Wydanie elektroniczne

O książce

Greenville, stan Missisipi, rok 1967. Dwóch aktywistów Ku-Klux-Klanu podkłada bombę w biurze żydowskiego adwokata Marvina Kramera. W eksplozji giną dwaj pięcioletni synowie prawnika, a on sam zostaje ciężko ranny. Ujęty praktycznie na miejscu zbrodni zatwardziały rasista Sam Cayhall jest sądzony za podwójne zabójstwo. W atmosferze amerykańskiego Południa dwa kolejne procesy kończą się – wskutek niemożności uzgodnienia werdyktu – unieważnieniem postępowania. Kilkanaście lat później Sam Cayhall ponownie staje przed sądem. Tym razem zostaje uznany za winnego morderstwa i skazany na karę śmierci. Zaczyna się dziewięcioletnia batalia odwoławcza, zakończona niepowodzeniem. Cayhall, któremu do egzekucji w komorze gazowej zostały tylko tygodnie, rezygnuje z usług prawników. Niespodziewanie do walki o uratowanie mu życia włącza się młody adwokat z chicagowskiej kancelarii prawnej, Adam Hall. Decyzja Halla nie jest przypadkowa: Cayhal l jest w rzeczywistości jego dziadkiem. Adam przenosi się do Memphis, zamieszkuje u swojej ciotki Lee i podejmuje beznadziejną walkę o odroczenie egzekucji lub ułaskawienie skazańca przez gubernatora. Dzięki Lee poznaje historię rodziny Cayhallów, dowiadując się przy okazji o takich wyczynach dziadka, które nawet jemu – zaprzysięgłemu przeciwnikowi kary śmierci – każą wątpić, czy zasługuje na jego obronę. Wydaje się, że tylko cud może ocalić Sama… jak na przykład ujawnienie pewnej tajemnicy dotyczącej okoliczności popełnionej przez niego zbrodni…

JOHN GRISHAM

Autor 29 powieści (w tym trzech dla młodzieży), fabularyzowanego reportażu oraz zbioru opowiadań. Jego książki ukazują się w 40 językach, a ich łączny nakład osiągnął 275 milionów egzemplarzy. Aż dziewięć powieści Grishama zostało zekranizowanych. W 2011 pisarz otrzymał prestiżową nagrodę literacką Harper Lee Prize.

www.jgrisham.com

Tego autora w Wydawnictwie Albatros

FIRMA

KANCELARIA

ZAKLINACZ DESZCZU

KRÓL ODSZKODOWAŃ

WIĘZIENNY PRAWNIK

OSTATNI SPRAWIEDLIWY

CALICO JOE

KOMORA

PODARUJMY SOBIE ŚWIĘTA

NIEWINNY CZŁOWIEK

RAPORT PELIKANA

TRENER

UŁASKAWIENIE

Theodore Boone

OSKARŻONY

AKTYWISTA

Jake Brigance

CZAS ZABIJANIA

SYCAMORE ROW

Tytuł oryginału:

THE CHAMBER

Copyright © John Grisham 1994

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros A. Kuryłowicz 2013

Polish translation copyright © Lech Z. Żołędziowski 2013

Redakcja: Agnieszka Łodzińska

Konsultacja prawnicza: prof. Tadeusz Tomaszewski, UW

Zdjęcie na okładce: micah/Shutterstock

Projekt graficzny okładki: Andrzej Kuryłowicz

ISBN 978-83-7885-186-8

Wydawca

WYDAWNICTWO ALBATROS A. KURYŁOWICZ

Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa

www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- O książce

- O autorze

- Tego autora

- Podziękowania

- Rozdział 1

- Rozdział 2

- Rozdział 3

- Rozdział 4

- Rozdział 5

- Rozdział 6

- Rozdział 7

- Rozdział 8

- Rozdział 9

- Rozdział 10

- Rozdział 11

- Rozdział 12

- Rozdział 13

- Rozdział 14

- Rozdział 15

- Rozdział 16

- Rozdział 17

- Rozdział 18

- Rozdział 19

- Rozdział 20

- Rozdział 21

- Rozdział 22

- Rozdział 23

- Rozdział 24

- Rozdział 25

- Rozdział 26

- Rozdział 27

- Rozdział 28

- Rozdział 29

- Rozdział 30

- Rozdział 31

- Rozdział 32

- Rozdział 33

- Rozdział 34

- Rozdział 35

- Rozdział 36

- Rozdział 37

- Rozdział 38

- Rozdział 39

- Rozdział 40

- Rozdział 41

- Rozdział 42

- Rozdział 43

- Rozdział 44

- Rozdział 45

- Rozdział 46

- Rozdział 47

- Rozdział 48

- Rozdział 49

- Rozdział 50

- Rozdział 51

- Rozdział 52

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Podziękowania

Sam byłem kiedyś adwokatem i reprezentowałem ludzi oskarżanych o różne przestępstwa. Szczęśliwie nie broniłem nigdy nikogo, kto popełniłby przestępstwo zagrożone karą śmierci i został na nią skazany, dzięki czemu nigdy nie musiałem odwiedzać skazańca w celi śmierci i robić tego wszystkiego, co robią adwokaci w tej powieści.

Ponieważ nienawidzę ślęczenia w bibliotekach, zrobiłem tak, jak zwykle postępuję przy pisaniu książki. Wyszukałem prawników znających się na rzeczy, zaprzyjaźniłem się z nimi i wydzwaniając o różnych porach dnia i nocy, zamęczałem ich dziesiątkami pytań. I za to chcę im teraz podziękować.

Leonard Vincent, który przez wiele lat pracował w wydziale więziennictwa we władzach stanowych Missisipi, otworzył przede mną drzwi swojego biura. Pomógł mi w zrozumieniu miejscowego prawa, udostępnił akta, zaprowadził do bloku śmierci i oprowadził po ogromnym terenie więzienia stanowego znanego jako Parchman. Opowiedział mi też wiele historii, których okruchy trafiły do tej opowieści. Obaj z Leonardem nadal zmagamy się z dylematami moralnymi, jakie towarzyszą i zapewne zawsze będą towarzyszyć karze śmierci. Dziękuję też personelowi i strażnikom więziennym z Parchman.

Jim Craig jest świetnym, pełnym wyrozumiałości prawnikiem. Jako dyrektor wykonawczy Mississippi Capital Defence Resource Center, dla większości skazańców przebywających w celach śmierci jest oficjalnym rzecznikiem ich interesów. Z ogromną znajomością rzeczy przeprowadził mnie przez gąszcz procedur odwoławczych i bitew toczonych w sądach. Wszelkie błędy w tej książce obciążają mnie, nie jego.

Tom Freeland i Guy Gillespie są moimi kolegami ze studiów prawniczych i obu im dziękuję za chęć niesienia pomocy. Marc Smirnoff, mój przyjaciel i wydawca „The Oxford American”, jak zwykle przesiedział wiele godzin nad tekstem, zanim go wysłałem do wydawnictwa w Nowym Jorku.

Dziękuję też za pomoc Robertowi Warrenowi i Williamowi Ballardowi. Jak zwykle specjalne wyrazy wdzięczności należą się mojej najlepszej przyjaciółce Renee, która nadal czyta mi przez ramię każdy kolejny rozdział.

Rozdział 1

Decyzja o podłożeniu bomby w biurze zawziętego żydowskiego adwokata zapadła stosunkowo łatwo. W jej podjęciu uczestniczyły tylko trzy osoby. Jedną z nich był człowiek finansujący przedsięwzięcie, drugą miejscowy aktywista, trzecią młody patriotyczny fanatyk, który znał się na materiałach wybuchowych i miał niezwykłą umiejętność znikania bez śladu. Po podłożeniu tej bomby zniknął i przez sześć lat ukrywał się w Irlandii Północnej.

Celem ataku był Marvin Kramer, przedstawiciel czwartego pokolenia osiadłych w stanie Missisipi żydowskich imigrantów, którzy dorobili się na handlu w Delcie Missisipi. Mieszkał w Greenville, nadrzecznym miasteczku z niewielką, ale prężną mniejszością żydowską, w starym dużym domu sprzed wojny secesyjnej. Miasteczko było spokojne i zamieszki na tle rasowym prawie się tu nie zdarzały. Marvin zdecydował się na studia prawnicze, bo zajmowanie się handlem go nudziło. Jak większość Żydów pochodzenia niemieckiego, jego rodzina bez trudu wtopiła się w kulturę amerykańskiego Południa i jej członkowie uważali się za typowych południowców, którzy od sąsiadów różnili się tylko wiarą.

Prawie nie spotykali się z przejawami antysemityzmu i uprawiali swój zawód jako pełnoprawni członkowie miejscowej socjety.

Jednak losy Marvina potoczyły się inaczej. Pod koniec lat pięćdziesiątych ojciec wysłał go na północ, gdzie spędził cztery lata w college’u w Brandeis i kolejne trzy na wydziale prawa Uniwersytetu Columbia. Gdy w 1964 roku powrócił do Greenville, stan Missisipi stał już w ogniu walki o prawa obywatelskie dla mniejszości etnicznych i rasowych. Marvin z pełnym zaangażowaniem rzucił się w jej wir i już niecały miesiąc po otwarciu skromnej kancelarii wraz z dwoma kolegami z Brandeis został aresztowany za próbę wpisywania czarnych na listy wyborców. Ojciec się na niego wściekł, cała rodzina miała mu to za złe, ale na Marvinie nie zrobiło to wrażenia. Gdy miał dwadzieścia pięć lat, po raz pierwszy zagrożono mu śmiercią, i od tej pory zaczął nosić broń. Kupił też pistolet żonie, dziewczynie z Memphis, a także polecił ich czarnoskórej pomocy domowej, by zawsze miała w torebce broń. Bliźniacy Kramerów mieli wtedy po dwa i pół roku.

Pierwszy pozew z kancelarii prawniczej Marvin B. Kramer i Partnerzy – choć wtedy nie było jeszcze żadnych partnerów – trafił do sądu w roku 1965 i dotyczył notorycznego naruszania przez urzędników miejscowej administracji prawa do głosowania.

O sprawie pisano na pierwszych stronach tutejszych gazet, które pokazały też zdjęcie Marvina. To starczyło, by trafił na listy Ku-Klux-Klanu do grona Żydów zasługujących na nauczkę. Był żydowskim radykałem z brodą i miękkim sercem, wykształconym przez Żydów z Północy, który podburzał Murzynów z Delty Missisipi^1. Czegoś takiego nie można było tolerować.

Potem jeszcze rozeszły się pogłoski, że Kramer z własnych pieniędzy wpłaca kaucje za Jeźdźców Wolności^2 i innych działaczy w walce o prawa czarnej mniejszości. Wytaczał też sprawy sądowe przeciw ograniczaniu swobód pod hasłem „tylko dla białych” i sfinansował odbudowę kościoła dla czarnych, podpalonego przez KKK. Przyjmował też w domu czarnoskórych, a także jeździł na Północ i wygłaszał mowy do tamtejszych Żydów, namawiając ich do czynnego udziału w walce o prawa mniejszości. Pisał sążniste listy do miejscowych gazet, jednak tylko kilka z nich ukazało się drukiem. Krótko mówiąc, mecenas Kramer zdecydowanym krokiem zmierzał ku swemu przeznaczeniu.

Obecność nocnego stróża, który noc w noc sumiennie pilnował klombów wokół domu, zapobiegła bezpośredniemu atakowi na dom Kramerów. Stróż był uzbrojonym po zęby dawnym policjantem, którego Kramer zatrudniał od dwóch lat, rozpowiadając po całym Greenville, że on i jego rodzina znajdują się pod stałą ochroną doświadczonego strzelca wyborowego. Członkowie Ku-Klux-Klanu, do których to oczywiście dotarło, woleli zostawić dom Kramerów w spokoju. Dlatego zapadła decyzja, że celem ataku stanie się biuro Marvina Kramera.

Przygotowanie całej akcji trwało bardzo krótko, głównie dlatego, że uczestniczyło w nim tak niewiele osób. Facet z kasą, arogancki i pewny siebie burak nazwiskiem Jeremiah Dogan, pełnił w tym czasie funkcję Wielkiego Maga Klanu w stanie Missisipi. Jego poprzednika właśnie wsadzono do więzienia i Dogan z entuzjazmem przejął obowiązki kierującego akcją podkładania bomb. Mógł być prostakiem, ale nie był głupi. Do tego stopnia, że FBI przyznało później, że Dogan doskonale sprawdził się w roli terrorysty, przyjął bowiem zasadę rozdzielania brudnej roboty między małe autonomiczne bojówki działające zupełnie niezależnie od siebie. FBI odnosiło sukcesy w infiltrowaniu szeregów Klanu i zdobywaniu informatorów, w związku z czym Dogan nie ufał nikomu poza rodziną i garstką najbliższych współpracowników. Był właścicielem największej w Meridian firmy handlującej używanymi samochodami i dzięki różnym przekrętom zarabiał krocie. Bywał też kaznodzieją i czasami wygłaszał kazania w wiejskich kościółkach.

Drugim członkiem grupy był Sam Cayhall z Clanton w okręgu Ford w Missisipi, trzy godziny na północ od Meridian i godzinę na południe od Memphis. Agenci FBI dobrze znali Cayhalla i wiedzieli, że należy do Ku-Klux-Klanu, nie wiedzieli natomiast nic o jego powiązaniach z Doganem. W jego stronach Klan praktycznie nie przejawiał aktywności i Cayhalla uważano bardziej za nieszkodliwego dziwaka. Ostatnio w okręgu Ford spalono wprawdzie kilka krzyży, ale nie doszło do żadnych zamachów i nikt nie zginął. FBI wiedziało, że ojciec Cayhalla też kiedyś należał do Klanu, ale całą rodzinę uważano za z gruntu nieszkodliwą. Wciągnięcie do akcji Sama Cayhalla było ze strony Dogana świetnym posunięciem.

Sygnałem do rozpoczęcia akcji w biurze Kramera był telefon wieczorem siedemnastego kwietnia 1967 roku. Podejrzewając – zresztą słusznie – że jego telefony są na podsłuchu, Dogan odczekał do północy i pojechał na stację benzynową na południe od Meridian. Podejrzewał, że jest śledzony przez agentów FBI, w czym też się nie mylił, bo nie odstępowali go na krok, nie wiedzieli natomiast, do kogo dzwoni z automatu na stacji.

Sam Cayhall wysłuchał wiadomości, zadał kilka pytań, odłożył słuchawkę i spokojnie wrócił do łóżka. Nic nie powiedział żonie, ona zaś była na tyle taktowna, by o nic go nie pytać. Następnego dnia wcześnie rano wyszedł z domu, wsiadł w samochód i pojechał do Clanton. Jak co dzień zjadł śniadanie w The Coffee Shop, po czym spokojnie wykręcił numer automatu w budynku sądu okręgowego.

Dwa dni później, dwudziestego kwietnia o zmroku, Cayhall wyjechał z Clanton i odbył dwugodzinną podróż do Cleveland w Missisipi, godzinę drogi od Greenville. Stanął na parkingu ruchliwego centrum handlowego i poczekał całe czterdzieści minut, ale zielony pontiac się nie pojawił. W obskurnym barku zjadł porcję smażonego kurczaka i pojechał do Greenville, by przyjrzeć się siedzibie kancelarii Marvin B. Kramer i Partnerzy. Dwa tygodnie wcześniej przez cały dzień wałęsał się po Greenville, co pozwoliło mu nieźle poznać miasteczko. Bez trudu odszukał biuro Kramera, potem przejechał obok jego wielkiej posiadłości nad rzeką, potem jeszcze raz zlokalizował synagogę. Dogan go uprzedził, że synagoga może być ich następnym celem, ale najpierw muszą się rozprawić z żydowskim adwokatem. O jedenastej wieczorem był już z powrotem w Cleveland i tym razem zobaczył zielonego pontiaca, tyle że nie na parkingu centrum handlowego, a na parkingu dla ciężarówek przy szosie 61, który stanowił zapasowy punkt kontaktowy. Znalazł kluczyki pod dywanikiem przed fotelem kierowcy, wsiadł i ruszył w drogę pośród żyznych pól Delty. Zatrzymał się na jednej z polnych dróg i otworzył klapę bagażnika. W kartonie pod warstwą starych gazet leżało piętnaście lasek dynamitu, trzy detonatory i lont. Wrócił do miasteczka i zasiadł w całonocnej kafejce.

Dokładnie o drugiej nad ranem do kafejki wszedł trzeci z członków ekipy i usiadł przy stoliku Cayhalla. Nazywał się Rollie Wedge i miał niespełna dwadzieścia dwa lata, ale już cieszył się reputacją godnego zaufania uczestnika wojny w kwestii praw obywatelskich. Utrzymywał, że jest z Luizjany i obecnie mieszka w górach, gdzie go nikt nie znajdzie. Nie był z natury chwalipiętą, ale kilkakrotnie powtórzył Cayhallowi, że gotów jest oddać życie za supremację białej rasy. Jego ojciec też należał do Klanu, prowadził firmę rozbiórkową i to od niego Rollie nauczył się obchodzić z materiałami wybuchowymi.

Sam niewiele wiedział o Wedge’u, ale nie bardzo wierzył w jego opowieści. Nigdy też nie spytał Dogana, skąd tego chłopaka wytrzasnął.

Pół godziny minęło na sączeniu kawy i rozmowie o niczym. Kubek Cayhalla chwilami drżał mu w palcach, dłoń Rolliego była spokojna i nieruchoma, a on nawet nie mrugnął okiem. Już parę razy uczestniczyli w tego typu akcjach i Cayhall nie mógł się nadziwić, że ktoś tak młody umie zachować taki spokój. W raportach składanych Doganowi zawsze podkreślał, że chłopakowi nigdy nie puszczają nerwy, nawet gdy podchodzi do celu i bierze do ręki dynamit.

Samochód, którym Wedge przyjechał, został wypożyczony na lotnisku w Memphis. Po wyjściu z kafejki Wedge zabrał niewielką torbę z tylnego siedzenia, zamknął wóz i usiadł obok Cayhalla. Zielony pontiac z Cayhallem za kierownicą wyjechał z Cleveland i ruszył na południe szosą 61. Dochodziła trzecia nad ranem i prawie nie było ruchu. Kilka kilometrów za wioską Shaw Cayhall skręcił w ciemną szutrową drogę i się zatrzymał. Rollie kazał mu zostać w samochodzie, sam zaś wysiadł, żeby sprawdzić materiały w bagażniku. Wziął z sobą torbę, włożył do bagażnika i dokładnie obejrzał dynamit, detonatory i lont. Zatrzasnął klapę, wrócił na miejsce i kazał Samowi ruszać do Greenville.

Po raz pierwszy przejechali obok kancelarii Kramera około czwartej nad ranem. Na ulicy było pusto i ciemno; Rollie bąknął, że zanosi się na najłatwiejszą robotę ze wszystkich.

– Szkoda, że nie można wysadzić domu – mruknął pod nosem, gdy mijali posiadłość Kramerów.

– No, szkoda – odrzekł Cayhall niepewnie. – Ale wiesz, ma tam ochroniarza.

– Tak, wiem. Sądzę, że byśmy sobie z nim poradzili.

– Pewnie tak. Tylko że są tam też dzieci.

– Najlepiej je zabijać, póki są małe – burknął Rollie. – Z małych żydowskich gnojków wyrastają potem duże żydowskie gnoje.

Cayhall zaparkował w zaułku na tyłach kancelarii Kramera. Zgasił silnik i obaj wysiedli. Ostrożnie otworzyli bagażnik i wyjąwszy karton i torbę, ruszyli wzdłuż żywopłotu do tylnego wejścia do budynku.

Cayhall bez trudu sforsował drzwi i po paru sekundach byli już w środku. Udając, że szuka jakiegoś adresu, Sam dwa tygodnie wcześniej zajrzał do biura Kramera i zamienił parę słów z recepcjonistką, po czym poprosił o pozwolenie na skorzystanie z toalety. W przejściu między toaletą a drzwiami prowadzącymi do gabinetu – zapewne Kramera – stała wąska szafa z segregatorami pełnymi starych szpargałów.

– Stań przy drzwiach i pilnuj, czy nikt nie idzie – zarządził chłodnym tonem Rollie, a Sam bez namysłu wykonał polecenie. Wolał stać na czatach i nie brać do ręki materiałów wybuchowych.

Rollie szybko wepchnął karton do dolnej części szafy i uzbroił bombę. Wymagało to precyzji ruchów i serce waliło Samowi jak młotem. Jak zawsze podczas tego typu akcji, na wszelki wypadek ustawił się do Wedge’a plecami.

Cała operacja nie trwała nawet pięciu minut. Wyszli z budynku i spokojnym krokiem ruszyli w stronę zielonego pontiaca. Byli niezwyciężeni, wszystko wydawało im się takie łatwe. Mieli już za sobą podłożenie bomby w biurze agencji nieruchomości w Jackson, bo jej właściciel odważył się sprzedać dom czarnej parze, a w dodatku sam był Żydem. Wysadzili też biuro lokalnej gazety, ponieważ jej wydawca zajmował neutralne stanowisko w kwestii segregacji rasowej. Obrócili też w kupę gruzu największą w całym stanie synagogę w Jackson.

Na zgaszonych światłach wyjechali z zaułka i Sam zapalił reflektory, dopiero gdy pontiac znalazł się na ulicy.

We wszystkich dotychczasowych ładunkach Wedge stosował piętnastominutowy lont, który zapalał zapałką jak zwykłą petardę. Mieli potem zwyczaj otwierać szyby w samochodzie i krążyć po okolicy tak długo, aż ciszę rozrywała potężna detonacja. Robili to zawsze z bezpiecznej odległości, po czym spokojnie opuszczali miejscowość.

