI

TEOLOGIA NIEMIECKA

Teologię niemiecką warto wziąć do ręki nie tylko po to, aby poszerzyć wiedzę z zakresu dziejów (niemieckiego) Ducha. Warto ją czytać dla niej samej, bo jest to doprawdy książka niezwykła. Jest to dzieło uniwersalne, zdolne zaspokoić potrzeby zarówno czytelnika zaawansowanego w refleksji i spekulatywnej lekturze, jak i tego, kto po lekturę taką sięga sporadycznie i nastawiony jest na jasne wskazówki i spostrzeżenia. Odwołując się do języka zupełnie innej tradycji duchowej, można powiedzieć, że niniejszy traktat jest lekturą obowiązkową dla każdego, kto pragnie wyzwolić się z iluzji „ja”, aby zanurzyć się w wyzwalającym, bezpośrednim doświadczeniu Istnienia.

WASILIJ ROZANOW,
OPADŁE LIŚCIE

Miłość ta, naprawdę martwa, nigdy się nie odrodzi... Dlatego przed jej (całkowitym) końcem wybuchają zdrady będące ostatnią nadzieją miłości: nic tak nie oddala od siebie kochanków (nie tworzy różnicy), jak zdrada któregoś z nich. Ostatni nie starty jeszcze ząb – rozrasta się, i wówczas zahacza o niego ząb przeciwległy. Ruch znowu jest możliwy, ruch jest – choćby znikomy. W ten sposób zdrada staje się samouzdrowieniem miłości, jej „reperacją”, „łatą” na tym, co zużyte i zmurszałe. Nierzadko „nadpęknięta” miłość na skutek zdrady rozpala się możliwym jeszcze dla niej płomieniem i tworzy względne szczęście do końca życia. Podczas gdy bez „zdrady” kochankowie albo członkowie rodziny odpadliby od siebie z obojętnością, odsunęli się, rozwalili; umarli ostatecznie.

Rosyjskie życie jest i brudne, i słabe, ale jakoś miłe.

ERNST JÜNGER,
PRZYBLIŻENIA. NARKOTYKI I UPOJENIE

Usłyszałem szum morza i rozpocząłem wędrówkę. Obrazy były mocne i bezpośrednie: pozbawione refleksji. Do tej pory lśniły jak światło w lustrze – teraz widziałem samo światło, i to bardzo blisko. Oddech był szybszy, energiczniejszy. Każde tchnienie jest rozkoszą; tu sobie to uświadomiłem. Czułem je jako łagodny dotyk przepony. Ten dotyk był rytmiczny, był ruchem wahadła, które głaskało, ocierało się, delikatnie gubiąc się następnie w bardzo dalekim odchyle. Wróciło i znów się otarło, nieco głębiej i pieszczotliwiej. Kontynuowałem wędrówkę po ziemi, słyszało się szelesty; to było rozkoszne, przyjemne.

HANNAH ARENDT,
PISMA ŻYDOWSKIE

Dawniej, gdy Żydzi nie mieli swego państwa, byli z tego powodu znienawidzeni przez obcy im świat. Dziś odczuwają ten sam rodzaj nienawiści właśnie dlatego, że udało im się z sukcesem takie państwo stworzyć. Circulus vitiosus. Myliłby się jednak ten, kto ograniczałby syjonizm wyłącznie do ideowego zaplecza państwa stanu wyjątkowego. Syjonizm pozostawił po sobie piękną ideę kibucu, w którą umiał tchnąć życie. Inną jego trwałą zdobyczą jest Uniwersytet Hebrajski, stanowiący kulturalną oazę w państwie znajdującym się w połowie drogi między Jerozolimą a Lacedemonem. O tym wszystkim w pasjonujący sposób pisze w swoich Pismach żydowskich Hannah Arendt.

PIER PAOLO PASOLINI,
PO LUDOBÓJSTWIE. ESEJE O JĘZYKU, POLITYCE I KINIE

Zniszczenie wartości w dzisiejszym społeczeństwie włoskim prowadzi bez masowych rzezi i rozstrzeliwań do likwidacji szerokich obszarów społeczeństwa. W Manifeście Marksa znajduje się fragment opisujący ludobójstwo dokonane na określonych warstwach klas uciśnionych, w pierwszym rzędzie nie robotników, ale lumpenproletariuszy czy pewnych ludów kolonialnych. Dzisiaj Włochy przeżywają to zjawisko dramatycznie: szerokie rzesze, które pozostały poza historią – historią burżuazyjnej dominacji – podlegały temu ludobójstwu, czyli asymilacji do stylu i jakości życia burżuazji

