Ted Chiang
Historia twojego życia

Tytuł oryginału
Story of Your Life, and Others

ISBN

Copyright © 2002 by Ted Chiang
All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Michał Jakuszewski, 2016
Copyright © for the Polish translation by Dariusz Kopociński, 2016
Copyright © for the Polish translation by Agnieszka Sylwanowicz, 2016

Copyright © for this Polish edition by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznań 2016

Projekt graficzny okładki
Tobiasz Zysk

Wydanie 1 w tej edycji

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67
faks 61 852 63 26
dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl
www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Wieża Babilonu

Zrozum

Dzielenie przez zero

Historia twojego życia

Siedemdziesiąt dwie litery

Ewolucja ludzkiej nauki

Piekło to nieobecność Boga

Co ma cieszyć oczy. Reportaż

Notatki na marginesie opowiadań

Nota wydawnicza

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Wieża Babilonu

Gdyby wieżę położyć na równinie Szinear, przejście od jej podstawy do szczytu zajęłoby dwa dni. Póki wieża stoi, wejście na jej szczyt trwa miesiąc i jeszcze pół, jeśli idzie się bez obciążenia. Nieliczni jednak wchodzą na wieżę z pustymi rękami, kroki większości ludzi spowalnia wózek z cegłami, który ciągną za sobą. Między dniem, kiedy cegła zostaje załadowana na wózek, i dniem, kiedy się ją z niego zdejmuje, by stała się częścią wieży, mijają cztery miesiące.

* * *

Hillalum spędził całe życie w Elamie i znał Babilon jedynie jako nabywcę elamickiej miedzi. Jej sztabki ładowano na statki i spławiano rzeką Karun do Niższego Morza, kierując je następnie ku Eufratowi. Hillalum i pozostali górnicy podróżowali lądem, idąc obok kupieckiej karawany objuczonych onagrów. Szli pylistą ścieżką, która schodziła z płaskowyżu i wiodła przez równiny na zielone pola podzielone kanałami i groblami.

Żaden z nich nigdy nie widział wieży. Stała się widoczna, kiedy wciąż dzieliło ich od niej wiele staj: linia cienka niczym pasmo lnu, chwiejąca się w drżącym powietrzu, wznosząca się ze skorupy błota — Babilonu. Gdy się przybliżyli, skorupa zmieniła się w potężne mury miejskie, ale oni widzieli tylko wieżę. Gdy opuścili wzrok do poziomu rzecznej równiny, zobaczyli ślady pozostawione przez wieżę w otoczeniu miasta: Eufrat płynął teraz na dnie szerokiego koryta, które wyżłobiono, by zdobyć glinę do wyrobu cegieł. Na południu było widać niezliczone szeregi pieców do wypalania cegły. Nie płonął już w nich ogień.

Kiedy podeszli do bram miasta, wieża wydała się potężniejsza od wszystkiego, co Hillalum potrafił sobie wyobrazić: kolumna szeroka jak cała świątynia, lecz wznosząca się tak wysoko, że przestawała być widoczna.

Cała grupa szła z zadartymi głowami, mrużąc w słońcu oczy.

Nanni, przyjaciel Hillaluma, trącił go łokciem. Nie mógł wyjść ze zdumienia.

— Mamy na to wejść? Na szczyt?

Górnicy doszli do środkowej bramy w zachodnim murze, z której wychodziła jakaś karawana. Kiedy tłoczyli się w wąskim pasku cienia padającego od muru, ich brygadzista, Beli, zawołał do strażników stojących na szczycie baszty przy bramie:

— Jesteśmy górnikami wezwanymi z krainy Elam.

Strażnicy uradowali się. Jeden z nich odkrzyknął:

— To wy macie przekopać się przez sklepienie niebios?

— My.

* * *

Całe miasto świętowało. Uroczystości zaczęły się przed ośmioma dniami, kiedy wysłano w górę ostatnie cegły, i miały trwać jeszcze dwa dni. Co dzień i co noc miasto cieszyło się i tańczyło, ucztowało.

Wraz z wypalaczami cegieł siedzieli ciągacze wózków, mężczyźni o nogach z węzłami mięśni stwardniałych od wspinania się na wieżę. Co ranek zaczynała drogę nowa grupa; wspinała się przez cztery dni, przekazywała ładunek następnej grupie ciągaczy i piątego dnia wracała do miasta z pustymi wózkami. Łańcuch takich zespołów prowadził aż na szczyt wieży, ale tylko te najniższe świętowały z mieszkańcami miasta. Tym, którzy mieszkali na wieży, wysyłano wcześniej dość wina i mięsa, by uczta rozciągnęła się na całą wysokość pylonu.

Wieczorem Hillalum oraz pozostali elamiccy górnicy siedzieli na glinianych stołkach przy długim stole uginającym się od jedzenia, jednym z wielu ustawionych na miejskim rynku. Górnicy wypytywali ciągaczy o wieżę.

— Ktoś mi mówił, że murarze, którzy pracują na szczycie wieży, lamentują i wydzierają sobie włosy, kiedy spada cegła, bo zastąpienie jej nową trwa cztery miesiące, ale że nikt nie zauważa, kiedy spada człowiek. Czy to prawda? — zapytał Nanni.

Jeden z rozmowniejszych ciągaczy, Lugatum, potrząsnął głową.

— O, nie, to tylko taka opowiastka. Na wieżę wspina się nieustająca karawana cegieł; na szczyt docierają ich tysiące codziennie. Strata jednej z nich nic nie znaczy dla murarzy. — Nachylił się do słuchaczy. — Jednak jest coś, co cenią bardziej niż ludzkie życie: kielnia.

— Dlaczego?

— Jeśli murarz upuści kielnię, nie może pracować, dopóki nie przyślą mu na górę następnej. Całymi miesiącami nie może zarobić na jedzenie, musi zaciągać długi. Strata kielni wywołuje wielki lament. Jeśli jednak spadnie człowiek, a zostanie jego kielnia, ludzie przyjmują to ze skrywaną ulgą. Następny, który upuści swoją kielnię, może sobie wziąć tę dodatkową i dalej pracować, nie wpadając w długi.

Hillalum był przerażony i przez chwilę starał się gorączkowo przeliczyć, ile kilofów przynieśli ze sobą górnicy. Po chwili zrozumiał.

— To nie może być prawda. Dlaczego nie kazać przynieść na górę zapasowych kielni? Ich waga byłaby niczym w porównaniu z tymi wszystkimi cegłami. I z pewnością utrata człowieka oznacza poważne opóźnienie, chyba że jest na szczycie dodatkowy murarz. Bez kogoś takiego trzeba czekać, aż przyjdzie z dołu.

Wszyscy ciągacze ryknęli śmiechem.

— Tego nie oszukamy — powiedział rozbawiony Lugatum. Zwrócił się do Hillaluma: — Zaczniecie się wspinać zaraz po zakończeniu święta?

Hillalum napił się piwa z miseczki.

— Tak. Słyszałem, że dołączą do nas górnicy z jakiejś zachodniej krainy, ale ich nie widziałem. Wiecie coś o nich?

— Tak, pochodzą z kraju zwanego Egiptem, ale nie wydobywają rudy nie tak jak wy. Dobywają kamień.

— My też wydobywamy kamień w Elamie — odezwał się Nanni z ustami pełnymi wieprzowiny.

— Nie tak jak oni. Oni tną granit.

