Kobieta rzadko mówi prawdę:

dla niej prawda oznacza to samo co kłamstwo,

a kłamstwo to samo co prawda.

Budda (Siddhartha Gautama)

Projekt okładki i stron tytułowych

Anna Kudzia

Zdjęcie na okładce

© Lambada/istockphoto

Redakcja i korekta

Barbara Manińska

Dyrektor projektów wydawniczych

Maciej Marchewicz

Skład i łamanie

TEKST Projekt

ISBN 978-83-8079-367-5

Copyright © by Przemysław Słowiński, 2018

Copyright © by Fronda PL Sp. z o.o., Warszawa 2018

Wydawca Fronda PL, Sp. z o.o.

ul. Łopuszańska 32

02-220 Warszawa

tel. 22 836 54 44, 877 37 35

faks 22 877 37 34

e-mail: kontakt@wydawnictwofronda.pl

www.wydawnictwofronda.pl

www.facebook.com/FrondaWydawnictwo

www.twitter.com/Wyd_Fronda

Konwersja: Epubeum

Spis treści

WSTĘP

Drapieżna kotka

MATHILDE CARRÉ

Krawcowa z sierocińca

GABRIELLE BONHEUR (COCO) CHANEL

Agentka 00Sex

ANNA CHAPMAN

„Teresa” od wyroków

IZABELLA HORODECKA

Seks, kłamstwa i samobójstwo

CHRISTINE KEELER

Księżniczka

NOOR YNAYAT KHAN

Tajemnica „Pięknej Heleny”

HELENA MATHEA-SŁUŻEWSKA

Marie Springer

ZOFIA RAPP

Szpieg w krynolinie

KAROLINA RZEWUSKA (SOBAŃSKA)

Fräulein Doktor

ELSBETH SCHRAGMÜLLER

Historia z nożem w sercu

KRYSTYNA SKARBEK (CHRISTINE GRANVILLE)

Wyryjcie jej imię z dumą

VIOLETTE SZABO

Na szafocie

BENITA VON FALKENHAYN

Najdzielniejsza z dzielnych

ELŻBIETA ZAWACKA

Oko Bóstwa

MARGARETHA ZELLE (MATA HARI)

BIBLIOGRAFIA

WSTĘP

Wojny i rewolucje zawsze były domeną mężczyzn. Przypuszczalnie z tego właśnie powodu przez długie lata pokutował pogląd, że działalność wywiadowcza również powinna stanowić ich monopol. Jeden z najlepszych agentów wywiadu w historii ludzkości Richard Sorge twierdził na temat kobiet, że „są one absolutnie niezdolne do prowadzenia działalności wywiadowczej. Nie rozumieją nic z wielkiej polityki ani nie znają się na sprawach wojskowych. Dotyczy to również sytuacji, gdy każe się im szpiegować własnego męża”.

Tymczasem związek pomiędzy pracą wywiadowczą a seksem jest tak stary, jak samo szpiegostwo. Już starożytni Babilończycy, Egipcjanie, Kartagińczycy, Żydzi czy Rzymianie przy wykonywaniu tak męskiego zajęcia, jakim jest szpiegostwo, często i z upodobaniem korzystali z usług kobiet agentów. Jak opisuje Biblia, w X wieku przed naszą erą piękna Dalila dzięki powabom swojego ciała i wyrafinowanej sztuce miłosnej wydobyła od Samsona sekret jego nadludzkiej siły, co w efekcie pozwoliło Filistynom na zgładzenie mocarza. W czwartej księdze mojżeszowej występuje prostytutka Rahab, która ratuje życie dwóm szpiegom Jozuego ściganym przez ludzi króla Jerycha. Jest to pierwsza w historii wzmianka o spotkaniu przedstawicieli dwóch najstarszych profesji.

Subtelną wartość kobiety szpiega doceniali Czyngis-chan, Attyla, a nawet prorok Mahomet. Zawdzięczali im zresztą niemało swoich zwycięstw. Wszyscy oni wiedzieli doskonale, że kobiety to idealne „narzędzia” przełamywania oporu mężczyzn, gdy trzeba wydobyć od nich określone tajemnice. Dobry Bóg tak skonstruował świat, że pociągająca, piękna dziewczyna potrafi sparaliżować wolę najbardziej nawet samczego mężczyzny i uczynić z niego posłuszną marionetkę. Działalność kobiet powodowanych pragnieniem przygody, ideałami, patriotyzmem, miłością lub po prostu pieniędzmi pozostawiła głęboki ślad w dziedzinach tak starych, a jednocześnie wciąż aktualnych, jak wywiad i kontrwywiad.

W profesji szpiega uroda i seksapil to najważniejsze atuty przemawiające na korzyść kobiet. Nie od dziś bowiem wiadomo, że informacje łatwiej jest wyciągnąć kobiecie od mężczyzny niż odwrotnie. Wiele razy połączenie dwóch najstarszych zawodów świata, prostytucji i szpiegostwa, przynosiło pożądane efekty. Podczas miłosnego uniesienia dużo łatwiej wyznać tajemnicę lub nawet... sprzedać ojczyznę. W razie potrzeby, w awaryjnej sytuacji, można też nadać całej sprawie kontekst seksualny (molestowanie, gwałt) odwracając uwagę od głównego wątku.

Jeszcze przed wybuchem drugiej wojny światowej późniejszy szef niemieckiego wywiadu Sicherheitsdienst (SD) Walter Schellenberg – wówczas kierownik kontrwywiadu „Amt IVE” w IV departamencie gestapo – zaczął tworzyć z polecenia Reinharda Heydricha zakamuflowany dom publiczny w Berlinie. Wyposażony w najnowocześniejszą aparaturę podsłuchową, aparaty fotograficzne i kamery służyć miał do zdobywania dowodów na niegospodarność, nieudolność, nieuczciwość, a nawet zdradę wśród najwyższych dostojników państwowych.