Dziś jednak miało być inaczej. Sam pomylił drogę, skręcił w niewłaściwą przecznicę i nagle wyrosły przed nimi migające czerwone światła na przejeździe kolejowym, gdzie musieli poczekać na przejazd dość długiego pociągu towarowego. Sam nerwowo zerkał na zegarek, podczas gdy Rollie siedział nieporuszony. Pociąg wreszcie przejechał, Sam ruszył i znowu źle skręcił. Znaleźli się w pobliżu rzeki, w oddali wznosiła się sylwetka mostu, nadbrzeżna ulica była zabudowana rozpadającymi się ruderami. Sam raz jeszcze spojrzał na zegarek. Wynikało z niego, że ziemia zadrży za niecałe pięć minut, i zdecydowanie wolałby się już znajdować na pustej ciemnej szosie. Rollie poruszył się tylko raz na znak zniecierpliwienia brakiem uwagi swego kierowcy, ale nic nie powiedział.

Kolejny skręt, kolejna przecznica. Greenville nie było dużym miastem, więc Sam uznał, że jeśli będzie konsekwentnie skręcał, w końcu dotrze do jakiejś ulicy, którą rozpozna. Kolejny nieudany skręt okazał się jednocześnie ostatnim. Wjechał pod prąd w jednokierunkową ulicę i gwałtownie wdepnął hamulec; samochód szarpnął i silnik zgasł. Sam przesunął dźwignię biegów w pozycję „park” i przekręcił kluczyk; rozrusznik gładko zadziałał, jednak silnik nie zaskoczył. A potem w powietrzu zapachniało benzyną.

– Jassna cholera! – syknął Sam przez zaciśnięte zęby. – Jassna cholera!

Rollie wcisnął się głębiej w fotel i spojrzał przez okno.

– Jasna cholera! Zalał się! – Ponownie przekręcił kluczyk, ale znów bez rezultatu.

– Nie wyczerp akumulatora – powiedział spokojnie Rollie.

Sam był bliski paniki. Wprawdzie się zgubił i nie bardzo wiedział, gdzie jest, jednak czuł, że nie odjechali daleko od centrum. Głęboko westchnął i rozejrzał się po ulicy, potem znów spojrzał na zegarek. Wokół nie było żadnych samochodów, wszędzie panowała cisza. Nic, tylko podkładać bomby. Oczami wyobraźni widział tlący się lont. Czuł drżącą pod nogami ziemię, słyszał trzask rozrywanego drewna, huk walącego się muru, brzęk pękających szyb. Przemknęło mu przez głowę, że są tak blisko, że mogą nawet dostać odłamkami.

– Można by pomyśleć, że Dogan przyśle jakiś przyzwoity samochód – burknął pod nosem. Rollie siedział nieruchomo, wpatrując się w coś za oknem.

Od wyjścia z biura Kramera minęło dobre piętnaście minut i lada chwila można się było spodziewać eksplozji. Otarł rękawem krople potu z czoła i raz jeszcze przekręcił kluczyk. Tym razem silnik łaskawie zaskoczył. Sam zerknął z uśmiechem na Rolliego, ten jednak nadal siedział nieporuszony, jakby to wszystko go nie dotyczyło. Wycofał więc samochód z jednokierunkowej uliczki i pędem ruszył przed siebie. Kolejna ulica wyglądała znajomo i dwie przecznice dalej skręcili w Main Street.

– Jakiego lontu użyłeś? – spytał Sam, gdy w końcu dotarli do wjazdu na szosę 82, niecałe dziesięć przecznic od biura Kramera.

Rollie wzruszył ramionami, jakby to była jego sprawa i Cayhall nie powinien nawet pytać. Zwolnili na widok zaparkowanego na poboczu radiowozu, potem znów przyśpieszyli i dotarli do końca zabudowań. Chwilę później Greenville zostało już za nimi.

– Jakiego lontu użyłeś? – powtórzył Sam, tym razem bardziej natarczywie.

– Wypróbowałem coś nowego – odrzekł Rollie, nie odwracając głowy.

– Co?

– I tak tego nie zrozumiesz – burknął chłopak i Sam poczuł narastający gniew.

– Jakiś zapalnik czasowy?

– Coś w tym rodzaju.

* * *

Całą drogę do Cleveland odbyli w milczeniu. Cayhall zerkał we wsteczne lusterko i widząc, jak światła Greenville stopniowo rozmywają się w oddali, spodziewał się ujrzeć ognistą kulę i usłyszeć daleki huk eksplozji, jednak nic takiego nie nastąpiło. Wedge chyba niczego nie oczekiwał, bo nawet trochę się zdrzemnął.

Na parkingu było pełno ciężarówek, ich kierowcy tłoczyli się w przydrożnej knajpie. Rollie jak zwykle wysiadł bez słowa i zatrzasnął za sobą drzwi.

– Do następnego razu – rzucił przez otwarte okno i ruszył do swojego samochodu z wypożyczalni. Sam odprowadził go wzrokiem, jak zwykle zdumiony jego opanowaniem i zimną krwią.

Było po wpół do szóstej i niebo na wschodzie zaczynało różowieć. Sam wyjechał z parkingu; zielony pontiac ruszył szosą 61 z powrotem na południe.

* * *

Koszmar ataku bombowego na biuro Kramera zaczął się mniej więcej w chwili, gdy drogi Rolliego Wedge’a i Sama Cayhalla rozeszły się w Cleveland. Najpierw zadzwonił budzik na stoliku nocnym tuż przy głowie Ruth Kramer. Włączył się jak zwykle o piątej trzydzieści, tyle że Ruth od razu poczuła, że jest z nią coś nie tak. Czuła lekką gorączkę, świdrujący ból w skroniach i mdłości. Marvin pomógł jej dowlec się do łazienki, a ona przesiedziała w niej całe pół godziny. Od miesiąca w Greenville szalał wirus paskudnej grypy i wyglądało na to, że właśnie odnalazł drogę do domu Kramerów.

O szóstej trzydzieści służąca obudziła pięcioletnich bliźniaków Kramerów, Josha i Johna, i dopilnowała, by szybko wzięli prysznic, ubrali się i zjedli śniadanie. Marvin uznał, że najlepiej będzie nic nie zmieniać w planie i zawieźć chłopców do przedszkola, co uchroni ich przed złapaniem wirusa od matki. Przed wyjściem zadzwonił do znajomego lekarza, poprosił o wystawienie recepty i zostawił służącej dwadzieścia dolarów na lekarstwo, po które miała iść do apteki. Zostawił Ruth na podłodze w łazience z poduszką pod głową oraz woreczkiem lodu na twarzy i wyjechał z domu z chłopcami.

Jego praca nie ograniczała się tylko do potyczek sądowych w sprawie przestrzegania praw obywatelskich. W roku 1967 nie było ich w Missisipi aż tak wiele, by dało się z tego wyżyć. Zajmował się też sprawami kryminalnymi, a także typowymi sprawami cywilnymi: rozwodami, bankructwami, umowami kupna i sprzedaży nieruchomości. I mimo iż jego ojciec prawie się do niego nie odzywał, a reszcie rodziny z trudem przychodziło wymawiać jego imię, jedną trzecią czasu spędzanego w kancelarii poświęcał sprawom rodzinnym. Akurat tego dnia miał się stawić w sądzie o dziewiątej, by złożyć wniosek w sprawie nieruchomości należącej do jego wuja.

Chłopcy uwielbiali bywać w jego biurze. W przedszkolu powinni zjawić się o ósmej, miał więc trochę czasu, by przed odstawieniem ich tam i pójściem do sądu zająć się sprawami bieżącymi. Wizyty chłopców w biurze zdarzały się mniej więcej raz w miesiącu, ale nie było dnia, by go nie błagali, żeby zabrał ich do pracy i dopiero stamtąd zawiózł do przedszkola.

Dotarli do kancelarii około wpół do ósmej i chłopcy bez zastanowienia dopadli biurka recepcjonistki, gdzie jak zwykle leżała sterta papierów czekająca na posegregowanie, skopiowanie, pospinanie i powkładanie do kopert. Biuro było dość duże, składało się z kilku pomieszczeń, które w miarę rozwoju kancelarii były remontowane i udostępniane. Drzwi wejściowe prowadziły do niewielkiej poczekalni, w której biurko recepcjonistki stało niemal wciśnięte pod schody. Pod ścianami ustawiono cztery krzesła dla klientów, na podłodze leżały sterty czasopism. Po prawej i lewej znajdowały się drzwi prowadzące do gabinetów dwóch pracowników, jako że Marvin zatrudniał już trzech prawników. Na wprost poczekalnia przechodziła w korytarz prowadzący w głąb budynku i jakieś dwadzieścia pięć metrów od drzwi frontowych znajdowało się tylne wyjście z budynku. Największym pomieszczeniem na parterze był gabinet Marvina, do którego prowadziły ostatnie drzwi po lewej, tuż obok szafy z segregatorami. Po drugiej stronie korytarza, dokładnie naprzeciwko gabinetu Marvina, mieścił się pokój jego osobistej sekretarki. Miała na imię Helen i była zgrabną młodą kobietą, która już od półtora roku pojawiała się w jego snach.

Na pierwszym piętrze znajdował się gabinet trzeciego pracownika oraz pokoje dwóch sekretarek. Drugie piętro nie miało ogrzewania i klimatyzacji, więc znajdujące się na nim pomieszczenia wykorzystywano na archiwum i podręczny magazynek.

Marvin zwykle przyjeżdżał do biura między siódmą trzydzieści a ósmą, ponieważ lubił mieć godzinę spokoju przed przyjściem personelu i rozdzwonieniem się telefonów. W piątek dwudziestego pierwszego kwietnia jak zwykle zjawił się w biurze jako pierwszy.

Otworzył kluczem drzwi wejściowe, zapalił światło i zatrzymał się w poczekalni. Chciał przypomnieć bliźniakom, że nie wolno im bałaganić na biurku Helen, ale nim zdążył otworzyć usta, już ich przy nim nie było. Zanim ich dogonił i wsadziwszy głowę do środka, wygłosił swoje nauki, Josh zdążył już chwycić nożyczki, a John pstrykał zszywaczem. Marvin uśmiechnął się, wszedł do siebie i po chwili bez reszty pogrążył się w papierach.

Mniej więcej kwadrans przed ósmą – jak to sobie później odtworzył w szpitalu – poszedł na drugie piętro po teczkę z dokumentami, które miały mu się przydać w jednej z bieżących spraw. Mrucząc coś pod nosem, ruszył schodami na górę i to – jak się później okazało – uratowało mu życie. Idąc po schodach, słyszał dobiegający z dołu śmiech chłopców.

Wybuch rozszedł się pionowo i poziomo z szybkością paru tysięcy metrów na sekundę. Piętnaście lasek dynamitu w budynku o drewnianej konstrukcji w mgnieniu oka zamieniło go w rumowisko. Wybuch był tak potężny, że opadanie drewnianych szczap i gruzu trwało blisko minutę. Ziemia pod nogami zadrżała, jakby nastąpiło trzęsienie, a – jak to później zeznali świadkowie – deszcz spadających na ulice Greenville okruchów szkła zdawał się nie mieć końca.

Josh i John znajdowali się około czterech metrów od epicentrum wybuchu i na swoje szczęście nawet nie zdążyli się zorientować, co się stało. Przynajmniej nie cierpieli. Ich zmasakrowane zwłoki znaleźli strażacy pod dwuipółmetrową warstwą gruzu. Kramera najpierw rzuciło o sufit pomieszczenia na drugim piętrze, potem nieprzytomny runął wraz z fragmentami stropu do dymiącego krateru pośrodku budynku. Znaleziono go po dwudziestu minutach i zawieziono do szpitala, gdzie przed upływem trzech godzin poddano go amputacji obu nóg na wysokości kolan.

Wybuch nastąpił dokładnie o siódmej czterdzieści sześć i można to było uznać za szczęśliwe zrządzenie losu. Sekretarka Marvina, Helen, właśnie wychodziła z poczty cztery przecznice dalej, kiedy poczuła silny podmuch. Gdyby wybuch nastąpił dziesięć minut później, zastałby ją w środku szykującą kawę. Mieszkający trzy przecznice od biura David Lukland, młody pracownik Kramera, właśnie wychodził z mieszkania, gdy poczuł i usłyszał wybuch. Dziesięć minut później siedziałby już przy biurku w swoim gabinecie na pierwszym piętrze.

W sąsiednim budynku wybuchł pożar i choć ogień był niewielki i został szybko ugaszony, bardzo przyczynił się do ogólnego zamieszania. Dobywający się z budynku dym był przez jakiś czas bardzo gęsty, co skłoniło wielu mieszkańców do panicznej ucieczki.

Były też dwie ofiary wśród przechodniów. Metrowy kawał belki o przekroju pięć na dziesięć centymetrów wylądował na chodniku, sto metrów od budynku, odbił się i walnął panią Mildred Talton prosto w twarz w chwili, gdy wysiadła z zaparkowanego samochodu, by przyjrzeć się wybuchowi. Doznała złamania nosa i głębokich ran twarzy, ale na szczęście dość szybko się z tego wylizała.

Obrażenia drugiej z ofiar były mniejsze, ale ich konsekwencje okazały się dużo poważniejsze. Sam Cayhall szedł wolno chodnikiem w stronę biura Kramera, gdy ziemia tak mu się zatrzęsła pod nogami, że stracił równowagę i upadł na krawężnik. Wstając, dostał jednym okruchem szkła w szyję, drugim w lewy policzek. Uskoczył za pień drzewa, by zasłonić się przed deszczem okruchów szkła i innych śmieci, potem spojrzał na roztaczający się przed nim obraz spustoszenia i rzucił się do ucieczki.

Kapiąca z policzka krew wsiąkała mu w koszulę, tworząc rozległą plamę. Był w szoku i później niewiele z tego pamiętał. Wsiadł do zielonego pontiaca i pośpiesznie odjechał z miejsca zamachu. Pewnie udałoby mu się po raz drugi bezpiecznie wyjechać z miasta, gdyby nie był tak oszołomiony i trochę bardziej uważał. Zawiadomieni o wybuchu dwaj policjanci w radiowozie ruszyli pędem w kierunku centrum i niemal wpadli na wlokącego się środkiem jezdni zielonego pontiaca, który nie zjechał na bok i nie ustąpił drogi. Radiowóz jechał z włączonymi lampami i wyjącą syreną, gliniarze dodatkowo trąbili i wrzeszczeli, ale kierowca pontiaca uparcie trzymał się środka jezdni i nie reagował. Gliniarze zatrzymali radiowóz, podbiegli do auta i szarpnąwszy za drzwi, ujrzeli w środku zakrwawionego mężczyznę. Wyciągnęli go, skuli mu ręce kajdankami i niezbyt delikatnie wpakowali na tylne siedzenie radiowozu. W rezultacie Sam trafił do aresztu, a zielonego pontiaca odprowadzono na policyjny parking.

* * *

Bomba, która zabiła bliźniaków, należała do najprymitywniejszych z możliwych. Pęczek piętnastu lasek dynamitu, oklejonych szarą taśmą izolacyjną. Zamiast lontu Rollie Wedge zastosował detonator czasowy w postaci zwykłego budzika na sprężynę. Usunął wskazówkę minutową, między cyferkami siedem i osiem wywiercił otworek i umieścił w nim kawałek drutu, który po zetknięciu ze wskazówką godzinową zamykał obwód i detonował bombę. Rollie chciał mieć więcej czasu, niż zapewniał piętnastominutowy lont. Poza tym uważał się za eksperta i postanowił poeksperymentować z nowym sposobem odpalania ładunku.

Być może wskazówka godzinowa była lekko zwichrowana. Być może tarcza budzika nie była idealnie płaska. Być może Rollie za mocno lub za słabo nakręcił sprężynę. Być może drut nie był dość precyzyjnie wpasowany w tarczę. W końcu było to pierwsze podejście Rolliego do detonatora czasowego. A może wybuch nastąpił dokładnie tak, jak to sobie zaplanował.

Jakkolwiek było, w ramach kampanii bombowej Jeremiaha Dogana i Ku-Klux-Klanu w Missisipi popłynęła żydowska krew i praktycznie oznaczało to koniec kampanii.

Rozdział 2

Po zabraniu ciał policja z Greenville ogrodziła miejsce i nie pozwoliła nikomu się zbliżać. W ciągu paru godzin sprawę przejęła grupa dochodzeniowa FBI z Jackson i jeszcze przed zapadnięciem zmroku ekipa rozbiórkowa zaczęła przeszukiwać rumowisko. Kilkudziesięciu agentów FBI przystąpiło do skrupulatnego wygrzebywania najdrobniejszych fragmentów i przekazywania ich dalej, gdzie je oglądano, pakowano i odkładano do późniejszych analiz. Wynajęto pusty magazyn bawełny na skraju miasta i zamieniono go w składowisko szczątków zebranych na miejscu zamachu.

FBI szybko nabrało pewności, że wstępna ocena okoliczności wybuchu była trafna: dynamit, zapalnik czasowy, kilka drutów. Prymitywna bomba sporządzona przez amatora, który miał szczęście, że nie wybuchła mu w rękach.

Marvina Kramera szybko przetransportowano samolotem do nowocześniejszego szpitala w Memphis, gdzie przez trzy kolejne dni jego stan był określany jako krytyczny, ale stabilny. Ruth Kramer w stanie szoku też trafiła do szpitala – najpierw w Greenville, potem przewieziono ją karetką do tego samego szpitala w Memphis i położono w jednym pokoju z mężem.

Państwo Kramerowie dzielili nie tylko pokój, ale i baterię tych samych środków uspokajających. Opiekowała się nimi cała armia lekarzy i krewnych. Ruth urodziła się i dorastała w Memphis, więc krewnych i przyjaciół im nie brakowało.

* * *

Gdy opadły tumany kurzu i fragmentów biura Marvina, sąsiedzi mający w pobliżu sklepy i biura zabrali się do uprzątania kawałków szkła z chodników. Rozmawiając między sobą, obserwowali, jak policja i ekipy ratownicze przystępują do rozgrzebywania rumowiska. Niedługo potem wszystkich zelektryzowała pogłoska, że policja ma już podejrzanego. Koło południa wszyscy wiedzieli, że podejrzany nazywa się Sam Cayhall, pochodzi z Clanton w stanie Missisipi, jest członkiem Ku-Klux-Klanu i odniósł w zamachu drobne obrażenia. Jedna z wersji zawierała przerażające szczegóły dotyczące wcześniejszych zamachów Cayhalla. Opowiadano o potwornie okaleczonych ofiarach i podkreślano, że za każdym razem celem ataku była murzyńska biedota. Inni mówili o heroicznej akcji miejscowej policji, która w ciągu paru sekund od zamachu wytropiła odpowiedzialnego za niego szaleńca. W południowych wiadomościach lokalnej stacji telewizyjnej potwierdzono oficjalnie to, o czym wszyscy już wiedzieli: w wybuchu zginęli dwaj mali chłopcy, ich ojciec został ciężko ranny, a policja aresztowała niejakiego Sama Cayhalla.

Omal go zresztą nie wypuszczono za trzydziestodolarową kaucją. W drodze do aresztu odzyskał przytomność umysłu na tyle, by gorąco przeprosić rozeźlonych policjantów za nieustąpienie im miejsca. W rezultacie oskarżono go tylko o drobne wykroczenie i zamknięto w policyjnej izbie zatrzymań, gdzie miał poczekać na zakończenie papierkowej roboty i wyjść na wolność. Policjanci, którzy go tu przywieźli, wrócili do radiowozu i pojechali na miejsce wybuchu.

Zatrzymanym zajął się stróż, który jednocześnie pełnił funkcję policyjnego medyka. Przyniósł mocno sfatygowany zestaw pierwszej pomocy, obmył Samowi twarz z zakrzepłej krwi i zdezynfekował. Krwawienie ustało, a Sam jeszcze raz powtórzył swoją bajeczkę, że wdał się w bójkę w barze. Zwykłą pijacką burdę. Stróż poszedł, a po godzinie w okienku izby zatrzymań pojawiła się głowa pomocnika strażnika, który przyniósł do podpisania oficjalny protokół. Oskarżono w nim Sama o nieustąpienie drogi pojazdowi uprzywilejowanemu w akcji i ustalono kaucję w wysokości trzydziestu dolarów. Strażnik oświadczył, że jeśli Sam wpłaci ją gotówką, będzie mógł wyjść, jak tylko policjanci zakończą formalności i zdejmą plomby z jego samochodu. Przez następne pół godziny Sam nerwowo krążył po izbie, raz po raz zerkając na zegarek i masując sobie skaleczony policzek.

Wiedział, że będzie musiał zniknąć. Opis jego zatrzymania trafił do protokołu policyjnego i nie potrwa długo, zanim te matoły powiążą go z zamachem bombowym, a wtedy… No cóż, nie pozostawało mu nic innego, jak stąd zniknąć. Wyjedzie z Missisipi, może dołączy do Rolliego Wedge’a i razem prysną do Brazylii albo gdzieś indziej. Dogan da im forsę. Jak tylko wyjedzie z Greenville, od razu o wszystkim go poinformuje. Jego własny samochód stoi na parkingu ciężarówek w Cleveland. Przesiądzie się z pontiaca, pojedzie do Memphis i wsiądzie w pierwszego lepszego greyhounda^3.