— Granit? — W Elamie dobywało się wapień i alabaster, ale nie granit. — Jesteś pewien?

— Kupcy podróżujący do Egiptu powiadają, że mają tam zigguraty i świątynie zbudowane z olbrzymich bloków wapienia i granitu. Rzeźbią też w granicie ogromne posągi.

— Ale obróbka granitu jest bardzo trudna.

Lugatum wzruszył ramionami.

— Nie dla nich. Królewscy architekci sądzą, że kiedy dotrzecie do sklepienia niebios, tacy kamieniarze mogą się przydać.

Hillalum skinął głową. To zapewne prawda. Któż mógł wiedzieć, czego będą potrzebować?

— Widziałeś ich?

— Nie, jeszcze nie przybyli, ale są spodziewani za kilka dni. Mogą jednak nie pojawić się przed zakończeniem święta, wtedy wy, Elamici, wejdziecie na wieżę sami.

— Wy pójdziecie z nami, prawda?

— Tak, ale tylko przez pierwsze cztery dni. Potem musimy zawrócić, a wy, szczęśliwcy, pójdziecie dalej.

— Dlaczego uważasz nas za szczęśliwców?

— Bardzo chcę wejść na sam szczyt. Kiedyś ciągnąłem z wyższymi zespołami i dotarłem na wysokość dwunastu dni wspinaczki, ale nigdy nie zaszedłem wyżej. Wy zajdziecie. — Lugatum uśmiechnął się smutno. — Zazdroszczę wam, że dotkniecie sklepienia niebios.

Dotknąć sklepienia niebios. Rozbić je kilofami. Hillalumowi zrobiło się nieswojo na tę myśl.

— Nie ma powodu do zazdrości… — zaczął.

— Właśnie — wtrącił Nanni. — Kiedy skończymy, wszyscy ludzie będą mogli dotknąć sklepienia niebios.

* * *

Następnego ranka Hillalum poszedł obejrzeć wieżę. Stanął na wielkim placu, który ją otaczał. Z boku wznosiła się świątynia; oglądana oddzielnie, wywierałaby ogromne wrażenie, ale obok wieży stała niezauważona.

Czuł jej przemożną masywność. Według wszystkich opowieści wieża została zbudowana tak, aby była mocna jak żaden ziggurat; wzniesiono ją z dokładnie wypalonych cegieł, podczas gdy zwykłe zigguraty budowano z cegieł suszonych na słońcu, a wypalane cegły stanowiły tylko warstwę zewnętrzną. Osadzano je w zaprawie ze smoły ziemnej, która wsiąkała w wypaloną glinę i twardniejąc, wiązała tak mocno, jakby sama była cegłą.

Podstawa wieży przypominała pierwsze dwa poziomy zwykłego zigguratu. Pierwszy — ogromna kwadratowa platforma o boku około dwudziestu łokci i wysoka na czterdzieści — miał na południowej ścianie potrójne schody. Na nim znajdowała się druga, mniejsza platforma, na którą można się dostać tylko środkowymi schodami. Sama wieża zaczynała się właśnie na tej drugiej platformie.

Każdy jej bok miał sześćdziesiąt łokci długości. Wznosiła się niczym kwadratowy słup dźwigający ciężar niebios. Oplatała ją łagodnie wznosząca się, wcięta rampa, niczym skórzany pas owinięty wokół rękojeści bicza. Nie: spojrzawszy jeszcze raz, Hillalum spostrzegł, że wieżę obiegają dwie przeplatające się rampy. Na zewnętrznej krawędzi każdej z nich stały słupy. Nie były grube, lecz szerokie, co sprawiało, że dawały cień. Kiedy patrzył w górę wieży, widział przeplatające się pasy — rampa, cegły, rampa, cegły — aż na pewnej wysokości zaczęły się one ze sobą zlewać. Wieża wznosiła się coraz wyżej, poza zasięg wzroku. Hillalum zamrugał, zmrużył oczy i poczuł, że kręci mu się w głowie. Cofnął się chwiejnie parę kroków i odwrócił przeszyty dreszczem.

Przypomniał sobie historię o czasach po Potopie, opowiadaną mu w dzieciństwie. O tym, jak ludzie znów zaludnili wszystkie zakątki świata, zamieszkując więcej krain niż kiedykolwiek przedtem. Jak dopłynęli do krańców świata i zobaczyli ocean spadający w mgłę, prosto w czarne wody Otchłani daleko w dole. Jak zdali sobie sprawę z rozmiarów Ziemi, uznali, że jest mała, i zapragnęli zobaczyć, co leży za jej granicami, zbadać całą resztę dzieła Jahwe. Jak spojrzeli w niebo i zastanawiali się nad siedzibą Jahwe nad zbiornikami z wodami niebios. I jak przed wieloma wiekami zaczęła się budowa wieży, słupa sięgającego nieba, schodów, po których mogliby wejść ludzie, by zobaczyć dzieła Jahwe, i po których mógłby zejść Jahwe, by zobaczyć dzieła ludzi.

Opowieść o tysiącach ludzi trudzących się bez odpoczynku, lecz z radością, pracowali bowiem, by lepiej poznać Jahwe, zawsze napawała Hillaluma otuchą. Kiedy Babilończycy przybyli do Elamu w poszukiwaniu górników, przeżywał wielkie emocje. Kiedy jednak stał teraz u podnóża wieży, jego zmysły zbuntowały się, uparcie twierdząc, że nic nie powinno wznosić się tak wysoko. Kiedy patrzył w górę wieży, nie miał wrażenia, że znajduje się na ziemi.

Czy powinien wspiąć się na coś takiego?

* * *

Rankiem, kiedy mieli wyruszyć na górę, druga platforma była od krawędzi do krawędzi zastawiona mocnymi, dwukołowymi wózkami ustawionymi w rzędach.

Wiele z nich załadowano wszelaką żywnością: workami jęczmienia, pszenicy, soczewicy, cebuli, daktyli, ogórków, bochenków chleba, suszonej ryby. Były tam niezliczone olbrzymie gliniane dzbany z wodą, winem z daktyli, piwem, kozim mlekiem, oliwą palmową. Inne wózki zostały wyładowane towarami, które można by sprzedać na bazarze: naczyniami z brązu, koszykami z trzciny, belami lnu, drewnianymi stołkami i stołami. Były tam też utuczony wół i koza, którym kapłani nakładali kaptury, żeby nie mogły patrzeć na boki i nie bały się wysokości. Po dotarciu na szczyt miały zostać złożone w ofierze.

Dalej stały wózki z kilofami i młotami górników oraz wyposażeniem małej kuźni. Ich brygadzista zarządził też, by część wózków załadowano drewnem i wiązkami trzciny.

Lugatum stał przy wózku i naciągał liny przytrzymujące drewno. Podszedł do niego Hillalum.

— Skąd jest to drewno? Po opuszczeniu Elamu nie widziałem żadnych lasów.

— Na północy rośnie las, który został zasadzony, gdy rozpoczęła się budowa wieży. Pocięte drewno jest spławiane Eufratem.

— Zasadziliście cały las?

— Kiedy architekci zaczęli budować wieżę, zdali sobie sprawę, że do wypalania cegły będzie potrzeba o wiele więcej drewna, niż znajdowało się go na równinie, więc kazali zasadzić las. Specjalne grupy ludzi dostarczają wodę i sadzą nowe drzewko w miejsce każdego wyciętego.