Ten wyjątkowy burdel rozpoczął działalność w marcu 1940 roku w trzypiętrowej kamienicy przy Giesebrechtstrasse 11, tuż przy głównej ulicy metropolii Kurfürstendamm. Prowadziła go doświadczona puffmutti Katharine Schmidt, zwana popularnie „Kitty”; od jej imienia przeszedł do historii jako „Salon Kitty”. Wdzięki zwerbowanych prostytutek, a także „porządnych Niemek”, patriotek, nawet pań z wyższych sfer pragnących w ten nieco osobliwy sposób służyć ojczyźnie, przyciągały do przybytku różne ważne osobistości. Ukryte magnetofony nagrywały zwierzenia dyplomatów, urzędników i funkcjonariuszy sprytnie wyciągane od nich przez udające namiętność, odpowiednio wyszkolone panienki. Gdy jednak przychodził hitlerowski dostojnik popierany przez Heydricha lub Himmlera, aparaturę natychmiast wyłączano.

Po pewnym czasie Schellenberg wycofał się z tej operacji twierdząc, że wybieranie kandydatek do takiej pracy nie przystoi oficerowi wywiadu. Jego miejsce zajął szef Kripo Arthur Nebe. Zimą 1941 roku do wychodzących z piwnicy „Salonu” kabli podłączył się brytyjski wywiad. Podobno stało się to za sprawą samej Katharine Schmidt, opłacanej sowicie przez MI6.

Misternie utkane „sekspułapki”, mające na celu uzyskanie kompromitujących informacji, stosowane są także przez współczesne służby specjalne. Korzystają z nich wszystkie wywiady i kontrwywiady świata. Z całą bezwzględnością oraz cynicznym lekceważeniem uczuć i emocji tych, którzy znaleźli się w polu ich zainteresowania. Szpiegostwo nie jest zabawą dla grzecznych dzieci. Etyka i moralność mają w tym towarzystwie szanse podobne jak kostka lodu na pustyni.

Seks stał się również metodą kontrolowania lojalności pracowników – depozytariuszy najrozmaitszych tajemnic. Zrozumiałe, że większość informacji na temat seksszpiegostwa utrzymywana jest w ścisłej tajemnicy, od czasu do czasu coś przenika jednak do publicznej wiadomości. A to zeznania szpiegów skazanych za zdradę ojczyzny, a to znów media opisują nieudane operacje, bądź relacje agentów zwerbowanych przez przeciwnika. Nie ulega wątpliwości, że to jedynie wierzchołek góry lodowej.

W sztuce wykorzystywania seksu do zadań wywiadowczych i kontrwywiadowczych specjalizowali się zwłaszcza Rosjanie z dawnego KGB. (Patrz rozdział Seks, kłamstwa i samobójstwo, opisujący historię Christine Keeler). Swoich agentów obojga płci i wszelkich orientacji seksualnych, przeznaczonych do wykonywania tego typu zadań, szkolili w położonym 200 kilometrów od Kazania ośrodku w Wierchnoje. Ten swoisty „uniwersytet uwodzicieli” był tak tajny, że próżno go było szukać na jakiejkolwiek mapie. Rosjanie o swoich umiejętnościach nie zapomnieli widać do dzisiaj, czego przykładem jest opisana w tej książce sprawa Anny Chapman (rozdział Agentka 00Sex).

Zwolennikiem wykorzystywania seksu do szpiegowania był także Markus Wolf, wieloletni szef Głównego Zarządu Wywiadu (Hauptverwaltung Aufklaerung – HVA) przy wschodnioniemieckim Ministerstwie Bezpieczeństwa Państwowego (Ministerium für Staatssicherheit – MfS), znanym lepiej pod nazwą Stasi. Dzięki uwodzeniu sekretarek zachodnioniemieckich polityków przez odpowiednio wyszkolonych do tego agentów wywiad niesławnej pamięci NRD przez cztery dziesięciolecia uzyskiwał dostęp do najbardziej tajnych materiałów. Do legendy przeszedł niejaki Karl Halman, zwany przez współpracowników „Czerwonym Casanovą”, który uwiódł i skłonił do zdrady kilkanaście podstarzałych urzędniczek zachodnioniemieckiej administracji. Najgłośniejszym echem odbiła się sprawa Leonory Sutterlin, sekretarki zatrudnionej w Ministerstwie Spraw Zagranicznych Rządu Republiki Federalnej, której udało się wykraść ponad trzy tysiące dokumentów stanowiących tajemnicę państwową. Zrobiła to nie do końca świadomie, na prośbę swojego męża Heinza, nie wiedząc, że jest on agentem Stasi działającym pod pseudonimem „Runge”. Aresztowana w 1961 roku Leonora, nie mogąc pogodzić się z tym, jak perfidnie została wykorzystana, popełniła w więzieniu samobójstwo.

Kobiety agentki często same padały ofiarą przewrotnego samca agenta, zdradzając ojczyznę i dostarczając mu „z miłości” najpilniej strzeżone sekrety, jak chociażby Benita von Falkenhayn, której tragiczne dzieje opisane są w rozdziale Na szafocie.

Wywiad czeski korzystał z usług Evy Bosákovej-Hláváčkovej, byłej mistrzyni olimpijskiej i mistrzyni świata w gimnastyce artystycznej, która chętnie angażowała się do filmowanych z ukrycia zabaw łóżkowych z cudzoziemcami. W latach sześćdziesiątych otrzymała zadanie uwiedzenia pracującego wówczas w USA niemieckiego konstruktora Wernera von Brauna i wyciągnięcia od niego planów amerykańskich rakiet balistycznych. Niestety, dawny współtwórca pocisków V-2 okazał się odporny na wdzięki pięknej Evy i o jej działalności powiadomił FBI.

Od używania w swojej pracy seksagentek nie stroniły również służby specjalne dawnej PRL. Dokumenty Instytutu Pamięci Narodowej mówią o co najmniej kilkuset tego typu operacjach.