KRZYSZTOF MICHALSKI,
ZROZUMIEĆ PRZEMIJANIE

Jaki cel może mieć dla myśliciela dialog z cieniami przeszłości, refleksja nad dziejami myśli? Znalezienie wśród gmatwaniny prowadzących na manowce ścieżek jednej prostej, wiodącej wprost ku prawdzie? Ale wtedy szukający musiałby już zająć punkt widzenia umożliwiający mu wprowadzenie porządku w dotychczasowy bałagan, musiałby stanąć ponad dziejami błąkającej się myśli, posiadać prawdę. Ale czy prawdę można „posiąść”? Czy jest ona problemem, o którego rozwiązanie można się starać, aż wreszcie pewnego dnia się je osiągnie? Czy nie jest raczej dana nam jako zagadnienie i tylko w ten sposób?

JAN TOKARSKI,
CZAS ZWYRODNIAŁY

Gniew utracił dziś swój polityczny wymiar. Rewolucja – ukochany polityczny fetysz nowoczesności – stała się niemożliwa. Gdy ktoś wznosi ją dziś na swój sztandar, możemy być pewni, że chodzi mu o zabawę. Jest to rekwizyt, po który chętnie się sięga; kostium, w który przyjemnie jest się odziać, żeby poudawać, że dostępne jest nam wciąż to, co jest dla nas już niedostępne właśnie – bycie bohaterem na arenie Historii. Możliwość radykalnego buntu jest dla nas zamknięta, bo dzisiejszego gniewu nic już nie łączy z nadzieją na jakąś radykalną polityczną zmianę. A gniew bez nadziei to tylko pobrzękujący głucho resentyment, to autyzm wściekłości.

PIOTR NOWAK,
HODOWANIE TROGLODYTÓW

Istnieją co najmniej dwa niejawne cele reformy Uniwersytetu. Pierwszym jest odciągnięcie młodych, zdolnych ludzi od pracy intelektualnej – od czytania książek, pisania, wykładania – na rzecz quasi‐biznesowej działalności sprowadzającej się do pozyskiwania pieniędzy dla przedsiębiorstwa zwanego dawniej Uniwersytetem. Cel drugi jest bardziej demoniczny i zgadza się z kierunkiem zmian mających charakter globalny – jest nim konsekwentne osłabianie instynktu wolnościowego, polegające na stwarzaniu dobrych warunków do wymiany wolności akademickiej (wolności tout court) na dobra materialne.

KS. STANISŁAW CHOŁONIEWSKI
FILOZOFIA ANTYSALONU. WYBÓR PISM

Okropny to był próg do przestąpienia. Wszakże wahanie się w tak ciężkim położeniu jeszcze mi się przykrzejszym wydało. Porywam więc świecę – i wchodzę. Za mną drudzy. Wszędzie cichość wielka. Rzucam okiem po pokoju – wszędzie dość porządnie – nic w tym pomieszkaniu śmierci nie zdawało się zapowiadać gwałtownej jej ofiary. Tylko jeden zakątek, gdzie łóżko stało... ach! straszny to zakątek!... będę go długo pamiętał. Na koniec trzeba było i do niego przystąpić... Leżał na łożu Jan Potocki w szlafroku, obrócony niby twarzą do muru. Położenie jego ciała było tak spokojne, jakby człowieka głęboko uśpionego – żadnego nie było widać konwulsyjnego rzutu członków. Ręce przed sobą miał niby od niechcenia rozwarte, obok nich złowróżbny pistolet na pościeli, w części rozerwany. Przystąpił także ze świecą Konstanty i szuka oblicza – ale tego ani śladu nie było. Całe wysadzone zostało na miazgi potężnym strzałem i tylko tylni czerep głowy z mózgiem drgającym, jakby naczynie jakie garncarskie strzaskane, ukazał się przed oczy. Po ścianie, po posadzce, wszędzie wkoło nas było pełno mózgu. W mózgu Potockiego jednemu z nas noga się poślizgnęła. Abominatio desolationis!!! (ks. Stanisław Chołoniewski)

FRANZ OVERBECK
FINIS CHRISTIANISMI. WYBÓR PISM

Chrześcijaństwo stało się czymś innym, niż było pierwotnie. Bez względu na to, jak bardzo współczesność ceni je za usługi oddawane jej w dążeniu do ziemskich celów, takie chrześcijaństwo wtopione całkowicie w cele doczesności, chrześcijaństwo, z którym, jak sądzimy, dobrze nam na ziemi, nie jest już tym, czym było ono, gdy przepełniało nas życiem innego świata. Jednak to archetypalne chrześcijaństwo nie przetrwało długo. Pierwsi chrześcijanie sądzili bowiem, że tylko przez krótką chwilę będą musieli żyć wraz ze światem. Nie wyobrażali sobie, by ich żarliwa wiara mogła posłużyć za eliksir życia podtrzymujący istniejący świat.