Hillalum zdziwił się.

— I to daje całe potrzebne drewno?

— Większość. Wycięto też wiele innych lasów na północy, a drewno sprowadzono rzeką.

Przyjrzał się kołom wózka, odkorkował skórzany bukłak i nalał nieco oliwy między koło i oś.

Podszedł do nich Nanni, patrząc na rozpościerające się przed nimi ulice Babilonu.

— Nigdy jeszcze nie byłem tak wysoko, żeby móc patrzeć z góry na miasto.

— Ani ja — rzekł Hillalum, lecz Lugatum tylko się roześmiał. — Chodźcie. Wózki są już gotowe.

Wkrótce wszyscy mężczyźni poustawiali się w pary przy swoich wózkach. Stali między ich dyszlami, do których były przymocowane pętle ze sznura. Wózki ciągnięte przez górników były przemieszane z wózkami zwykłych ciągaczy po to, by nowicjusze utrzymywali właściwe tempo. Lugatum i jego towarzysz mieli wózek stojący tuż za wózkiem Hillaluma i Nanniego.

— Pamiętajcie — powiedział Lugatum — żeby trzymać się jakieś dziesięć łokci za wózkiem przed wami. Na zakrętach cały ciężar spoczywa na ciągnącym z prawej, więc będziecie się zmieniać co godzina.

Ciągacze zaczęli już się posuwać w górę rampy. Hillalum i Nanni pochylili się i zarzucili pętle swojego wózka na przeciwne ramiona. Wyprostowali się razem, unosząc przód wózka z ziemi.

— A teraz ciągnijcie! — zawołał Lugatum.

Naparli na liny i wózek ruszył z miejsca. Gdy koła zaczęły się już obracać, ciągnięcie wydawało się dość łatwe i górnicy szybko okrążyli platformę. Kiedy jednak dotarli do rampy, musieli pochylić się mocniej.

— To ma być lekki wózek? — mruknął Hillalum.

Rampa była na tyle szeroka, że pojedynczy człowiek mieścił się obok wózka, jeżeli musiał go minąć. Powierzchnia była wyłożona cegłami. Toczące się po niej od wieków koła wyżłobiły dwie głębokie koleiny. Nad głowami ciągaczy wznosiło się sklepienie wsparte na kroksztynach; szerokie, kwadratowe cegły zachodziły na siebie, spotykając się pośrodku. Słupy z prawej strony były tak szerokie, że rampa nieco sprawiała wrażenie tunelu. Jeśli nie patrzyło się w bok, nie miało się poczucia przebywania na wieży.

— Śpiewacie przy pracy? — zapytał Lugatum.

— Kiedy kamień jest miękki.

— To zaśpiewajcie którąś z waszych górniczych pieśni.

Wołanie dotarło do pozostałych górników i po chwili wszyscy śpiewali.

* * *

W miarę jak skracały się cienie, wchodzili coraz wyżej. Otaczało ich tylko czyste powietrze i szli w cieniu chroniącym od słońca, więc było znacznie chłodniej niż w wąskich zaułkach miasta na poziomie ziemi, gdzie przemykające na drugą stronę ulicy jaszczurki padały w południe z gorąca. Patrząc w bok, górnicy widzieli ciemny Eufrat i zielone pola ciągnące się całymi stajami, poprzecinane lśniącymi w słońcu kanałami. Babilon stanowił złożony wzór ściśniętych ulic i budynków rażących wzrok wybielonymi gipsem ścianami; było go widać coraz mniej, ponieważ wydawało się, że coraz bardziej przybliża się do podstawy wieży.

Hillalum znów ciągnął za linę po prawej stronie, bliżej krawędzi, kiedy usłyszał, że na rampie poziom niżej ktoś krzyczy. Zapragnął zatrzymać się i spojrzeć w dół, ale nie chciał zakłócać marszu, a i tak nie mógłby wyraźnie zobaczyć leżącej niżej rampy.

— Co się tam dzieje?! — zawołał do idącego z tyłu Lugatuma.

— Jeden z twoich górników boi się wysokości. Czasami zdarza się ktoś taki wśród tych, którzy wspinają się na wieżę pierwszy raz. Taki człowiek przywiera do ściany i nie może wejść wyżej. Co prawda nieliczni odczuwają to tak szybko.

Hillalum zrozumiał.

— Znamy podobny lęk ogarniający tych, którzy chcą zostać górnikami. Niektórzy nie mogą wejść do kopalni ze strachu, że zostaną zasypani.

— Naprawdę? — zapytał Lugatum. — Nigdy o czymś takim nie słyszałem. A jak ty się czujesz na wysokości?

— Nic nie czuję. — Zerknął jednak na Nanniego; obaj znali prawdę.

— Drżą ci dłonie, co? — szepnął Nanni.

Hillalum potarł rękoma szorstką linę i skinął głową.

— Ja też to czułem, przedtem, kiedy byłem bliżej krawędzi.

— Może powinniśmy mieć na głowach kaptury jak ten wół i koza — mruknął żartobliwie Hillalum.

— Myślisz, że my też zaczniemy się bać wysokości, kiedy wejdziemy wyżej?

Hillalum zastanowił się. To, że jeden z ich towarzyszy poczuł strach tak szybko, nie wróżyło dobrze. Otrząsnął się: tysiące ludzi wchodziło na wieżę bez strachu i głupio byłoby pozwolić, by lęk jednego górnika zaraził ich wszystkich.

— Jesteśmy po prostu nieprzyzwyczajeni. Będziemy mieli kilka miesięcy, żeby oswoić się z wysokością. Zanim dotrzemy na szczyt wieży, będziemy żałowali, że nie jest wyższa.

— Nie — odparł Nanni. — Chyba nie będę chciał ciągnąć tego wyżej.

Roześmieli się.

* * *

Wieczorem zjedli kolację złożoną z jęczmienia, cebuli i soczewicy, po czym ułożyli się do snu w jednym z wąskich korytarzy przecinających wnętrze wieży. Kiedy górnicy obudzili się następnego ranka, ledwo mogli chodzić, tak bolały ich nogi. Ciągacze śmiejąc się, dali im maść do nacierania mięśni i przeładowali wózki, żeby zmniejszyć obciążenie górników.

* * *

Kiedy teraz Hillalum patrzył w dół, drżały mu kolana. Na tej wysokości wiał silny wiatr i górnik przewidywał, że w miarę wspinaczki będzie się wzmagał. Ciekawiło go, czy ktoś został kiedyś zdmuchnięty z wieży w chwili nieuwagi. I ten upadek: człowiek miałby czas na odmówienie modlitwy, zanim uderzyłby w ziemię. Hillalum zadrżał na samą myśl.

Następny dzień odróżniał się od poprzedniego tylko większym bólem nóg górników. Teraz widzieli znacznie dalej i rozległość widoku oszałamiała: było widać pustynie, leżące za polami, a karawany wydawały się niewiele większe od szeregu owadów.

Już żaden inny górnik nie bał się wysokości tak bardzo, żeby nie mógł iść dalej, i przez cały dzień wspinali się bez żadnych przeszkód.