Amerykanie wykorzystywali wprawdzie akcje seksszpiegowskie w dużo mniejszym zakresie, ale także od nich nie stronili. Przykładem czarnowłosa Niemka Marita Lorenz, sekretarka, tłumaczka i kochanka kubańskiego dyktatora Fidela Castro.

Życie Marity Lorenz osnute jest wieloma tajemnicami. Według jej własnej relacji, została w dziwnych okolicznościach porwana z Hawany. Obudziła się w amerykańskim szpitalu, gdzie agenci Centralnej Agencji Wywiadowczej poinformowali ją o próbie otrucia jej przez współpracowników Fidela oraz o wykonanej na jego polecenie aborcji. W ten sposób zwerbowali Maritę, która za namową matki i jej kolegów z CIA i FBI miała wrócić na Kubę, by zabić swojego kochanka.

Fidel przedstawił zupełnie inną wersję tej historii. Według niego ich syn żyje na Kubie, a wydarzenia miały całkowicie odmienny przebieg. To on sam, kiedy się zorientował, o co chodzi, miał wręczyć jej pistolet mówiąc, by go zabiła, jeżeli w tym celu przyjechała aż ze Stanów. Tak czy inaczej, zamach się nie powiódł, a przeznaczone dla Castro kapsułki z trucizną, ukryte w słoiku z kremem, Marita wyrzuciła ostatecznie do sedesu. W apartamencie dyktatora pozostawiła również wręczone jej przez CIA na przeprowadzenie akcji sześć tysięcy dolarów.

Czy Marita istotnie była w ciąży z kubańskim dyktatorem i czy rzeczywiście Castro wydał na nią wyrok śmierci – pozostanie jej słodką tajemnicą. Na wyjaśnienie czekają też jej dalsze losy: nazwisko Marity Lorenz pojawia się wśród wielu wątków zamachu na Johna Kennedy’ego, niejasne są również jej związki z byłym prezydentem Wenezueli, zaciekłym wrogiem Castro, Marcosem Pérezem Jímenezem, którego poznała w roku 1961 (podobno znów na polecenie CIA) i któremu urodziła córkę.

Maritę Lorenz oskarżyć można oczywiście o nieudolność, o przypadkowe zlecenia z ramienia CIA, o bycie chwilową marionetką w rękach służb, które pragnęły wykorzystać jej bliskie stosunki z kubańskim wodzem, wydaje się jednak, że skrupuły były młodej Niemce raczej obce i że to siła inna niż poczucie przyzwoitości oszczędziły życie kubańskiego satrapy.

Zgodnie ze słowami generała majora Meira Amita, szefa Amanu (wywiadu wojskowego) w latach 1962–1963 oraz Mosadu (1963–1968), „Kobieta jest bronią innego rodzaju, ponieważ ma talenty, których mężczyzna nie posiada. Umie słuchać. Prowadzenie rozmowy w łóżku nie stanowi dla niej problemu. Historia współczesnego wywiadu zna wiele kobiet używających seksu z korzyścią dla swojego kraju. Nie przyznawać się do tego, że Izrael też tak postępuje, byłoby głupotą. Nasze kobiety są ochotniczkami o wysokich zasadach moralnych, które wiedzą, jakie ponoszą ryzyko. Wymaga to specjalnego rodzaju odwagi. Nie chodzi po prostu o sypianie z kimś. Chodzi o dopuszczenie mężczyzny do przekonania, że kobieta pójdzie z nim do łóżka, jeśli on powie jej coś istotnego. Niełatwo opisać umiejętności, jakie trzeba mieć, by to osiągnąć”.

Agentki Mosadu, których tajne misje mogą wymagać uprawiania seksu z wrogiem, otrzymały od rabina z Tel Awiwu Ariego Szwata specjalne błogosławieństwo. W napisanej na ten temat książce pod wiele mówiącym tytułem Nielegalny seks dla dobra bezpieczeństwa narodowego rabin zezwolił izraelskim kobietom na uprawianie seksu z wrogiem dla pozyskania ważnych informacji, twierdząc, że zezwala na to również żydowskie prawo: „Agentka uprawiająca seks z inwigilowaną osobą służy wyższemu dobru, w związku z czym może być rozgrzeszona”. Na temat mężczyzn świątobliwy mąż nie zająknął się nawet jednym słowem, uznając najwidoczniej, że tego typu dylematy brzydszej płci nie dotyczą. Wspomniał jedynie, że w wypadku mężatek, jeśli dobro misji wymaga pójścia z obcą osobą do łóżka, jej mąż powinien się z nią rozwieść, a po zakończeniu misji ponownie poślubić.

Mordechaj Vanunu był pracownikiem ośrodka badawczego Dimona, który powstał na pustyni Negew w celu skonstruowania izraelskiej bomby atomowej. Uważając, że pomimo stabilnego, demokratycznego ustroju Izraela niewiele trzeba, aby jakiś przywódca ekstremistów stracił panowanie nad sobą i pogrążył cały Środkowy Wschód – a przy okazji zapewne cały świat – w otchłani nuklearnej wojny, zdecydował się na ujawnienie faktów i wymuszenie na reszcie świata odpowiedniej reakcji. Wyjechał do Australii, zabierając ze sobą około pięćdziesięciu fotografii wykonanych wewnątrz tajnej placówki badawczej oraz mapy i rysunki. Wszystko razem nie pozostawiało wątpliwości, że Izrael stał się szóstym mocarstwem atomowym na świecie.

Po ogłoszeniu swoich rewelacji, w obawie przed zemstą Mosadu, Vanunu zaszył się gdzieś w Londynie tak, że nie sposób go było znaleźć. Szef izraelskiego wywiadu Nahum Admoni wysłał nad Tamizę oddział kidon (słowo to znaczy po hebrajsku „bagnet”) z zadaniem odszukania zdrajcy za wszelką cenę. W środę 25 września 1986 roku Admoni otrzymał wiadomość, że Vanunu został namierzony. Przyszła pora na wprowadzenie w życie następnego punktu planu.