JONATHAN LEAR
NADZIEJA RADYKALNA. ETYKA W OBLICZU SPUSTOSZENIA KULTUROWEGO

W dzisiejszych czasach narasta poczucie kruchości cywilizacji jako takich. Przeróżne wydarzenia na całym świecie – ataki terrorystyczne, gwałtowne przewroty społeczne, a nawet klęski żywiołowe – budzą w nas niepokojąco złowrogie odczucie. Czujemy je, ale nie potrafimy dać mu właściwej nazwy. Podejrzewam, że właśnie to poczucie rodzi tak powszechną nietolerancję, której doświadczamy wszędzie dookoła, i mam tu na myśli wszystkie stanowiska w politycznym spektrum. Wydaje nam się, że jeśli nie będziemy z całą mocą bronić własnego sposobu patrzenia na świat, to ów sposób może się rozpaść. Może gdybyśmy potrafili dać temu poczuciu kruchości i zagrożenia jakąś nazwę, nauczylibyśmy się tym samym lepiej z nim żyć (Jonathan Lear).

KATASTROFIZM OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

Dla polskich diagnoz kryzysu kultury i wieszczenia grożącej jej katastrofy punktem odniesienia i źródłem inspiracji nie były wyłącznie lektury pism zachodnich myślicieli czy obserwacje i analizy współczesnego stanu kultury europejskiej. Było nim także – czy nawet przede wszystkim – zderzenie z doświadczeniem historycznym rewolucji bolszewickiej i wojny 1920 roku. Było to zderzenie optymizmu i radości z odzyskanej po 123 latach niepodległości państwowej z zagrożeniem obecnym u granic, niesionym przez wieloletniego zaborcę, ale z zagrożeniem pojmowanym jako uniwersalne, ogólnoeuropejskie, a nie tylko lokalne, międzypaństwowe.

KRONOS 4/2013
FINIS CHRISTIANISMI

Czym jest chrześcijaństwo? Jaki jest jego sens i znaczenie? Pytanie ważne nie tylko dla chrześcijanina – który powinien wiedzieć, w co wierzy – lecz także, a może przede wszystkim dla ateisty. Ateizm nie jest bowiem zjawiskiem pierwszym. Pojawia się zawsze po stuleciach religii. Jeśli przyjrzeć mu się uważnie, patrząc na jego historyczny rozwój – na nabierającą coraz większego rozpędu dechrystianizację Europy – to widać wyraźnie, że przychodzi on z wnętrza religii, że opiera się na jej pojęciach i wyobrażeniach, czyniąc swym wehikułem jej wartości i sposoby życia.

KRONOS 1/2014
DOSTOJEWSKI

Śmierć czyni rzeczywistość czymś strasznym, prawa naturalne – czymś nieubłaganym. Człowiekowi ciężko jest żyć z taką wiedzą, dlatego chce ją zaczarować, zagadać. W twórczości Dostojewskiego zagaduje ją diabeł, zagadują też zwykli ludzie. Świat, powiadają, ma postać wodewilu. Bliżej mu do groteski niż do tragedii. Bawmy się zatem aż do utraty sensu i tchu, aż do otumanienia zmysłów, gdyż nawet po śmierci żadnej śmierci przecież nie ma.

KRONOS 2/2014
MESJANIZM

Mesjanizm stał się nieoczekiwanie modny. W Warszawie i Krakowie pojawiły się środowiska i czasopisma deklarujące się jako mesjanistyczne. Powód tej rezurekcji pojęciowej wydaje się oczywisty. Zapowiadany w latach 90. koniec historii okazał się iluzją, reklamowym i propagandowym kłamstwem. Naturalną reakcją na upadek tego kłamstwa są poszukiwania języka, który będzie mógł sprostać naszej nowej – historycznej – sytuacji. Kolejnym tomem naszego kwartalnika włączamy się w te poszukiwania. Sięgamy w nim do samych źródeł mesjanizmu, do Joachima z Fiore.