Trzeciego dnia nogom górników nie poprawiło się i Hillalum czuł się jak stary kaleki człowiek. Dopiero czwartego dnia poczuli się lepiej i znów mogli ciągnąć swoje ładunki. Wspinaczka trwała aż do wieczora, kiedy spotkali drugą grupę ciągaczy, którzy szybko prowadzili puste wózki rampą wiodącą w dół. Obie rampy wiły się wokół siebie, nie stykając się, lecz łączyły je korytarze przecinające wieżę. Kiedy obie grupy zrównały się ze sobą, przeszły na sąsiednią rampę, by wymienić się wózkami.

Górnicy zostali przedstawieni ciągaczom drugiej grupy i wszyscy tego wieczora rozmawiali i jedli razem. Następnego ranka pierwsza grupa przygotowała puste wózki do drogi powrotnej do Babilonu, a Ligatum pożegnał się z Hillalumem i Nannim.

— Dbajcie o wasz wózek. Był na samym szczycie wieży więcej razy niż którykolwiek człowiek.

— Czy temu wózkowi też zazdrościsz? — zapytał Nanni.

— Nie, bo za każdym razem, kiedy dociera na szczyt, musi wracać na sam dół. Ja bym tego nie zniósł.

* * *

Kiedy druga grupa zatrzymała się pod koniec dnia, do Hillaluma i Nanniego podszedł ciągacz wózka jadącego za nimi. Miał na imię Kudda.

— Nigdy nie widzieliście zachodu słońca na tej wysokości. Chodźcie popatrzeć. — Ciągacz podszedł do krawędzi i usiadł, zwieszając nogi nad przepaścią. Zobaczył, że górnicy zawahali się. — Podejdźcie bliżej. Jak chcecie, to możecie położyć się i wyjrzeć za krawędź.

Hillalum nie chciał wydać się strachliwym dzieckiem, ale nie potrafił się zmusić do spuszczenia nóg nad przepaścią liczącą tysiące łokci. Położył się na brzuchu, przybliżając do krawędzi tylko głowę. Nanni zrobił to samo.

— Kiedy słońce zacznie zachodzić, spójrzcie w dół na ścianę wieży.

Hillalum zerknął na dół, po czym szybko podniósł wzrok na horyzont.

— Co jest innego w zachodzie słońca na wieży?

— Zastanówcie się: kiedy słońce chowa się za szczyty gór na zachodzie, na równinie Szinear robi się ciemno. Tutaj jednak jesteśmy nad szczytami gór, więc nadal widzimy słońce. Żebyśmy zobaczyli noc, musi ono zejść niżej.

Hillalum zrozumiał i aż otworzył usta.

— Cienie gór oznaczają początek nocy. Noc zapada na ziemi wcześniej niż tu.

Kudda skinął głową.

— Widać, jak noc wznosi się w górę wieży z ziemi do nieba. Porusza się szybko, ale powinniście to zobaczyć.

Przez minutę patrzył na czerwoną kulę słońca, a potem spojrzał w dół i pokazał palcem.

— Już!

Hillalum i Nanni spojrzeli w dół. U podstawy potężnego słupa maleńki Babilon leżał w cieniu. Potem ciemność wspięła się na wieżę niczym rozwijająca się w górę materia. Poruszała się na tyle powoli, że Hillalum czuł, iż może policzyć mijające chwile, ale w miarę przybliżania się gwałtownie rosła, aż minęła ich szybciej niż mgnienie oka, a oni znaleźli się w mroku.

Hillalum przewrócił się na plecy i spojrzał w górę. Zdążył zobaczyć, jak ciemność szybko ogarnęła resztę wieży. W miarę jak słońce opadało poza krawędź świata, niebo stopniowo ciemniało.

— Wspaniały widok, prawda?

Hillalum nie odpowiedział. Po raz pierwszy zobaczył, czym jest noc: cieniem samej ziemi rzucanym na niebo.

* * *

Po następnych dwóch dniach wspinaczki bardziej przyzwyczaił się do wysokości. Chociaż przebyli w linii prostej prawie staję, potrafił stanąć na krawędzi i spojrzeć w dół wieży. Przytrzymał się jednego ze znajdujących się tam słupów i ostrożnie wychylił, by spojrzeć w górę. Zauważył, że wieża nie wygląda już jak gładki słup. Zapytał Kuddę:

— Wieża wydaje się rozszerzać u góry. Jak to możliwe?

— Przyjrzyj się lepiej. Ze ścian wychodzą drewniane balkony. Są zrobione z drewna cyprysowego i wiszą na lnianych linach.

Hillalum zmrużył oczy.

— Balkony? A po co?

— Rozłożono na nich ziemię, żeby ludzie mogli uprawiać warzywa. Na tej wysokości trudno o wodę, więc najczęściej hoduje się cebulę. Wyżej, gdzie jest więcej deszczu, zobaczysz fasolę.

Nanni zapytał:

— Jak to możliwe, żeby wyżej był deszcz, który nie spada tutaj?

Kudda zdziwił się.

— Spadając, wysycha w powietrzu. To oczywiste.

— Tak, oczywiste. — Nanni wzruszył ramionami.

Pod koniec następnego dnia doszli do poziomu balkonów. Były to płaskie platformy gęsto porośnięte cebulą, podtrzymywane grubymi linami przymocowanymi do ścian wieży tuż pod następną kondygnacją balkonów.

Na każdym poziomie we wnętrzu wieży znajdowało się kilka wąskich pomieszczeń, w których mieszkały rodziny ciągaczy. Widziało się kobiety siedzące na progach i szyjące tuniki lub wykopujące cebulę w ogrodach. Dzieci goniły się po rampach, bez strachu biegając między wózkami i wzdłuż krawędzi balkonów. Mieszkańcy wieży z łatwością odróżniali górników, uśmiechali się do nich i machali im rękami.

Kiedy nadszedł czas wieczornego posiłku, zatrzymano wszystkie wózki i zdjęto z nich żywność oraz inne towary przywiezione dla mieszkających tu ludzi. Ciągacze przywitali się z rodzinami i zaprosili górników na posiłek. Hillalum i Nanni zjedli z rodziną Kuddy wspaniałą kolację, na którą złożyły się suszone ryby, chleb, wino daktylowe i owoce.

Hillalum zauważył, że ta część wieży tworzy jakby małe miasteczko ciągnące się pomiędzy dwiema ulicami — rampami prowadzącymi w górę i w dół. Znajdowała się tu również świątynia, w której odbywały się uroczystości; urzędowali sędziowie rozsądzający spory i funkcjonowały sklepy zaopatrywane przez karawanę. Oczywiście miasteczko pozostawało w ścisłym związku z karawaną: jedno nie mogło istnieć bez drugiego. A jednak każda karawana równała się podróży, zaczynającej się w jednym miejscu i kończącej w innym. To miasteczko nie było w zamierzeniu trwałe; stanowiło zaledwie część ciągnącej się całe stulecia podróży.

Po kolacji Hillalum zapytał Kuddę i jego rodzinę:

— Czy któreś z was było kiedykolwiek w Babilonie?

Odpowiedziała żona Kuddy, Alitum:

— Nie, po co? To daleka droga, a wszystko, czego nam trzeba, mamy tutaj.

— Nie chcecie pochodzić po ziemi?

Kudda wzruszył ramionami.

— Mieszkamy na drodze do nieba; wszystko, co robimy, prowadzi do jej przedłużenia. Kiedy zechcemy opuścić wieżę, pójdziemy rampą prowadzącą w górę, nie w dół.