Tak, tak właśnie zrobi. Zachował się jak osioł, wracając na miejsce przestępstwa, ale jeśli tylko zachowa zimną krew, ci durnie go wypuszczą.

Pół godziny później strażnik wrócił z następnym formularzem, Sam wręczył mu trzydzieści dolarów i dostał pokwitowanie. Poszedł za strażnikiem wąskim korytarzykiem do stanowiska dyżurnego, który wręczył mu wezwanie do stawienia się za dwa tygodnie przed oblicze sędziego grodzkiego w Greenville.

– A gdzie samochód? – spytał, chowając wezwanie.

– Spokojnie. Zaraz go przyprowadzą.

Sam spojrzał na zegarek i czekał. Przez małe okienko w obitych blachą drzwiach obserwował ruch na parkingu przed aresztem oraz wjeżdżające i wyjeżdżające samochody. Po piętnastu minutach drzwi się otworzyły i rosły policjant wepchnął do środka dwóch zalanych facetów. Sam niecierpliwie poprawił się na krześle i czekał dalej.

Gdzieś zza pleców dobiegł go męski głos, który spokojnie powiedział „pan Cayhall”. Odwrócił głowę i ujrzał niskiego mężczyznę w mocno znoszonym ubraniu, który wyjął odznakę i machnął mu nią przed nosem.

– Śledczy Ivy, policja miejska w Greenville. Muszę zadać panu parę pytań. – Wskazał ręką rząd drzwi w korytarzu, Sam posłusznie poszedł za nim.

* * *

Gdy tylko zasiedli po dwóch stronach zaplamionego biurka, Samowi Cayhallowi jakby odjęło mowę. Ivy miał niewiele ponad czterdzieści lat, ale był już nieco szpakowaty, a wokół oczu widać było siateczkę głębokich zmarszczek. Wyjął paczkę cameli bez filtra, zapalił, podał ją Samowi i spytał, skąd się wzięły skaleczenia na jego twarzy. Sam wziął papierosa, ale nie zapalił. Rzucił palenie wiele lat temu i choć w tym momencie czuł ogromną ochotę na zaciągnięcie się dymem, postukał tylko papierosem o blat biurka. Nie podnosząc wzroku na Ivy’ego, wymamrotał, że chyba się z kimś pobił.

Ivy cicho parsknął, jakby się spodziewał takiej odpowiedzi, i Sam już wiedział, że ma do czynienia z zawodowcem. Ogarnął go strach, zaczęły mu drżeć ręce. Oczywiście nic z tego nie umknęło uwadze Ivy’ego. Gdzie ta bójka się odbyła? Z kim się pobił? Kiedy to się stało? Dlaczego bił się w Greenville, skoro mieszka trzy godziny drogi stąd? Skąd ma ten samochód?

Sam uparcie milczał. Ivy zasypywał go pytaniami, jednak on na żadne nie mógł odpowiedzieć, bo kłamstwo prowadziłoby do kolejnych kłamstw i Ivy w ciągu paru chwil zapędziłby go do narożnika.

– Chcę rozmawiać z adwokatem – wydusił w końcu.

– To świetnie, Sam – ucieszył się Ivy. – Myślę, że dokładnie tak powinieneś zrobić. – Zapalił kolejnego camela i wydmuchnął kłąb dymu w stronę sufitu. – Bo widzisz, mieliśmy tu rano mały wybuch. Może coś słyszałeś? – Sarkazm w głosie Ivy’ego był aż nazbyt słyszalny.

– Nie słyszałem.

– Tragedia. Ktoś podłożył bombę w biurze miejscowego adwokata, niejakiego Kramera. Dwie godziny temu. Wiesz, to pewnie robota tych cholernych kluksów. U nas nie ma żadnych kluksów, ale Kramer jest Żydem. Niech zgadnę: nic o tym nie wiesz, prawda?

– Nie wiem.

– To naprawdę strasznie smutne. Bo widzisz, Kramer miał dwóch synków, Josha i Johna, i los tak chciał, że gdy ta bomba wybuchła, oni akurat byli w jego biurze.

Sam głęboko zaczerpnął powietrza i spojrzał na Ivy’ego. I co dalej? – naglił jego wzrok.

– No i tych chłopców, bliźniaków, uroczych pięciolatków, rozerwało na strzępy. Obaj zginęli.

Sam opuścił głowę tak nisko, że jego broda zawisła dwa centymetry nad klatką piersiową. Mają go. Oskarżą o morderstwo. Podwójne. Zaczną się adwokaci, rozprawy, sędziowie, ławy przysięgłych. Przymknął oczy.

– Może ich tata jakoś się z tego wyliże. Jest teraz w szpitalu i czeka go operacja. Ale chłopcy są już w kostnicy. Prawdziwa tragedia. Tylko że ty, Sam, nic o tej bombie nie wiesz, tak?

– Tak. Chcę rozmawiać z adwokatem.

– Oczywiście. – Ivy powoli wstał z krzesła i wyszedł z pokoju.

* * *

Okruch szkła wyjęty przez chirurga z policzka Sama wysłano do laboratorium FBI. Wynik analizy nikogo nie zdziwił: szkło było identyczne z szybami w oknach biura Kramera. Szybko też ustalono, że zielony pontiac, w którego bagażniku znaleziono piętnastominutowy lont, należy do Jeremiaha Dogana z Meridian. Znalazł się też naoczny świadek, który zeznał, że dostarczając o czwartej rano towar, widział zielonego pontiaca w pobliżu biura Kramera.

FBI dopilnowało, żeby do prasy natychmiast trafiło, że Sam Cayhall jest od wielu lat aktywnym członkiem Klanu i bywał już głównym podejrzanym w paru wcześniejszych zamachach bombowych. Sprawę uznano za rozwiązaną i na policję w Greenville posypały się słowa uznania. J. Edgar Hoover wydał w tej sprawie osobiste oświadczenie.

Dwa dni po zamachu chłopców pochowano na małym miejscowym cmentarzu. W owym czasie w Greenville mieszkało stu czterdziestu sześciu Żydów i poza Marvinem i sześcioma innymi wszyscy oni uczestniczyli w uroczystościach pogrzebowych. Grupa reporterów i fotoreporterów przybyłych z całego kraju była dwukrotnie liczniejsza.

* * *

Następnego dnia Sam w swojej ciasnej celi obejrzał fotografie i przeczytał relacje z pogrzebu. Pomocnik strażnika Larry Jack Polk był miejscowym prostakiem i zdążył się już z Samem zaprzyjaźnić, bo – jak mu wyznał szeptem – miał kuzynów w Klanie i sam też chętnie by do niego wstąpił, tylko że żona mu na to nie pozwoliła. Codziennie rano donosił Samowi świeżą kawę i poranne gazety, nie kryjąc podziwu dla jego wiedzy w temacie bomb.

Poza wypowiadaniem paru słów niezbędnych do manipulowania Larrym, Sam praktycznie milczał. Dzień po zamachu postawiono mu formalny zarzut podwójnego morderstwa pierwszego stopnia, więc jego myśli krążyły głównie wokół komory gazowej. Odmawiał wszelkich rozmów z Ivym i resztą policjantów, a także z agentami FBI. Reporterzy chętnie by go popytali, ale na drodze stawał im Larry Jack, który nie dopuszczał ich do więźnia. Cayhall zadzwonił do żony, kazał jej siedzieć w domu i nikomu nie otwierać. Zamknięty w izolatce z surowych bloczków z żużlobetonu Sam zaczął pisać pamiętnik.

Żeby Rollie Wedge mógł też być postawiony w stan oskarżenia, gliniarze musieliby go najpierw znaleźć. Wstępując do Klanu, Cayhall złożył przysięgę, która była dla niego święta. Przysiągł, że nigdy, przenigdy nie doniesie na innego członka Ku-Klux-Klanu. Pozostawało mu tylko mieć nadzieję, że Jeremiah Dogan równie serio potraktuje swoją przysięgę.

Dwa dni po zamachu w Greenville pojawił się Clovis Brazelton – adwokat z dość mętną reputacją i szopą włosów na głowie. Był nieformalnym członkiem Klanu i w Jackson miał złą sławę obrońcy różnego autoramentu rzezimieszków. Chciał startować w wyborach na gubernatora, twierdził, że występuje w obronie białej rasy, że FBI to sataniści, że czarnych należy chronić, ale nie pozwalać im zadawać się z białymi i tak dalej, i tak dalej. Dogan wysłał go do Greenville, żeby zajął się obroną Sama Cayhalla i jednocześnie dopilnował, by ten trzymał gębę na kłódkę. FBI siedziało mu na karku w związku z zielonym pontiakiem i Dogan bał się, że może zostać oskarżony o współudział w zamachu.

Clovis z miejsca wyjaśnił swemu klientowi, że ktoś oskarżony o współudział w spisku jest tak samo winny jak ten, kto pociąga za spust. Sam go słuchał, ale mówił mało. Słyszał wcześniej o Brazeltonie i jeszcze mu nie ufał.

– Sam, posłuchaj – powiedział Clovis takim tonem, jakby miał do czynienia z tępym pierwszoklasistą, któremu trzeba wszystko wyjaśnić. – Wiem, kto podłożył tę bombę. Dogan wszystko mi powiedział. Jeśli dobrze liczę, to wie o tym nas czterech: ja, ty, Dogan i Wedge. Dogan jest prawie pewny, że Wedge’a nigdy nie znajdą. Nie mają z sobą kontaktu, ale Dogan wie, że chłopak ma głowę na karku, i jest przekonany, że już zdążył zwiać za granicę. Czyli jesteś ty i Dogan. Szczerze powiem, że lada chwila spodziewam się postawienia zarzutów Doganowi. Jednak gliny będą miały problem z oskarżeniem go o cokolwiek, chyba że uda im się udowodnić, że wszyscy trzej spiskowaliście z zamiarem wysadzenia biura tego Żyda. A będą to mogli zrobić jedynie wówczas, gdy ty im o tym powiesz.

– Znaczy mam wszystko wziąć na siebie?

– Nie. Masz tylko milczeć w sprawie Dogana. Wszystkiemu zaprzeczaj. Sfabrykujemy historię tego samochodu. Zostaw to mnie. Załatwię przeniesienie postępowania do innego okręgu, może gdzieś w góry, gdzie nie ma Żydów. Zbierzemy czysto białą ławę przysięgłych i tak im namieszam w głowach, że obaj wyjdziemy na bohaterów. Już ja się tym zajmę.

– Myślisz, że nie zostanę skazany?

– Jasne, że nie. Słuchaj, Sam, uwierz mi na słowo. Zbierzemy na ławie przysięgłych tylko patriotów, ludzi takich jak ty. Wyłącznie białych. Zaniepokojonych tym, że ich dzieci muszą chodzić do jednej szkoły z czarnuchami. Zbierzemy dwunastu przyzwoitych ludzi, posadzimy na ławie przysięgłych i opowiemy im, jak żydowskie parchy mieszają w tak zwanych prawach obywatelskich. Zaufaj mi. Łatwo sobie poradzimy. – Clovis pochylił się nad koślawym stołem i poklepał Sama po ramieniu. – Uwierz mi, mam w tych sprawach doświadczenie.

Parę godzin później Sama zakuto w kajdanki i w asyście policjantów z Greenville zaprowadzono do radiowozu. Przy wyjściu z aresztu został obfotografowany przez gromadkę fotoreporterów. Inna grupa ich kolegów czekała na niego i jego obstawę przed budynkiem sądu.

Sam stanął przed sędzią grodzkim w towarzystwie swego obrońcy, mecenasa Clovisa Brazeltona, który zrezygnował ze wstępnego przesłuchania i zastosował jeszcze parę innych kruczków prawnych. Cała procedura trwała dwadzieścia minut, po czym Sama odwieziono z powrotem do aresztu. Wcześniej Clovis obiecał mu, że za parę dni wróci i zajmie się strategią, po czym wyszedł z budynku sądu i dał pokaz pozowania przed obiektywami reporterów.

* * *

Minął miesiąc, nim histeria lokalnych mediów w Greenville zaczęła opadać. Piątego maja 1967 roku oficjalnie oskarżono Sama Cayhalla i Jeremiaha Dogana o morderstwo pierwszego stopnia i miejscowy prokurator okręgowy ogłosił, że wystąpi o karę śmierci dla obu oskarżonych. Nazwisko Rolliego Wedge’a nie pojawiło się ani razu. Policja i FBI nawet nie wiedziały o jego istnieniu.

Clovisowi, który reprezentował obu oskarżonych, udało się doprowadzić do zmiany miejsca rozprawy i w rezultacie czwartego września 1967 roku proces ruszył w stolicy okręgu Nettles, trzysta dwadzieścia kilometrów od Greenville. Od początku wszystko było jedną wielką farsą. Członkowie Ku-Klux-Klanu rozłożyli obozowisko na trawniku przed budynkiem sądu i zaczęli hałaśliwie wiecować. Ściągnięto członków Klanu z innych stanów i nawet utworzono oficjalną listę mówców. Z Sama Cayhalla i Jeremiaha Dogana zrobiono symbole supremacji białej rasy, a ich zakapturzeni wielbiciele po tysiąckroć skandowali drogie sercu nazwiska.

Prasa wszystko obserwowała i czekała. Sala rozpraw aż pękała w szwach od fotoreporterów i dziennikarzy, ci zaś, którym się nie poszczęściło, musieli zadowolić się biwakowaniem przed budynkiem sądu. Siedząc w cieniu drzew, przyglądali się wiecującym kluksom i przysłuchiwali ich wystąpieniom. Z im większym zainteresowaniem to robili, tym przemówienia stawały się dłuższe.

Na sali rozpraw wszystko szło po myśli Cayhalla i Dogana. Brazelton postawił na swoim i dopilnował, by na ławie przysięgłych zasiadło dwunastu białych patriotów – jak upierał się ich nazywać – po czym przystąpił do wytykania poważnych niedociągnięć w akcie oskarżenia. Przede wszystkim, jego zdaniem, sprawa było czysto poszlakowa. Nikt nie widział Cayhalla podkładającego bombę. Clovis mówił o tym głośno i dobitnie w swoim wstępnym wystąpieniu i wywarło to odpowiednie wrażenie na przysięgłych. Według jego wersji Cayhall po prostu pracował u Dogana, na jego polecenie pojechał do Greenville i przypadkiem znalazł się akurat w pobliżu kancelarii Kramera. Mówiąc o tragicznym losie dwóch nieszczęsnych chłopców w biurze taty, miał prawdziwe łzy w oczach.

Lont w bagażniku samochodu prawdopodobnie został po poprzednim użytkowniku auta, niejakim Carsonie Jenkinsie, właścicielu firmy rozbiórkowej. Powołany na świadka Jenkins zeznał przed sądem, że w ramach obowiązków służbowych ma bez przerwy do czynienia z dynamitem i widocznie zostawił w bagażniku kawałek lontu, zanim sprzedał samochód Doganowi. Poza tym nauczał on w niedzielnej szkółce kościelnej i był spokojnym, ciężko pracującym obywatelem – prawdziwą solą tej ziemi – któremu nie sposób było nie wierzyć. O tym, że także należał do Ku-Klux-Klanu, FBI już nie wiedziało. Clovis bezbłędnie wykorzystał Jenkinsa w roli świadka.

Policja ani FBI nigdy nie wykryły, że Cayhall zostawił swój samochód na parkingu dla ciężarówek w Cleveland. Podczas pierwszej rozmowy telefonicznej z aresztu polecił żonie, by natychmiast wysłała do Cleveland ich syna, Eddiego, i kazała mu zabrać samochód. Dla obrony było to wyjątkowo szczęśliwe posunięcie.

Ale najmocniejszym argumentem Clovisa Brazeltona było twierdzenie, że nikt nie może udowodnić jego klientom uczestnictwa w jakimkolwiek spisku, więc jak moglibyście wy, przysięgli okręgu Nettles, skazać tych dwóch solidnych obywateli na śmierć?

Po czterech dniach procesu przysięgli udali się na naradę.

Clovis zapewnił swoich klientów, że zostaną uniewinnieni, oskarżenie też było pewne przegranej. Kluksi na trawniku przed budynkiem sądu zwietrzyli zwycięstwo i zaczęli jeszcze głośniej wiecować.

Oskarżonych ani nie uniewinniono, ani nie skazano. Ku zaskoczeniu wszystkich, dwóch przysięgłych się zaparło, obstając przy uznaniu oskarżonych za winnych. Po trwających półtora dnia obradach przewodniczący ławy przysięgłych był zmuszony poinformować sąd, że przysięgli nie są w stanie się porozumieć. Sędzia unieważnił postępowanie i Sam Cayhall po pięciu miesiącach nieobecności wrócił do domu.

* * *

Ponowny proces rozpoczął się sześć miesięcy później przed sądem w Wilson, stolicy rolniczego okręgu, cztery godziny drogi od Greenville i sto sześćdziesiąt kilometrów od miejsca pierwszego procesu. Jako że podczas pierwszego zgłaszano skargi na próby nacisku na przysięgłych ze strony członków Ku-Klux-Klanu, sędzia z niewyjaśnionych przyczyn podjął decyzję o przeniesieniu procesu do okręgu aż rojącego się od sympatyków Klanu. Ława przysięgłych była znów czysto biała i z całą pewnością wolna od żydowskich wpływów. Clovis wygłosił przed nią te same mowy i położył nacisk na te same sprawy, Carson Jenkins powtórzył te same kłamstwa.

Oskarżenie nieco zmieniło strategię, jednak nic to nie dało. Prokurator zmienił kwalifikację z morderstwa pierwszego stopnia na zwykłe morderstwo, a to oznaczało, że oskarżonym nie tylko nie groziła kara śmierci, ale ława przysięgłych miała prawo uznać Cayhalla i Dogana za winnych zwykłej napaści ze skutkiem śmiertelnym. Stanowiło to dużo lżejszy zarzut, choć i tak wymagający wyroku skazującego.

Drugi proces różnił się od pierwszego także pod innym względem. W pierwszym rzędzie miejsc dla publiczności zasiadł na wózku inwalidzkim Marvin Kramer i przez trzy dni trwania procesu świdrował wzrokiem ławę przysięgłych. Ruth próbowała uczestniczyć w poprzednim procesie, ale szybko się poddała i wróciła do Greenville, gdzie przyjęto ją do szpitala z oznakami załamania nerwowego. Marvina kilkakrotnie wypuszczano ze szpitala i znów przyjmowano, a lekarze nie wyrazili zgody na jego uczestnictwo w procesie w Nettles.

Większość przysięgłych nie wytrzymywała jego wzroku i odwracała głowy. Wręcz nie patrzyli w stronę publiczności, okazując niezwykłe zainteresowanie zeznaniami świadków.

I tylko jedna z przysięgłych, młoda kobieta, niejaka Sharon Culpepper, matka bliźniąt, nie potrafiła się opanować i wciąż zerkała na Marvina. Ich oczy często się spotykały, a we wzroku Marvina było nieme błaganie o sprawiedliwość.

Sharon Culpepper była jedyną z dwunastki przysięgłych, która od początku głosowała za uznaniem oskarżonych za winnych. Przez dwa dni była atakowana i szkalowana przez kolegów przysięgłych, którzy wyzywali ją od najgorszych i doprowadzali do płaczu, jednak uparcie trwała przy swoim zdaniu.

Obrady przysięgłych zakończyły się niemożnością uzgodnienia werdyktu przy stanie głosów jedenaście do jednego, sędzia znów musiał unieważnić postępowanie i odesłać wszystkich do domu. Marvin Kramer wrócił do Greenville, skąd pojechał do Memphis na kolejne zabiegi. Clovis Brazelton urządził show dla prasy, prokurator okręgowy nie zapowiedział następnego procesu. Sam Cayhall wrócił do Clanton, przyrzekając sobie w duchu, że zerwie wszelkie kontakty z Doganem. A Wielki Mag triumfalnie powrócił do Meridian, gdzie wygłosił do swego ludu mowę o tym, że walka o supremację białej rasy dopiero się zaczęła, ale dobro zwyciężyło zło i tak dalej, i tak dalej.

Nazwisko Rolliego Wedge’a pojawiło się tylko raz. W czasie przerwy obiadowej w trakcie drugiego procesu Dogan szepnął Cayhallowi, że dostał od chłopaka wiadomość. Przekazał mu ją jakiś nieznajomy, który podszedł do żony Dogana na korytarzu przed salą rozpraw. Wiadomość była krótka i jednoznaczna. Wedge ukrywa się w pobliskim lesie i pilnie śledzi przebieg procesu. Jeśli Dogan lub Cayhall o nim wspomną, po ich domach i rodzinach nie będzie co zbierać.

Rozdział 3

W roku 1970 Ruth i Marvin Kramerowie przeprowadzili formalną separację. W tym samym roku Marvina przyjęto do szpitala psychiatrycznego, gdzie rok później popełnił samobójstwo. Ruth wróciła do Memphis i zamieszkała z rodzicami. Mimo związanych z tym problemów, rodzina naciskała na trzeci proces. Właściwie cała żydowska społeczność w Greenville przyjęła z oburzeniem wiadomość, że prokurator jest już zmęczony przegranymi procesami i stracił zapał do ścigania Cayhalla i Dogana.

Marvina pochowano obok jego synów. Nowy skwer w mieście otrzymał nazwę Josha i Johna Kramerów; ustanowiono także stypendium ich imienia. Z czasem koszmar tragicznej śmierci bliźniaków nieco przyblakł, mijały lata i zamach bombowy w Greenville coraz bardziej odchodził w niepamięć.