KRONOS 3/2014
TECHNIKA I TOTALITARYZM

Tematem numeru jest filozofia techniki, miejsce techniki w porządku ewolucji biologicznej i technologiczne podstawy współczesnych totalitaryzmów. Źródłem totalitaryzmu jest władza techniki. Konstrukcje ideologiczne (lewicowe i prawicowe, ateistyczne i religijne, socjalistyczne i liberalne) są tylko zasłoną skrywającą istotę nowego społeczeństwa, która wszędzie jest ta sama. W społeczeństwach masowych władza ma postać totalną. Ta władza w sposób totalny dezinformuje i inwigiluje swoich obywateli i w sposób masowy eksterminuje swoich przeciwników. Te społeczeństwa i ta władza są jednak możliwe tylko i wyłącznie dzięki technice, która – wyłamując się z porządku natury – zakrzywia się w figurę autoteliczną. Celem produkcji przemysłowej jest potęgowanie mocy produkcyjnych. Celem władzy jest tylko i wyłącznie dalsze potęgowanie kontroli nad człowiekiem.

KRONOS 4/2014
HEGEL, NEOKOLONIALIZM, BIOPOLITYKA

Gdzie leży Europa? Czym ona właściwie jest? Jak uchwycić duchową postać Europy, jej eidos? Jest coś bardzo atrakcyjnego w Europejczykach, co wymusza na mieszkańcach innych kontynentów respekt albo wyzwala w nich chęć europeizowania się. Husserl pisał o „wrodzonej europejskiemu człowieczeństwu entelechii”. Miał na myśli Logos – język ludzi wolnych, cywilizowanych, charakteryzujący się nastawieniem teoretycznym, zarazem dążeniem do poznawania całości świata i władania nim, do ostatecznego zapanowania nad jego materią. W naturze Europejczyka leży bowiem konkwista, zamiłowanie do podboju, pragnienie oswojenia wszystkiego, co mu się opiera, co pozostaje względem niego obce i jeszcze nie do końca poznane. Kolonializm wydaje się pierwszym określeniem nastawienia mieszkańców Europy do otaczającego ich świata. Państwa leżące na granicach Europy, Rosja i Ameryka, od których zależeć będzie przyszły kształt świata, to tylko jej przesilenie, jej wzmocniony do karykatury obraz.

KRONOS 1/2015
ŚWIĘTA WOJNA

Wiarę w rzeczywistość pozaempiryczną nasza epoka wymieniła na zmieniające się opinie, narastające wahania, sceptycyzm, obojętność, niekiedy zaś – przeciwnie – na dogmaty i teorie. Bóg nic nie jest winien człowiekowi, również człowiek pozamykał z Nim wszystkie rachunki i wyszedł wreszcie na prostą. Nauczyliśmy się żyć bez tlenu. Także w sferze ducha nie istnieją wyraźne granice oddzielające mitologię od swobodnej pracy wyobraźni: artyści grzebią się w mitach, mity z upodobaniem korzystają z artystycznego przebrania. Dlatego ten, kto chce przywrócić mitom ich siłę wyrazu, ich substancjalność, „ciało”, musi na powrót zakorzenić je nawet nie w religii, a w kulcie. Tego właśnie domaga się Oskar Goldberg – archeolog mitu, gnostyk, „biologistyczny kabalista” (wedle określenia Gershoma Scholema). „Dla nas nie ma już de facto ani grzechu, ani zła” – pisze Sergio Quinzio, którego prowokujące teksty otwierają w numerze dział „Prezentacje”. „Pseudoodkupienie właściwe czasom Antychrysta magicznie usunęło grzech. Zła nie można już dłużej traktować poważnie. To zaś, co mimo wszystko pozostaje jako niepożądane, jako bolesne, co mimo wszystko jest nadal odczuwane jako takie, uważa się za przeżytek, za relikt przeszłości, który skazany jest na wyginięcie”.