* * *

Górnicy wchodzili coraz wyżej. Nadszedł taki dzień, że czy patrzyło się w górę, czy w dół z krawędzi rampy, wieża wydawała się taka sama. Poniżej jej trzon kurczył się w nicość na długo przedtem, nim wydawało się, że dotarła do leżącej poniżej równiny. Podobnie górnicy wciąż jeszcze nie mogli dostrzec szczytu. Widzieli jedynie ściany wieży. Patrzenie w górę lub w dół budziło przerażenie, bo nie było ciągłości; nie stanowili już części ziemi. Wieża mogłaby być nitką zawieszoną w powietrzu, nieprzymocowana ani do ziemi, ani do nieba.

Podczas tej części wspinaczki nadchodziły chwile, kiedy Hillalum wpadał w rozpacz, czując się odcięty od świata; zupełnie jakby ziemia odrzuciła go za niewierność, a niebo nie raczyło go przyjąć. Pragnął, żeby Jahwe dał jakiś znak, że aprobuje działanie ludzi; inaczej jak mogli zostać w miejscu, które dawało duchowi tak mało pociechy?

Mieszkańcy wysokich kondygnacji wieży nie odczuwali niepokoju związanego z ich położeniem; zawsze ciepło witali górników i życzyli im powodzenia przy pracy na szczycie. Mieszkali wśród wilgotnych chmur, widzieli burze od dołu i od góry, zbierali żniwo z powietrza i nigdy nie bali się, że to niewłaściwe miejsce dla ludzi. Nie mieli żadnych boskich zapewnień, ale nigdy nie zaznali chwili zwątpienia.

Wraz z upływem kolejnych tygodni słońce i księżyc zataczały coraz niższe łuki podczas swych codziennych podróży. Księżyc zalewał południową stronę wieży srebrzystym blaskiem, lśniąc niczym patrzące na nich oko Jahwe. W krótkim czasie znaleźli się dokładnie na tym samym poziomie co przepływający po niebie księżyc: dotarli na wysokość pierwszego z ciał niebieskich. Patrzyli zmrużonymi oczyma na jego dziobatą twarz i dziwili się majestatycznemu ruchowi gardzącemu jakimikolwiek podporami.

A potem zbliżyli się do słońca. Latem słońce pojawia się pionowo nad Babilonem i na tej wysokości bardzo blisko mija wieżę. W tej części nie mieszkała żadna rodzina, nie było tu też żadnych balkonów, ponieważ gorąco wystarczało do uprażenia jęczmienia. Zaprawa między cegłami wieży nie była już ze słomy ziemnej, która zmiękłaby i rozpłynęła się, lecz z gliny dosłownie wypalonej przez upał. Dla ochrony przed dziennymi temperaturami słupy zostały poszerzone tak, że tworzyły niemal nieprzerwaną ścianę, zamykając rampę w tunelu z jedynie wąskimi szczelinami, przez które wpadał świszczący wiatr i strzały złocistego światła.

Aż do tego miejsca grupy ciągaczy znajdowały się w takich samych odległościach od siebie, ale tu trzeba było dokonać modyfikacji. Każdego ranka wyruszali coraz wcześniej, by zyskać więcej ciemności w czasie, gdy ciągnęli wózki. Kiedy znaleźli się na poziomie słońca, podróżowali wyłącznie nocą. W ciągu dnia próbowali spać, nadzy i spoceni w gorącym wietrze. Górnicy bali się, że jeśli uda im się zasnąć, to zanim się obudzą, zostaną żywcem upieczeni. Ciągacze odbyli jednak tę podróż wiele razy i nigdy nikogo nie stracili; w końcu dotarli ponad poziom słońca, gdzie było tak jak poniżej.

Teraz światło dnia padało w górę, co wydawało się w najwyższym stopniu nienaturalne. W balkonach usunięto niektóre deski, żeby mogło przez nie przeświecać światło, a na pozostałych zostawiono ziemię; rośliny wyrastały w bok i w dół, by pochwycić słoneczne promienie.

A potem przybliżyli się do gwiazd, małych ognistych kul rozciągających się na wszystkie strony. Hillalum spodziewał się, że będzie ich więcej, lecz nawet z maleńkimi gwiazdami niewidocznymi z ziemi wydawały się rozsiane bardzo rzadko. Nie wszystkie znajdowały się na tej samej wysokości, lecz zajmowały kilka staj w górę. Trudno było powiedzieć, jak są daleko; nie mieli żadnych wskazówek co do ich wielkości, lecz czasami któraś z nich zbliżała się do wieży, dając dowód swej zdumiewającej prędkości. Hillalum zdał sobie sprawę, że wszystkie ciała niebieskie pędzą z podobną szybkością, by móc w jeden dzień przemierzyć cały świat od krańca do krańca.

W dzień niebo było o wiele jaśniejsze, niż wydawało się z ziemi, co oznaczało, że zbliżają się do sklepienia. Przyglądając się niebu, Hillalum ze zdumieniem zobaczył gwiazdy. Z ziemi nie było ich widać poprzez blask słońca, ale na tej wysokości stały się zupełnie wyraźne.

Pewnego dnia przybiegł do niego Nanni i powiedział:

— Gwiazda uderzyła w wieżę!

— Co!? — Hillalum rozejrzał się w panice, czując się, jakby otrzymał cios.

— Nie, nie teraz. Dawno temu, przed ponad stu laty. Jeden z mieszkańców wieży właśnie o tym opowiada; był przy tym jego dziad.

Weszli do korytarzy i zobaczyli kilku górników siedzących wokół pomarszczonego staruszka.

— …wbiła się w cegły o jakieś pół staja nad nimi. Wciąż można zobaczyć bliznę, którą zostawiła; jest jak wielki ślad po ospie.

— A co się stało z gwiazdą?

— Płonęła, skwierczała i była zbyt jasna, by na nią patrzeć. Ludzie chcieli ją wydłubać, by wróciła na swój szlak, ale była zbyt gorąca, żeby blisko do niej podejść, a nie śmieli ugasić jej wodą. Po kilku tygodniach ostygła w masę czarnego metalu tak dużą, że obejmował ją ramionami jeden człowiek.

— Taką dużą? — powiedział z nabożnym zdumieniem Nanni.

Kiedy gwiazdy spadały na ziemię z własnej woli, znajdowano czasami małe kawałki metalu z nieba, twardszego niż najlepszy brąz. Metalu tego nie można było przetopić, więc po rozgrzaniu do czerwoności obrabiano go młotkami: robiono z niego amulety.

— Zaiste, nikt nigdy nie słyszał o tak wielkiej masie znalezionej na ziemi. Możecie sobie wyobrazić, jakie narzędzia można by z niej zrobić?

— Chyba nie próbowaliście przerobić jej na narzędzia? — zapytał z przerażeniem Hillalum.

— O, nie. Ludzie bali się jej dotknąć. Wszyscy zeszli z wieży, czekając na odwet Jahwe za zakłócenie dzieła stworzenia. Czekali kilka miesięcy, ale nie pojawił się żaden znak. W końcu wrócili i wydłubali gwiazdę. Jest teraz w świątyni w mieście na dole.

Zapadła cisza. Przerwał ją jeden z górników:

— Opowieści o wieży nigdy o tym nie mówiły.

— To było wykroczenie, coś, o czym się nie wspomina.