Wkrótce w pobliżu poszukiwanego pojawiła się uwodzicielska blondynka o imieniu Cindy. Naprawdę nazywała się Cheryl Ben Tow i była bat levehja, stopień poniżej katsa. Udało się jej wywabić Vanunu do Rzymu na romantyczną randkę w mieszkaniu jej siostry. Zamiast upojnej nocy biedak doczekał się trzech agentów Mosadu, którzy powalili go na ziemię, uśpili i zapakowali do wielkiej skrzyni, w której został przetransportowany na statek płynący do Hajfy. W Izraelu wytoczono mu proces o szpiegostwo i zbieranie tajnych materiałów. W 1988 roku został skazany na 18 lat pobytu w ośrodku sponsorowanym przez ministra sprawiedliwości.

Ale kobieta szpieg to nie tylko seks. Historia wywiadu i kontrwywiadu pełna jest również niewiast podejmujących najbardziej niebezpieczne zadania, w których granica między życiem a śmiercią była tak niewidoczna jak pole minowe. Ich uroda owszem, odgrywała rolę, ale nie pierwszorzędną. W czasie drugiej wojny światowej zasłynęły w dziejach wywiadu między innymi dwie Polki: pracownica Intelligence Service Krystyna Skarbek – Christine Granville (rozdział: Historia z nożem w sercu) – przedwojenna Miss Zakopanego, czy też równie piękna przedstawicielka wywiadu AK Zofia Rapp, 2v. Kochańska, 3v. Rylska, działająca jako Marie Springer. (rozdział: Marie Springer). Ich dzieje są jednak mało znane może dlatego, że podczas gdy powracający z wojny do ojczyzny bohater jest obsypywany zaszczytami, to szpieg, który poświęca się z nie mniejszym samozaparciem, ryzykując oprócz strat fizycznych również moralne, nie jest traktowany jako waleczny patriota, ale jako człowiek, którego czyny należy pokryć wstydliwym milczeniem. Ukryć i zapomnieć.

Jedne agentki szukały przygody, jak Elsbeth Schragmüller (rozdział Fräulein Doktor) czy Gabrielle Bonheur (Coco) Chanel (rozdział: Krawcowa z sierocińca). Inne łatwej drogi do fortuny, jak Karolina Rzewuska (Sobańska) – (rozdział: Szpieg w krynolinie). Jeszcze inne zemsty, jak Violette Szabo (rozdział: Wyryjcie jej imię z dumą) czy Izabella Horodecka (rozdział: „Teresa” od wyroków). Niektóre uważały, że spełniają po prostu obowiązek wobec ojczyzny, jak Elżbieta Zawacka (rozdział: Najdzielniejsza z dzielnych) lub Noor Ynayat Khan (rozdział: Księżniczka). Inne kierowały się po prostu miłością do mężczyzny, jak chociażby Mata Hari (rozdział: Oko Bóstwa). Bywały też piękne i naiwne, jak Helena Mathea-Służewska (rozdział: Tajemnica „Pięknej Heleny”).

Drapieżna kotka

MATHILDE CARRÉ

Żaden historyk nie napotyka tak wielu trudności jak ten, który zamierza odtworzyć życiorys szpiega. Zaledwie uczyni pierwszy krok, a już pojawiają się białe plamy, mylne tropy, fałszywe ślady. Politycy czy aktorzy zostawiają po sobie często pamiętniki, w których odnaleźć można informacje o ich czynach, zwycięstwach i przewagach, a czasami nawet i o ciemnych machinacjach czy sromotnych klęskach. Pracownicy wywiadu rzadko zostawiają po sobie wspomnienia, szczególnie ci, którzy schwytani podczas swojej działalności stają przed lufami plutonu egzekucyjnego czy zwisającym z góry konopnym sznurem. Właściwie ideał doskonałego agenta polega na pozostawaniu niewidocznym dla innych, chociaż ślady jego działalności przypominają czasem spustoszenia dokonane przez tornado. Mathilde Lily Bélard, bo tak brzmiało nazwisko panieńskie późniejszej pani Carré, pisała jednak pamiętnik, co w działalności szpiegowskiej jest zwykle błędem niewybaczalnym. Dzięki temu jednak wiemy przynajmniej coś niecoś o jej prywatnym życiu.

* * *

Urodziła się u schyłku la belle epoque, dokładnie 30 czerwca 1909 roku, w miejscowości Le Creusot we Francji, w regionie Burgundia, w departamencie Saony i Loary. Rozpieszczona córka bogatego przemysłowca po ukończeniu szkoły średniej wstąpiła na wydział literatury Uniwersytetu Paryskiego. Pragnąc uwolnić się spod kłopotliwej kontroli surowego ojca, wyszła w wieku 23 lat za mąż za oficera piechoty, pana Jeana-Maurice’a Carré, którego wkrótce skierowano do Algierii. Mathilde wyjechała oczywiście razem z nim.

Sześcioletni pobyt w Afryce był dla niej jednym pasmem udręk; niekochany i zazdrosny monsieur Carré, brak odpowiedniego towarzystwa i nuda doprowadzały ją do skrajnej rozpaczy. Kapitan armii francuskiej nie otrzymywał wcale wysokiego żołdu, Mathilde więc, częściowo z braku pieniędzy, częściowo zaś z chęci działania, podjęła pracę jako nauczycielka. Nienawidziła tej pracy z całej duszy, podobnie jak algierskiej pustyni, burz piaskowych, wiecznego upału i moskitów. Marzyło się jej, by mąż został wreszcie przeniesiony z powrotem do Francji, a najlepiej do Paryża. Oczami wyobraźni widziała, jak pięknie wystrojona spaceruje po Montmartrze, przyciągając wzrok przechodzących obok mężczyzn. Mathilde Carré była kobietą o smagłej twarzy i ogromnych zielonych oczach. Miała czarne długie włosy, bielusieńkie silne zęby i szerokie zmysłowe usta. Tymczasem jednak o powrocie do kraju nie było nawet mowy i jej uroda wysychała w palących promieniach afrykańskiego słońca.