Mimo nacisków ze strony FBI do trzeciego procesu ostatecznie nie doszło. Nie było żadnych nowych dowodów, a sędzia niewątpliwie znów przeniósłby proces w inne miejsce. Oskarżyciele wyglądali na zniechęconych i tylko FBI nie ustawało w wysiłkach.

Plany kolejnych zamachów bombowych Dogana spaliły na panewce, ponieważ Cayhall stracił do nich serce, a Wedge gdzieś zniknął. Doganowi pozostało robić dobrą minę, ubierać się w paradne szaty i wygłaszać mowy. W rezultacie zaczął się uważać za ważną osobistość polityczną. Dziennikarze z Północy byli zdumieni jego jawnie rasistowskimi atakami, on zaś był zawsze gotów włożyć dla nich kaptur i ziać nienawiścią. Przez pewien czas cieszył się nawet niejakim rozgłosem i chętnie się w nim pławił.

Jednak pod koniec lat siedemdziesiątych Jeremiah Dogan był już tylko zwykłym łobuzem w kapturze i członkiem szybko zamierającej organizacji. Czarni zdobyli prawo głosu. Skończyła się segregacja w szkołach publicznych. Bariery rasowe na całym Południu padały na mocy kolejnych wyroków sądowych. Pojęcie praw obywatelskich dotarło do Missisipi, a Ku-Klux-Klan okazał się żałośnie bezsilny w próbach trzymania Murzynów tam, gdzie według jego członków było ich miejsce. Pies z kulawą nogą nie zwracał już uwagi na płonące krzyże Dogana.

W 1979 roku miały miejsce dwa istotne zdarzenia we wciąż otwartej, ale całkowicie uśpionej sprawie zamachu bombowego na kancelarię prawną Kramera. Pierwszym był wybór Davida McAllistera na prokuratora okręgowego w Greenville. W wieku dwudziestu siedmiu lat został najmłodszym prokuratorem w historii stanu. Jako nastolatek stał w tłumie gapiów i przyglądał się, jak agenci FBI grzebią w rumowisku po biurze Kramera. Krótko po objęciu stanowiska złożył zobowiązanie, że doprowadzi do wymierzenia sprawiedliwości sprawcom tego zamachu.

Zdarzeniem numer dwa było postawienie Jeremiaha Dogana w stan oskarżenia za przekręty podatkowe. Po latach wodzenia FBI za nos Doganowi tym razem zabrakło sprytu i dał się przyłapać kontrolerom skarbowym. Wdrożone śledztwo trwało osiem miesięcy i zakończyło się oskarżeniem Dogana o przestępstwa podatkowe, które opisano w trzydziestostronicowym protokole. Zgodnie z jego treścią Dogan w latach 1974–1978 nie zgłosił do opodatkowania przychodu ponad stu tysięcy dolarów. Oskarżenie obejmowało osiemdziesiąt sześć zarzutów i było zagrożone karą dwudziestu ośmiu lat więzienia.

Wina Dogana nie podlegała dyskusji, więc jego adwokat (już nie Clovis Brazelton) zaczął od razu szukać możliwości zawarcia ugody. I w tym momencie wkroczyło FBI.

W wyniku serii nerwowych i nieprzyjaznych spotkań z Doganem oraz jego adwokatem władze federalne zaproponowały układ: Dogan złoży zeznanie obciążające Cayhalla w sprawie zamachu na Kramera, w zamian za co nie zostanie skazany na więzienie za niepłacenie podatków. Nie przesiedzi nawet jednego dnia za kratkami. Dostanie ostry dozór i grzywnę, ale obejdzie się bez odsiadki. Dogan od ponad dziesięciu lat nie miał kontaktu z Cayhallem i nie działał już w Ku-Klux-Klanie. Było wiele powodów, dla których opłacało mu się rozważyć tę propozycję, najistotniejszym zaś był ten, że miał do wyboru: pozostać na wolności lub spędzić około dziesięciu lat w więzieniu.

Chcąc go zdopingować, urząd skarbowy dołączył do propozycji listę całego jego majątku i zaplanował wyprzedaż po obniżonych cenach. By dodatkowo zmotywować Dogana do podjęcia decyzji, prokurator McAllister przekonał wielką ławę przysięgłych w Greenville, żeby raz jeszcze postawiła jego i jego kompana Cayhalla w stan oskarżenia za zamach na biuro Kramera.

Dogan się ugiął i zawarł układ.

* * *

Po dwunastu latach spokojnego życia w okręgu Ford Sam Cayhall znów usłyszał zarzuty, został aresztowany i stanął przed groźbą procesu i śmierci w komorze gazowej. By zebrać pieniądze na adwokata, musiał zaciągnąć kredyt pod zastaw domu i niewielkiej farmy. Clovis Brazelton nie miał już głowy do takich drobiazgów, zresztą Dogan nie należał teraz do jego sprzymierzeńców.

Od czasu pierwszych dwóch procesów w Missisipi wiele się zmieniło. Czarni masowo wpisywali się na listy wyborców i wybierali czarnych reprezentantów lokalnych władz. Także czysto białe ławy przysięgłych należały już do rzadkości. W stanie Missisipi było dwóch czarnoskórych sędziów i dwóch czarnoskórych szeryfów, a wielu czarnych adwokatów kręciło się po korytarzach sądowych w towarzystwie białych kolegów. Oficjalnie segregacja rasowa dobiegła końca, a wielu białych mieszkańców stanu Missisipi ze zdumieniem zachodziło w głowę, o co było kiedyś tyle szumu. Dlaczego tak się opierano przed wprowadzeniem oczywistych praw dla wszystkich? Choć zostawało jeszcze wiele do zrobienia, Missisipi w roku 1980 było zupełnie innym stanem niż w roku 1967. I Sam Cayhall zdawał sobie z tego sprawę.

Zatrudnił doświadczonego adwokata procesowego z Memphis, Benjamina Keyesa, którego pierwszym posunięciem było złożenie wniosku o oddalenie oskarżenia z uwagi na to, że sądzenie Cayhalla po tak długiej przerwie będzie niesprawiedliwe. Argument okazał się nośny i sprawa oparła się aż o Sąd Najwyższy stanu Missisipi, który musiał podjąć ostateczną decyzję. W końcu stosunkiem sześciu głosów do trzech sąd postanowił, że proces może się odbyć.

I tak też się stało. Trzeci i ostatni proces Sama Cayhalla rozpoczął się w lutym 1981 roku w małym zimnym budynku sądu w okręgu Lakehead na północno-zachodnim krańcu stanu Missisipi. Dużo dałoby się powiedzieć o tym procesie. Wystąpił na nim młody ambitny prokurator David McAllister, który świetnie sobie radził na sali, ale miał też okropny zwyczaj wdzięczenia się do prasy. Był przystojny, wygadany i pełen werwy, a wkrótce stało się jasne, że nie przypadkiem uparł się przy tym procesie. Prokurator McAllister miał ambicje polityczne i mierzył wysoko.

Wśród przysięgłych było ośmioro białych i czworo czarnych. Na stole sędziowskim leżał materiał dowodowy z poprzednich dwóch procesów w postaci odłamku szkła, lontu, raportów FBI i wszystkich prezentowanych wówczas fotografii i eksponatów.

I tym razem także zeznawał Jeremiah Dogan, który ubrany w roboczą dżinsową koszulę, zajął miejsce dla świadków i ze skruchą opowiedział ławie przysięgłych, jak z obecnym na sali Samem Cayhallem spiskował w celu podłożenia bomby w biurze pana Kramera. Sam nie spuszczał z niego wzroku i chłonął każde jego słowo, ale Dogan nawet na niego nie spojrzał. Obrońca Sama maglował potem Dogana przez pół dnia i nawet zmusił go do przyznania, że się dogadał z władzami, jednak szkoda była już nie do naprawienia.

Przywołanie nazwiska Rolliego Wedge’a nie dawało obronie Sama Cayhalla żadnych korzyści. Wręcz przeciwnie. Oznaczałoby przyznanie, że Sam rzeczywiście przyjechał do Greenville z bombą. Musiałby się przyznać, że uczestniczył w spisku, co w świetle prawa czyniło z niego winnego na równi z tym, kto własnoręcznie podłożył ładunek. A ponadto Sam zostałby w ten sposób zmuszony do zeznawania przed sądem, czego on i jego adwokat woleli uniknąć. Wiadomo było z góry, że nie poradzi sobie z dociekliwymi pytaniami oskarżenia, bo żeby na nie odpowiadać, musiałby coraz głębiej brnąć w kłamstwa.

W dodatku na tym etapie nikt by już nie uwierzył w nagłe pojawienie się sprawcy, o którym dotąd nie było mowy i którego nikt nigdy nie widział. Sam wiedział, że próba zrzucenia odpowiedzialności na Rolliego Wedge’a nic mu nie da, i nie wspomniał o nim nawet swojemu adwokatowi.

* * *

Na zakończenie procesu David McAllister stanął przed ławą przysięgłych i w wypełnionej po brzegi sali rozpraw wygłosił mowę końcową. Mówił o swoim dzieciństwie w Greenville, kolegach Żydach z tamtych czasów i tym, że niczym nie różnili się od innych. O Kramerach, którzy byli uczciwymi, ciężko pracującymi ludźmi, przynoszącymi chlubę swemu miastu. Opowiadał, że jako chłopiec bawił się z wieloma czarnoskórymi rówieśnikami i wiedział, jakimi mogą być przyjaciółmi. Nigdy nie rozumiał, dlaczego muszą chodzić do innej szkoły niż on. Przedstawił też wzruszającą historię o tym, jak dwudziestego pierwszego kwietnia 1967 roku, kiedy o poranku ziemia zadrżała mu pod nogami, puścił się biegiem w stronę centrum, gdzie w niebo wzbijał się słup czarnego dymu. Jak przez trzy godziny stał za barierką policyjną i czekał. Jak strażacy odnaleźli rannego Marvina Kramera i jak zbiegli się do miejsca na rumowisku, w którym znaleziono zmasakrowane zwłoki jego synków. Jak się rozpłakał na widok dwóch okrytych białym płótnem ciałek niesionych do karetki.

Mowa McAllistera była majstersztykiem i gdy skończył, na sali zapadła głucha cisza, a kilkoro przysięgłych ocierało sobie oczy chusteczkami.

* * *

Dwunastego lutego 1981 roku Sama Cayhalla uznano za winnego podwójnego morderstwa pierwszego stopnia i jednego usiłowania morderstwa. Dwa dni później ci sami przysięgli w tej samej sali ogłosili werdykt: kara śmierci.

Sama przewieziono do więzienia stanowego w Parchman, gdzie dziewiętnastego lutego 1981 roku trafił do celi śmierci. Zaczęło się czekanie na wizytę w komorze gazowej.

Rozdział 4

Firma prawnicza Kravitz & Bane zatrudniała w Chicago blisko trzystu prawników w jednym miejscu. Dokładnie było ich dwustu osiemdziesięciu sześciu, choć ustalenie precyzyjnej liczby bywało trudne, bo wciąż jedni odchodzili, inni przychodzili, więc zawsze istniała grupka dwudziestu kilku świeżo zatrudnionych, których dopiero szkolono i szykowano do boju. Ale choć firma Kravitz & Bane była ogromna, nie wsiadła na czas do pociągu z napisem „ekspansja”, nie połknęła słabszych firm z innych miast i nie wykazała się należytą determinacją w podkradaniu klientów konkurencji. W rezultacie musiała się pogodzić z byciem zaledwie trzecią co do wielkości chicagowską firmą prawniczą. Miała wprawdzie oddziały w sześciu innych miastach, ale – ku zażenowaniu młodszych stażem wspólników – na papierze firmowym nie było adresu biura w Londynie.

Choć może ostatnio nieco złagodniała, w branży nadal cieszyła się opinią trudnego przeciwnika procesowego. Działy obsługujące sprawy z zakresu handlu nieruchomościami, prawa podatkowego i ustawodawstwa przeciwtrustowego zachowywały się mniej zadziornie, bo prawdziwe pieniądze firma zarabiała na sporach sądowych. Rozglądając się za młodym narybkiem, zawsze koncentrowano się na wybijających się studentach trzeciego roku, którzy uzyskiwali najwyższe oceny z występów w symulowanych procesach i prawniczych debatach. Firmie zależało na młodych mężczyznach (urozmaiconych dla porządku paroma kobietami), nadających się od razu do przeszkolenia w technice nieustępliwego ataku, którą prawnicy Kravitz & Bane już dawno doprowadzili do perfekcji.

Funkcjonowała sprawna, choć niewielka, sekcja odszkodowań za obrażenia cielesne, która dzieliła się wywalczonymi kwotami pół na pół z klientami. Istniała też liczniejsza sekcja zajmująca się obroną osób fizycznych w sprawach o charakterze kryminalnym, jednak tylko na tyle dobrze sytuowanych, by mogły sobie pozwolić na adwokata z firmy Kravitz & Bane. Dwie największe sekcje specjalizowały się w sporach sądowych między osobami prawnymi i w pozwach z tytułu ubezpieczeń. Poza honorariami za reprezentację, które w ogólnym bilansie firmy prawie się nie liczyły, prawdziwym źródłem zysku były fakturowane klientom godziny pracy poświęcone na prowadzenie ich spraw. Stawki wahały się od dwustu dolarów za godzinę dla firm ubezpieczeniowych (więcej, jeśli firma była bogata), przez trzysta dolarów za reprezentację w sprawach kryminalnych, po czterysta dolarów dla dużych banków. Zdarzały się nawet stawki pięciuset dolarów za godzinę. Obciążano nimi bogatych klientów korporacyjnych z gnuśnymi własnymi działami prawnymi, w których podsypiano zamiast pracować.

Firma Kravitz & Bane godzina po godzinie zarabiała coraz większe pieniądze, budując w Chicago prawdziwą dynastię. Jej siedziba wyglądała elegancko, ale nie powalała przepychem. Biura zajmowały górne piętra trzeciego – nomen omen – co do wysokości wieżowca w centrum Chicago.

Jak większość dużych firm, Kravitz & Bane zarabiała taką masę pieniędzy, że czuła się w obowiązku ustanowić niewielką sekcję działalności pro bono, by wypełnić w ten sposób moralną powinność wobec społeczeństwa. Firma z dumą podkreślała, że w tym celu zatrudnia ekscentrycznego altruistę E. Garnera Goodmana, który na sześćdziesiątym pierwszym piętrze zajmował przestronne biuro z dwiema sekretarkami i korzystał z pomocy asystenta, dzieląc się jego czasem z jednym z adwokatów procesowych. W prospekcie z wytłaczanymi złotymi literami na okładce rozwodzono się o tym, jak prawników zatrudnionych w firnie Kravitz & Bane zachęca się do działalności pro bono. Wynikało z niej, że w ubiegłym 1989 roku poświęcili blisko sześćdziesiąt tysięcy godzin na obsługę klientów, których nie było stać na zapłacenie za pomoc prawną. Młodzież z blokowisk, więźniowie w celach śmierci, nielegalni imigranci, narkomani i – co szczególnie leżało firmie na sercu – ludzie bezdomni. W prospekcie zamieszczono nawet zdjęcie dwóch młodych prawników bez marynarek, którzy w koszulach z podwiniętymi rękawami i plamami potu pod pachami siedzą w miejscu przypominającym wyglądem miejskie wysypisko śmieci, wpatrując się współczująco w gromadkę kolorowych dzieci. Prawnicy w służbie społeczeństwa.

Adam Hall z prospektem w cienkiej kartonowej teczce szedł korytarzem na sześćdziesiątym pierwszym piętrze w stronę biura E. Garnera Goodmana. Skinął głową młodemu prawnikowi, którego nigdy wcześniej nie widział, i zamienił z nim kilka słów. Na gwiazdkowym przyjęciu biurowym każdy przy wejściu dostawał plakietkę z nazwiskiem, ponieważ pracownicy z różnych sekcji widywali się raz lub dwa razy w roku i nawet nie wszyscy wspólnicy znali się osobiście. Otworzył drzwi i wszedł do niewielkiego sekretariatu. Na jego widok sekretarka przestała stukać w klawiaturę i prawie się uśmiechnęła. Spytał o pana Goodmana, a ona wskazała głową rządek krzeseł pod ścianą na znak, że ma usiąść i czekać. Adam zjawił się pięć minut przed umówionym na dziesiątą spotkaniem, jakby to miało jakiekolwiek znaczenie. Chodziło przecież o działanie pro bono, więc tu nie liczył się czas zegarowy, nie były nabijane godziny, za które firma mogła wystawiać rachunki, a on nie dostanie premii za wyniki. W odróżnieniu od innych gabinetów w firmie, w biurze Goodmana na jego polecenie na ścianach nie było zegarów.

Adam zajrzał do teczki i cicho zachichotał na widok firmowego prospektu. Otworzył go i raz jeszcze przeczytał króciutką notkę o sobie: absolwent college’u w Pepperdine i wydziału prawa w Michigan, w trakcie studiów redaktor przeglądu prawniczego, autor opracowania na temat okrutnych i nietypowych kar oraz komentarzy do ostatnio wydanych wyroków śmierci. Żałośnie skromne resume jego osiągnięć, ale w końcu miał dopiero dwadzieścia sześć lat. W firmie Kravitz & Bane pracował całe dziewięć miesięcy.

Przeczytał dwie rozwlekłe opinie Sądu Najwyższego USA w sprawie egzekucji w Kalifornii i zrobił notatki. Rzucił okiem na zegarek i wrócił do czytania. Sekretarka w końcu zaproponowała mu kawę, a on grzecznie odmówił.

* * *

W gabinecie E. Garnera Goodmana panował taki bałagan, że mimo pokaźnych rozmiarów sprawiał on wrażenie ciasnego. Wszystkie ściany zastawione były regałami z półkami zawalonymi książkami, na podłodze leżały sterty zakurzonych kartonowych teczek. Na blacie stojącego pośrodku pokoju biurka piętrzyły się stosy różnego rodzaju i formatu papierów. Zmięte w kulki kartki, zapomniane pisma oraz różne biurowe śmieci zaścielały podłogę koło biurka i pod nim. Z wielkiego okna roztaczałby się wspaniały widok na jezioro Michigan, gdyby nie to, że żaluzje były zaciągnięte. Goodman nie należał do ludzi tracących czas na wyglądanie przez okno.

Był starszym mężczyzną z krótko przyciętą siwą brodą i bujną siwą czupryną. Był ubrany w starannie wykrochmaloną białą koszulę i zawiązaną równo pod brodą zieloną muszkę, swój znak firmowy. Adam wszedł do gabinetu, ostrożnie lawirując wśród stosów papierów na podłodze. Nie wstając zza biurka, Goodman chłodno podał mu rękę.

Adam wręczył mu teczkę, usiadł na jedynym wolnym krześle i zaczął z niepokojem obserwować, jak starszy pan przegląda jej zawartość, delikatnie głaszcząc się po brodzie i machinalnie poprawiając muszkę.

– Czemu chcesz się zająć działalnością pro bono? – spytał po dłuższej chwili, nie podnosząc wzroku. Z głośników wpuszczonych w sufit płynęły ciche dźwięki klasycznej gitary.

Adam poprawił się na krześle.

– Z różnych powodów – powiedział niepewnie.

– Niech zgadnę. Chcesz służyć ludzkości, dać coś z siebie społeczeństwu, a może czujesz się winny, że za dużo czasu poświęcasz w kieracie nabijającym kasę za każdą minutę twojej pracy, i chcesz oczyścić sumienie. Ubrudzić sobie ręce, zrobić coś szlachetnego, pomóc innym. – Goodman obrzucił Adama spojrzeniem niebieskich oczu, które patrzyły czujnie nad krawędzią okularów, tkwiących nisko na czubku jego szpiczastego nosa. – Coś z tych rzeczy?

– Niezupełnie.

Goodman nie przestawał przeglądać zawartości teczki.

– Więc przydzielili cię do Emmitta Wycoffa, tak? – rzucił, czytając list od Wycoffa, bezpośredniego zwierzchnika Adama i jednego ze wspólników w firmie.

– Tak, proszę pana.

– To dobry prawnik. Osobiście za nim nie przepadam, ale świetnie zna się na prawie karnym. Myślę, że to jeden z trzech najlepszych w firmie. Tyle że dość szorstki w obejściu, nie sądzisz?

– Wobec mnie jest w porządku.

– Od jak dawna z nim pracujesz?

– Od początku. Zacząłem dziewięć miesięcy temu.

– Jesteś tu już dziewięć miesięcy?

– Tak, proszę pana.

– I jak ci się tu podoba? – Goodman zamknął teczkę i przeniósł wzrok na Adama. Powoli zsunął z nosa okulary, a ich zauszniki wetknął do ust.

– Jak dotąd mi się podoba. To dla mnie duże wyzwanie.

– Oczywiście. A czemu zdecydowałeś się na Kravitza i Bane’a? Mam na myśli to, że ze swoją lokatą mogłeś wybierać. Dlaczego właśnie tu?

– Zależało mi na sprawach karnych. To mnie interesuje najbardziej, a firma jest z tego znana.

– Ile miałeś ofert pracy? Nie krępuj się, pytam z czystej ciekawości.

– Kilka.

– Głównie skąd?

– Z Waszyngtonu. Jedną z Denver. Z firmami z Nowego Jorku nie odbyłem rozmów.

– Jakie warunki ci zaproponowaliśmy?

Adam znów poprawił się na krześle. Przecież Goodman jako wspólnik musi wiedzieć, jakie warunki jego firma oferuje nowo zatrudnianym.

– Około sześćdziesięciu tysięcy. A ile płacimy panu?

Pytanie rozbawiło Goodmana i po raz pierwszy się uśmiechnął.