* * *

W miarę jak wspinali się coraz wyżej, kolor nieba bladł, aż wreszcie pewnego ranka Hillalum obudził się, stanął na krawędzi rampy i krzyknął zdziwiony: to, co przedtem wydawało się bladym niebem, teraz sprawiało wrażenie białego sufitu rozciągającego się wysoko nad ich głowami. Znajdowali się na tyle wysoko, by dostrzec sklepienie niebios, by zobaczyć je jako mocny pancerz okrywający całe niebo. Wszyscy górnicy mówili ściszonymi głosami, patrząc w górę, a mieszkańcy wieży śmiali się z nich.

Kiedy znów ruszyli w górę, zdziwili się, jak blisko już są nieba. Gładź powierzchni sklepienia zwiodła ich, czyniąc je niewidzialnym, aż pojawiło się nagle jakby tuż nad głowami. Teraz zamiast wspinać się do nieba, wspinali się ku pozbawionej jakichkolwiek cech równinie, która rozciągała się w nieskończoność we wszystkich kierunkach.

Jej widok zdezorientował wszystkie zmysły Hillaluma. Czasami, kiedy patrzył na sklepienie, miał wrażenie, jakby świat obrócił się do góry nogami i że gdyby stracił równowagę, spadłby w górę na sklepienie. Kiedy natomiast sklepienie wydawało się wznosić nad jego głową, wyczuwał jego potężną wagę. Było warstwą tak ciężką jak reszta świata, a jednak pozbawione jakiegokolwiek oparcia, i Hillalum po raz pierwszy w życiu bał się, że zawali się na niego sufit.

Były też chwile, kiedy wydawało się, że sklepienie jest wznoszącą się przed nim pionową ścianą urwiska o niewyobrażalnej wysokości, podobnie jak ledwie widoczna w dole ziemia, i że wieża to mocno naciągnięta lina między nimi. Albo, co było najgorsze ze wszystkiego, Hillalumowi przez chwilę wydawało się, że nie ma góry ani dołu, a jego ciało nie wie, w którą stronę jest przyciągane. Uczucie, jakby bał się wysokości, tylko o wiele gorsze. Często budził się zlany potem i z zaciśniętymi palcami, starając się chwycić ceglanego podłoża.

Nanni i wielu innych górników też miało przekrwione oczy, chociaż nikt nie mówił, co nie pozwala mu spać. Wchodzili wolniej zamiast szybciej, jak spodziewał się ich brygadzista, Beli; widok sklepienia wywoływał raczej niepokój niż entuzjazm. Ciągacze zaczęli się niecierpliwić. Hillalum zastanawiał się, jakich ludzi wykuwało życie w takich warunkach, czy udawało im się uciec szaleństwu.

Czy przyzwyczaili się do tego? Czy dzieci urodzone pod twardym niebem płakałyby, gdyby zobaczyły pod stopami ziemię?

Może ludzie nie mieli żyć w takim miejscu. Jeśli natura powstrzymywała ich przed zbytnim zbliżaniem się do nieba, to raczej powinni zostać na ziemi.

Kiedy dotarli do wierzchołka wieży, oszołomienie zniknęło, a może to oni stali się odporniejsi. Stojąc na kwadratowej platformie na szczycie, górnicy patrzyli na najbardziej przerażający widok, jaki kiedykolwiek mogły oglądać ludzkie oczy: daleko pod nimi leżał gobelin utkany z ziemi i morza, przysłonięty mgłą, rozciągający się we wszystkich kierunkach do granicy widoczności. Tuż nad nimi wisiał dach świata, ostateczna górna granica nieba będąca gwarancją, że ich punkt widokowy jest najwyższy z możliwych. Tu można było się zetknąć z największą masą dzieła stworzenia.

Kapłani modlili się do Jahwe; złożyli dziękczynienie, że pozwolono im zobaczyć tak wiele, i prosili o wybaczenie pragnienia ujrzenia jeszcze więcej.

* * *

Na szczycie ułożono cegły. W powietrzu czuło się ostry zapach unoszący się z podgrzewanych kotłów, w których topiły się kawałki smoły ziemnej. Była to najbardziej ziemska woń, jaką górnicy czuli od kilku miesięcy, i ich nozdrza chciwie wyłapywały każdy jej powiew, zanim porwał go wiatr. Tu, na szczycie, gdzie ciecz, która niegdyś wypływała ze szczelin w ziemi, teraz twardniała, wiążąc cegły, ziemia wyciągała ku niebu palec.

Tu pracowali murarze, mężczyźni wysmarowani smołą, którzy mieszali zaprawę i zręcznie, z niedościgłą precyzją, układali ciężkie cegły. Jak nikt inny nie mogli sobie pozwolić na zawroty głowy, gdy patrzyli na sklepienie, ponieważ wieża nie mogła odbiec od pionu ani na palec. Wreszcie zbliżali się do końca swego dzieła, a po czterech miesiącach wspinaczki górnicy byli gotowi zacząć swoje.

Egipcjanie przybyli wkrótce potem. Mieli ciemną skórę, drobną budowę ciała i rzadkie brody. Ciągnęli wózki wyładowane młotkami z dolerytu, narzędziami z brązu i drewnianymi klinami. Ich brygadzista nazywał się Senmut, rozmawiał z Belim, brygadzistą Elamitów, o tym, jak przebić sklepienie. Z przywiezionych ze sobą elementów Egipcjanie zbudowali kuźnie, podobnie jak zrobili to Elamici do przekuwania narzędzi z brązu, które stępią się podczas kopania.

Samo sklepienie pozostawało tuż poza zasięgiem wyciągniętych palców mężczyzny; kiedy się podskakiwało, by go dotknąć, wydawało się gładkie i chłodne. Było wykonane jakby z drobnoziarnistego białego granitu pozbawionego skaz i jakichkolwiek cech. I w tym tkwił problem. Dawno temu Jahwe spuścił Potop, uwalniając wody z dołu i z góry; wody Otchłani wytrysnęły ze źródeł ziemi, a wody nieba przelały się przez upusty w sklepieniu. Teraz ludzie przyglądali mu się z bliska, lecz nie widzieli żadnych upustów. Rozglądali się we wszystkich kierunkach, mrużąc oczy, ale granitowej równiny nie przerywały żadne otwory, żadne spojenia.

Wyglądało na to, że wieża styka się ze sklepieniem w miejscu znajdującym się między zbiornikami, co okazało się bardzo szczęśliwym trafem. Gdyby było widać jakiś upust, musieliby ryzykować rozbicie go i opróżnienie zbiornika. To oznaczałoby deszcz dla Szinear, deszcz nie w porę, bardziej rzęsisty od deszczów zimowych, i spowodowałoby powodzie wzdłuż całego Eufratu. Deszcze najprawdopodobniej skończyłyby się po opróżnieniu zbiornika, ale zawsze istniała możliwość, że Jahwe ukarze ich i przedłuży opady, aż zawali się wieża, a Babilon przeistoczy się w błoto.

Mimo że nie było widać żadnych upustów, ryzyko wciąż istniało. Może upusty nie miały spoin widocznych dla oczu śmiertelnika, a zbiornik leżał wprost nad nimi. A może zbiorniki były olbrzymie, tak że nawet jeśli najbliższy upust znajdował się w odległości wielu staj, nad nimi wciąż leżał zbiornik. Długo dyskutowano nad dalszym postępowaniem.

