Tytuł oryginału

SHANGHAI GIRLS

Konsultacja naukowa

Małgorzata Religa

Redaktor prowadzący Elżbieta Kobusińska

Redakcja merytoryczna Jerzy Lewiński

Redakcja techniczna Małgorzata Juźwik

Korekta

Irena Kulczycka Jolanta Rososińska

Copyright © 2009 by Lisa See

All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Świat Książki Sp. z o.o.

Warszawa 2010

Świat Książki Warszawa 2010

Świat Książki Sp. z o.o.

ul. Rosoła 10, 02-786 Warszawa

Skład i łamanie Akces, Warszawa

ISBN 978-83-247-2054-5

Nr 45028

Konwersja do formatu MOBI: Virtualo Sp. z o.o.
virtualo.eu

Dedykacja

Kuzynce Leslee Leong wraz ze mną strażniczce pamięci

Od Autorki

Akcja Dziewcząt z Szanghaju toczy się w latach 1937-1957. Czytelnicy czasami znajdą w tej książce określenia niepoprawne politycznie – jak to się dziś mówi – ale w swoim czasie były w użyciu. Przy transkrypcji wyrazów z języka chińskiego – zarówno mandaryńskich, kantońskich, jak i z dialektów sze yup i wu – posłużyłam się systemem Wade'a-Gilesa, bo wtedy właśnie obowiązywał 1.

Jeśli chodzi o walutę, do listopada 1935 roku w Szanghaju był nią srebrny dolar; chińskiego juana wprowadzono po 1935 roku. Miały one mniej więcej taką samą wartość. Postanowiłam trzymać się dolarów i centów, bo były jeszcze w obiegu i są bliższe czytelnikom z Zachodu. Za srebrnego dolara (albo juana) płacono wtedy trzysta-trzysta trzydzieści miedziaków.

1 System Wade'a-Gilesa dotyczy tylko języka mandaryńskiego. W okresie, w którym toczy się akcja powieści, był najpopularniejszy w literaturze angielskojęzycznej. Inne dialekty: kantoński, sze yup i wu (szanghajski) rozwinęły się w transkrypcji popularnej wśród ich amerykańskich użytkowników (przyp. konsult.).

Część pierwsza

LOS

Piękne dziewczęta

tymi czerwonymi policzkami nasza córka wygląda jak chłop z południa Chin – narzeka ojciec, celowo nie zwracając uwagi na stojącą przed nim zupę. – Nie możesz coś z tym zrobić?

Mama patrzy na Babę, ale co może powiedzieć? Mam całkiem ładną buzię – niektórzy mogliby nawet powiedzieć, że śliczną – ale nie tak świetlistą jak perła, której imię noszę. Łatwo się rumienię. Poza tym moje policzki szybko się opalają. Kiedy skończyłam pięć lat, matka zaczęła smarować mi twarz i ramiona kremami z macicy perłowej, a także dosypywać zmielonych pereł do jooka – owsianki – który jadałam na śniadanie, bo miała nadzieję, że w jakiś sposób wybielą mi skórę. Bezskutecznie. I teraz też płoną mi policzki, co zawsze tak denerwuje ojca. Kulę się na krześle. Zawsze to robię, gdy jest w pobliżu, ale kulę się jeszcze bardziej, gdy Baba przenosi wzrok z mojej siostry, żeby spojrzeć na mnie. Najbardziej ma mi za złe, że jestem wyższa od niego. Mieszkamy w Szanghaju, gdzie największy samochód, najwyższy mur czy najwyższy budynek świadczą dobitnie, w sposób niepodważalny, że ich właściciel jest kimś bardzo ważnym. A ja nie jestem kimś ważnym.

– Wydaje jej się, że jest taka mądra – mówi dalej Baba. Ma na sobie dobrze skrojony garnitur w stylu zachodnim. W jego włosach widać zaledwie kilka pasemek siwizny. Ostatnio chodzi podenerwowany, ale dzisiejszego wieczoru jest w jeszcze gorszym humorze niż zazwyczaj. Może zawiódł go koń podczas gonitwy albo w grze w kości zaprzepaścił szansę na wygraną. – Ale to akurat nie jest z jej strony zbyt mądre.

To kolejny typowy zarzut ojca pod moim adresem, zresztą pochodzący od Konfucjusza, który powiedział: „Wykształcona kobieta to kobieta bezużyteczna”. Ludzie uważają mnie za dziewczynę oczytaną, co nawet w roku 1937 nie uchodzi za zaletę. Ale chociaż naprawdę jestem inteligentna, nie umiem się bronie przed krytyką ojca.