– Płacą mi czterysta tysięcy dolarów rocznie za marnotrawienie ich cennego czasu, dzięki czemu mogą się poklepywać po plecach i chwalić swoim poczuciem społecznej odpowiedzialności. Czterysta tysięcy, masz pojęcie?

Adam słyszał różne plotki na ten temat.

– Ale pan nie narzeka?

– Nie, mam wyjątkowe szczęście, młody człowieku. Płacą mi kupę forsy za robienie tego, co lubię robić. Nie muszę odbijać karty na wejściu i wyjściu i nie muszę się martwić o fakturowanie klientom płatnych godzin. To marzenie każdego prawnika. To dlatego wciąż tyram po sześćdziesiąt godzin tygodniowo. A wiesz, zbliżam się już do siedemdziesiątki.

Plotki krążące po firmie mówiły, że w młodości Goodman był królem życia i omal nie wykończył się alkoholem oraz prochami. Żona zabrała dzieci i go zostawiła, a on przez rok dochodził do siebie. Potem przekonał wspólników, że warto mu podać rękę i uratować. Tyle że musiał zajmować się czymś, czym nie rządzą zegary.

– Co robisz dla Emmitta Wycoffa? – zapytał Goodman.

– Głównie siedzę w papierach. Pan Wycoff broni grupy dostawców sprzętu dla Departamentu Obrony i to zajmuje mi większość czasu. W zeszłym tygodniu prezentowałem nasz wniosek w sądzie. – W głosie Adama zabrzmiała nutka dumy. Zwykle nieopierzeni adwokaci przez pierwszych dwanaście miesięcy pracy w firmie byli przykuci do biurek.

– Prawdziwy wniosek? – spytał Goodman z podziwem.

– Tak, proszę pana.

– W prawdziwym sądzie?

– Tak, proszę pana.

– Przed prawdziwym sędzią?

– Owszem.

– I czym się skończyło?

– Sędzia zdecydował na korzyść oskarżenia, ale byłem blisko. Naprawdę narobiłem mu kłopotu.

Goodman uśmiechnął się, ale szybko spoważniał i ponownie zajrzał do teczki.

– Wycoff wystawił ci dobrą cenzurkę. To do niego niepodobne.

– Widać umie docenić talent – rzekł Adam z uśmiechem.

– Domyślam się, że chodzi o coś naprawdę ważnego, młody człowieku. O co?

Adam przestał się uśmiechać i odchrząknął. Nagle opuściła go pewność siebie, więc dla poprawy samopoczucia przełożył nogi z jednej na drugą.

– Chodzi o… mhm… o wyrok śmierci.

– Wyrok śmierci?

– Tak, proszę pana.

– Dlaczego?

– Jestem przeciwko karze śmierci.

– Wszyscy jesteśmy, mecenasie. Sam napisałem parę książek na ten temat. Osobiście miałem także do czynienia z dwunastoma skazanymi. Ale czemu ty chcesz się do tego mieszać?

– Czytałem pańskie książki. Po prostu chciałbym się włączyć.

Goodman zamknął teczkę i pochylił się nad biurkiem.

Potrącone przy tym dwie kartki sfrunęły na podłogę.

– Jesteś zbyt młody, a także zbyt niedoświadczony – powiedział.

– Mogę pana zaskoczyć.

– Posłuchaj, chłopcze. To nie to samo co doradzanie menelom w sporach z garkuchnią dla bezdomnych. To są sprawy życia i śmierci. W grę wchodzą potężne emocje, synu. To nic przyjemnego.

Adam skinął głową, w milczeniu wpatrując się w oczy Goodmana. Gdzieś obok zadzwonił telefon, ale żaden nawet nie drgnął.

– Chodzi o jakąś już prowadzoną sprawę czy to nowy klient dla firmy Kravitz i Bane? – spytał Goodman.

– Chodzi o sprawę Cayhalla – odrzekł wolno Adam.

Goodman pokręcił głową i pociągnął za końce muszki.

– Sam Cayhall właśnie z nas zrezygnował. W zeszłym tygodniu piąty apelacyjny zdecydował, że ma prawo nas zwolnić z funkcji pełnomocników.

– Czytałem tę opinię. I wiem, co napisali. Ale Cayhall musi mieć adwokata.

– Nie musi. Z adwokatem czy bez, za trzy miesiące nie będzie żył. Prawdę powiedziawszy, czuję ulgę, że nas już to nie dotyczy.

– Musi mieć adwokata – powtórzył Adam.

– Reprezentuje siebie sam, i jeśli mam być szczery, jest w tym całkiem niezły. Pisze na maszynie wnioski i komentarze, wertuje dokumentację prawniczą. Podobno udziela nawet porad prawnych kolegom z bloku śmierci, ale tylko białym.

– Przestudiowałem wszystkie akta.

E. Garner Goodman w zadumie pokręcił okularami i na moment zamilkł.

– Przecież to stosy papieru. Po co ci to było?

– Intryguje mnie ta sprawa. Od lat się jej przyglądam. Przeczytałem wszystko, co o niej napisali. Pytał pan wcześniej, dlaczego wybrałem tę firmę. No więc tak naprawdę dlatego, że chciałem się zająć tą sprawą. O ile wiem, firma prowadzi ją pro bono od jakichś ośmiu lat, prawda?

– Od siedmiu, ale wydaje się jakby od dwudziestu. Cayhall nie należy do najsympatyczniejszych klientów.

– To chyba zrozumiałe. Od blisko dziesięciu lat siedzi w celi śmierci.

– Nie pouczaj mnie, czym jest życie w więzieniu, Hall. Widziałeś kiedyś więzienie od środka?

– Nie.

– To zobacz. Ja bywałem w blokach śmierci w sześciu stanach. Bywałem obrzucany bluzgami przez Sama Cayhalla, który siedział przykuty łańcuchami do krzesła. To nie jest dobry człowiek. Nieuleczalny rasista, który wszystkich wokół nienawidzi. Ciebie też znienawidzi, gdy tylko się do niego zbliżysz.

– Nie sądzę.

– Jesteś adwokatem, młody człowieku. A on nienawidzi adwokatów bardziej niż czarnych i Żydów. Od blisko dziesięciu lat żyje z wyrokiem śmierci i jest przekonany, że stał się ofiarą spisku adwokatów. Od dwóch lat próbował się od nas uwolnić. W przeliczeniu na płatne godziny obsługi prawnej firma wydała około dwóch milionów dolarów na to, żeby go utrzymać przy życiu. A jemu przez ten czas zależało tylko na tym, żeby się nas pozbyć. Już straciłem rachubę, ile razy odmówił spotkania z naszym adwokatem, który specjalnie w tym celu jechał do Parchman. To wariat, mecenasie. Znajdź sobie coś innego. Co powiesz na molestowane dzieci czy coś w tym rodzaju?

– Nie, dziękuję. Interesują mnie wyroki śmierci. Historia Sama Cayhalla stała się dla mnie wręcz obsesją.

Goodman ostrożnie umieścił okulary na czubku nosa, powoli uniósł nogi i oparłszy je na narożniku biurka, splótł dłonie na wykrochmalonym przodzie koszuli.

– Mogę wiedzieć, skąd to obsesyjne zainteresowanie Samem Cayhallem?

– Cóż, to fascynująca sprawa, nie sądzi pan? Rola Ku-Klux-Klanu, walka o prawa obywatelskie, zamachy bombowe, terror. Tłem tych wydarzeń jest niezwykle ważny okres w historii Ameryki. Wydaje się, że to zamierzchła przeszłość, a to raptem dwadzieścia pięć lat temu. Bardzo mnie to wciągnęło.

Wentylator na suficie powoli się obracał. Minęła minuta w całkowitym milczeniu.

Goodman zdjął nogi z biurka, pochylił się i wsparł na łokciach.

– Panie Hall, cieszy mnie pański zapał do działalności pro bono i zapewniam, że jest w tej dziedzinie dużo do zrobienia. Ale musi pan znaleźć sobie coś innego. To nie są ćwiczenia z zadań prawniczych.

– A ja nie jestem już studentem prawa.

– Cayhall postanowił zerwać kontakty z naszą firmą. Zdaje się, że to do pana nie dociera.

– Chcę się z nim spotkać.

– Po co?

– Myślę, że uda mi się go przekonać do reprezentacji.

– Czyżby?

Adam westchnął, wstał z krzesła i wymijając sterty papierów na podłodze, podszedł do okna. I znów głęboko westchnął. Goodman patrzył na niego wyczekująco.

– Chciałbym powierzyć panu pewien sekret. Poza Emmittem Wycoffem nikt o tym nie wie, a jemu musiałem się zwierzyć. Proszę, żeby zachował pan to w tajemnicy, zgoda?

– Słucham.

– Czy może mi pan dać słowo?

– Tak, daję ci słowo – powiedział z namysłem Goodman, przygryzając zausznik okularów.

Adam zerknął przez szparę w żaluzjach i dostrzegł płynącą po jeziorze żaglówkę.

– Jestem spokrewniony z Samem Cayhallem – powiedział cicho.

Goodman nawet nie mrugnął.

– Rozumiem. Spokrewniony jak?

– Cayhall miał syna, Eddiego. Gdy jego ojca aresztowano za zamach bombowy, ze wstydu uciekł z Missisipi. Wyjechał do Kalifornii, zmienił nazwisko i starał się zapomnieć o przeszłości. Ale rodzinna spuścizna nękała go i wkrótce po skazaniu ojca na śmierć w 1981 roku Eddie popełnił samobójstwo.

Goodman zsunięty na brzeżek fotela uważnie słuchał.

– Eddie Cayhall był moim ojcem.

Goodman lekko się zawahał.

– Czyli Sam Cayhall jest twoim dziadkiem?

– Tak. Dowiedziałem się o tym w wieku siedemnastu lat. Ciotka powiedziała mi po pogrzebie ojca.

– O cholera.

– Dał pan słowo, że nikomu nie powie.

– Oczywiście, że nie. – Goodman przysiadł na krawędzi biurka, oparł nogi na fotelu i spojrzał w stronę okna.

– Sam o tym wie? – spytał.

– Nie. Urodziłem się w okręgu Ford, w stanie Missisipi, w miasteczku Clanton, nie w Memphis. Zawsze mi wmawiano, że urodziłem się w Memphis. Wtedy nazywałem się Alan Cayhall, tyle że dowiedziałem się o tym dużo później. Kiedy miałem trzy lata, moi rodzice wyjechali z Missisipi i nigdy więcej się o tym nie rozmawiało. Moja matka jest przekonana, że od naszego wyjazdu między Eddiem a Samem nie było żadnych kontaktów. Że dopiero ona zawiadomiła listownie Sama, że jego syn nie żyje. Nawet nie odpisał.

– Cholera, cholera, cholera – mruknął pod nosem Goodman.

– Sprawa jest mocno zagmatwana. To dość dziwna rodzina.

– Nie twoja wina.

– Moja matka twierdzi, że ojciec Sama był aktywnym członkiem Ku-Klux-Klanu, osobiście uczestniczył w linczach i tak dalej. Tak że wyrastam z dość spróchniałego pnia.

– Twój ojciec był inny.

– Mój ojciec się zabił. Oszczędzę panu szczegółów, ale to ja znalazłem ciało i sprzątnąłem, zanim matka i siostra wróciły do domu.

– I miałeś wtedy siedemnaście lat?

– Niecałe. To było w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym pierwszym roku, dziewięć lat temu. Kiedy ciotka, siostra Eddiego, powiedziała mi prawdę, zafascynowała mnie ponura historia Sama Cayhalla. Spędziłem wiele godzin w bibliotekach na wertowaniu starych gazet i czasopism. Istnieje dość obszerna dokumentacja ma ten temat. Przeczytałem stenogramy z wszystkich trzech procesów. Przestudiowałem treść apelacji i decyzje sądów apelacyjnych. Jeszcze na studiach zacząłem śledzić starania waszej firmy podejmowane w imieniu Sama Cayhalla. Pan i Wallace Tyner wykonaliście świetną robotę.

– Cieszę się, że znajduję uznanie w twoich oczach.

– Przeczytałem setki książek i tysiące artykułów na temat ósmej poprawki i wyroków kary śmierci. O ile wiem, sam pan napisał cztery książki. Oraz mnóstwo artykułów. Zdaję sobie sprawę, że jestem nowicjuszem, ale moja wiedza w tej dziedzinie jest bardzo obszerna.

– I sądzisz, że Sam ci zaufa jako adwokatowi?

– Nie wiem. Ale czy mu się to podoba, czy nie, jest moim dziadkiem. Muszę się z nim zobaczyć.

– Od pewnego czasu wszelkie nasze kontakty…

– Ustały, tak, wiem. Miałem trzy lata, kiedy wyjechaliśmy z Missisipi, i oczywiście go nie pamiętam. Tysiąc razy zabierałem się do napisania listu, ale nigdy do tego nie doszło. Nawet nie potrafię powiedzieć dlaczego.

– To zrozumiałe.

– Nic nie jest zrozumiałe, proszę pana. Na przykład nie rozumiem, jakim cudem i dlaczego stoję teraz w tym gabinecie. Zawsze chciałem zostać pilotem, ale poszedłem na prawo, bo czułem niejasną potrzebę pomagania innym. Ktoś mnie potrzebował i sądzę, że uważałem, że tym kimś jest mój walnięty dziadek. Miałem cztery oferty pracy, ale wybrałem tę firmę, bo zdecydowała się reprezentować go za darmo.

– Należało o tym powiedzieć, zanim cię przyjęliśmy.

– Wiem. Ale nikt mnie nie spytał, czy mój dziadek jest klientem tej firmy.

– Powinieneś był coś powiedzieć.

– Ale teraz mnie za to nie zwolnią, prawda?

– Wątpię. Co robiłeś przez ostatnie dziewięć miesięcy?

– Pracowałem po dziewięćdziesiąt godzin tygodniowo, spałem na biurku, jadłem w bibliotece. Wie pan, przygotowywałem się do egzaminu adwokackiego. Odbywałem obóz rekrucki, jaki firma urządza każdemu nowicjuszowi.

– To głupie, nie?

– Jestem twardy. – Adam rozchylił nieco żaluzje, by uzyskać lepszy widok na jezioro. Goodman przyglądał mu się w milczeniu.

– Czemu te okna są zasłonięte? To taki wspaniały widok.

– Już go widziałem.

– Za taki widok byłbym gotów zabić. Z mojej dziupli jest kilometr do najbliższego okna.

– Pracuj ciężej, wydajniej fakturuj, to pewnego dnia się dochrapiesz.

– To nie dla mnie.

– Ma pan zamiar nas opuścić, panie Hall?

– Przypuszczalnie w którymś momencie tak. Ale to też tajemnica, zgoda? Mam zamiar przez najbliższe kilka lat harować tu, potem pójść dalej. Może otworzyć własną kancelarię, taką, w której nie rządzą zegary. Chcę się zajmować pracą dla dobra społeczeństwa, czymś takim jak pan.

– Czyli już po dziewięciu miesiącach jesteś rozczarowany pracą u Kravitza i Bane’a.

– Nie. Ale wiem, że ten moment nadejdzie. Nie chcę przez całe życie reprezentować bogatych hochsztaplerów i rozwydrzonych korporacji.

– Zatem z całą pewnością to nie miejsce dla ciebie.

Adam odwrócił się od okna, podszedł do biurka i wbił wzrok w Goodmana.

– To nie miejsce dla mnie i chcę się stąd przenieść – powiedział. – Wycoff wyraził zgodę, żebym przez najbliższe kilka miesięcy pracował w naszym oddziale w Memphis i zajął się sprawą Cayhalla. Coś w rodzaju pracy na delegacji, oczywiście w pełni płatnej.

– Coś jeszcze?

– Mniej więcej tyle. Uda się. Jestem żółtodziobem, który tak naprawdę nie jest tu nikomu potrzebny. Nikomu nie będzie mnie brakowało. Jest tu dość dużo młodych wilczków, gotowych pracować po osiemnaście godzin na dobę i fakturować za dwadzieścia.

Twarz Goodmana złagodniała i pojawił się na niej ciepły uśmiech. Pokręcił głową z czymś w rodzaju podziwu.

– Wszystko to sobie zaplanowałeś, co? – powiedział. – Wybrałeś nas dlatego, że reprezentujemy Sama Cayhalla i mamy oddział w Memphis.

Adam skinął głową, nie odwzajemniając uśmiechu.

– I wszystko poszło zgodnie z planem. Nie wiedziałem, kiedy i w jakich okolicznościach ten moment nastąpi, ale tak, tak to sobie zaplanowałem. Tylko proszę mnie nie pytać, co będzie dalej.

– Za trzy miesiące, o ile nie wcześniej, Cayhall zostanie stracony.

– I w tej sprawie muszę coś zrobić, proszę pana. Jeśli firma nie wyrazi zgody, żebym się tym zajął, prawdopodobnie zrezygnuję z pracy i spróbuję zrobić coś na własną rękę.

Goodman pokręcił głową i podniósł się na nogi.

– Nie rób tego, chłopcze. Coś wymyślimy. Będę musiał z tym pójść do Daniela Rosena. Ale myślę, że się zgodzi.

– Ma okropną reputację w firmie.

– Iw pełni zasłużoną. Ale umiem z nim rozmawiać.

– Jeśli pan i Wycoff to poprzecie, to chyba ulegnie, prawda?

– Oczywiście. Jesteś może głodny? – Goodman sięgnął po marynarkę.

– Trochę.

– To chodźmy coś przekąsić.

* * *

Pora lunchu w narożnej garmażerii jeszcze się nie zaczęła i bez trudu znaleźli wolny stolik pod oknem od ulicy. Ruch na jezdni mocno zelżał, za to chodnikiem przewalały się tłumy przechodniów. Kelnerka przyniosła ociekającą tłuszczem kanapkę z peklowaną wołowiną, kiszoną kapustą i serem dla Goodmana oraz talerz zupy dla Adama.

– Ilu więźniów przebywa teraz w celach śmierci w Missisipi? – spytał Goodman.

– Czterdziestu ośmiu, według danych z ubiegłego miesiąca. Dwudziestu pięciu czarnych i dwudziestu trzech białych. Ostatnia egzekucja odbyła się dwa lata temu na Williem Parrisie. Jeśli nie wydarzy się cud, następny będzie Sam Cayhall.

Goodman szybko przełknął kawałek kanapki i wytarł usta papierową serwetką.

– Powiedziałbym, że nie cud, a wielki cud. W sensie prawnym nie zostało już wiele do zrobienia.

– Prócz całego arsenału posunięć ostatniej szansy.

– Zostawmy dyskusje strategiczne na później. Podejrzewam, że nigdy w życiu nie byłeś w Parchman.

– Nigdy. Od chwili, gdy poznałem prawdę, wielokrotnie myślałem o powrocie do Missisipi, ale jakoś nigdy do tego nie doszło.

– To olbrzymie gospodarstwo rolnicze pośrodku Delty Missisipi, jak na ironię dość blisko Greenville. Łącznie około siedmiu tysięcy hektarów. To chyba najupalniejsze miejsce na świecie. Ciągnie się na zachód od szosy 49 niczym spora osada. Za ogrodzeniem stoi mnóstwo bloków i zwykłych domów. Od frontu znajdują się budynki administracyjne i te nie są niczym ogrodzone. Część więzienna składa się z około trzydziestu oddzielnych obozów, wszystkich ogrodzonych i pilnowanych. Każdy obóz stanowi samodzielną całość i niektóre są od siebie oddalone o kilka kilometrów. Przejeżdżając obok, widzisz kolejne obozy otoczone stalowymi płotami z drutem kolczastym, za którymi snują się setki więźniów nie mających nic do roboty. Ubrani są w drelichy w różnych kolorach, zależnie od kategorii więźnia. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że wszyscy są młodzi i czarni, i wszyscy zbijają bąki – niektórzy grają w kosza, inni siedzą bezczynnie na werandach. Tylko od czasu do czasu miga wśród nich jakaś biała twarz. Jedziesz wolno szutrową drogą, mijasz kolejne obozy za płotem z drutem kolczastym i w końcu docierasz do niepozornego budynku z płaskim dachem. Jest otoczony wysokim ogrodzeniem, na rogach sterczą wieże strażnicze ze strażnikami. Budynek wygląda dość nowocześnie i nosi jakąś oficjalną nazwę, ale w żargonie więziennym i tak wszyscy nazywają go Blokiem.

– Brzmi uroczo.

– Wyobrażałem sobie to miejsce w postaci lochu. Mrocznego, zimnego i ociekającego wodą. A to tylko zwykły budynek z płaskim dachem i polami bawełny wokół. W sumie wygląda nawet lepiej od bloków śmierci w innych stanach.

– Chciałbym go zobaczyć.

– Jeszcze nie jesteś gotów. To straszne, przerażające miejsce, w którym ludzie czekają na śmierć. Miałem sześćdziesiąt lat, gdy się tam znalazłem po raz pierwszy, a i tak przez tydzień nie mogłem spać. – Goodman upił łyk kawy. – Nie wyobrażam sobie, co poczujesz, kiedy przyjdzie ci tam wejść. Wizyta w Bloku jest wystarczająco przygnębiająca, kiedy się odwiedza kogoś zupełnie obcego.

– On dla mnie jest kimś zupełnie obcym.

– Jak zamierzasz mu powiedzieć?

– Jeszcze nie wiem. Coś wymyślę. Jakoś to będzie.

Goodman pokręcił głową.

– To naprawdę niesamowita historia.

– Cała rodzina jest niesamowita.

– Teraz pamiętam, że Sam miał dwójkę dzieci, w tym jedno chyba było dziewczynką. Minęło już dużo czasu. Wiesz, tym głównie zajmował się Tyner.

– Tą dziewczynką była moja ciotka. Nazywa się Lee Cayhall Booth, ale stara się wymazać z pamięci swoje panieńskie nazwisko. Wydała się za stare pieniądze z Memphis. Mąż jest właścicielem kilku banków i ani jedno, ani drugie nie wspomina o jej ojcu.

– A co się dzieje z twoją matką?

– Mieszka w Portland. Kilka lat temu ponownie wyszła za mąż i rozmawiamy z sobą jakieś dwa razy w roku. Stanowimy rodzinę dysfunkcyjną, oględnie mówiąc.

– Jak cię było stać na Pepperdine?

– Z ubezpieczenia na życie. Mój ojciec miał kłopoty z utrzymaniem pracy, ale był na tyle przezorny, że wykupił polisę na życie, i to na tyle wcześnie, że sumę wypłacono mimo że chodziło o samobójstwo.

– Sam nigdy nie wspominał o rodzinie.

– A jego rodzina nigdy nie wspomina o nim. Jego żona, a moja babcia, zmarła kilka lat przed wydaniem wyroku. Oczywiście nic o tym nie wiedziałem. Większość mojej wiedzy genealogicznej pochodziła od matki, której udawało się skutecznie zamazywać przeszłość. Nie wiem, jak to wygląda w innych rodzinach, ale w mojej bardzo rzadko się spotykamy, a jeśli nawet do tego dochodzi, to ostatnim tematem rozmów jest nasza przeszłość. Kryje się w niej mnóstwo mrocznych sekretów.

Goodman słuchał uważnie, pogryzając frytki.

– Wspomniałeś coś o siostrze.

– Tak, mam siostrę. Ma na imię Carmen, dwadzieścia trzy lata i jest inteligentną, śliczną dziewczyną. Właśnie kończy studia w Berkeley. Urodziła się w Los Angeles, więc nie musiała zmieniać nazwiska jak my wszyscy. Utrzymujemy stały kontakt.

– Ona też wie?

– Tak. Ciotka Lee powiedziała najpierw mnie, tuż po pogrzebie ojca, a potem moja matka jak zwykle zrzuciła ten obowiązek na mnie. Carmen miała wtedy dopiero czternaście lat. Nigdy nie wyraziła zainteresowania Samem Cayhallem. Prawdę mówiąc, cała rodzina tylko czeka, żeby po cichu odszedł.

– Niedługo te życzenia się spełnią.

– Ale nie po cichu, prawda?

– Nie. To nigdy nie dzieje się po cichu. Przez krótką straszną chwilę Sam Cayhall stanie się najbardziej znanym człowiekiem w kraju. Pokażą nam te same stare zdjęcia rumowiska po wybuchu bomby i bojówki Ku-Klux-Klanu demonstrujące przed budynkami sądów podczas pierwszych dwóch rozpraw. Odbędzie się ta sama co zawsze dyskusja o karze śmierci. Prasa zjedzie się do Parchman. A potem go zabiją i po dwóch dniach wszyscy o nim zapomną. Tak jest za każdym razem.

Adam zamieszał zupę łyżką i wyłowił strzęp mięsa kurczaka. Przyjrzał mu się uważnie i wrzucił z powrotem do talerza. Nie czuł głodu. Goodman zjadł kolejną frytkę i wytarł serwetką kąciki ust.

– Mam nadzieję, mecenasie, że nie liczysz na to, że uda się to utrzymać w tajemnicy.

– Przyszło mi to do głowy.

– To zapomnij.

– Matka błagała, żebym tego nie robił. Siostra odmówiła rozmowy na ten temat. A ciotka w Memphis aż drętwieje na myśl, że nas wszystkich zidentyfikują jako członków rodziny Cayhalla i nasze życie legnie w gruzach.

– To całkiem prawdopodobne. Kiedy prasa cię dopadnie, wygrzebią spod ziemi stare czarno-białe fotki z tobą kilkuletnim siedzącym na kolanach dziadka. Świetnie się zaprezentują w druku. Tylko pomyśl. Zapomniany wnuk w ostatniej chwili podejmuje walkę i heroicznie próbuje uratować życie nieszczęsnego dziadka, podczas gdy zegar nieubłaganie tyka.

– W pewnym sensie to mi się podoba.

– Bo to naprawdę niezła historia. Zwróci powszechną uwagę na naszą drogą małą firemkę.

– I to też może stać się problemem, nie sądzi pan?

– Nie, nie sądzę. W firmie Kravitz i Bane nie pracują tchórze, Adamie. Przetrwaliśmy i osiągnęliśmy sukces na twardym i wymagającym rynku usług prawniczych w Chicago.

Jesteśmy znani jako najgorsi skurwiele w branży. Mamy najgrubszą skórę ze wszystkich. O firmę się nie martw.

– Czy to znaczy, że się pan zgadza?

Goodman odłożył serwetkę i pociągnął łyk kawy.

– Och, to niewątpliwie wspaniały pomysł, oczywiście pod warunkiem że dziadek się zgodzi. Jeśli uda ci się go namówić na podpisanie, a właściwie przywrócenie umowy z nami, to znów się w to włączymy, a ty będziesz naszym człowiekiem na miejscu. Będę cię wspierać na wszelkie możliwe sposoby, choć zawsze pozostanę w twoim cieniu. Ale poradzimy sobie. A potem go zabiją i już do końca życia się z tego nie otrząśniesz. Byłem przy śmierci trzech moich klientów, mecenasie, w tym jednego w Missisipi. Już nigdy nie będziesz taki jak przedtem.

Adam skinął głową, uśmiechnął się i przeniósł wzrok na pieszych za oknem.

– Będziemy przy tobie, kiedy go będą zabijać. Nie będziesz musiał zmagać się z tym w samotności.

– Ale sprawa nie jest beznadziejna, prawda?

– Prawie beznadziejna. O strategii jednak porozmawiamy później. Przede wszystkim daj mi porozmawiać z Danielem Rosenem. Pewnie zechce cię wezwać na dłuższą rozmowę. Po drugie, będziesz musiał spotkać się z Samem i, że tak powiem, odświeżyć waszą znajomość. To będzie dużo trudniejsze.

I wreszcie po trzecie: jeśli on się zgodzi, to się tym zajmiemy.

– Dzięki.

– Mnie nie dziękuj. Wątpię, żebyśmy jeszcze rozmawiali, kiedy to wszystko się skończy.

– Ale i tak dziękuję.

Rozdział 5

Do rozmowy doszło bardzo szybko. E. Garner Goodman wykonał pierwszy telefon, w ciągu godziny wszyscy uczestnicy narady zostali powiadomieni i cztery godziny później spotkali się w niewielkiej, rzadko używanej salce konferencyjnej przy gabinecie Daniela Rosena. Gra miała się toczyć na boisku Rosena, i to najbardziej deprymowało Adama.

Według biurowych legend Daniel Rosen był potworem, choć po dwóch przebytych zawałach złagodniał i trochę zwolnił tempo. Przez trzydzieści lat był nieustępliwym adwokatem procesowym – jednym z najbardziej bezwzględnych, podstępnych i najskuteczniejszych wojowników sądowych w Chicago. W czasach przed zawałem był znany z bezlitosnego eksploatowania swojego organizmu. Pracował po dziewięćdziesiąt godzin tygodniowo, po nocach urządzał biurowe sesje z sekretarkami i asystentami, którym kazał ślęczeć nad dokumentami i książkami, a także wyszukiwać potrzebne dane. Kilka kolejnych żon go zostawiło, jego cztery osobiste sekretarki z trudem dawały radę z nawałem pracy. Całymi latami Daniel Rosen był duszą i sercem firmy Kravitz & Bane, jednak teraz już się to skończyło. Lekarze zabronili mu pracować w biurze więcej niż pięćdziesiąt godzin tygodniowo i całkowicie zakazali występowania w sądzie.

W tej sytuacji w trosce o jego zdrowie psychiczne drodzy koledzy jednomyślnie wybrali Rosena – który właśnie skończył sześćdziesiąt pięć lat i zaczynał tyć – do zarządu i powierzyli stanowisko kierownika dość rozbudowanej struktury biurokratycznej całej firmy. Starali się przy tym wmówić mu, że spotyka go nie lada zaszczyt.

Jak dotąd ów zaszczyt w jego przypadku okazywał się jednym pasmem udręk. Odcięty od sądowych pól bitewnych, które latami stanowiły jego żywioł i których potrzebował, Rosen przystąpił do zarządzania firmą tak, jak przygotowuje się kosztowny proces sądowy. Miał zwyczaj przesłuchiwać sekretarki i personel administracyjny w każdej najdrobniejszej sprawie. Sprzeciwiał się decyzjom wspólników i potrafił prawić wielogodzinne nauki na temat polityki firmy. Skazany na cztery ściany swego gabinetu, co chwilę wzywał do siebie młodych prawników, szukał z nimi zwady i sprawdzał ich odporność w warunkach stresu.

Teraz też zasiadł przy niewielkim stole konferencyjnym dokładnie naprzeciwko Adama i położył przed sobą cienką teczkę z dokumentami, jakby zawierała nie wiadomo jakie sekrety. E. Garner Goodman usiadł obok Adama, poprawił muszkę i podrapał się po brodzie. Gdy zadzwonił do Rosena, żeby przekazać mu prośbę Adama i powiadomić o jego związkach rodzinnych, ten – jak było do przewidzenia – zareagował dość gwałtownie.

Emmitt Wycoff stał w końcu sali z maleńkim telefonem komórkowym przy uchu i z kimś rozmawiał. Zbliżał się do pięćdziesiątki, wyglądał dużo starzej i jak zwykle załatwiał trzy sprawy naraz.

Rosen z namaszczeniem otworzył teczkę i wyjął z niej notatnik z żółtymi kartkami.

– Dlaczego w rozmowie kwalifikacyjnej w ubiegłym roku nie poinformował pan nas o swoim dziadku? – zaczął sucho, obrzucając Adama złowrogim spojrzeniem.

– Bo nikt mnie o to nie pytał – odrzekł Adam. Goodman uprzedził go, że spotkanie może być chwilami nieprzyjemne, ale on i Wycoff w końcu przeforsują swoje zdanie.

– Nie próbuj się wymądrzać – warknął Rosen.

– Danielu, daj spokój – rzucił Goodman i spojrzał znacząco na Wycoffa, a ten pokręcił głową i wzniósł wzrok ku sufitowi.

– Nie uważa pan, panie Hall, że należało nas powiadomić, że jest pan spokrewniony z jednym z naszych klientów? Mam nadzieję, że zechce się pan zgodzić ze mną, że mamy prawo wiedzieć o takich sprawach, czyż nie? – Powiedział to tonem, jaki zwykle stosował wobec przesłuchiwanych świadków, których przyłapał na kłamstwie.

– Pytali panowie o wszystko – stwierdził spokojnie Adam.

– Zostałem dokładnie przesłuchany. Pobrano mi odciski palców. Była nawet mowa o badaniu na wariografie.

– Tak, panie Hall, ale wiedział pan o sprawach, o których nie mieliśmy pojęcia. A w chwili gdy składał pan podanie o przyjęcie do pracy, pański dziadek był klientem naszej firmy i z całą pewnością należało nas o tym poinformować. – Rosen mówił z teatralną emfazą, modulując głos jak wytrawny aktor i ani na chwilę nie spuszczając wzroku z Adama.

– Nie jest typowym dziadkiem.

– Ale nim jest. A pan, starając się o pracę w naszej firmie, wiedział, że Sam Cayhall jest naszym klientem.

– Zatem przepraszam. Firma ma tysiące klientów płacących majątek za obsługę prawną. Nie przyszło mi do głowy, że taki nieważny przypadek pro bono może stanowić problem.

– Nie mówi pan prawdy, panie Hall. Wybrał pan nas specjalnie, ponieważ reprezentowaliśmy wtedy pańskiego dziadka. I teraz nagle chce się pan zająć tą sprawą. Stawia nas to w bardzo niezręcznej sytuacji.

– W jakim sensie niezręcznej? – spytał Emmitt Wycoff, zatrzaskując klapkę telefonu i chowając go do kieszeni. – Na litość boską, Danielu. Mówimy o człowieku w celi śmierci. Przecież, do cholery, facet musi mieć adwokata.

– Własnego wnuka? – prychnął Rosen.

– Kogo to obchodzi, że to jego wnuk? Człowiek jedną nogą stoi w grobie i ma prawo do obrońcy – powiedział z naciskiem Wycoff.

– Przypominam, że to on nas zwolnił – burknął Rosen.

– Tak, i zawsze może ponownie nas wynająć. Warto spróbować. Danielu, wyluzuj.

– Moim obowiązkiem jest dbać o wizerunek firmy i pomysł, żeby niedoświadczonego pracownika wysłać do Missisipi tylko po to, żeby mu tam skopano tyłek, a jego klienta posłano do komory gazowej, jakoś do mnie nie przemawia. Osobiście uważam, że firma Kravitz i Bane powinna zwolnić z pracy pana Halla.

– No świetnie, Danielu! – parsknął Wycoff. – Typowe podejście biurokraty do sprawy. To kto zajmie się sprawą Cayhalla? Pomyśl też o nim. Potrzebna mu jest pomoc prawna! Adam może być jego jedyną szansą.

– Niech Bóg ma go w swojej opiece – mruknął Rosen.

E. Garner Goodman postanowił się włączyć. Splótł dłonie na stole i wlepił wzrok w Rosena.

– Wizerunek firmy, Danielu? – powiedział. – Naprawdę sądzisz, że mamy opinię źle opłacanych społeczników, którzy tylko chcą pomagać innym?

– Albo grupy zakonnic, które opiekują się biednymi? – dodał Wycoff, wykrzywiając ironicznie twarz.

– Jak Hall może zaszkodzić wizerunkowi firmy? – dorzucił Goodman.

Rosen zawsze miał trudności z wycofaniem się z raz zajętego stanowiska.

– To bardzo proste. Nie wysyła się nieopierzonych żółtodziobów do bloków śmierci. Można ich wykorzystywać, zamęczać, kazać pracować po dwadzieścia godzin dziennie, ale nie wysyła się ich na pierwszą linię, zanim odpowiednio nie okrzepną. Sam wiesz, jak trudne są sprawy skazanych na śmierć. Przecież napisałeś nawet o tym parę książek. Jak możesz oczekiwać, że pan Hall sobie poradzi?

– Będę nadzorował każdy jego krok – rzekł Goodman.

– I jest naprawdę dobry – dorzucił Wycoff. – Czy wiesz, że zna na pamięć całą dokumentację tej sprawy?

– Uda się – dodał Goodman. – Zaufaj mi, Danielu. Znam się na tym. Zetknąłem się z wystarczającą liczbą przypadków. Wszystkiego dopilnuję.

– Ja też wygospodaruję trochę czasu, żeby mu pomóc – powiedział Wycoff. – Jestem nawet gotów tam dojechać, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Goodman aż podskoczył.

– Ty!? – parsknął, patrząc na Wycoffa z niedowierzaniem. – Pro bono?

– A co? Ja też mam sumienie.

Ignorując ich przekomarzanki, Adam ani na chwilę nie spuszczał wzroku z Rosena, wpatrując się w niego tak, jakby rzucał mu wyzwanie: No dalej, zwolnij mnie. Wyrzuć mnie, Rosen. Będę mógł pochować dziadka i zająć się swoim życiem.

– A jeśli zostanie stracony? – spytał Rosen, przewiercając Goodmana wzrokiem.

– Już zdarzało się nam przegrywać, Danielu, sam wiesz. Trzy razy od czasu, kiedy zajmuję się działalnością pro bono.

– Jak oceniasz jego szanse?

– Bardzo nikłe. W tej chwili żyje dzięki odroczeniu wydanemu przez piąty apelacyjny, ale należy oczekiwać, że lada dzień je cofną i wyznaczą nową datę egzekucji. Przypuszczalnie pod koniec lata.

– Czyli wkrótce.

– Wkrótce. Przez siedem lat składaliśmy w jego sprawie apelacje i sprawa dobiega końca.

– Jak to się stało, że ze wszystkich skazańców zdecydowaliśmy się reprezentować akurat tego łachudrę? – prychnął Rosen.

– To długa historia i w tym momencie zupełnie bez znaczenia dla sprawy.

Rosen ze skupioną miną zapisał coś w swoim notatniku.

– Chyba nie sądzicie, że uda się to utrzymać w tajemnicy? – burknął.

– Może.

– Akurat. Tuż przed egzekucją zrobią z niego celebrytę. Media rzucą się na niego jak sfora wilków. Wszystko wyjdzie na jaw, panie Hall.

– I co z tego?

– To z tego, że zrobią z tego sensację. Już widzę te tytuły: „Od dawna zaginiony wnuk wraca, by ratować dziadka”.

– Przestań, Daniel – rzucił Goodman.

Ale Rosen nie miał zamiaru przestać.

– Prasa zje pana żywcem, panie Hall, nie rozumie pan? Zdemaskują pana i zaczną pisać, że cała pańska rodzina jest walnięta.

– Przecież kochamy media, proszę pana, czyż nie? – rzekł chłodno Adam. – Jesteśmy prawnikami procesowymi. Czy występowanie przed kamerami nie należy do naszych obowiązków? Czy nigdy…

– Bardzo słuszna uwaga – przerwał mu Goodman.

– Danielu, akurat ty nie powinieneś namawiać chłopaka, żeby ignorował prasę. Moglibyśmy długo opowiadać o niektórych twoich wyczynach.

– Tak, proszę, Danielu, pouczaj go o wszystkim innym, ale daj sobie spokój ze straszeniem mediami – wtrącił Wycoff z ironicznym uśmieszkiem. – Wszyscy czytaliśmy twoją książkę.

Rosen wyglądał na nieco zmieszanego. Adam siedział nieruchomo z utkwionym w niego spojrzeniem.

– Mnie ten scenariusz nawet się podoba – podjął temat Goodman, gmerając przy muszce i wpatrując się w regał z książkami za plecami Rosena. – Można by to odpowiednio nagłośnić. To by mogło pomóc takim nieszczęśnikom od pro bono jak my. Zastanów się. Młody prawnik podejmuje straceńczą walkę o uratowanie życia skazanego na śmierć zabójcy. I ten młody człowiek pracuje u nas, w firmie Kravitz i Bane. Oczywiście prasa się na to rzuci, ale co w tym złego?

– Wręcz przeciwnie, według mnie to świetny pomysł – wtrącił Wycoff. W tym momencie w jego kieszeni zabrzęczał sygnał komórki, Wycoff wyjął ją, przytknął do ucha i odwrócił głowę.

– A jeśli się nie uda i go stracą? Czy to nam nie zaszkodzi? – zapytał Rosen.

– Jest skazańcem i ma umrzeć, nie? Po to siedzi w celi śmierci – odparł Goodman.

Wycoff przestał mamrotać do słuchawki i schował komórkę do kieszeni.

– Muszę lecieć – rzucił, zerkając w stronę drzwi. Wyglądał na poirytowanego. – To na czym stanęło?

– Nadal jestem temu przeciwny – rzekł Rosen.

– Oj, Danielu, Danielu, ty cholerny uparciuchu. – Wycoff stanął przy końcu stołu i oparł się rękami o blat. – Przecież wiesz, że to dobry pomysł, i tylko złości cię, że się nam wcześniej nie przyznał.

– To prawda. Oszukał nas i teraz chce nas wykorzystać.

Adam westchnął i pokręcił głową.

– Bądź rozsądny. Rozmowa z nim odbyła się przed rokiem; to było dawno, dawno temu. Było, minęło. Zapomnij o tym. Mamy na głowie ważniejsze sprawy. Chłopak jest bystry i umie ciężko pracować. Jest sprytny i bardzo sumienny. Mamy szczęście, że trafił do nas. Ma zwariowaną rodzinę, ale nie wyrzuca się nikogo z pracy z powodu dysfunkcyjnej rodziny. – Wycoff uśmiechnął się do Adama. – A w dodatku wszystkie sekretarki za nim przepadają. Proponuję go wysłać na Południe na kilka miesięcy i jak najszybciej ściągnąć z powrotem. Jest mi tu potrzebny. Muszę lecieć. – Wyszedł z sali, zamykając za sobą drzwi.

Rosen zaczął coś pisać w notatniku i w sali zapadła cisza, po chwili jednak spasował i zamknął leżącą przed nim teczkę.

Adam prawie mu współczuł. Oto wielki wojownik sądowy, legendarny Charlie HustleCharlie Hustle (naprawdę Peter Edward Rose) – legendarny baseballista, który w latach 1963–1986 zdobył wszystkie możliwe tytuły w rozgrywkach amerykańskiej ligi baseballu.

chicagowskiej palestry, świetny adwokat procesowy, przez trzydzieści lat manipulujący przysięgłymi, budzący strach w przeciwnikach i onieśmielający sędziów, teraz zredukowany do roli gryzipiórka, który rozpaczliwie próbuje postawić na swoim w kwestii powierzenia żółtodziobowi sprawy pro bono. Można było się z tego śmiać, ale także mu współczuć.

– Wyrażę na to zgodę, panie Hall – wydusił dramatycznym szeptem Rosen, jakby powiedzenie tego przychodziło mu z ogromnym trudem. – Ale pragnę pana uprzedzić: gdy sprawa Cayhalla się zakończy i wróci pan do Chicago, wystąpię o zwolnienie pana z firmy Kravitz i Bane.

– Sądzę, że nie będzie to konieczne – powiedział szybko Adam.

– Zatrudnił się pan u nas pod fałszywym pretekstem – ciągnął Rosen.

– Już przeprosiłem. Więcej się to nie powtórzy.

– I do tego jest pan przemądrzały.

– Podobnie jak pan, panie Rosen. Niech mi pan pokaże prawnika procesowego, który nie jest przemądrzały.

– Bardzo śmieszne. Życzę dobrej zabawy przy sprawie Cayhalla, bo będzie ostatnią, jaką pan w tej firmie poprowadzi.

– Życzy mi pan dobrej zabawy przy egzekucji?

– Daniel, spokojnie – wtrącił cicho Goodman. – Po prostu wyluzuj. Nikt nikogo nie będzie zwalniał.

Rosen wyciągnął palec w stronę Goodmana.

– Przysięgam, że wystąpię o jego zwolnienie.

– W porządku. Ale możesz to tylko zaproponować, Danielu. Twój wniosek trafi do rady i wtedy zdrowo się pokłócimy. Zgoda?

– Już nie mogę się doczekać. – Rosen parsknął ze złością, zrywając się na nogi. – Od razu zaczynam lobbować. Do końca tygodnia zbiorę potrzebne głosy. Żegnam panów. – Wyszedł zamaszystym krokiem, trzaskając za sobą drzwiami.

Goodman i Adam się nie poruszyli. Siedzieli przez chwilę w milczeniu, wpatrując się w wypełniony prawniczymi książkami regał.

– Dzięki – powiedział w końcu Adam.

– On nie jest taki zły – mruknął Goodman.

– Uroczy. Prawdziwy pan na włościach.

– Znam go od dawna. Po prostu się męczy. Jest sfrustrowany i przybity. Nie bardzo wiemy, co z nim zrobić.

– A może by tak wysłać go na emeryturę?

– Rozważaliśmy to. Ale jeszcze się nie zdarzyło, żeby wspólnika wysłano na emeryturę wbrew jego woli. Z oczywistych względów to precedens, którego wolelibyśmy uniknąć.

– Mówił poważnie o zwolnieniu mnie?

– Nie przejmuj się tym. Nic z tego nie będzie. Przyrzekam. Źle zrobiłeś, nie przyznając się, ale to nie taki wielki grzech. I w dodatku całkiem zrozumiały. Jesteś młody, niepewny, naiwny i chcesz pomagać. Nie przejmuj się Rosenem. Wątpię, żeby za trzy miesiące był jeszcze na tym stanowisku.

– Myślę, że w głębi duszy mnie podziwia.

– Oczywiście.

Adam odetchnął głęboko i obszedł stół, Goodman zdjął skuwkę z pióra i zaczął robić notatki.

– Nie mamy dużo czasu, Adamie – powiedział.

– Wiem.

– Kiedy możesz wyjechać?

– Jutro. Dziś się spakuję. To dziesięć godzin jazdy.

– Komplet akt waży pięćdziesiąt kilo. Jest w tej chwili w kopiarni. Wyślę go jutro.

– Proszę mi coś powiedzieć o naszym biurze w Memphis.

– Rozmawiałem z nimi godzinę temu. Wspólnikiem zarządzającym jest niejaki Baker Cooley. Uprzedziłem go o twoim przyjeździe. Dadzą ci niewielki gabinet, sekretarkę i będą ci pomagać, na ile to możliwe. Ale nie są zbyt biegli w procedurach sądowych.

– Ilu mają prawników?

– Dwunastu. To mała jak butik kancelaria, którą łyknęliśmy dziesięć lat temu i nikt już nie pamięta po co. Ale to dobrzy ludzie. I dobrzy prawnicy. Pozostałość po firmie prawniczej, która w dawnych czasach obsługiwała miejscowych handlarzy bawełny i zboża. Pewnie to ich łączy z Chicago. Poza wszystkim to ładnie wygląda na papierze firmowym. Byłeś kiedyś w Memphis?

– Tam się urodziłem.

– Ach, prawda.

– Byłem tam raz. Parę lat temu odwiedziłem ciotkę.

– To stare nadrzeczne miasto, dość spokojne i przyjazne. Spodoba ci się.

Adam przesiadł się naprzeciwko Goodmana.

– Jak może mi się spodobać kilka najbliższych miesięcy?

– Słuszna uwaga. Powinieneś jak najszybciej odwiedzić Blok.

– Pojadę tam zaraz pojutrze.

– To dobrze. Zadzwonię do naczelnika. Nazywa się Phillip Naifeh i jest Libańczykiem z pochodzenia. W Delcie Missisipi mieszka ich sporo. Naifeh to mój stary przyjaciel. Uprzedzę go o twojej wizycie.

– Naczelnik więzienia jest pańskim przyjacielem?

– Tak. Poznaliśmy się przy sprawie Maynarda Tole’a, wrednego drania, który stał się moją pierwszą ofiarą w tej wojnie. Jeśli dobrze pamiętam, egzekucja odbyła się w tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym szóstym, a ja zaprzyjaźniłem się z naczelnikiem. Nie uwierzysz, ale jest przeciwko karze śmierci.

– Nie wierzę.

– Nienawidzi egzekucji. Będziesz miał okazję czegoś się nauczyć. Kara śmierci może się cieszyć popularnością w naszym społeczeństwie, ale ludzie zmuszeni do jej wykonywania wcale jej nie popierają. Niedługo sam ich poznasz: strażników, którzy się zaprzyjaźniają ze skazańcami; urzędników, którzy muszą zaplanować sprawne wykonanie kary; pracowników więziennych, którzy przez miesiąc przygotowują się do egzekucji. To bardzo dziwny zakątek świata. I bardzo przygnębiający.

– Już nie mogę się doczekać.

– Porozmawiam z naczelnikiem i uzyskam jego zgodę na widzenie. Zwykle dają na to dwie godziny. Ale jeśli Sam odmówi, twoja wizyta może oczywiście potrwać pięć minut.

– Mnie chyba nie odmówi, nie sądzi pan?

– Mam nadzieję. Nie wiem, jak zareaguje, ale myślę, że zgodzi się porozmawiać. Może będziecie musieli parę razy się spotkać, nim zgodzi się coś podpisać, ale sądzę, że postawisz na swoim.

– Kiedy widział go pan ostatni raz?

– Parę lat temu. Pojechaliśmy do niego z Wallace’em Tynerem. Z nim też musisz się skontaktować. Od sześciu lat jest zaangażowany w tę sprawę.

Adam skinął głową, ale w myślach od razu przeszedł dalej. Z wiedzy Tynera korzystał już od dziewięciu miesięcy.

– Od czego zaczniemy? – zapytał.

– Porozmawiamy o tym później. Jutro z samego rana umówiłem się z Tynerem, żeby omówić aktualny stan sprawy. Ale wstrzymamy się z wszelkimi ruchami do wiadomości od ciebie. Nie możemy nic zrobić, póki nie będzie pewne, że znów reprezentujemy Cayhalla.

Adam miał przed oczami czarno-białe gazetowe zdjęcia przedstawiające chwilę jego aresztowania w roku 1967 i te z trzeciego procesu w 1981, które trafiły do kolorowych magazynów. A także swój półgodzinny film wideo z Samem w roli głównej.

– Jak on wygląda? – spytał.

Goodman odłożył pióro i poprawił muszkę.

– Średniego wzrostu, szczupły, ale w celach śmierci rzadko widuje się grubasów. Nie pozwalają na to nerwy i podłe jedzenie. Non stop kopci, odpala jednego papierosa od drugiego, ale to też się często zdarza. Skazańcy nie mają żadnych zajęć i nie muszą dbać o zdrowie. W końcu i tak zaraz mają umrzeć. Pali jakąś dziwną markę, Montclair, jeśli dobrze pamiętam, w takich niebieskich paczkach. Pamiętam, że ma siwe przetłuszczone włosy, dość długie z tyłu. Mieszkańcy Bloku nie kąpią się codziennie. W każdym razie tak było dwa lata temu. Prawie nie wyłysiał, miał też siwą brodę. Dość pomarszczony, ale w końcu dobiega siedemdziesiątki. Plus te papierosy. Zwróć uwagę, że biali skazańcy w Bloku wyglądają gorzej niż czarni. Wszyscy siedzą zamknięci przez dwadzieścia trzy godziny na dobę, więc jakby blakną. Są strasznie bladzi, niemal przezroczyści, jak ludzie ciężko chorzy. Sam ma niebieskie oczy i całkiem sympatyczną twarz. Sądzę, że kiedyś był przystojnym facetem.

– Po śmierci ojca, kiedy poznałem prawdę o Samie, zacząłem wypytywać matkę. Na wiele pytań mi nie odpowiedziała, ale pamiętam, że kiedyś wspomniała, że między Samem a moim ojcem nie było specjalnego podobieństwa.

– Tak jak między Samem a tobą, jeśli do tego zmierzasz.

– Tak, chyba tak.

– Nie widział cię od czasów, gdy byłeś małym dzieckiem, Adamie. Nie licz więc, że cię pozna. To nie będzie takie łatwe. Będziesz musiał mu wszystko powiedzieć.

Adam wpatrywał się tępo w stół.

– Ma pan rację. Jak pan myśli, co on powie?

– Nie mam pojęcia. Będzie chyba zbyt zaszokowany, żeby cokolwiek mówić. Ale to bardzo inteligentny człowiek. Niewykształcony, ale oczytany i wygadany. Coś powie. Choć może mu to zająć trochę czasu.

– Mówi pan o nim tak, jakby go pan polubił.

– Wcale go nie polubiłem. To wstrętny rasista i fanatyk, który ani razu nie wyraził skruchy za to, co zrobił.

– Jest pan pewny jego winy?

Goodman uśmiechnął się i przez chwilę myślał nad odpowiedzią. Odbyły się trzy procesy, których celem było ustalenie winy lub braku winy Sama Cayhalla. Od dziewięciu lat jego sprawa trafiała do różnych instancji odwoławczych i biedziło się nad nią wielu sędziów. W niezliczonych artykułach w gazetach i czasopismach analizowano szczegóły zamachu bombowego i próbowano dociekać, kto za nim stał.

– Zdaniem ławy przysięgłych jest winny. I chyba tylko to się liczy – powiedział w końcu.

– Ale według pana. Co pan o tym myśli?

– Czytałeś akta, Adamie. Wystarczająco długo ślęczysz nad tą sprawą, żeby mieć wyrobione zdanie. Nie ulega wątpliwości, że Sam uczestniczył w tym zamachu.

– Tak, ale?

– Jest dużo różnych „ale”. Zawsze są jakieś.

– Wcześniej nigdy nie miał do czynienia z materiałami wybuchowymi.

– To prawda. Ale prawdą jest też to, że był członkiem organizacji terrorystycznej, która na prawo i lewo podkładała bomby. Sama aresztowano, a zamachy bombowe ustały.

– Ale po jednym z wcześniejszych zamachów świadek zeznał, że widział dwóch ludzi w zielonym pontiacu.

– To prawda. Jednak nie pozwolono mu zeznawać na rozprawie. A poza tym była trzecia nad ranem i świadek wyszedł z baru po długim tankowaniu.

– Jest też inny świadek, kierowca ciężarówki. Zeznał, że widział, jak parę godzin przed zamachem na biuro Kramera Sam rozmawiał w knajpie w Cleveland z jakimś mężczyzną.

– Prawda. Ale potem milczał przez trzy lata i nie został dopuszczony do składania zeznań w sądzie. Upłynęło za dużo czasu.

– Więc kim był ten wspólnik Sama?

– Wątpię, byśmy się kiedykolwiek dowiedzieli. Pamiętaj, Adamie, że Sam Cayhall trzykrotnie stawał przed sądem i ani razu nie zeznawał. Praktycznie nic nie powiedział policji, bardzo mało swoim obrońcom i ani słowa ławom przysięgłych. Przez te siedem lat nam też nie powiedział nic nowego.

– Myśli pan, że działał sam?

– Nie, na pewno miał wspólnika. Ale Sam trzyma te sprawy dla siebie i nigdy nic nie powie. Wstępując do Ku-Klux-Klanu, złożył przysięgę milczenia i jego zdaniem ta wykoślawiona romantyczna brednia wciąż go obowiązuje. Uważa, że nie wolno mu złamać przysięgi. Pamiętaj, że jego ojciec też należał do Klanu.

– Tak, wiem. Nie musi mi pan przypominać.

– Przepraszam. W każdym razie i tak jest za późno na szukanie nowych dowodów. Jeśli naprawdę miał wspólnika, powinien był dawno temu to powiedzieć. Może należało porozmawiać z FBI. Może była szansa na dogadanie się z prokuratorem. Nie wiem, ale gdy człowiek staje przed sądem oskarżony o podwójne morderstwo pierwszego stopnia, zwykle zaczyna sypać. Robi to, żeby ratować własny tyłek, i zostawia temu drugiemu martwienie się o swój.

– A jeśli nie miał wspólnika?

– Miał. – Goodman napisał na kawałku papieru jakieś nazwisko i przesunął kartkę w stronę Adama.

– Wyn Lettner – odczytał na głos Adam. – Brzmi znajomo.

– Lettner był agentem FBI i prowadził śledztwo w sprawie Kramera. Jest już na emeryturze i mieszka w górach Ozark, nad strumieniem pełnym pstrągów. Uwielbia snuć opowieści o KuKlux-Klanie i walce o prawa obywatelskie w Missisipi.

– I będzie chciał ze mną porozmawiać?

– Och, na pewno. Jest wielkim miłośnikiem piwa, lekko się nim upija i zaczyna snuć te niezwykłe opowieści. Na pewno nie wyjawi ci żadnych tajemnic, ale o zamachu bombowym na Kramera wie więcej niż ktokolwiek. Zawsze podejrzewałem, że dużo więcej, niż zeznał.

Adam złożył kartkę, schował do kieszeni i spojrzał na zegarek. Dochodziła szósta.

– Muszę uciekać. Trzeba się spakować i tak dalej.

– Jutro wyślę ci akta. Zadzwoń do mnie zaraz po rozmowie z Samem.

– Zadzwonię. Mogę coś powiedzieć?

– Oczywiście.

– W imieniu mojej rodziny, takiej jaka jest, matki, która odmawia rozmowy o Samie; siostry, która szeptem wypowiada jego imię; ciotki w Memphis, która wyparła się nazwiska Cayhall, a także mojego nieżyjącego ojca, chciałbym podziękować panu i całej firmie za to, co zrobiliście dla Sama. Szczerze was podziwiam.

– Proszę bardzo. Ja zaś podziwiam ciebie. A teraz bierz dupę w troki i pędź do Missisipi.

Rozdział 6

Mieszkał w lofcie z jedną sypialnią, zbudowanym na trzecim piętrze starego magazynu z początków XX wieku. Budynek stał tuż poza centrum, w rejonie miasta o podwyższonej przestępczości, w którym jednak do zmroku było w miarę spokojnie. W połowie lat osiemdziesiątych został kupiony przez rzutkiego spekulanta rynku nieruchomości, który zainwestował grubą forsę w jego remont i modernizację. Właściciel podzielił całość na sześćdziesiąt mieszkań i podpisał umowę z pomysłowym agentem nieruchomości, który rozreklamował je pod hasłem pierwszego własnego lokum dla japiszonów. Mieszkania sprzedały się na pniu, właściciel zarobił krocie, a dawny magazyn zapełnił się tłumem młodych ambitnych bankowców i maklerów.

Adam nienawidził tego miejsca. Z sześciomiesięcznej umowy najmu zostały mu jeszcze trzy tygodnie, ale nie miał gdzie się wynieść. Wiedział, że będzie musiał przedłużyć umowę o kolejne sześć miesięcy, bo firma Kravitz & Bane wymagała osiemnastogodzinnego dnia pracy i nie miał czasu rozglądać się za czymś innym.

Zabrakło mu też czasu na kupno przyzwoitszych mebli. Na środku pokoju na gołej drewnianej podłodze stała samotna skórzana kanapa bez oparć, zwrócona przodem do pustej ceglanej ściany, obok stały dwa pufy – żółty i zielony – na wypadek mało prawdopodobnego najazdu gości. Po lewej znajdowała się niewielka kuchenka z kontuarem i trzema wiklinowymi stołkami, na prawo od tapczanu było wejście do sypialni z wiecznie niezasłanym łóżkiem i stertą ubrań na podłodze. Łącznie sześćdziesiąt pięć metrów kwadratowych za tysiąc trzysta dolców miesięcznie. Pensja Adama jako obiecującego młodego adwokata została dziewięć miesięcy wcześniej ustalona na sześćdziesiąt tysięcy dolarów rocznie, a po podwyżce wynosiła obecnie sześćdziesiąt dwa tysiące. Dawało to nieco ponad pięć tysięcy miesięcznie brutto, z czego tysiąc pięćset odliczano na podatki federalne i stanowe. Następne sześćset dolarów zabierano mu od razu na składkę firmowego funduszu emerytalnego, który podlegał wypłacie po ukończeniu pięćdziesięciu pięciu lat, oczywiście jeśli firma nie wpędzi go wcześniej do grobu. Po zapłaceniu czynszu, miesięcznych świadczeń, czterystu dolarów opłaty leasingowej za saaba i kupieniu od czasu do czasu jakichś mrożonek do zjedzenia oraz przyzwoitych ciuchów w kieszeni zostawało mu miesięcznie około siedmiuset dolarów na inne wydatki. Część z tej kwoty przeznaczał na kobiety, z tym że większość jego koleżanek była jak on świeżo po studiach, pracowała, miała własne karty kredytowe i chciała płacić za siebie. Adamowi w niczym to nie przeszkadzało. Dzięki ojcu, który wierzył w ubezpieczenia na życie, Adam nie miał żadnych studenckich długów. Mimo iż często miewał ochotę na kupno tego czy tamtego, z pełnym samozaparciem wpłacał co miesiąc pięćset dolarów na fundusz powierniczy. Nie mając w planach ani szybkiego ożenku, ani płodzenia dzieci, zamierzał ciężko pracować, zawzięcie oszczędzać i przejść na emeryturę w wieku czterdziestu lat.

Pod ceglaną ścianą stał aluminiowy stolik z telewizorem, Adam siedział na tapczanie w samych bokserkach z pilotem w dłoni. Poza szarą poświatą bijącą z ekranu, w lofcie nie paliło się inne światło. Na ekranie szedł film wideo, który latami składał z dostępnych nagrań i zatytułował Przypadki zamachowca z Klanu. Film zaczynał się od krótkiego newsa telewizyjnego z trzeciego marca 1967 roku, nadanego przez lokalną stację z Jackson w Missisipi z miejsca zamachu bombowego na synagogę, w wyniku którego budynek został mocno uszkodzony. Jak donosiła reporterka, za którą ryczała koparka rozgrzebująca rumowisko, był to już czwarty atak na żydowski obiekt w ciągu ostatnich dwóch miesięcy. FBI dysponuje niewieloma śladami, relacjonowała, a jeszcze mniej mówi mediom. Prowadzona przez Ku-Klux-Klan kampania terroru trwa, zakończyła i oddała głos do studia.

Następnym był zamach bombowy na biuro Kramera i ten fragment nagrania zaczynał się od wycia syren i grupy policjantów odsuwających ludzi od miejsca wybuchu. Lokalny reporter i jego kamerzysta zjawili się na miejscu na tyle szybko, by uchwycić początkowe zamieszanie. Widać było ludzi biegnących w stronę rumowiska po kancelarii Marvina, nad kępą młodych dębów porastających trawnik przed budynkiem wisiała chmura szarego pyłu. Drzewa były pokiereszowane i odarte z liści, ale stały, zaś chmura nad nimi tkwiła nieruchomo, jakby nie zamierzała opaść. Spoza kadru dobiegły głosy ludzi wołających coś o pożarze, kamera przesunęła się w bok i zatrzymała na sąsiednim budynku z dziurą w ścianie, z której dobywały się kłęby gęstego dymu. Zdyszany reporter wykrzykiwał coś podekscytowanym głosem do mikrofonu, starając się opisać całą wstrząsającą scenę. Wyciągał rękę to tu, to tam; kamerzysta raptownymi ruchami kamery próbował nadążyć za jego gestami. Policjanci starali się go odpychać, ale był on zbyt podniecony, by reagować. W sennym miasteczku Greenville wydarzyło się prawdziwe trzęsienie ziemi i musiał to odpowiednio wykorzystać.

Pół godziny później już dużo spokojniejszym głosem relacjonował dramatyczne starania wydobycia Kramera z gruzów zawalonego budynku. Policja przesuwała barierki coraz dalej, odpychając do tyłu tłum gapiów, na rumowisku grupka strażaków i ratowników medycznych wyciągała nieprzytomnego Kramera, którego ułożono na noszach i brodząc wśród gruzów, zaniesiono do ambulansu. Kamera odprowadziła odjeżdżający ambulans. Gdy godzinę później, stojąc w jeszcze innym miejscu, reporter relacjonował wyniesienie przez strażaków dwóch noszy z okrytymi białym płótnem małymi ciałkami, był już zupełnie spokojny i opanowany.

Na ekranie następowało cięcie i akcja przenosiła się z miejsca zamachu pod budynek aresztu, gdzie po raz pierwszy przez moment migała sylwetka Sama Cayhalla. Pokazano, jak zakutego w kajdanki prowadzą go pośpiesznie do czekającego samochodu.

Jak zwykle w tym miejscu, Adam cofnął taśmę i ponownie odtworzył scenę z wyprowadzaniem Sama. Pochodziła z roku 1967, sprzed dwudziestu trzech lat, i Sam był wówczas czterdziestosześciolatkiem. Włosy miał ciemne i krótko ostrzyżone, jak to wtedy było w modzie, pod lewym okiem – dalszym od kamery – widać było niewielki opatrunek. Szedł sprężyście, dotrzymując kroku eskortującym go policjantom, zapewne dlatego, że wokół stała grupka robiących zdjęcia i wykrzykujących pytania reporterów. Tylko raz zwrócił się do nich twarzą i Adam jak zwykle w tym miejscu włączył stopklatkę i po raz milionowy wpatrzył się w twarz dziadka. Obraz był czarno-biały, niezbyt ostry, ale i tak spotykali się wzrokiem.

1967 rok. Sam miał wtedy czterdzieści sześć lat, Eddie dwadzieścia cztery, a Adam prawie trzy. I miał na imię Alan. Tyle że Alan Cayhall wkrótce przeprowadzi się do odległego stanu, a miejscowy sędzia podpisze decyzję o urzędowej zmianie imienia i nazwiska. Oglądał to wideo niezliczoną ilość razy, często się zastanawiając, co mógł robić dokładnie w chwili śmierci synów Kramera, o 7.46 rano dwudziestego pierwszego kwietnia 1967 roku. Jego rodzina mieszkała wtedy w niewielkim domu w Clanton i pewnie jeszcze spał pod czujną opieką matki. Miał niecałe trzy lata, bliźniacy Kramera raptem pięć.

Na ekranie ukazywały się kolejne migawki Sama w trakcie wsiadania i wysiadania z różnych samochodów, eskortowania do aresztów i sądów. Szedł zawsze z głową nisko pochyloną i rękami skutymi kajdankami. Jego twarz nie wyrażała żadnych emocji, nigdy nie patrzył na reporterów, nigdy nie odpowiadał na ich pytania i nie reagował na zaczepki, nigdy nie powiedział ani słowa. Poruszał się zawsze energicznym krokiem, szybko przechodząc między budynkiem a samochodem.

Obszerne relacje z jego dwóch pierwszych procesów były pokazywane i komentowane w lokalnej telewizji, więc Adamowi udało się zebrać niemal komplet nagrań, które pieczołowicie wyselekcjonował i zmontował. W relacjach pojawiał się krzykliwy i robiący dużo zamieszania Clovis Brazelton, obrońca Sama, który korzystał z każdej okazji do zwołania konferencji prasowej, jednak Adamowi bardzo się nie podobał i większość ujęć z jego udziałem została przez niego wycięta. Było też dużo ujęć z kamery ukazującej sceny przed budynkami sądów. Na trawie stali milczący gapie, kręcili się uzbrojeni funkcjonariusze policji stanowej i wiecowały grupki członków Ku-Klux-Klanu w białych szatach, spiczastych kapturach i groźnych maskach na twarzach. Zdarzały się też krótkie ujęcia Sama, zawsze śpieszącego się, unikającego kamer i kryjącego za rosłymi postaciami eskortujących go policjantów. Po drugim procesie i unieważnieniu postępowania, Marvin Kramer zatrzymał swój wózek inwalidzki przed budynkiem Sądu Okręgowego w Wilson i ze łzami w oczach wygłosił gorzkie oskarżenie pod adresem Sama Cayhalla, Ku-Klux-Klanu i skostniałego systemu prawnego stanu Missisipi. Właśnie wtedy wydarzył się zarejestrowany przez kamery przykry incydent. Marvin dojrzał opodal dwóch zakapturzonych członków Ku-Klux-Klanu i zaczął do nich krzyczeć. Jeden z nich coś odwrzasnął, ale jego słowa utonęły w ogólnym zamieszaniu. Adam na różne sposoby starał się zrozumieć te słowa, ale bez powodzenia. Ten okrzyk miał już na zawsze pozostać nieczytelny. Kilka lat wcześniej, jeszcze podczas studiów prawniczych w Michigan, Adam odszukał jednego z lokalnych reporterów, który w tamtej chwili stał blisko całej akcji, trzymając mikrofon przy twarzy Marvina. Reporter twierdził, że okrzyk członka Ku-Klux-Klanu zawierał groźbę, że on i jego koledzy pozbawią Marvina pozostałych dwóch kończyn. Niewątpliwie słowa tamtego musiały być brutalne i agresywne, bo Marvin dostał szału. Zaczął obrzucać wyzwiskami członków Klanu, którzy zbierali się już do odejścia, po czym skierował w ich stronę wózek i zaczął ku nim jechać, cały czas krzycząc, przeklinając i głośno złorzecząc. Żona i paru przyjaciół próbowali go powstrzymać, ale on im się wyrywał i z furią parł przed siebie. Ujechał tak z sześć metrów – przez cały czas towarzyszyła mu żona i śledząca go kamera – gdy chodnik nagle się skończył, wózek zarył się w miękkim podłożu, przechylił i Marvin runął na ziemię. Koc okrywający kikuty sfrunął, a on sam potoczył się po trawie i zatrzymał dopiero pod drzewem. Żona i przyjaciele natychmiast się nad nim pochylili i na chwilę zniknął z pola widzenia, ale wciąż było słychać jego krzyki. Kamerzysta wyłuskał obiektywem obu członków Ku-Klux-Klanu. Jeden zgięty wpół kwiczał ze śmiechu, drugi stał jak wryty i w tym momencie spod drzewa dobiegły dziwne dźwięki. To jęczał Marvin głosem przypominającym piskliwe, budzące grozę wycie szaleńca. Przeraźliwe zawodzenie trwało kilka sekund, po czym film się urywał i zaczynała następna scena.

Patrząc po raz pierwszy na tarzającego się po ziemi, wyjącego i jęczącego Marvina, Adam miał łzy w oczach. Nawet teraz obserwował tę scenę ze ściśniętym gardłem, ale już od dawna nie płakał. Własnoręcznie zmontował to wideo i poza nim nikt inny go nie widział, on zaś oglądał je tyle razy, że na płacz nie było już miejsca.

Od roku 1968 technika zrobiła ogromne postępy, więc materiał z trzeciego i zarazem ostatniego procesu Sama z roku 1981 był dużo lepszej jakości – obraz ostrzejszy, dźwięk wyraźniejszy. Luty 1981 roku w ładnym małym miasteczku z pełnym życia rynkiem i stojącym na nim niedużym budynkiem sądu z czerwonej cegły. Dało się zauważyć, że jest bardzo zimno i być może to spowodowało, że przed sądem nie było tłumu gapiów ani demonstrantów. Na jednym z ujęć z pierwszego dnia procesu widać było trzech członków Ku-Klux-Klanu w kapturach, którzy grzali się przy przenośnym piecyku, zacierali z zimna ręce i bardziej przypominali przebierańców z karnawałowej parady Mardi Gras niż groźnych rzezimieszków. Otaczała ich grupa kilkunastu policjantów w granatowych kurtkach.

W tym czasie walkę o prawa obywatelskie uważano już bardziej za wydarzenie historyczne niż aktualny problem, i trzeci proces Sama Cayhalla przyciągnął więcej uwagi mediów. Oto przed sądem stawał niekryjący swych poglądów członek Ku-Klux-Klanu, autentyczny terrorysta z czasów Jeźdźców Wolności i wysadzania kościołów. Relikt owych strasznych czasów, który udało się wytropić i któremu postanowiono wymierzyć sprawiedliwość. W relacjach prasowych nieraz porównywano go do nazistowskich zbrodniarzy wojennych.

Podczas trzeciego procesu Sam odpowiadał z wolnej stopy. Był formalnie wolnym człowiekiem i to dodatkowo komplikowało zadanie kamerzystom oraz fotoreporterom. Udawało się go łapać tylko w przelocie, w chwili wejścia lub wyjścia z różnych pomieszczeń sądowych. W ciągu trzynastu lat, które minęły od drugiego procesu, Sam godnie się postarzał. Jego włosy nadal były krótkie i gęste, ale częściowo przyprószyła je siwizna. Nieco przytył, jednak wyglądał na wciąż sprawnego fizycznie. Wsiadając i wysiadając z samochodu, unikał obiektywów i poruszał się energicznie i zwinnie. Jeden z kamerzystów wypatrzył go w chwili opuszczania sądu bocznym wyjściem, i Adam zrobił stop, w chwili gdy Sam spojrzał prosto w kamerę.

Duża część ujęć z trzeciego procesu koncentrowała się na postaci pewnego siebie, młodego prokuratora Davida McAllistera – przystojnego mężczyzny w ciemnym garniturze, który często się uśmiechał, błyskając perfekcyjnym uzębieniem. Czuło się, że ma on wielkie ambicje polityczne i dysponuje wszystkimi potrzebnymi w tym celu walorami: urodą, fryzurą, zarysem podbródka, dźwięcznym głosem, elokwencją i umiejętnością przyciągania ku sobie aparatów i kamer.

I rzeczywiście, w 1989 roku – zaledwie osiem lat po procesie – wybrano go na stanowisko gubernatora stanu Missisipi. Nikogo nie zdziwiło, że wśród haseł jego kampanii wyborczej znalazły się obietnice zbudowania większej liczby zakładów karnych i wydawania surowszych wyroków, a także bezwarunkowe poparcie dla zachowania kary śmierci. W Adamie taka postawa budziła gorący sprzeciw, jednak miał świadomość, że za kilka tygodni, a może nawet dni, będzie musiał być częstym gościem w biurze gubernatora w Jackson, by go błagać o ułaskawienie.

Film kończył się widokiem Sama raz jeszcze wyprowadzanego w kajdankach z budynku sądu, w którym decyzją ławy przysięgłych został skazany na karę śmierci. Jego kamienna twarz była pozbawiona wyrazu. Tylko obrońca wyglądał na wstrząśniętego i mamrotał coś bez ładu i składu. Reporter telewizyjny zakończył relację stwierdzeniem, że za parę dni Sam zostanie przetransportowany do bloku śmierci.

Adam wcisnął klawisz przewijania i zapatrzył się w migający ekran. Za tapczanem leżały kartony z resztą dokumentacji: obszernymi stenogramami z wszystkich trzech procesów, kupionymi przez Adama jeszcze w trakcie studiów w Pepperdine; kopie wniosków procesowych i szczegółowy zapis bitew odwoławczych, które ciągnęły się od zapadnięcia wyroku; gruby i skrupulatnie poindeksowany segregator z kserokopiami setek artykułów oraz notatek prasowych o działalności Sama w Ku-Klux-Klanie; rozważania na temat kary śmierci; notatki z wykładów na wydziale prawa. Adam wiedział o swoim dziadku więcej niż ktokolwiek inny na świecie.

A mimo to zdawał sobie sprawę, że nie zarysował nawet jeszcze powierzchni. Wcisnął klawisz PLAY i zaczął oglądać od początku.

Rozdział 7

Pogrzeb Eddiego Cayhalla odbył się niecały miesiąc po wyroku skazującym Sama na śmierć. Uroczystości pogrzebowe w niedużej kaplicy w Santa Monica przyciągnęły niewielu znajomych i jeszcze mniej krewnych. Adam siedział w pierwszej ławce między matką a siostrą. Trzymając się za ręce, wszyscy troje wpatrywali się w zamkniętą trumnę tuż przed ich twarzami. Matka jak zwykle zachowywała chłodny spokój, choć od czasu do czasu jej oczy wilgotniały i musiała osuszać je chusteczką. Ona i Eddie tak wiele razy się rozstawali i schodzili, że ich dzieci straciły rachubę, gdzie czyje ubrania aktualnie się znajdują. Mimo że w ich małżeństwie nigdy nie było awantur, od lat żyli w atmosferze permanentnego rozwodu – straszenia rozwodem, planowania rozwodu, poważnych rozmów z dziećmi o rozwodzie, negocjacji rozwodowych, składania wniosków rozwodowych i ich wycofywania, przysiąg o niedopuszczeniu do rozwodu. Podczas trzeciego procesu Sama Cayhalla matka spokojnie przeniosła swoje rzeczy do ich niewielkiego domu rodzinnego i roztoczyła opiekę nad mężem, spędzając z nim każdą wolną chwilę. Eddie przestał chodzić do pracy i raz jeszcze ukrył się w swoim mrocznym świecie. Adam próbował podpytywać matkę, jednak w krótkich słowach wyjaśniła mu, że tatuś przeżywa „trudne chwile”. Firanki i zasłony w oknach były zaciągnięte, lampy pogaszone, telewizor wyłączony. Żona i dzieci rozmawiali ściszonymi głosami, czekając, aż Eddiemu przejdzie.

Trzy tygodnie po ogłoszeniu wyroku już nie żył. Zastrzelił się w pokoju Adama, wybierając na to dzień, w którym syn miał wrócić do domu jako pierwszy. Położył obok siebie kartkę z poleceniem dla niego, że ma się pośpieszyć i wszystko uprzątnąć, nim kobiety wrócą do domu. Drugą odręczną notkę zostawił na stole w kuchni.

Carmen miała wtedy czternaście lat, prawie trzy lata mniej niż Adam. Została poczęta w Missisipi, ale z powodu pośpiesznej ucieczki rodziców na zachód urodziła się już w Kalifornii. Zanim przyszła na świat, Eddie zdążył przeprowadzić urzędową zmianę nazwiska z Cayhall na Hall, a Alan stał się Adamem. Zamieszkali w trzypokojowym mieszkaniu we wschodnim Los Angeles, w którym w oknach zamiast firanek wisiały brudne prześcieradła. Adam pamiętał te upstrzone dziurami szmaty. Było to pierwsze z wielu ich tymczasowych miejsc zamieszkania.

Za Carmen w pierwszej ławce w kaplicy usiadła nieznana krewna, nazywana ciotką Lee. Adamowi, który widział ją wtedy po raz pierwszy, przedstawiono ją jako jedyną siostrę ojca. Jemu i Carmen odmawiano jakichkolwiek rozmów o rodzinie, ale w podsłuchanych rozmowach rodziców od czasu do czasu pojawiało się to imię. Ciotka Lee mieszkała w Memphis. Weszła do bogatej rodziny, urodziła dziecko i z powodu jakichś zadawnionych waśni nie utrzymywała kontaktów z Eddiem. Dzieci, zwłaszcza Adam, bardzo chciały poznać swoich krewnych, a ponieważ ciotka Lee była jedyną, o której od czasu do czasu rodzice wspominali, oboje zaczęli fantazjować na jej temat. Chcieli ją też odwiedzić, jednak Eddie zdecydowanie się sprzeciwiał, mówiąc, że nie jest miłą osobą. I tylko matka szeptała im na ucho, że Lee naprawdę jest bardzo dobra i któregoś dnia pojadą z nią do Memphis, aby sami się mogli przekonać.

Los jednak zrządził, że to Lee odwiedziła ich w Kalifornii, by wraz z nimi pochować Eddiego Halla. Po pogrzebie została u nich przez dwa tygodnie i zaprzyjaźniła się z bratanicą i bratankiem. Oboje bardzo ją pokochali, bo była ładna i opanowana, ubierała się w dżinsy i T-shirty i chodziła boso po plaży. Zabierała ich na zakupy i do kina, a potem wspólnie odbywali długie spacery brzegiem oceanu. Tłumaczyła się też wielokrotnie z tego, że nie odwiedziła ich wcześniej. Twierdziła, że bardzo tego chciała, ale Eddie się nie zgadzał. Nie chciał jej widzieć, ponieważ kiedyś, dawno temu, się pokłócili.

I to ciotka Lee wreszcie usiadła z Adamem na końcu molo i wpatrując się w słońce tonące w Pacyfiku, zaczęła mówić o swoim ojcu Samie Cayhallu. Przy akompaniamencie łagodnego plusku fal Lee uświadomiła młodemu Adamowi, że jego wczesne dzieciństwo w małym miasteczku w Missisipi toczyło się zupełnie inaczej. Trzymając go za rękę i poklepując po kolanie, odkryła bolesną prawdę o ich rodzinie. Tylko z grubsza opisała działalność Sama w Ku-Klux-Klanie, zamachy bombowe, w których uczestniczył i przebieg trzech procesów, z których ostatni zaprowadził go do celi śmierci w Parchman. W jej opowieści były tak wielkie luki, że można by nimi zapełnić całą bibliotekę, ale z dużym taktem przekazała mu najważniejsze fakty.

Jak na niespełna siedemnastolatka, który dopiero co stracił ojca, Adam przyjął te rewelacje dość spokojnie. Zadał ciotce kilka pytań i przez chwilę rozmawiali, tuląc się do siebie i chroniąc przed zimnym wiatrem, który nagle zerwał się znad oceanu, jednak przeważnie słuchał jej w milczeniu. Nie był ani zbyt zaszokowany, ani podenerwowany, za to dziwnie zafascynowany, jakby ta przerażająca historia sprawiła mu swoistą satysfakcję. Więc jednak ma rodzinę! Więc może jednak nie jest takim odmieńcem. Więc może ma więcej ciotek i wujków, oraz kuzynów, którzy mają własne życie i mogą mu o nim opowiedzieć. Może istnieją gdzieś stare domy wzniesione przez jego przodków, ziemia, którą uprawiali, farmy, na których gospodarowali. Więc jednak ma jakąś historię.

Ale Lee szybko się zorientowała, w którą stronę to zmierza, i ostudziła jego zapał. Wyjaśniła, że Cayhallowie to dziwne i tajemnicze plemię, które zawsze trzymało się razem, nie dopuszczając obcych. Że nie są ciepłymi i przyjaznymi ludźmi, którzy zbierają się wokół choinki i spotykają na rodzinnych zjazdach z okazji czwartego lipca. I że ona sama mieszka tylko godzinę od Clanton, a mimo to nigdy się nie spotykają w rodzinnym gronie.

Przez cały następny tydzień rozmowy na molo stały się ich codziennym rytuałem. Po drodze kupowali torbę czerwonych winogron, które jedli, wypluwając pestki do oceanu i siedząc na końcu molo jeszcze długo po zachodzie słońca. Lee opowiadała mu historie ze swojego dzieciństwa w Missisipi i o swoim młodszym braciszku Eddiem. Mieszkali na niedużej farmie piętnaście minut od Clanton, mając tuż obok stawy z rybami i kucyki do jeżdżenia. Sam był zwyczajnym ojcem – niespecjalnie wymagającym, ale i nie nazbyt czułym. Matka była słabą kobietą i nie lubiła męża, jednak była gotowa zrobić wszystko dla dzieci. Kiedy Lee miała sześć lat, a Eddie niecałe cztery, trzecie dziecko umarło tuż po urodzeniu i matka niemal przez rok nie opuszczała swojego pokoju. Sam zatrudnił wtedy czarną niańkę do opieki nad Eddiem i Lee. Matka potem zmarła na raka i był to ostatni raz, kiedy wszyscy Cayhallowie się zebrali. Eddie wymknął się do miasta na pogrzeb, jednak starał się wszystkich unikać. Trzy lata później Sama po raz ostatni aresztowano i skazano na śmierć.

O swoim życiu Lee miała niewiele do powiedzenia. Tydzień po skończeniu liceum, mając osiemnaście lat, pośpiesznie opuściła dom rodzinny i pojechała do Nashville w nadziei na zdobycie sławy jako artystka nagrywająca płyty. Los zetknął ją z Phelpsem Boothem, absolwentem Vanderbilta, do którego rodziny należało kilka banków. Pobrali się i rozpoczęli dość nieudane życie rodzinne w Memphis. Mieli jednego syna, Walta, który wyrósł na buntownika i obecnie mieszka w Amsterdamie. Koniec opowieści.

Adam nie umiał ocenić, czy Lee zupełnie wyparła się swego pochodzenia, ale tak podejrzewał. I nie można jej było za to winić.

Ciotka odjechała tak samo cicho, jak przyjechała. Nikogo nie wyściskała, z nikim się nie pożegnała. Po prostu któregoś dnia wstała raniutko i zniknęła. Po dwóch dniach zadzwoniła do Adama i Carmen. Zachęciła oboje do pisania listów, co z ochotą zaczęli robić, jednak z czasem telefony i listy pojawiały się coraz rzadziej, a nowo nawiązana więź rodzinna stopniowo wygasła. Ich matka próbowała tłumaczyć ciotkę, mówiąc, że Lee to dobra kobieta, ale rodzinne cechy Cayhallów powodują, że jest zamknięta w sobie i trochę dziwna.

Po ukończeniu Pepperdine Adam wraz z kolegą wybrali się na włóczęgę po kraju, aż po Key West. Po drodze zatrzymali się w Memphis i spędzili dwie noce u ciotki Lee. Mieszkała sama w dużym nowoczesnym szeregowcu na skarpie z widokiem na rzekę i wszyscy troje spędzili wiele godzin, siedząc na tarasie, jedząc domową pizzę, sącząc piwo, obserwując ruch na rzece i gadając o życiu. O rodzinie w ogóle nie było mowy. Adam był podekscytowany czekającymi go studiami na prawie i ciotka zadawała mu mnóstwo pytań o jego przyszłość. Była pełna werwy, śmiała się i żartowała, świetnie sprawdzając się w roli krewnej i pani domu. Przy pożegnaniu serdecznie go wyściskała i ze łzami w oczach wymogła obietnicę, że znów ją kiedyś odwiedzi.

Chłopcy postanowili ominąć Missisipi i pojechali na wschód przez Tennessee i Smoky Mountains. W pewnej chwili znaleźli się – według wyliczeń Adama – nie więcej niż sto pięćdziesiąt kilometrów od Parchman i bloku śmierci Sama Cayhalla. Było to cztery lata temu, latem 1986 roku, i Adam miał już wtedy całe pudło dokumentacji na temat swojego dziadka. Jego wideo było niemal gotowe.