We wrześniu 1939 roku wybuchła wojna. I to, co dla całego świata było powodem tragedii, dla Mathilde stało się wyzwoleniem. Tego samego dnia, kiedy mąż popłynął do Europy bronić Francji, ona wyjechała do Algieru, oczekując na transport do ojczyzny.

– Teraz dopiero zaczęłam żyć! – napisała w swoim pamiętniku uwolniona od małżonka.

Zaczyna chodzić do teatru, na spacery, pije kawę w najbardziej eleganckich lokalach, oddycha pełną piersią zadowolona z siebie. Pewnego wieczoru, kiedy siedząc na ławce w kasbie myślała o Paryżu, poderwał ją przystojny francuski spadochroniarz. Podczas gdy Mathilde zaznawała rozkoszy w ramionach kochanka, jej ślubnego przecięła seria z karabinu maszynowego chwilę po jego wejściu do walki. Świeża wdowa pani Carré i spadochroniarz popłynęli razem do Havru, ale tam ich drogi rozeszły się raz na zawsze.

W zagrożonym przez armię niemiecką Paryżu w Mathilde obudziły się patriotyczne uczucia. W jednym ze szpitali zaczęła pracę jako pielęgniarka. Tymczasem 11 czerwca 1940 roku armia francuska wycofała się znad Marny, odsłaniając drogę do stolicy. Trzy dni później hitlerowcy wkroczyli do Paryża, w którym nawet nie zdołano zniszczyć na czas archiwów Sztabu Generalnego i Deuxième Bureau – francuskiego wywiadu. Generał Charles de Gaulle 16 czerwca przeniósł się do Londynu, a 21 czerwca marszałek Philippe Pétain utworzył haniebny rząd kolaboracyjny. Sława Francji przepadła. Jej patriotycznie nastawionym obywatelom pozostały tylko szeregi Resistance albo armii organizowanej przez generała de Gaulle`a w koloniach w Afryce.

Mathilde, jak tysiące innych ludzi, uciekła na południe kraju najpierw do Beauvais, potem do Tuluzy, gdzie otworzyła punkt pomocy dla rannych żołnierzy. Tam poznała przystojnego kapitana lotnictwa. Nazywał się Roman Czerniawski. Po kapitulacji zajął się przerzutem ludzi przez hiszpańską granicę, a w niedługim czasie, przy pomocy kilku polskich i francuskich kolegów, udało się mu uruchomić radiostację i nawiązać kontakt z Londynem. Utworzył siatkę wywiadowczą o kryptonimie F2, która z czasem okrzepła i wzrosła w siłę, tworząc agendy na terenie całej okupowanej przez faszystów Francji. Organizacja otrzymała wtedy kryptonim „Interalliée”.

Kapitan Czerniawski wciągnął do konspiracyjnej roboty Mathilde Carré. Francuzka zgodziła się bez wahania zarówno dlatego, że znalazła wreszcie dla siebie interesujące zajęcie, jak również z powodu przekształcenia się istniejącej dotychczas pomiędzy nią a czarującym Polakiem nici sympatii w gorącą miłość.

Znaczenie organizacji ciągle wzrastało. Dzięki „Interalliée” napływała stale z Anglii duża ilość uzbrojenia i zaopatrzenia przeznaczonego dla ruchu oporu. Możliwe stało się zorganizowanie przerzutu ludzi do Szwajcarii i Hiszpanii – ludzi częstokroć bardzo ważnych lub przenoszących cenne meldunki. Agenci siatki obserwowali najeźdźców i wydobywali od nich potrzebne informacje, które natychmiast dostarczano do Intelligence Service do Londynu, gdzie cieszyły się ogromnym uznaniem.

Bardziej jeszcze niż w przestworzach i oceanach Polacy zaznaczyli swój udział w tak zwanej cichej wojnie. WYWIAD WOJSKOWY, ODDZIAŁ II SZTABU NACZELNEGO WODZA – oparty na przedwojennej doświadczonej kadrze, która niemal w całości znalazła się na wychodźstwie – stworzył z czasem, za brytyjskie pieniądze, imponującą strukturę obejmującą cały kontynent europejski i Afrykę Północną. Rozpięte poza Polską siatki liczyły 170 oficerów i 3500 agentów, z tego aż 1500 we Francji, stanowiącej bezpośredni cel przyszłej inwazji niemieckiej. Nader owocnie ekspozytura „dwójki”, nastawiona bezpośrednio na Niemcy, funkcjonowała także w Sztokholmie (mjr Michał Rybikowski), a to dzięki współpracy z wywiadem japońskim (!). Szef wywiadu wojskowego, płk Stanisław Gano szacował, że prace prowadzone na rzecz Brytyjczyków i Amerykanów, stanowiące około 70 procent ogólnego wysiłku, są bardzo poważnym wkładem polskich sił zbrojnych w całość działań wojennych. Nie było w tym megalomanii, podobne oceny bowiem wygłaszali szefowie tajnych służb brytyjskich i amerykańskich, co jednak nie przeszkodziło im po wojnie sobie przypisać wielu udostępnionych materiałów i zasług należnych Polakom.

Wkrótce kapitan, a właściwie już major Czerniawski, przedostał się wraz ze swoją kochanką do Vichy, gdzie Mathilde stała się jego niezastąpioną pomocnicą. Młoda i atrakcyjna budziła sympatię mężczyzn, a to już prostą drogą prowadziło do wyciągania od nich cennych informacji. Były to jeszcze czasy, w których tajne wiadomości wydobywało się od nieprzyjaciela w kabarecie, podczas schadzki w parku, na balu wojskowym, między jednym a drugim kielichem szampana, przy dźwiękach upojnego tanga czy walca. Wywiad był rzeczą bardzo indywidualną i pozbawioną jeszcze – w dużym stopniu – przygotowania technicznego. Ładne nogi i aksamitny głos często wystarczały do zdobycia planów najbliższego ataku bądź informacji o szczegółach technicznych nowej armaty.

Mathilde Carré czuła się w swojej roli znakomicie. Praca w wywiadzie wymagała pomysłowości, była urozmaicona i tak szalenie podniecająca. Nawiązała wiele kontaktów z oficerami wywiadu pétainowskiego, zawarła również potrzebne znajomości wśród najwyższych sfer Vichy i po każdorazowym pobycie w luksusowych hotelach przynosiła wprost nieocenione wiadomości wywiadowcze. Tylko na ulicy często ścigały ją nienawistne spojrzenia przechodniów, kiedy szła pod rękę z jakimś niemieckim oficerem, szczebiocząc wesoło i promiennie się do niego uśmiechając. Do domu wracała wtedy bardzo rozgoryczona, ale jeden uśmiech kochanka wystarczał, by „La Chatte” (Kotka) – jak zaczęto nazywać Mathilde – znów odzyskiwała równowagę. Kapitan Czerniawski przyjął w tym czasie pseudonim „Armand”.

Miała jednak urocza agentka i słaby punkt, który niebawem doprowadził ją do ruiny. Tym słabym punktem była chorobliwa zazdrość. Pewnego dnia dla siatki zaczęła pracować dawna znajoma Czerniawskiego Renée Borni, pseudonim „Violette”. Nie jest wiadome, czy pomiędzy nią a majorem nawiązał się romans, pewne jest natomiast, że Mathilde szczerze znienawidziła Renée, zresztą z wzajemnością. Pomiędzy wymienioną trójką osób powstał bardzo niebezpieczny klimat. Niebawem „La Chatte” zażądała od „Armanda” usunięcia rywalki. Tu jednak napotkała stanowczy opór Czerniawskiego.

– Nie uczynię tego – twardo odparł major. – Jest bardzo potrzebna naszej organizacji, a poza tym, czy wyobrażasz sobie, że w ogóle w pracy wywiadowczej można kogoś tak bardzo zaangażowanego po prostu oddalić? Czy zdajesz sobie sprawę, czym by to groziło?

– Wobec tego ja odejdę! – wykrzyknęła „Kotka”. – Pomiędzy nami wszystko skończone!

– Nie, nie wszystko – wycedził chłodno major. – Będziesz nadal wykonywała te same obowiązki co do tej pory. Pamiętaj, że oboje jesteśmy żołnierzami, a jeśli spróbujesz o tym zapomnieć, nie cofnę się przed niczym.

Rozmowa ta zadecydowała o zerwaniu osobistych stosunków Czerniawskiego i Mathilde Carré. „Kotka” pracowała nadal w organizacji, ale jej nienawiść do „Violette” rosła z każdym dniem. Nikt z czołówki „Interalliée” nie przeczuwał, że animozje dwóch kobiet mogą przynieść tak opłakane skutki.

Na początku listopada 1941 roku, kiedy „Armand”, Mathilde i Renée wrócili do Paryża, agenci Abwehry aresztowali jednego ze współpracowników siatki – Raula Kiffera pseudonim „Kiki”. Prowadzący śledztwo szczwany pracownik niemieckiego wywiadu Hugo Bleicher zdołał nakłonić go do współpracy.

Po zrzuceniu w 1918 roku munduru armii Cesarstwa Niemieckiego Hugo Ernst Bleicher zajął się biznesem. Jednak biegła znajomość francuskiego i hiszpańskiego, w połączeniu z nieprzeciętną inteligencją, spowodowały, że wkrótce został dostrzeżony przez niemiecki wywiad. Kiedy w 1940 roku pancerne zagony Guderiana zajęły Francję, Hugo Bleicher pojawił się nad Sekwaną jako pracownik Abwehry.

Niski mężczyzna w ceratowym cywilnym płaszczu, okularach w grubej oprawie i czarnym bereciku bardziej przypominał prowincjonalnego urzędnika niskiego szczebla niż niemieckiego oficera. Jego niepozorny, niewzbudzający podejrzeń wygląd okazał się wyjątkowym atutem, który ułatwił przeniknięcie w szeregi francuskiego ruchu oporu. W krótkim czasie Hugo Bleicher stał się jednym z najskuteczniejszych oficerów niemieckiego kontrwywiadu, którego działalność przyniosła aliantom niepowetowane szkody.

„Kiki” nie wiedział zbyt wiele, ale sypnął kilka osób i tak po nitce do kłębka Bleicherowi udało się dotrzeć do „Armanda” i Renée Borni. Obydwoje 18 listopada zostali aresztowani.

– Wiele o pani słyszałem – powiedział do „Violette” Hugo Bleicher myśląc, że ma do czynienia z „Kotką”.

– Wiem, kto panu tyle o mnie naopowiadał – nie wytrzymała Renée. – Ta suka. Tylko ona mogła być tak podła!

Niemiec nadstawił uważniej ucha. Był zbyt doświadczonym wywiadowcą, by wypuścić taki trop. Umiejętnie podpuszczona Borni, przekonana święcie o tym, że swoje aresztowanie zawdzięcza znienawidzonej rywalce, wydała w ręce Abwehry Mathilde Carré. Niebawem więc w ciemnej i brudnej celi przy ulicy Lauriston znalazła się także „La Chatte”. Tu zaczęło się dla niej nowe życie. Z tego właśnie powodu została po latach uwięziona i skazana przez Francuzów na śmierć. Młoda i pełna życia Mathilde nie czuła się na siłach umrzeć bohaterską śmiercią za ojczyznę. Kochała życie nade wszystko. Chciała żyć za wszelką cenę. Dosłownie za wszelką cenę. Po kilku dniach pobytu w zimnej celi była już „gotowa”. Otworzyły się drzwi i wszedł Hugo Bleicher.

– Wiem, że jest pani inteligentną kobietą – rozpoczął rozmowę.

Dalsza część tej rozmowy odbyła się już w komfortowej willi francuskiego aktora Harry’ego Baura, który wypożyczył ją Abwehrze. Odbyła się przy blasku świec i wykwintnej kolacji, dostarczonej z pobliskiej restauracji. Tego wieczoru „La Chatte” została kochanką Bleichera i współpracowniczką niemieckiego wywiadu.

Następnego dnia towarzyszyła Bleicherowi do miejsc, w których ukrywało się 35 członków Resistance. W ciągu jednego dnia została zlikwidowana potężna siatka, na której zorganizowanie potrzeba było dwóch lat cierpliwej i niebezpiecznej pracy. Carré posunęła się w swoim zdradzieckim procederze jeszcze dalej i przez kilka następnych tygodni działała w strukturach ruchu oporu, zbierając dalsze informacje. Obmyślanie perfidnych pułapek na swoich niedawnych towarzyszy broni powoli zaczęło ją pasjonować. Stała się wkrótce prawdziwym dzikim zwierzęciem grasującym w dżungli okupowanego Paryża. Pewnego dnia doznała szoku spotykając się z Renée Borni, która ostatecznie także zdecydowała się przenieść z więziennej pryczy na wygodne łóżko. Stary konflikt odżył, tym razem po drugiej stronie niewidzialnego frontu. Nie trwał jednak długo.

Mathilde została wysłana przez Bleichera do Londynu. Umieszczona w War Office (brytyjskim ministerstwie wojny), przez dziewięć miesięcy przesyłała Abwehrze za pośrednictwem „Violette” uzyskane tam wiadomości. Miała niestety dostęp do wielu informacji, które powinny być wykorzystane przeciwko Niemcom, lecz przez jej działalność posłużyły do gnębienia francuskich patriotów.

Niemcy zapragnęli pozyskać dla siebie również „Armanda”. W tym celu pułkownik Oskar Reile, szef Abwehry w Paryżu, odwiedzał go w więzieniu, proponując współpracę w zamian za bezpieczeństwo aresztowanych 64 członków sieci. Czerniawski postawił trzy warunki:

1. Jego agenci będą traktowani na prawach jeńców wojennych i przeżyją wojnę w obozie jenieckim;

2. Niemcy nie będą szli jego śladem, by nie natknąć się na polskie podziemie, z którym „Armand” chce nawiązać kontakt;

3. Ewentualne osiągnięcia „Armanda” w Wielkiej Brytanii odbiją się w sposób zasadniczy na korzyść Polski po wojnie.

Po uzyskaniu zgody admirała Wilhelma Canarisa na powyższe warunki Reile opracował plan ucieczki „Armanda”. W czasie konwoju 14 lipca 1942 roku z więzienia Fresnes do Paryża, więzień prysnął w czasie upozorowanego wypadku samochodowego na Avenue Foch. Tym więźniem nie był jednak Roman Czerniawski, lecz zupełnie inny człowiek podstawiony przez Niemców, którzy obawiali się, że podczas zamieszania ktoś może strzelić do ich cennego agenta. Major natomiast dotarł samolotem do Madrytu i udał się do polskiej ambasady, która zorganizowała mu przerzut przez Gibraltar do Londynu.

Pierwszym krokiem, który Czerniawski zrobił po przybyciu na miejsce, była prośba o rozmowę z pułkownikiem Stanisławem Gano, szefem Oddziału II Sztabu Naczelnego Wodza – uważanym za jednego z autorów sukcesów tej służby – któremu opowiedział szczerze całą historię.

– Ani przez chwilę nie miałem zamiaru dotrzymać umowy z Canarisem – oświadczył. – Zdaję sobie jednak sprawę, jakimi to grozi konsekwencjami, zwłaszcza dla uwięzionych współpracowników z „Interalliée”. Chciałbym, aby włączył mnie pan do wielkiej gry – dodał na koniec.

Wkrótce został zatrudniony w Sztabie Naczelnego Wodza. Później Brytyjczycy z „Komitetu Dwudziestu”, początkowo bardzo nieufni, mianowali go oficerem łącznikowym przy sztabie generała Omara Bradleya, a następnie generała Dwighta Eisenhowera. Bywał na wszystkich przyjęciach, żeby szpiedzy niemieccy mogli potwierdzić jego znajomości.

„Komitet Dwudziestu” wziął Czerniawskiego pod swoją opiekę i zgodził się na ustalony z Niemcami pseudonim. Z polskiej strony o jego podwójnej grze wiedzieli tylko pułkownik Gano i generał Władysław Sikorski. Tak narodził się „Brutus”, człowiek, który – jak napisał po wojnie członek „Komitetu Dwudziestu” John Masterman – „był ogromnie ważną dla nas zdobyczą”.

„KOMITET DWUDZIESTU” (ang. Twenty Committee), a właściwie „Komitet XX” – niewielki wydzielony zespół pracowników wywiadu utworzony już w pierwszych dniach z inicjatywy Winstona Churchilla – którego zadaniem było wprowadzanie w błąd wroga oraz wychwytywanie agentów niemieckiego wywiadu i przeciąganie ich na stronę aliantów. Skupiał wielu wybitnych specjalistów z różnych dziedzin, m.in. oficerów Inteligence Service. Na jego czele stał komandor porucznik Ewen Montagu, oficer wywiadu marynarki. XX (iks-iks) było kryptonimowym określeniem każdego podwójnego agenta, często znów interpretowane – z niemałą dozą makabrycznego humoru – jako „podwójny krzyż”. Ujawnione po wojnie dokumenty „Komitetu XX” stanowią do dziś nieocenione źródło wiedzy dla literatury fachowej, a także... sensacyjnej.

Kontakt z Abwehrą „Brutus” nawiązał dopiero w styczniu 1943 roku, kiedy Anglicy przekonali się wreszcie o jego pełnej lojalności i pozwolili mu uruchomić radiostację nadawczo-odbiorczą dostarczoną przez jakiegoś niemieckiego agenta. Z dokumentów niemieckiego wywiadu przejętych po wojnie przez aliantów wynika, że pierwsze meldunki Czerniawskiego oceniono dość sceptycznie. Najwięcej zastrzeżeń miał sam Oskar Reile – twórca „Brutusa”. Twierdził, że bystrego polskiego oficera stać na znacznie więcej, niż daje. Postawił nawet hipotezę o przeciągnięciu go przez Anglików na swoją stronę. Kiedy jednak odesłał meldunki „Brutusa” do Berlina, gremium najwyżej postawionych speców uznało je za niezwykle interesujące i poleciło utrzymywać z Czerniawskim łączność tak długo, jak tylko to będzie możliwe. Tym sposobem aż do zakończenia wojny podwójny – a właściwie potrójny – agent przesyłał meldunki radiowe preparowane przez „Komitet Dwudziestu”. Pułkownik Reile w swoich wspomnieniach napisał, że Berlin wierzył „Brutusowi” i nie zwątpił w niego do końca wojny.

Roman Czerniawski odegrał poważną rolę w przygotowywanej inwazji sił alianckich na Stary Kontynent. Kryptonim tej operacji brzmiał „Fortitude” albo „Bodyguard”, a miała ona na celu zmylenie niemieckiego wywiadu. Stworzono fikcyjne wielkie jednostki, które prowadziły między sobą łączność radiową. Był to jeden z największych sukcesów alianckich na „tajnym froncie”.

„Brutus” w swoich depeszach podawał, że inwazja nastąpi w Normandii, ale wymieniał datę późniejszą o sześć tygodni, w związku z czym generał Erwin Rommel wyjechał w decydującym momencie na urlop. Informował również, że po pierwszym lądowaniu nastąpi drugie, główne, w rejonie Pas-de-Calais, w co święcie wierzył Hitler i nie zgodził się na utworzenie grup odwodowych. Swoje niezgodności w raportach Czerniawski tłumaczył tarciami wśród aliantów oraz przeniesieniem do lotnictwa. Po przekroczeniu przez wojska sprzymierzonych Renu nadał ostatnią, pożegnalną depeszę.

W lipcu 1942 roku Carré została wreszcie zatrzymana przez funkcjonariuszy Scotland Yardu. Po zakończeniu wojny przekazano ją władzom francuskim.

Jej proces rozpoczął się w styczniu 1949 roku. Madame Carré siedziała podczas rozpraw z kamienną twarzą, na której nie uwidoczniały się żadne uczucia. Raz tylko straciła panowanie nad nerwami i zerwała się gwałtownie z miejsca, kiedy wymieniono nazwisko Hugo Bleichera.

– Oczekuję spokojnie każdego wyroku – krzyknęła ze łzami w oczach. – Ale nie zapominajcie, że w chwili, gdy żądacie dla mnie kary śmierci, ten bandyta żyje na wolności w Hamburgu.

„Jeżeli przegramy tę wojnę, niech Bóg ma nad Niemcami litość” – powiedział pewnego razu Hermann Göring.

I Bóg miał nad nimi litość. Nic nie wskazywało natomiast, by zamierzał litować się nad „Kotką”:

– Sąd skazuje Mathilde Carré, znaną pod pseudonimem „La Chatte”, na najwyższą karę: umrze pod gilotyną – zabrzmiały słowa wyroku wygłoszone przez sędziego 8 listopada 1949 roku.

Mathilde z trudem utrzymywała się na nogach. Już niedługo trzeba było umrzeć, a miała dopiero 40 lat...

Jednak na początku następnego roku prezydent Republiki Francuskiej Vincent Auriol skorzystał z prawa łaski, zamieniając jej karę śmierci na dożywotnie pozbawienie wolności. Cztery lata później wypuszczono „Kotkę” na wolność. Dalsze losy Mathilde Carré nie są dokładnie znane. Wiadomo tylko, że pod koniec lat pięćdziesiątych opisała swoje życie w pamiętnikach zatytułowanych On m’appelait la Chatte (Nazywano mnie Kotką). Zmarła 30 maja 2007 roku, przeżywszy prawie sto lat.

Hugo Bleicher wraz z dwoma innymi francuskimi agentami Abwehry, Jeanem Rocquefortem i François Barbierem, został 15 maja 1945 roku aresztowany w Amsterdamie przez pracowników holenderskiego wywiadu. Po dwutygodniowym przesłuchaniu Holendrzy przekazali go Anglikom z MI5, którym chętnie opowiedział wszystko, co wiedział. Po odzyskaniu wolności zamieszkał w Hamburgu, gdzie w 1954 roku opublikował swoje pamiętniki – Colonel Henri’s story. Zmarł we wrześniu 1982 roku.

Z dokumentacji dotyczącej działalności „Brutusa” zachowało się niewiele, gdyż po wojnie została spalona. Czerniawski, awansowany do stopnia pułkownika, został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari (nr 9238). Po wojnie pozostał na emigracji. Nie mówił o sobie dużo, żył bardzo skromnie prowadząc małą księgarnię.

Za swoją wywiadowczą grę zapłacił wysoką cenę. Przez niewtajemniczone środowiska polskie w Wielkiej Brytanii traktowany był jako tchórz unikający bojowej służby w lotnictwie, bądź jako agent gestapo, w związku z niejasnymi okolicznościami jego ucieczki z Francji. Publicznie taki zarzut postawili mu były zastępca szefa Sztabu Naczelnego Wodza do spraw lotnictwa pułkownik Tadeusz Rolski we wspomnieniach Uwaga, wszystkie samoloty! [Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1959] oraz Franciszek Kalinowski (w wydanej w Paryżu w 1969 r. książce Lotnictwo polskie w Wielkiej Brytanii 1940–1945). Jego prawdziwa rola, jaką odegrał podczas wojny, została w pełni ujawniona dopiero w latach siedemdziesiątych.

Zmarł 26 kwietnia 1985 roku w Londynie. Pochowano go na polskim cmentarzu w Newark.

Table of Contents

Spis treści

WSTĘP

Drapieżna kotka

MATHILDE CARRÉ