Większość rodzin jada przy okrągłym stole, bez kantów, żeby stanowić jedność, być razem. My mamy kwadratowy stół z drewna tekowego i zawsze siadamy na tych samych miejscach: ojciec obok May po jednej stronie, a matka naprzeciwko młodszej córki, tak by oboje rodzice mieli ją blisko siebie. Przy każdym posiłku – dzień po dniu, rok po roku – przypomina mi to, że nie jestem ich ulubienicą i nigdy nią nie będę.

Gdy ojciec dalej wytyka mi wady, wyłączam się i udaję zainteresowanie naszą jadalnią. Na przylegających do kuchni ścianach zwykle wisiały cztery zwoje przedstawiające pory roku. Dziś je zdjęto i pozostały po nich jedynie ciemne zarysy. Nie tylko ich brakuje. Kiedyś mieliśmy też wiatrak, ale w zeszłym roku Baba uznał, że w czasie posiłku powinni wachlować nas służący. Nie ma ich tego wieczoru i w pokoju panuje duchota. Zwykle jadalnię oświetlają żyrandole w stylu art déco i dobrane do nich kinkiety z trawionego żółto-różowego szkła. One też zniknęły. Nie zastanawiam się nad tym specjalnie, bo wydaje mi się, że zwoje zostały zdjęte, aby ich jedwabne brzegi nie zwij ały się od wilgoci, że Baba dał służącym wolne tego wieczoru, aby mogli zabawić się na weselu czy urodzinach w gronie krewnych, a żyrandol i kinkiety zabrano do umycia.

Kucharz – który nie ma żony ani dzieci – zabiera ze stołu wazę z zupą i wnosi na półmiskach krewetki z piniklem słodkim, duszoną wołowinę w sosie sojowym z suszonymi warzywami i pędami bambusa, węgorza gotowanego na parze i warzywa „osiem skarbów”, a do tego ryż. W tym upale nie mam jednak apetytu. Wolałabym kilka łyków schłodzonego kwaskowatego soku śliwkowego, słodki chłodnik fasolowy z miętą albo bulion ze słodkich migdałów.

Kiedy Mama mówi: „Wikliniarz policzył sobie dziś strasznie dużo za naprawę koszyków”, od razu się odprężam. Jeśli po ojcu można się spodziewać, że znowu zacznie mnie krytykować, to po matce – że skrupulatnie wyliczy swoje codzienne bolączki. Wygląda jak zwykle elegancko. Włosy spięte w kok u nasady karku przytrzymywane są na miejscu bursztynowymi spinkami. Suknia, cheongsam, z ciemnogranatowego jedwabiu o rękawach do łokci, pasuje krojem do jej wieku i pozycji. Nadgarstek ozdabia rzeźbiona bransoleta z jednej bryły pięknego nefrytu. Jej znajome postukiwanie o brzeg stołu brzmi uspokajająco. Mama ma skrępowane stopy i pod wieloma względami jest równie tradycyjna. Wypytuje nas, co nam się śniło, ważąc znaczenie wody, butów czy zębów jako złych albo dobrych znaków. Ponieważ wierzy w astrologię, chwali albo gani May i mnie za to czy owo, biorąc pod uwagę znaki zodiaku, pod którymi się urodziłyśmy – siostra w roku Owcy, a ja Smoka.

Mamie dobrze się żyje. Jej zaaranżowane małżeństwo z ojcem wydaje się dość spokojne. Ranek poświęca na lekturę buddyjskich sutr, potem jedzie rikszą na lunch z przyjaciółkami, aż do wieczora gra w madżonga i wraz z innymi paniami o podobnej pozycji towarzyskiej narzeka na pogodę, opieszałość służby i nieskuteczność ostatnich medykamentów na czkawkę, podagrę czy hemoroidy. Tak naprawdę nie ma się na co skarżyć, ale jej gorycz i ciągłe niezadowolenie znajdują odbicie w każdej historii, jaką nam opowiada. „Nie ma szczęśliwych zakończeń” – mawia często. Ale jest piękna, a jej drobny chód przypomina kołysanie się bambusa w wiosennych powiewach wiatru.

– Ten leniwy służący sąsiadów tak obchodził się z nocnikiem rodziny Tso, że zasmrodził całą ulicę – mówi Mama. – A kucharz! – Syka z dezaprobatą. – Kucharz podał nam tak stare krewetki, że przez ten ich zapach odechciało mi się jeść.

Nie chcę jej się sprzeciwiać, ale źródłem smrodu, w którym wszyscy się dusimy, nie jest ulana zawartość nocnika ani jednodniowe krewetki, tylko ona sama. Ponieważ nie ma służby, która by nas wachlowała, powodując ruch powietrza w pokoju, woń krwi i ropy przesiąkających przez bandaże ściskające jej małe stopy powoduje, że zbiera mi się na wymioty.

Mama wciąż wylewa swoje żale, gdy włącza się Baba:

– Dziewczęta, nigdzie dziś wieczorem nie wychodźcie. Muszę z wami porozmawiać.

Zwraca się do May, która patrzy na niego i uśmiecha się w ten swój czarujący sposób. Nie jesteśmy złymi dziewczętami, ale mamy swoje plany na wieczór i nie należy do nich słuchanie wykładu Baby o tym, że zużywamy za dużo wody podczas kąpieli i nie wyjadamy ryżu z naszych miseczek do ostatniego ziarenka. Zwykle Baba reaguje na urok May, odpowiadając jej uśmiechem i zapominając o swoich troskach, ale tym razem mruga kilkakrotnie powiekami i spogląda swoimi czarnymi oczami na mnie. Znowu kulę się na krześle. Czasami myślę, że to jedyna autentyczna forma, w jakiej wyrażam szacunek do ojca – robiąc się przy nim malutka. Uważam się bowiem za nowoczesną szanghajską dziewczynę. Nie wierzę w te wszystkie teorie o posłuszeństwie, posłuszeństwie i jeszcze raz posłuszeństwie, które rzekomo wpajano dziewczętom w przeszłości. Ale nie da się ukryć faktu, że May – chociaż ją uwielbiam – i ja jesteśmy tylko dziewczętami. Nie przekażemy nazwiska rodowego następnemu pokoleniu i nikt nie będzie czcił naszych rodziców jako przodków, kiedy przyjdzie czas. Moja siostra i ja jesteśmy ostatnie z rodu Chinów. Gdy byłyśmy małe, nasz brak wartości przejawiał się w tym, że rodzice nawet nas nie kontrolowali. Nie byłyśmy warte wysiłku ani zachodu. Później zdarzyło się coś dziwnego: rodzice zakochali się – pełną oddania, ślepą miłością – w młodszej córce. To pozwoliło nam się cieszyć pewną swobodą i w efekcie przejawy zepsucia mojej siostry są często ignorowane, podobnie jak nasze wspólne lekceważenie zasad i obowiązków. To, co inni mogliby uznać za nieposłuszeństwo i brak szacunku, my nazywamy nowoczesnością i nieskrępowaniem.

– Nie jesteś warta nawet miedziaka – ostrym tonem mówi do mnie Baba. – Sam nie wiem, jak w ogóle zdołałem…

– Och Ba, daj spokój Pearl. To szczęście mieć taką córkę. A jeszcze większe… taką siostrę.

Wszyscy zwracamy się ku May. Taka właśnie jest. Gdy się odzywa, nie sposób jej nie słuchać. Kiedy jest w pokoju, nie sposób na nią nie patrzeć. Wszyscy ją kochają – nasi rodzice, rikszarze, którzy pracują u ojca, misjonarki, które uczą nas w szkole, artyści, rewolucjoniści i cudzoziemcy, których poznawałyśmy w ostatnich kilku latach.

– Nie zapytasz mnie, co dzisiaj robiłam? – rzuca May, a to pytanie jest lekkie i śmiałe jak ptasie skrzydła podczas lotu.

Wraz z nim znikam z pola widzenia rodziców. Jestem wprawdzie starszą siostrą, ale pod wieloma względami to May sprawuje opiekę nade mną.

– Wybrałam się na film do Metropole, a potem poszłam na Avenue Joffre, żeby kupie sobie buty – ciągnie. – A stamtąd było już niedaleko do sklepu Madame Garnet w hotelu Cathay, więc pomyślałam, że odbiorę moją nową sukienkę. – May przybiera lekko niezadowolony ton. – Ale Madame Garnet powiedziała, że nie da mi jej, chyba że przyjdę z którymś z was.

– Dziewczyna nie musi mieć co tydzień nowej sukienki – zauważa delikatnie Mama. – Mogłabyś pod tym względem brać przykład z siostry. Smokowi nie zależy na falbankach, koronkach i kokardkach. Pearl jest na to zbyt praktyczna.

– Babę na to stać – odcina się May.

Ojciec zaciska szczęki. Czyżby moja siostra powiedziała coś nie tak, czy znowu będzie mnie krytykował? Już otwiera usta, żeby zabrać głos, ale May nie daje mu dojść do słowa.

– Dopiero siódmy miesiąc, a upał jest już nie do wytrzymania. Baba, kiedy wyślesz nas do Kunmingu*? (* Kunming – miasto w południowo-zachodnich Chinach, na Wyynie Junnasko-Kuejczouskiej. Jest stolic prowincji Yunnan. Ley na pónocnym brzegu jeziora Dian. Ze wzgldu na klimat czsto nazywane wiosennym miastem (przyp. tum.).) Chyba nie chcesz, żebyśmy z Mamą się rozchorowały, prawda? Latem w mieście robi się bardzo nieprzyjemnie, a w górach o tej porze roku zawsze czujemy się tak dobrze.

May taktownie nie wspomina o mnie. Wolę pozostawać w cieniu. Ale całe to jej szczebiotanie to tylko wybieg, żeby odwrócić uwagę rodziców. Siostra porozumiewawczo patrzy mi w oczy, prawie niezauważalnie kiwa głową i szybko wstaje.

– Chodź, Pearl. Musimy się przygotować.

Odsuwam krzesło, wdzięczna, że zostałam wybawiona od niechętnych komentarzy Baby.

– Nie! – Ojciec uderza pięścią w stół. Naczynia podskakują z brzękiem. Mama wzdryga się ze strachu. Zastygam w miejscu. Ludzie na naszej ulicy podziwiają ojca za jego zmysł do interesów. Jest ucieleśnieniem marzeń wszystkich mieszkańców Szanghaju, zarówno tu urodzonych, jak i tych, którzy zjechali do tego miasta z całego świata w poszukiwaniu szczęścia. Zaczynał od niczego, a wraz z rodziną osiągnął taką pozycję. Przed moim urodzeniem prowadził w Kantonie wynajem riksz, ale nie jako właściciel, tylko podnajemca: wypożyczał od kogoś riksze za siedemdziesiąt centów dziennie, a potem za dziewięćdziesiąt centów odnajmował je mniejszemu przedsiębiorcy, który następnie odnajmował je rikszarzom za dolara. Gdy już zarobił odpowiednią sumę, przeniósł się do Szanghaju i otworzył tu własny interes z rikszami. „Większe możliwości” – mawia z upodobaniem, pewnie jak milion innych ludzi w tym mieście. Baba nigdy nam nie opowiadał, jak konkretnie doszedł do takiego majątku ani w jaki sposób wykorzystał te możliwości, a ja nie śmiem pytać. Wszyscy wiedzą – nawet w rodzinach – że lepiej nie zagłębiać się w przeszłość, bo każdy, kto mieszka w Szanghaju, przed czymś tu zbiegł albo ma coś do ukrycia.

May to wszystko nie obchodzi. Patrzę na nią i wiem dokładnie, co chce powiedzieć: „Nie mam ochoty słuchać, że nie podobają ci się nasze fryzury. Nie mam ochoty słuchać, że nie życzysz sobie, abyśmy odsłaniały ramiona czy nogi. Nie, nie chcemy podjąć »normalnej« pracy. Może i jesteś moim ojcem, ale mimo że podnosisz głos, słaby z ciebie człowiek i nie będę cię słuchać”. Zamiast tego tylko pochyla głowę i patrzy na Babę w taki sposób, że staje się wobec niej całkowicie bezbronny. Nauczyła się tej sztuczki już jako małe dziecko i z czasem ją udoskonaliła. Jej swoboda, niewymuszony sposób bycia zmiękczają każdego. Na ustach May pojawia się lekki uśmiech. Poklepuje ojca po ramieniu. Jego wzrok przyciągają paznokcie córki, zabarwione jak moje na czerwono przez nakładanie kolejnych warstw soku z kwiatów drzewa balsamowego. Dotykanie się nawzajem – nawet w rodzinach – nie stanowi tabu, ale też nie jest w pełni akceptowane. W porządnej rodzinie nie ma całowania, uścisków, poklepywania dla okazania sympatii. May jednak dobrze wie, co robi, gdy dotyka ojca. Odwraca uwagę Baby i korzystając z oburzenia, jakie wywołał u niego ten gest, próbuje odejść od stołu. Pospiesznie ruszam za nią. Po kilku krokach słyszymy głos ojca:

– Nie wychodźcie, proszę!

Ale May, w typowy dla siebie sposób, tylko się śmieje.