— Jahwe przecież nie zmyje wieży — twierdził Qurdusa, jeden z murarzy. — Gdyby wieża była bluźnierstwem, Jahwe zniszczyłby ją już wcześniej. Przez te wszystkie stulecia, kiedy ją wznosiliśmy, nie widzieliśmy najmniejszej oznaki niezadowolenia Jahwe. Zanim przebijemy się do jakiegoś zbiornika, Jahwe go opróżni.

— Gdyby Jahwe patrzył na to przedsięwzięcie z taką aprobatą, to wewnątrz sklepienia już czekałyby na nas gotowe schody — sprzeciwił się Eluti, jeden z Elamitów. — Jahwe ani nam nie pomoże, ani nie będzie nas powstrzymywał; jeśli przebijemy zbiornik, spadną na nas jego wody.

Hillalum nie mógł w takiej chwili zatrzymywać swoich wątpliwości dla siebie.

— A jeśli wody są nieograniczone? Jahwe może nas nie ukarać, ale może pozwolić, żebyśmy sami na siebie sprowadzili wyrok.

— Elamito — odparł Qurdusa — mimo że przybyłeś na wieżę dopiero niedawno, powinieneś wiedzieć lepiej. Pracujemy z miłości do Jahwe, robimy to przez całe życie, podobnie jak nasi ojcowie w poprzednich pokoleniach. Ludzie tak sprawiedliwi jak my nie mogą być osądzeni pochopnie.

— To prawda, że pracujemy w jak najczystszych zamiarach, ale to nie znaczy, że pracujemy mądrze. Czy ludzie rzeczywiście obrali właściwą ścieżkę, wybierając życie z dala od ziemi, z której powstali? Jahwe nigdy nie powiedział, że ten wybór jest właściwy. Teraz jesteśmy gotowi rozbić niebo, mimo wiedzy, że nad nami znajduje się woda. Jeśli błądzimy, to jak możemy być pewni, że Jahwe uchroni nas przed naszymi własnymi pomyłkami?

— Hillalum doradza ostrożność i ja się z nim zgadzam — rzekł Beli. — Nie możemy sprowadzić na świat drugiego Potopu ani nawet niebezpiecznych deszczów na Szinear. Rozmawiałem z Egipcjaninem, Senmutem, który pokazał mi projekty, na podstawie których zapieczętowywano grobowce tamtejszych królów. Wierzę, że kiedy zaczniemy kopać, ich metody zapewnią nam bezpieczeństwo.

* * *

Po uroczystości, podczas której kapłani złożyli ofiarę z wołu i kozy, wypowiedzieli wiele świętych słów i spalili mnóstwo kadzidła, górnicy przystąpili do pracy.

Jeszcze zanim dotarli do sklepienia, było oczywiste, że zwykłe kopanie kilofami i młotami będzie niepraktyczne: nawet gdyby kopali poziomo, posuwaliby się przez granit nie więcej niż na szerokość dwóch palców dziennie, a kopanie w pionie byłoby o wiele wolniejsze. Posłużyli się więc ogniem.

Z przywiezionego drewna ułożyli ognisko pod wybranym punktem sklepienia i palili je przez cały dzień. Kamień pękał i kruszył się pod wpływem gorąca płomieni. Kiedy ogień wygasł, górnicy spryskali kamień wodą, żeby przyspieszyć pękanie. Wtedy mogli łupać go na duże kawałki, które spadały ciężko na wieżę. W ten sposób każdy dzień palenia ognia przynosił prawie łokieć wybranego materiału.

Tunel nie wznosił się w górę pionowo, lecz pod kątem, jaki zwykle przyjmuje się dla schodów, żeby można było zbudować rampę ze stopniami sięgającą do niego z wieży. Ogień wygładzał ściany i podłogę; górnicy przygotowali zabezpieczenie, żeby nie obsuwać się w dół. Ognisko rozpalane na końcu tunelu układali na platformie z wypalonych cegieł.

Kiedy tunel wznosił się już na dziesięć łokci w głąb sklepienia, górnicy przestali kopać w górę i rozszerzyli go do rozmiarów komory. Kiedy usunęli cały kamień osłabiony przez ogień, do pracy przystąpili Egipcjanie. Nie używali ognia. Zaczęli budować przesuwane drzwi z granitu, posługując się tylko dłutami i młotkami z dolerytu. Najpierw obrobili kamień tak, by z jednej ściany wyciąć olbrzymi blok granitu. Hillalum i inni górnicy próbowali im pomagać, ale okazało się to trudne: kamienia nie obrabiało się przez kruszenie go, lecz odłupywanie kawałków. Trzeba było uderzać młotkiem z dokładnie określoną siłą — uderzenia słabsze lub mocniejsze na nic by się zdały.

Po kilku tygodniach blok był gotowy; wyższy od człowieka i szerszy niż wyższy. Aby odciąć go od podłogi, Egipcjanie wyżłobili wokół podstawy kamienia szczeliny, w które wbili drewniane kliny. Następnie rozszczepili je i wbili w nie jeszcze cieńsze kliny, a potem wlali do szczelin wodę, żeby drewno napęczniało. Po kilku godzinach w kamieniu pojawiła się rysa i blok został uwolniony.

Pod przeciwną ścianą pomieszczenia z prawej strony górnicy wypalili wąski korytarz biegnący w górę, a w podłodze przed wejściem do komory wyżłobili biegnący w dół rowek długi na łokieć. W ten sposób powstała gładka, nieprzerwana rampa przecinająca podłogę tuż przed wejściem i kończąca się z jego lewej strony.

Na tej rampie Egipcjanie umieścili granitowy blok. Ciągnąc i pchając, wprowadzili go do bocznego korytarza, do którego ledwo się zmieścił, i podparli stertą płaskich cegieł z błota sięgających lewej ściany niczym słup leżący na rampie.

Mając ruchomy głaz, który zatrzyma wodę, górnicy mogli bezpiecznie drążyć tunel. Gdyby przebili zbiornik i wody niebios wylały się do tunelu, rozbiliby kolejno cegły i kamień ześliznąłby się do rowka w podłożu, całkowicie blokując wejście. Jeśli wody runęłyby z taką siłą, że porwałyby ze sobą ludzi, cegły z błota stopniowo by się rozpuściły i kamień też zsunąłby się na dół. Wody zostałyby zatrzymane, a górnicy mogliby rozpocząć kopanie nowego tunelu w innym kierunku, omijając zbiornik.

Górnicy znów rozpalili ogień, by dalej drążyć tunel, rozpoczynając go w ścianie pomieszczenia naprzeciwko wejścia. Aby wspomóc krążenie powietrza w sklepieniu, na wysokich drewnianych ramach rozpięto wołowe skóry i ustawiono je ukośnie po obu stronach wejścia do tunelu na szczycie wieży.

W ten sposób stały wiatr wiejący pod sklepieniem niebios był kierowany w górę do tunelu; podtrzymywał on ogień i oczyszczał powietrze po wygaszeniu go, tak że górnicy mogli pracować, nie wdychając dymu.

Po ustawieniu ruchomego kamienia Egipcjanie nie przerwali pracy. Podczas gdy górnicy wymachiwali kilofami na końcu tunelu, oni wycinali w litej skale schody mające zastąpić te z drewna. Robili to za pomocą drewnianych klinów, a kamienne bloki, które usuwali z pochyłej podłogi, zastępowały stopnie.