SPÓR O MESJANIZM. ROZWÓJ IDEI

Prezentowana antologia podejmuje próbę przybliżenia zjawiska intelektualnego, które stanowi niewątpliwie jeden z najbardziej znaczących i zarazem najbardziej kontrowersyjnych składników polskiego dziedzictwa narodowego. Zebrane w tomie teksty mają zróżnicowany profil ogólny – od stricte literackiego i krytycznoliterackiego, przez historyczny, społeczny, polityczny, religijny, na filozoficznym kończąc. Każdy z nich przedstawia ideę mesjanizmu w nieco innym aspekcie. Kluczowe znaczenie mają tu dwie perspektywy: literacka i filozoficzna – tworzą one wspólnie główną oś wewnętrznego sporu ideowego o koncepcję mesjanizmu polskiego. Zakres antologii obejmuje teksty powstałe na przestrzeni blisko 140 lat – od początku XIX stulecia aż po koniec dekady lat trzydziestych XX wieku (ze Wstępu Andrzeja Wawrzynowicza).

KRONOS 2/2015
BOLTANSKI / MEILLASSOUX

Żyjemy w czasach kryzysu. To oczywistość. Gorzej – banał. Żeby się o tym dowiedzieć, nie trzeba czytać kwartalników filozoficznych. W ogóle nie trzeba nic czytać. Wystarczy otworzyć telewizję albo włączyć radio, żeby usłyszeć, jak wszyscy przez wszystkie przypadki odmieniają słowo upadek – rozumiejąc je zresztą, jak się zaraz okazuje, różnie, w różnych fenomenach widząc jego manifestacje i różne obiekty uznając za dotknięte upadkiem.

WYKŁADY O SHAKESPEARZE

U Shakespeare’a najbardziej podoba mi się jego stosunek do własnej twórczości. Jest coś irytującego u największych artystów – Danta, Joyce’a, Miltona – w ich uporze tworzenia arcydzieł i podkreślania swej doniosłej roli. Umiejętność poświęcenia życia sztuce bez zapominania, że stanowi ona zajęcie frywolne, jest niesłychanym, osobistym osiągnięciem twórcy. Shakespeare nigdy nie traktuje siebie nazbyt poważnie. Gdy sztuka bierze siebie na serio, wówczas próbuje osiągnąć więcej, niż może.

Więcej informacji na www.kronos.org.pl

W następnym tomie kwartalnika „Kronos”, który poświęcony będzie filozofii Życia, ontologii Działania i metafizyce Chaosu:

• Felix Guattari, Schizochaosmoza

• Michał Gusin o filozofii Guattariego

• Gary Genosko o subiektywizacji u Guattariego

• Gilles Deleuze, Pragnienie i przyjemność

• François Dosse o Deleuzie i Guattarim

• Voltaire, Rozmowa kapłona z pulardą

• Marian Skrzypek o duszy zwierzęcej według Voltaire’a

• Friedrich Kittler, Muzyka rockowa

• Adam Żółtowski o filozofii czynu Augusta Cieszkowskiego

• Michaił Maslin, Andrzej Walicki jako historyk filozofii rosyjskiej

• Michał Otorowski o nowym wydaniu Rękopisu znalezionego w Saragossie

• Stanisław Swianiewicz o psychicznym podłożu produkcji u Jerzego Sorela

Nr 3 (34)/2015

Redaktor Naczelny:
WAWRZYNIEC RYMKIEWICZ

Zastępca Redaktora Naczelnego:
PIOTR NOWAK

Redaktorzy:
ANNA DZIEDZIC, PIOTR GRACZYK, JANUSZ OSTROWSKI, MATEUSZ WERNER, MIKOŁAJ WIŚNIEWSKI

Sekretarz Redakcji:
KRZYSZTOF ROSIŃSKI

Zastępca Sekretarza Redakcji:
MARCIN RYCHTER

Sekretariat:
RAFAŁ KUCZYŃSKI, MICHAŁ PIEKARSKI, ANDRZEJ SERAFIN, JAN TOKARSKI

Korekta:
PIOTR HERBICH

Okładka:
JAKUB WOYNAROWSKI

Przewodnicząca Rady Redakcyjnej:
ZOFIA ROSIŃSKA, IF UW

Rada Redakcyjna:
SEWERYN BLANDZI, IFiS PAN
TADEUSZ GADACZ, IFiS PAN
STANISŁAW PIERÓG, IF UW

© Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Publikacja dofinansowana ze środków
badań statutowych Instytutu Filozofii UW

Publikacja dofinansowana ze środków
Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego

ISSN 1899-9484

Adres redakcji:
Instytut Filozofii Uniwersytetu Warszawskiego
ul. Krakowskie Przedmieście 3, 00-927
Warszawa
e-mail: redakcja@kronos.org.pl
www.kronos.org.pl

Wydawca:
Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja:
eLitera s.c.