* * *

Górnicy pracowali, wciąż wydłużając tunel. Wznosił się on cały czas w górę, choć regularnie zmieniał kierunek niczym nitka w olbrzymim ściegu. Zbudowali następne komory z przesuwanymi drzwiami, tak że gdyby przebili zbiornik, zostałby zalany tylko najwyższy odcinek tunelu. Na powierzchni sklepienia wykuli kanaliki, z których zwiesili pomosty i platformy; zaczynając od platform dość odległych od wieży, wydrążyli boczne tunele, które łączyły się z głównym tunelem głęboko w sklepieniu. Dzięki nim mieli wentylację, ponieważ kierowany do nich wiatr wyciągał dym z głębi tunelu.

Praca trwała całymi latami. Grupy ciągaczy wciągały już nie cegły, lecz drewno i wodę do ognisk. W tunelach tuż pod powierzchnią sklepienia zamieszkali ludzie, a na wiszących platformach zaczęli uprawiać zwieszające się w dół warzywa. Górnicy mieszkali tam na granicy nieba; niektórzy z nich ożenili się i mieli dzieci. Tylko nieliczni znów stanęli na ziemi.

* * *

Z twarzą owiniętą wilgotną szmatą Hillalum zszedł z drewnianych stopni na kamień i dołożył drewna do ogniska na końcu tunelu. Ogień będzie się palił przez wiele godzin, a on zaczeka w niższych tunelach, gdzie powietrze nie było gęste od dymu.

Na chwilę zamarł z przerażenia. Lodowato zimna woda uderzyła o jego nogi i przewróciła go. Wstał, starając się złapać oddech, napierając ciałem na pędzącą wodę, chwytając się stopni.

Przebili zbiornik.

Musiał zejść poniżej najwyższych przesuwanych drzwi, zanim zablokują przejście. Jego nogi chciały przeskakiwać stopnie, ale Hillalum wiedział, że jeśli tak zrobi, to upadnie. A wtedy wściekły prąd na pewno roztrzaska go o skałę. Idąc tak szybko, jak tylko miał odwagę, schodził po jednym stopniu.

Kilka razy pośliznął się, za każdym razem zsuwając się o kilkanaście stopni; plecami ocierał się o kamienne stopnie, ale nie czuł bólu. Przez cały czas był pewien, że tunel zawali się i go przygniecie albo że pęknie całe sklepienie, pod jego stopami otworzy się niebo, a on spadnie na ziemię wśród kropli niebieskiego deszczu. Nadeszła kara Jahwe, drugi Potop.

Jak daleko jeszcze do ruchomego kamienia? Tunel wydawał się ciągnąć bez końca, a wody pędziły coraz szybciej. Hillalum zbiegał po schodach.

Potknął się i upadł w płytką wodę. Skończyły się schody i znalazł się w komorze ruchomego kamienia. Woda sięgała mu powyżej kolan.

Wstał i zobaczył Damaqiyę i Ahuniego, dwóch górników, którzy właśnie go zauważyli. Stali przed kamieniem, który już zablokował wejście.

— Nie! — zawołał Hillalum.

— Zamknęli nas! — wrzasnął Damaqiya. — Nie zaczekali!

— Czy idą inni? — krzyknął Ahuni bez nadziei w głosie. — Może uda nam się poruszyć ten kamień.

— Nie ma nikogo — odpowiedział Hillalum. — Czy mogą go pchnąć z drugiej strony?

— Nie słyszą nas. — Ahuni uderzył w kamień młotkiem. Huk pędzącej wody zagłuszał wszystkie dźwięki.

Hillalum rozejrzał się po małej komorze, dopiero teraz zauważając któregoś z Egipcjan unoszącego się na powierzchni wody twarzą w dół.

— Spadł ze schodów i zabił się! — krzyknął Damaqiya.

— Czy nic nie możemy zrobić?

Ahuni spojrzał w górę.

— Oszczędź nas, Jahwe.

Cała trójka stała w podnoszącej się wodzie, rozpaczliwie się modląc, ale Hillalum wiedział, że na próżno: Jahwe nie prosił ludzi, by wznieśli wieżę lub przebili sklepienie; decyzja o tym należała wyłącznie do nich i ludzie poniosą śmierć w tym przedsięwzięciu, tak jak zdarzało się to na ziemi. Prawość nie ocali ich przed konsekwencjami swoich czynów.

Woda dosięgła im piersi.

— Wejdźmy wyżej! — krzyknął Hillalum.

Mozolnie ruszyli w górę tunelu przeciwko prądowi, a woda wznosiła się za nimi. Nieliczne pochodnie oświetlające tunel zgasły, więc szli w ciemności, mamrocząc modlitwy, których sami nie słyszeli. Drewniane stopnie zamocowane u szczytu tunelu zostały zmyte i zaklinowały się poniżej. Przeszli po nich i dotarli do gładkiego kamiennego zbocza; tam czekali, aż woda poniesie ich wyżej.

Czekali w milczeniu, wyczerpawszy modlitwy. Hillalum wyobraził sobie, że stoi w czarnym przełyku Jahwe, a Przepotężny pije wodę niebios, gotów połknąć grzeszników.

Woda poniosła ich w górę, aż Hillalum mógł wyciągniętymi rękami dotknąć sufitu. Olbrzymia szczelina, z której tryskała woda, znajdowała się tuż obok. Pozostało już niewiele powietrza. Hillalum zawołał:

— Kiedy ta komora się napełni, możemy popłynąć w kierunku nieba!

Nie wiedział, czy go usłyszeli. Kiedy woda sięgnęła sufitu, po raz ostatni zaczerpnął powietrza i wpłynął do szczeliny. Umrze bliżej nieba niż ktokolwiek przed nim.

Szczelina ciągnęła się przez wiele łokci. Gdy tylko Hillalum ją przepłynął, kamienna warstwa umknęła mu spod pleców i jego machające kończyny niczego już nie dotykały. Przez chwilę czuł, jak niesie go prąd, ale po chwili nie był tego taki pewien. Otaczała go tylko ciemność i znów poczuł ten straszny zawrót głowy, którego doświadczył, kiedy po raz pierwszy zbliżył się do sklepienia. Nie mógł rozróżnić żadnego kierunku, nie wiedział nawet, gdzie jest góra, gdzie dół. Wykonywał pływackie ruchy, ale nie wiedział, czy płynie.

Może unosił się bezradnie w spokojnej wodzie, a może porwał go wściekły prąd; czuł jedynie paraliżujące zimno. Nie widział żadnego światła. Czy w tym zbiorniku nie ma powierzchni, do której mógłby się wznieść?

Wtedy znów uderzył w kamień. Jego dłonie wyczuły szczelinę. Czy wrócił do miejsca, z którego wyruszył? Woda wpychała go do szczeliny, a on nie miał siły się opierać. Został wciągnięty do tunelu i obijał się o jego ściany. Był niewiarygodnie głęboki, jak najdłuższy kopalniany szyb. Hillalum czuł, że zaraz pękną mu płuca, ale tunel zdawał się nie mieć końca. Górnik nie mógł już dłużej wstrzymywać oddechu i wypuścił powietrze z ust. Tonął i otaczająca go ciemność zalała mu płuca.

Nagle ściany rozbiegły się. Hillaluma niósł pędzący strumień wody, poczuł powietrze nad jego powierzchnią! A potem nie czuł już nic.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki