Spis treści

- Zapowiedzi

- Motto

- PRZEDMOWA

- JAK DOGONIĆ ZACHÓD?

- SKĄD SIĘ WZIĘŁO ZACOFANIESPÓR O ŹRÓDŁA ZACOFANIA I REWOLUCJI PRZEMYSŁOWEJ

- 1. MALTHUS MIAŁ RACJĘ

- 2. BOGACTWO I NĘDZA W PRZESZŁOŚCI

- 3. IMPERIUM I JEGO KOLONIE

- 4. NIEWOLNICY BARBARZYŃSKIEGO ZABOBONU

- 5. „CHŁOPEK NASZ ROBOCIZNĄ PRZECIĄŻONY”

- „ZADANIE BEZ HISTORYCZNEGO PRECEDENSU” TEORIA ROZWOJU KRAJÓW PERYFERYJNYCH OD LAT 40. DO 60.

- 1. HISTORIA

- 2. TEORIE

- 3. POLITYKA

- KOLONIA WEWNĘTRZNA ZSRR, 1929-1980

- 1. KRAJ WIELKIEGO BLEFU

- 2. SIEDZIELIBYŚMY U ROZBITEGO KORYTA

- 3. MECHANIKA WIELKIEGO SKOKU

- 4. STALIN, RACJONALNY MODERNIZATOR?

- ŚWIĘTO POETY CHINY, 1949-1979

- 1. KTOŚ POWIEDZIAŁ MAO

- 2. SPADEK PO IMPERIUM

- 3. PIĘĆ POSIŁKÓW DZIENNIE

- 4. WIELKI GŁÓD

- 5. POLITYKA PONAD WSZYSTKO

- 6. „SPOŁECZEŃSTWO JEST Z PEWNOŚCIĄ TROCHĘ ZGRZEBNE”

- PLANIZM POLSKI POLSKA, 1936-1980

- 1. POLSKA NĘDZA

- 2. DOŚWIADCZENIE KRYZYSU

- 3. ANTYLIBERALNE LATA TRZYDZIESTE

- 4. PROGRAMY WOJENNE

- 5. DROGA DO STALINIZMU

- 6. BRUS, LANGE, KALECKI. „ZMORA REFORM”

- 7. GOMUŁKA I GIEREK

- 8. PROBLEM SYSTEMU

- DYLEMATY PERYFERII GHANA, TANZANIA, INDIE, AMERYKA ŁACIŃSKA, 1943-1980

- 1. CZARNA GWIAZDA AFRYKI

- 2. SOCJALIZM TO COŚ WIĘCEJ NIŻ LOGIKA

- 3. OTWARTE ŻYŁY AMERYKI ŁACIŃSKIEJ

- MAŁE SMOKI KOREA I TAJWAN, 1945-1980

- 1. „EKSPORT ALBO ŚMIERĆ”984

- 2. UMIERAJĄCY KRAJ

- 3. SUKCES WBREW REGUŁOM

- „BYŁY POWODY DO OPTYMIZMU” KRYZYS WIARY W PLANOWANIE I INTERWENCJĘ PAŃSTWA, 1968-1980

- 1. MALAISE

- 2. REWOLUCJA LIBERAŁÓW

- 3. ROZCZAROWANIE LEWIATANEM

- ZAKOŃCZENIE MODEL POLITYKI WZROSTU W KRAJACH PERYFERYJNYCH, 1943-1980

- 1. W POSZUKIWANIU TYPU IDEALNEGO

- 2. RURYTANIA: PRZYPADEK ŚRODKOWOEUROPEJSKI

- Bibliografia

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

zapowiedzi:

ERIC HOBSBAWM Jak zmienić świat. Opowieści o Marksie i marksizmie

ERIC HOBSBAWM Wiek rewolucji

ERIC HOBSBAWM Wiek kapitalu

ERIC HOBSBAWM Wiek imperium

HARALD WELZER, SÖNKE NEITZEL Żołnierze. Protokoły walki, zabijania i śmierci

HOWARD ZINN Ludowa historia Stanów Zjednoczonych. Od roku 1492 do dziś

Historia, tak jak ją rozumiemy, to przede wszystkim próba opowiedzenia przeszłości na nowo, tak by „dało się z nią żyć” i zbudować lepszą przyszłość. Nie służy konserwowaniu naszej tożsamości, lecz pokazuje, że współpraca i konflikty jednostek oraz grup niekoniecznie przebiegają według podziałów narodowych. W książkach publikowanych w Serii opowiadamy dzieje z perspektywy mniejszości i klas,partii lewicowych i ruchów emancypacyjnych, wspólnot lokalnych i masowych organizacji społecznych, kobiet i zapomnianych ofiar. Naród traktujemy jako wspólnotę konstruowaną, pełną sprzeczności, niejednorodną – i historycznie przygodną.

Polska i Europa potrzebują nowych opowieści o sobie samych i relacjach z innymi. Pomogą je stworzyć reedycje dawnych tekstów, przekady, nowe książki polskich autorów – bo żeby „wybrać przyszłość”, trzeba znieść zastany monopol na przyszłość.

Adam Leszczyński, Skok w nowoczesność.

Polityka wzrostu w krajach peryferyjnych, 1943-1980

Warszawa 2013

Copyright © by Adam Leszczyński, 2013

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej and Instytut Studiów Politycznych PAN, 2013

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-63855-29-1 (Wydawnictwo Krytyki Politycznej)

ISBN 978-83-64091-02-5 (Instytut Studiów Politycznych PAN)

Książka powstała w ramach działalności Instytutu Studiów Zaawansowanych.

www.instytut-studiow.pl

Supported by a grant from the Open Society Foundations. Książka ukazuje się przy wsparciu Open Society Foundations.

Wydawnictwo Krytyki Politycznej Seria Historyczna [11]

Warszawa 2013

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Natura facit saltum

Paul Rosenstein-Rodan

PRZEDMOWA

Ta książka zafrapuje i zafascynuje mnóstwo czytelników. Z pozoru jest ona studium porównawczym „skoków w nowoczesność”: licznych sposobów, na jakie „zapóźnione w rozwoju” (uznane za takie, i tę opinię przyjmujące) lądy i narody próbowały w przeszłości doszlusować do lądów i narodów „rozwiniętych”, czyli bardziej zamożnych; wygodniej od nich, a pewnie i weselej, żyjących, bo obficiej w dobra ziemskie zaopatrzonych. No i bardziej przejętych mnożeniem przyjemności niż zatroskanych o chleb codzienny. Ale jest ta książka opowieścią o czymś znacznie jeszcze dla naszej teraźniejszości, a w szczególności dla zrozumienia jej dynamiki, donioślejszym: opowieścią o prehistorii zjawiska, jakie profesor Harvardu Joseph Samuel Nye Jr. określił mianem „soft power” – „miękkiej władzy” czy „miękkiej mocy”: dominacji przez pokusę i uwodzenie, miast, jak w wypadku „twardej” odmiany władzy czy mocy, przez przemoc i gwałt. To miękka moc wysuwa się dziś na plan pierwszy, po stuleciach dominacji ekspansji terytorialnej, podbojów, zaborów, kolonizacji obcych terenów i ujarzmiania ich mieszkańców, w rzędzie czynników kształtujących dzieje świata.

Czerpiąc być może natchnienie z wcześniejszej sugestii francuskiego antropologa Gabriela Tarde’a, przypisującej zapatrzeniu się i popędowi do naśladownictwa rolę silnika napędowego kultury, historyk angielski Arnold Toynbee zasugerował już sto niemal lat temu, że dzieje kolejnych cywilizacji decydowały się głównie pod wpływem tego, co się działo wzdłuż „limenu” – granicy oddzielającej imperium od terenów okolicznych, określanych zazwyczaj mianem „barbarzyńskich”.

Była ta granica linią frontu albo terenem przygranicznego handlu wymiennego na przemian, a niekiedy i równocześnie, ale z reguły była też w obu przypadkach przeponą osmotyczną dla jednokierunkowych kulturowych przecieków. Podglądanie przez szpary w płocie, wysyłanie zwiadowców na przeszpiegi czy pilne i żarliwe wsłuchiwanie się w opowiadania o olśnieniach, jakich kupcy, wędrowni czeladnicy, studenci czy protoplaści turystów doznali w dalekich krajach i spisali dla przekazania pobratymcom – krótko mówiąc „zapatrywanie się” spoza granicy na bardziej ponętne sposoby życia i zrodzona zeń mieszanka podziwu i uwielbienia z zawiścią i chciwym pożądaniem – nie były bynajmniej wynalazkiem nowoczesności, lecz zjawiskiem towarzyszącym dziejom ludzkim od najbardziej zamierzchłych czasów, co też autor tej książki znakomicie udokumentował.

Tyle że w czasach p r z e d nowoczesnych rezultatem zapatrzenia się była najczęściej chęć podboju i grabieży ze strony „barbarzyńców” chciwych bogactw, jakich się dopatrzyli lub domyślili… Nie jak w epoce opisanej przez Adama Leszczyńskiego, kiedy to wynikiem zapatrzenia się było pragnienie autoreformy czy autonaprawy: upodobnienia się do zdecydowanie możniejszego, fortunniejszego sąsiada, odkrycia i przywłaszczenia sobie tajemnicy jego powodzeń, dognania go – a jak się da, to i prześcignięcia… Gdy jaskrawa różnica sił militarnych między zazdrosnymi a obiektami ich zazdrości wykluczała użycie „twardej” mocy – a więc podbój zbrojny, grabież lub aneksję i kolonizację – pozostawała zazdrośnikom jedna tylko opcja: poddania się pokusie, podciągnięcia się do poziomu obiektów ich zazdrości, przestudiowania i przejęcia na własny użytek sposobu życia uznanego za sekret cudzej pomyślności, samo-przerobu własnego społeczeństwa i własnej kultury na kształt i podobieństwo podziwianych krajów. „Skok w nowoczesność” – przejęcie wzoru i jego naśladowanie – miało zadośćuczynić pragnieniu, jakiego spełnienie za pomocą narzędzi „twardej” mocy nie było, z racji ich braku lub wątłości, możliwe.

Ale na czym właściwie ów „skok” miał polegać? Na dogonieniu krajów „rozwiniętych”. A przynajmniej na wstąpieniu na bieżnię, jaką one, przedmioty podziwu, zazdrości i pożądania, podążały od dziesięcioleci czy nawet stuleci, aż do „stanu rozwinięcia” dotarły. Wytrychem otwierającym dostęp do owej bieżni był, krótko mówiąc, rozwój. Jaki rozwój, rozwój czego? Ano rozwój gospodarczy: to gospodarka miała się odtąd „rozwijać”, miast zadowalać się łataniem dziur w dostawie podstawowych środków przetrwania i zaspokajaniem najprymitywniejszych z potrzeb ludzkich, tkwić w ten sposób w stagnacji. W czym ów rozwój miał się zatem wyrażać? We w z r o ś c i e. Wzroście czego? Życiowego s t a n d a r d u. A ów standard życiowy, jaki odtąd miał być uznawany za miarę jakości ludzkiego życia, sam z kolei miał być mierzony o b f i t o ś c i ą   d ó b r – a ściślej rozmiarem ich konsumpcji, zasady, że im więcej dóbr do konsumpcji, tym wyższa będzie jakość życia, i tym większą satysfakcję życie ludziom przyniesie. W ostatecznym rachunku „skok w nowoczesność” znaczył   o b i e t n i c ę   o b f i t o ś c i  ; a w każdym razie na takim jego pojmowaniu wspierała się jego uwodliwość – urok, powab i moc kuszenia. Dla krajów i narodów, których zwyczajowy, zastany i od pokoleń praktykowany sposób życia obecność i widoczność standardów życiowych krajów „rozwiniętych” przekwalifikowała na znamię wstydu i hańby – piętno i zmazę „niedorozwoju” czy „zacofania” – pokusa była zaiste nie do odparcia. Tym bardziej że w parze z przykładem do naśladowania szło przekonanie, że wstęp na bieżnię „rozwoju” otwarty jest dla wszystkich, że bieżnia wszystkich chętnych pomieści, i że tylko od nieszczędzenia własnego wysiłku, od pełnego poświęcenia i wyrzeczeń treningu i samotresury, i nieustawania na chwilę w wyścigu zależy, jak wielu ze współzawodników do mety dobiegnie i dostąpi rozkoszy obfitości.

W takim to przekonaniu, w jakim największe autorytety polityczne i gospodarcze opinię publiczną do niedawna utwierdzały, a które „zdrowy rozsądek” medialnego chowu z zapałem żyrował, krył się podstęp – w czym jednak przyszło zorientować się poniewczasie. Podstęp ów polegał na przemilczeniu faktu, że z natury kosztów obfitej konsumpcji, jakie ponosi zamieszkała przez nas planeta, a więc w ostatecznym rachunku ogół jej mieszkańców obecnych i przyszłych, wynika niezbicie, że spełnienie obietnicy jej powszechnej dostępności jest, mówiąc po prostu, niemożliwe, a więc obietnica sama jest umyślnym albo z naiwności wynikłym, nieświadomym kłamstwem. Obfitość dóbr, jaką rozkoszują się kraje dziś „rozwinięte” osiągnięta została dzięki eksternalizacji jej kosztów – przywłaszczaniu sobie cudzych dóbr, zubożeniu zasobów i pogorszeniu perspektyw rozwojowych krajów eksploatowanych; a zatem opcji dostępnej metropoliom imperialnym w erze terytorialnej ekspansji; kolonizacji i zaboru podbitych ziem łącznie z ich zasobami, ale nie aplikantom do klubu uprzywilejowanych w naszym zglobalizowanym, wielocentrycznym świecie. Zważmy choćby, że dla podtrzymania obecnego standardu życiowego swych mieszkańców, Holandia (a wszak nie ona jedna!) potrzebuje obszaru gleb uprawnych 17 razy większego od jej nominalnej powierzchni; zaś aby reszcie ludzkości udostępnić poziom spożycia energii i materiałów przez przeciętnego Kanadyjczyka, trzeba by dwu dodatkowych planet. Całkiem już ostatnio pękł z hukiem i trzaskiem balonik mającego ponoć trwać nieprzerwanie i w nieskończoność „wzrostu gospodarczego” mierzonego przyrostem PKB – „produktu krajowego brutto”, czyli mówiąc prościej i bardziej do rzeczy – ilością pieniędzy, jaka w wyniku kupna/sprzedaży przeszła z rąk do rąk. Beztroska orgia konsumpcyjna w krajach „rozwiniętych”, wsparta na zaciąganiu długów, a więc wydawaniu niezarobionych pieniędzy i obciążaniu hipotek, potrwała nie dłużej niż niespełna trzydzieści lat, pozostawiając po sobie rosnące niepohamowanie zastępy bezrobotnych i przynajmniej parę nienarodzonych jeszcze, ale już po uszy zadłużonych pokoleń. Przyszłe pokolenia Amerykanów nie zasiadły jeszcze do uczty (a coraz liczniejsi obserwatorzy nie spodziewają się dla nich po temu szansy) – a już dźwigają na sobie ciężar długów mierzonych miliardami dolarów. Czy jest więc na co się zapatrywać? I komu przyszłaby na to ochota?

Krótko mówiąc: „Zachód”, z jego kultem zysku za wszelką cenę i nieskrępowaną swobodą działania dla tych, którzy gotowi są wszelką cenę za nadymanie zysków płacić (a ściślej mówiąc, gotowi są zmusić innych, gwałtem czy szwindlem, do jej spłacenia…), stracił dla upośledzonej części świata wiele ze swego niedawnego jeszcze uroku. To on z kolei, „Zachód” – przedmiot wczorajszego uwielbienia i zawiści, uznany nie tak dawno jeszcze za posiadacza powszechnie poszukiwanej recepty na pomyślność życiową, łypie coraz częściej zazdrosnym okiem na rosnące tuż za miedzą potęgi gospodarcze. A w naszym świecie zglobalizowanej wzajemzależności każdy teren, bez względu na dzielące od niego kilometry, jest tuż za miedzą…

Jeśli ludy strącone na dolne szczeble światowej hierarchii gospodarczej, a poszukujące wyjścia z tarapatów, zaczynają zerkać w innym niż dotąd kierunku, mają po temu istotne powody. Nieco ponad dziesięć lat temu Glenn Firebough[1] zauważył, że długotrwała tendencja rozwojowa społecznych nierówności ulegać zaczyna odwróceniu: jeszcze niedawno notowano wzrost nierówności między krajami przy malejącej nierówności w e w n ą t r z k r a j o w e j – dziś wszakże rozstęp standardów życiowych między krajami „rozwiniętymi” a „zacofanymi” czy „rozwijającymi się gospodarczo” kurczy się, gdy nierówności społeczne wewnątrz krajów „rozwiniętych” rosną znowu jak za dawnych i zdawałoby się na zawsze minionych lat, a przytem rosną w nigdy przedtem nienotowanym tempie i jak dotąd niepohamowanie. Do kurczenia się rozstępów między krajami walnie przyczynił się masowy przypływ kapitałów z bogatego Zachodu, szukających terenów „dziewiczych”, niewyeksplatowanych jeszcze i nieprzerobionych jak dotąd na ich własny kształt i podobieństwo, a przeto zaludnionych ludźmi nie tak wybrednymi i hardymi jak siła robocza w domu, nie tak zarażonymi bakcylem konsumeryzmu, gotowymi harować za płace, na jakie domowa siła robocza nigdy by nie przystała, i nie tak jak ona skłonnymi do oporu przeciw kolejnym przykręceniom śruby, do szukania ochrony przeciw nim w związkach zawodowych czy do strajkowania; a przytem terenów rządzonych przez polityków pozbawionych ambicji do regulowania rynków pracy, a skłonnych, za drobną opłatą, do zde-regulowania wszystkiego, czego zderegulowania nowi „pracodawcy” zażądają. Z tych samych powodów miejsc pracy, zwłaszcza przemysłowych w krajach „rozwiniętych”, dotkniętych plagą wysokich kosztów produkcji, zaczęło raptownie ubywać – co w połączeniu z deregulacją przepływów kapitałowych pozbawiło szczęściarzy, których jak dotąd na bruk nie wyrzucono, ich dotychczasowych atutów przetargowych.

Dziesięć lat później, po rewelacjach Firebough, a więc całkiem niedawno, François Bourguignon[2] stwierdził, że wprawdzie mierzona przeciętnym dochodem na głowę nierówność poziomów życia w ogólnoplanetarnej skali nadal maleje, ale nierówność społeczna wewnątrzkrajowa niemal we wszystkich krajach planety wydłuża się, a i pogłębia, w rosnącym tempie. Ogólnie, ostatnio notowana, wzbudzając rosnący niepokój, jest też nowa stosunkowo tendencja piramidy dochodów do zawężania się ku szczytowi: oblicza się, że lwia dola ewentualnego przyrostu bogactwa (w USA np. 93% przyrostu produktu narodowego od załamania rynku kredytowego w 2007 roku) przywłaszczana jest dziś przez 1% najbogatszych. Na dynamice nierówności nikt już praktycznie, oprócz garstki multimiliarderów, nie korzysta; nikomu, prócz garstki baśniowo zamożnych, i szczuplejszej jeszcze garstki pieszczochów kołem się jak wiadomo toczącej fortuny, polepszenia bytu ta dynamika nie obiecuje – o gwarantowaniu już nie wspominając. Nie tylko klasy upośledzone czy „podklasa”, ale całe niemal społeczeństwo na nierówności dziś traci. Tak zwane „klasy średnie”, tradycyjnie upatrujące w nierówności społecznej warunku niezbędnego przedsiębiorczości i wynalazczości utalentowanej i pracowitej c z ę ś c i, a więc i dobrobytu ogółu społeczeństwa, zasilają dziś, wraz z resztkami przemysłowego „proletariatu”, szeregi „prekariatu”: klasy definiowanej przez gnębiące wszystkich jej członków przeczucie nieuchronnej degradacji i przez strach przed nadciągającym upokorzeniem i społeczną banicją. Dynamika nierówności nie jest już tym, za co ją do niedawna uważano: obietnicą społecznego awansu. Jest raczej zapowiedzią i zwiastunem nieustępliwie rosnącego zagrożenia: groźby dla możliwości spełnienia swego potencjału, dla utrzymania osiągniętej pozycji społecznej i zasobu społecznego uznania, dla znośnego jak na razie poziomu życia, dla realizmu snutych marzeń i żywionej ambicji…

Trudno zapatrzeć się z podziwem i uwielbieniem na kraje gnębione i maltretowane psychicznie kryzysem wiary w swe siły i upadkiem zaufania do wszystkich niemal ideowych i instytucjonalnych wynalazków nowoczesności, po jakich spodziewano się owej siły zapewnienia, a więc i potwierdzenia zasadności przekonania, że się ją posiada lub posiędzie. Pragnienie skoku w lepsze życie nadal dziś ludziom towarzyszy; bieda w tym wszakże, że nie całkiem wiadomo, w jakim kierunku skakać, aby w lepszym życiu wylądować. Porad co do kierunku wprawdzie nie brak, ale jak w Faraonie Prusa (w zainscenizowanej przez kapłanów lekcji poglądowej ad usum delphini) żaden z gołąbków niosących błagalną modlitwę nie mógł dotrzeć do siedziby Ozyrysa, bo zadziobywany był po drodze przez gołębie niosące błagania przeciwstawne. Nie dziw, że oczy błądzą w daremnym poszukiwaniu lądu wartego zapatrzenia się i naśladowania.

Wiemy dziś z grubsza, co nas w dzisiejszym stanie rzeczy odtrąca i wymaga odtrącenia przez nas – a i nie bez kozery możemy liczyć na powszechną lub niemal powszechną w tej kwestii zgodę. Nie da się tego jednak powiedzieć o naszej wiedzy, o tym, czym owo odtrącone zastąpić; ani o chęci, nie mówiąc już o determinacji, postąpienia w myśl tego, co owa wiedza by nam nakazała uczynić. Jak smutnie zauważył Joshua J. Yates[3], jesteśmy boleśnie świadomi negatywnego wpływu uprzemysłowienia, urbanizacji czy masowej konsumpcji na wspólną nam planetę i na nasze szanse wspólnego na niej życia i współżycia. O ile nasze wiodące instytucje nadal, na przekór tej rosnącej świadomości, legitymizują swą rację bytu obietnicami zwiększonej dostawy dóbr materialnych i społecznego postępu przez nowoczesną naukę, rynki i technologię, o tyle my sami, jako jednostki, niepewni jesteśmy wiarygodności tych obietnic… nie wiedząc, czy aby posunięcia przedstawiane dziś jako przełomowe osiągnięcia nie okażą się jutro fatalnymi pomyłkami. Jakby po to, aby podejrzenia nasze i obawy jeszcze pogłębić, Patrick Curry[4] wskazuje, iż poczynania, jakie nasze wiodące instytucje proponują nam w praktyce w roli lekarstwa na doskwierające nam dolegliwości, są tymi właśnie, które nie bez kozery podejrzewamy o odegranie w tych dolegliwościach roli sprawczej. „Problemom wynikłym z arogancji, natrętnej ingerencji [w przyrodę], pychy, nie będzie się próbowało zaradzić skromnością, samoograniczeniem, świadomością limitów, ale zwiększeniem dawki trucizn. Nie samokontrolą, ale zwiększeniem kontroli… Zwiększanie kontroli wspiera się jednak na iluzji, jako że każda jego nowa próba wiedzie do nieprzewidzianych następstw, które z kolei postrzegane są jako «wymykające się spod kontroli» i wołające z tego tytułu o kolejne kosztowne a nieskuteczne inicjatywy kontrolne”. Zaklęte koło, innymi słowy, albo, dokładniej, rozkręcająca się pod własnym impetem spirala dewastacji.

O jakie samoograniczenie i o jaką świadomość limitów tu idzie? Koncepcja wzrostu jako patentowanego a uniwersalnego środka zaradczego na problemy wynikłe z wad ludzkiego współżycia zakładała nieskończoność dostępnych zasobów, bezkresność możliwości nauki i technologii, a zatem i nieskończoność „postępu” definiowanego jako przyrost produkcji dóbr konsumpcyjnych i zwiększanie wygody życia. Bez takiego założenia – otwarcie czy milcząco przyjmowanego – niewyobrażalna byłaby beztroska, z jaką praktyka gospodarcza, zbrojna w nowoczesną i nieprzerwanie „unowocześnianą” technologię, traktowała zasoby i dobrostan planety, losy ofiar „gospodarczego postępu” i warunki życia przyszłych pokoleń. A znów bez owej beztroski nie znaleźlibyśmy się zapewne w sytuacji, w której, jak to się dzieje dziś, zjawisko „postępu” jawi się nam coraz wyraźniej jako miecz Damoklesa raczej niż środek zapobiegający jego ciosom czy gojący zadane przez niego rany. Zdani na uciekanie się do zwiększania wzrostu gospodarczego i pomnażania obfitości dóbr, jako do jedynych wyuczonych, praktykowanych od dawna i opanowanych przez nas – nawykowych już i odruchowo niemal stosowanych – sposobów radzenia sobie z problemami, jakimi właśnie pasja wzrostu i chciwość obfitości nas obarczyły, skłonniśmy postrzegać „postęp” jako dopust boży raczej niż dowód potęgi ludzkiego rozumu i tytuł do jego chwały: dopust na jaki nie ma znanego nam lekarstwa ani znanej nam przed nim ucieczki. Stąd w znacznej mierze biorą się tak charakterystyczne dla naszego czasu nastroje katastroficzne i proroctwa nieuchronnej zagłady planety czy „końca świata”…

Nabiera dziś intensywności i rozpowszechnienia przeświadczenie, że nieskończonego wzrostu gospodarczego i postępu nie da się osiągnąć na planetarną skalę – a i podejrzenie, że dynamika gospodarki na tym przeświadczeniu opartej może prowadzić li tylko do narastania społecznej nierówności powodowanej redystrybucją bogactwa i upośledzeń. Zarówno eksterioryzacja kosztów, jak i życie na kredyt, na jakich opierały się jak dotąd sukcesy gospodarki nowoczesnej, nie nadają się do uniwersalizacji ani uwiecznienia; mogły być ze swej natury tylko miejscowe i tymczasowe: okoliczność, jakiej w warunkach globalnej współzależności, policentryzmu i kurczących się międzykontynentalnych dyferencjałów mocy nie da się już przeoczać czy ukrywać.

Muszą też prowadzić, i to w bliskiej przyszłości, do zbrojnych konfliktów nowego zgoła typu. Jak to ujął Harald Welzer, autor studium prognostycznego nadciągających „wojen klimatycznych”[5]: w obecnym stuleciu ludzie będą zabijani nie z przyczyny antagonizmów ideologicznych jak w wieku poprzednim, ale z tego powodu, że jedni korzystają z zasobów, których drudzy pożądają… Jesteśmy w samym początku XXI stulecia, ale prognoza Welzera z roku na rok nabiera już wiarygodności.

Jak wiadomo, prognozy dotyczące ludzkich zachowań dzielą się notorycznie na samospełniające się i samozaprzeczające proroctwa; także prognoza Welzera, jeśli odniesiemy się do niej z należytą powagą i odpowiedzialnością, może jeszcze pomóc nam zaprzeczyć mrocznemu proroctwu i zawrócić z obecnej drogi, zanim dojdzie do ziszczenia się proroctwa. Coraz liczniejsi obserwatorzy bieżących tendencji lokują nadzieje na uniknięcie katastrofy w powrocie do przedwzro-stowych ideałów „gospodarki stabilnej”. Nabiera popularności model „sustainable economy” (koncept tłumaczony na polski jako „gospodarka zrównoważona”, co niestety gubi kluczowe dla owego pojęcia znaczenie gospodarki dającej się utrzymać na dłuższą metę – czyli takiej, która wspiera się na założeniu iż to, co czynimy obecnie, ma poważne następstwa dla otoczenia i dla przyszłości, i która podporządkowuje swą dynamikę temu założeniu. Innymi słowy, „sustainable economy” to taka gospodarka, która wyrzeka się eksterioryzacji swych kosztów w przestrzeni i w czasie). Ale nie ma co się łudzić, że bez względu na jej przewagi przejście do „sustainable economy” od paresetletniego kultu wzrostu gospodarczego i rosnącej obfitości dóbr, i pobudzanej przezeń gospodarki rabunkowej, będzie łatwe. I to mimo oczywistej słuszności uwagi wielkiego powieściopisarza i tęgiego filozofa J. M. Coetzeego[6], że „nie ma nic nieuchronnego w wojnie. Jeśli chcemy wojny, możemy wybrać wojnę, jeśli chcemy pokoju, możemy równie dobrze wybrać pokój. Jeśli chcemy konkurencji, możemy wybrać konkurencję; alternatywnie, możemy pójść szlakiem przyjaznej współpracy”.

Dzieło Adama Leszczyńskiego pomoże nam uświadomić sobie, dlaczego ów wybór alternatywny stawał się w miarę upływu czasów nowożytnych coraz trudniejszy i jak potężne i mocno okopane w ukształtowanej przez ducha nowoczesności wersji natury ludzkiej są przeszkody na drodze ku niemu spiętrzone; z jakimi to przemożnymi czynnikami społecznymi i psychicznymi zmierzyć się wypadnie w staraniach i zmaganiach o dokonanie należytego wyboru. Ale też uświadomi nam zapewne, jak tuszę, jak poważne są stawki w dokonywanych dziś przez nas wyborach. To świadczy o wadze i doniosłości pracy przez Leszczyńskiego dokonanej.

Reszta zależeć będzie od nas, jego czytelników.

Wiele osób pomogło mi w pisaniu tej książki.

Szczególne podziękowania należą się prof. Tadeuszowi Kowalikowi, który był wnikliwym czytelnikiem pierwszych kilku rozdziałów i któremu wiele ona zawdzięcza, zwłaszcza część poświęcona Polsce. Bardzo żałuję, że nie zdążyłem napisać jej na czas, aby Profesor mógł ją skrytykować.

Prof. Shmuel Eisenstadt z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie poświęcił mi czas – którego wtedy zostało mu już bardzo niewiele – na rozmowę o swojej teorii „wielu nowoczesności”.

Prof. Jacek Kochanowicz był wymagającym i wnikliwym czytelnikiem znacznej części tekstu i bardzo wiele zawdzięczam jego uwagom. Prof. Andrzej Krzysztof Kunert porozmawiał ze mną o wojennych programach gospodarczych dla Polski.

Jestem wdzięczny prof. Andrzejowi Friszke, prof. Andrzejowi Paczkowskiemu oraz kolegom z Instytutu Studiów Politycznych PAN za krytykę rozdziału poświęconego Polsce, podobnie jak prof. Wojciechowi Morawskiemu ze Szkoły Głównej Handlowej i uczestnikom jego seminarium.

Dr Andrzej Zawistowski i dr Łukasz Dwilewicz udostępnili mi teksty swoich doktoratów – o kombinacie w Zambrowie i o reformach późnego Gomułki – przed publikacją. Dr Błażej Popławski udostępnił mi przed publikacją swój artykuł o Polskiej Szkole Rozwoju. Dr Piotr Koryś przeczytał rozdział o Polsce i podzielił się ze mną swoimi uwagami.

Różne fragmenty, na różnych etapach pisania, czytali: prof. Jerzy Jedlicki, prof. Marcin Kula, dr Małgorzata Mazurek, dr Marta Nowakowska. Wszystkim im składam serdeczne podziękowania.

Prof. Bradford DeLong z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley życzliwie udostępnił mi fragmenty nieopublikowanej jeszcze książki o rozwoju gospodarczym w XX wieku. Prof. Timothy Snyder z Yale podzielił się ze mną przemyśleniami na temat modernizacji w Europie Środkowej. Prof. Immanuel Wallerstein (Yale) poświęcił czas na rozmowę ze mną o swojej teorii systemu światowego. Prof. John Williamson z Peterson Institute for International Economics w Waszyngtonie cierpliwie odpowiadał na moje impertynenckie pytania dotyczące początków konsensusu waszyngtońskiego.

Jestem winien także wdzięczność rozmaitym osobom i instytucjom, które pomogły mi w zbieraniu materiałów za granicą. Dzięki Instytutowi Studiów Politycznych PAN i „Gazecie Wyborczej” mogłem pojechać na dłuższą kwerendę w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie. „Gazeta” wysłała mnie także do Yale, co bardzo pomogło mi w pracy nad książką. Dr Małgorzata Mazurek cierpliwie znosiła moją uciążliwą obecność w jej nowojorskim mieszkaniu, za co chciałbym w tym miejscu bardzo jej podziękować.

Wszystkim serdecznie dziękuję. Za wszelkie błędy i niedociągnięcia odpowiedzialność spada oczywiście wyłącznie na mnie.

Wyjątkowa wdzięczność należy się Marcie, która była ze mną w najtrudniejszych momentach pracy.

Adam Leszczyński

Pisane w Warszawie, Waszyngtonie, New Haven, Nowym Jorku, Sandomierzu i Wrocławiu, 2007-2012

JAK DOGONIĆ ZACHÓD?

To pytanie elity krajów ubogich i peryferyjnych stawiały sobie przynajmniej od trzystu lat. W tym czasie przewaga gospodarcza i militarna Zachodu, a także wyższy poziom życia, którym cieszyli się jego mieszkańcy, zaczęły stawać się przedmiotem podziwu i pożądania. Było ono tym większe, im bardziej zmieszane z poczuciem upokorzenia i niechęcią.

Świadomość zapóźnienia pojawiała się stopniowo. Elitom niektórych krajów wystarczyło kilka dziesięcioleci, żeby zdać sobie sprawę z tego dystansu. Najbardziej opornym i przekonanym o własnej cywilizacyjnej wyższości potrzeba było stu lat i więcej. Momentem przełomowym bywała klęska militarna i utrata politycznej niezależności. Tak było na przykład w Chinach czy w świecie arabskim, ale także w Polsce. Nawet w czasach pokoju oczywista różnica pozycji w handlu nieustannie przywoływała bolesną świadomość zacofania: jeśli bowiem kupujemy „od nich” maszyny i broń, a sprzedajemy zboże, tytoń czy futra, to czy można mówić o jakiejkolwiek równości partnerów w transakcji? Ci, którzy z takiego handlu byli zadowoleni – jak szlachta Rzeczypospolitej – rychło odczuli jego ukryte koszty.

W krajach geograficznie bliższych Zachodowi – takich jak Polska – poczucie zacofania pojawiło się niemal w tym samym momencie, w których „tam” zaczęła pojawiać się nowoczesność[7]. Świadectw takich reakcji jest wiele. Oto pierwszy, zaczerpnięty z rodzimej publicystyki.

W 1733 roku Stefan Garczyński – zamożny wielkopolski posesjonat, właściciel Zbąszynia i okolic, później wojewoda poznański – pisze książkę pod wymownym tytułem Anatomia Rzeczypospolitey Polskiey. Synom Oyczyzny ku przestrodze y poprawie […] mianowicie, o sposobach: zamnożenia Polskę ludem pospolitym, konserwowania dziatwy wieiskiey przez niedostatek y niewygody marnie ginącey, y wprowadzenia hand-low y manufaktur zagranicznych. Książka przez lata krąży w rękopisie, drukiem ukazuje się w połowie stulecia, u progu polskiego oświecenia.

Garczyński porównuje Polskę z krajami niemieckimi. Zauważa, że w Polsce – poza zbożem – prawie nic się nie produkuje, a miasta w porównaniu z niemieckimi są biedne i małe. Za zapóźnienie Rzeczypospolitej wini złe nawyki elity i – jak powiedzielibyśmy dzisiaj – utrwalającą je strukturę społeczną. „Począwszy od stopy do głowy na śpilkę żaden nie ma na sobie, coby w Polszcze robiono” – gorzko podsumowuje styl konsumpcji szlachty[8].

Iedna extremitas niepomiarkowanego w Panach zbytku, drugą pociąga za sobą extremitatem mizeryi ubogiego ludu, te zaś obie wiążą ręce Rzemieślnikom, że swoię robotę żadnego odbytu niemaią; tym sposobem naprzykład, znaydzie się w iakim Mieście Ślusarz, ktoż od niego co kupi, gdy u Panów na Pokoiach Angielskie zamki, a u Pospólstwa wszystko zamknięcie w zaporach, a miasto zawiasów na witkach. Albo gdy Sukiennik sprowadzi się, komuż sukno przeda, kiedy Panowie ze sługami […] w Holenderskich Suknach, a Chłopi w Siermięgach chodzą, nawet Panowie w żołtych botach Ormiańskich, a chłop w chodakach, więc tego Rzemiesła Magistrowie, zaniedbywać muszą swey Professyi, toż o innych prawi się kunsztach […].[9]

Warto zapamiętać to wyjaśnienie przyczyn zacofania. Jedną z powracających w XX wieku recept na przyspieszony rozwój krajów najbiedniejszych było złamanie tego zaklętego kręgu, który opisuje Garczyński: brak lokalnego przemysłu oznaczał konieczność importu; import uniemożliwiał rozwój miejscowej produkcji. Żeby stworzyć rynek dla rodzimego przemysłu – który miałby stać się motorem nowoczesności – proponowano zarówno cła zaporowe, jak i mniej czy bardziej radykalne formy redystrybucji dóbr. Wnioskowanie szło tak: skoro elita konsumuje luksusowe dobra z importu, należy zabrać jej pieniądze i oddać biedniejszym – którzy wydadzą je na tańsze i prostsze, a więc miejscowe, towary.

W książce Garczyńskiego pojawia się także jedna z najwcześniejszych w polskiej publicystyce pochwał przemysłu i kapitalizmu. Garczyński używa właśnie tych, wówczas nowych, słów: „fabryka” i „kapitalista”. Jednego i drugiego w Polsce w jego czasach nie było (i długo jeszcze miało nie być). Korzyści społeczne z uprzemysłowienia wydawały się autorowi oczywiste. Wylicza kilkanaście różnych zawodów, które żyją z jednej fabryki.

Y tak naprzykład reprezentuię warsztat Sukiennicki, iak wiele on ludzi ubogich y podłych sustentuie y żywi? […] Niechże każdy zważy, takiey manufaktury Dyrektor, co tu ludzi i bliźnich swoich, a sług Chrystusowych żywi, do roboty zachęca y im sposob podaie życia. Viceversa ci co nad warsztatem siedzą, przy pracy sustentuią ubogie pospólstwo, które im robot dopomaga, a tym sposobem praecluditur droga do żebranki.[10]

To również stały wątek. „Chorobę zacofania leczy się uprzemysłowieniem” – pisał dwieście lat z okładem po Garczyńskim w popularnej książeczce polski ekonomista i międzynarodowej sławy ekspert w sprawach rozwoju, Ignacy Sachs[11]. Wiele idei z książki Garczyńskiego odnajdziemy bez trudu – chociaż, rzecz jasna, w inny sposób wypowiedzianych – w publicystyce różnych autorów z rozmaitych krajów zacofanych przez następne dwieście pięćdziesiąt lat.

Repertuar idei i argumentów jest w tych dyskusjach zadziwiająco stały. Czas oraz szerokość geograficzna zmieniają go tylko nieznacznie. Powtarzają się zarówno problemy ogólne, jak i szczegółowe propozycje. Większość idei, o których jest ta książka, ma zresztą długą historię: już u Platona znajdziemy pomysł, że państwo dla dobra obywateli powinno kontrolować handel zagraniczny i ograniczać go tylko do tych przedmiotów, które rządzący uznają za użyteczne[12].

U Garczyńskiego odnajdziemy nieustanne narzekanie na nierząd i złą władzę, przeciwstawiane zachodnim rządom prawa. Państwo jest słabe, a elity chciwe, skorumpowane i niekompetentne. Jedyne, co potrafią, to bogacić się kosztem słabszych współobywateli, a pieniądze marnować na ostentacyjną konsumpcję. Garczyński pisze na przykład, że dzieci biednych wychowują się w złych warunkach i nie ma się kto nimi zajmować, a przez to są niedokształcone i chorowite.

Garczyński był obserwatorem wykształconym i przenikliwym. Nie wszyscy goście ze „świata B” (jak nazwał go Ignacy Sachs) mieli taki analityczny talent. Odczucia mieli jednak podobne. Oto jeszcze dwa świadectwa, z dwóch różnych epok i kultur.

W 1720 roku sułtan turecki wysłał do Francji ambasadora, którego zadania obejmowały – inaczej niż w poprzednich wiekach – nie tylko negocjacje dyplomatyczne. Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi – jeden z najwierniejszych i najinteligentniejszych urzędników sułtana – miał „odwiedzić fortece i fabryki, zgłębić środki cywilizacji i edukacji oraz sporządzić raport o tych, które nadają się do zastosowania w Imperium”[13]. Była to, jak zapewnia współczesny historyk, pierwsza taka misja w dziejach państwa ottomańskiego, które wcześniej nie odczuwało potrzeby zapoznawania się z zachodnimi wynalazkami. Tym razem potrzeba okazała się paląca: w 1718 roku Wysoka Porta przegrała kolejną wojnę na Bałkanach. Nad Bosforem zauważono także sukces – przede wszystkim militarny – jaki odniosły reformy Piotra Wielkiego w Rosji.

Mehmed Efendi zrobił w Paryżu doskonałe wrażenie. Chwalono jego wytworne maniery i umiejętność prowadzenia konwersacji. Był gwiazdą wykwintnego towarzystwa. Młody król Ludwik XV przyjmował go wielokrotnie. Ambasador spędził wiele czasu w bibliotece i w obserwatorium astronomicznym, gdzie podziwiał teleskop („zamontowali lustro takie jak u balwierza na czymś, co przypomina żuraw do studni” – pisał potem w raporcie). Wielkie wrażenie zrobiła na nim fabryka luster, postępy medycyny, które oglądał w szpitalu dla weteranów, oraz manewry wojskowe, na których widział całe pułki „poruszające się jak jeden człowiek”.

Francja wywarła wielkie wrażenie także na asyście ambasadora. Trzech jego towarzyszy uciekło, co było bardzo kłopotliwe. Ambasador czuł się niezręcznie. (Znane są losy jednego z nich: nawrócił się na katolicyzm, został porucznikiem piechoty, potem ożenił z Francuzką i dożył swoich dni w Wersalu.) Mehmed Efendi – co stało się prawidłowością dla gości ze „świata B” odwiedzających „świat A” – postanowił także dorobić na handlu. Sprzedał dużą ilość kawy, którą przywiózł z Konstantynopola, i dobrze zarobił – bo we Francji kawy akurat brakowało i cena była wysoka. Z powrotem zabrał produkty przemysłowe: 60-70 bel płótna, oraz – jak odnotował francuski asystent ambasadora – „znaczną ilość broni, sreber i tkanin przetykanych złotem”. Towarów było tak dużo, że nie zmieściły się na statek, którym dyplomata przypłynął z Konstantynopola.

Nawet wymiana prezentów z królem Francji podkreślała różnice w stopniu rozwoju gospodarczego pomiędzy dwoma krajami. Mehmed Efendi sprezentował królowi między innymi dwa konie czystej krwi arabskiej, bogato zdobiony łuk z sześćdziesięcioma strzałami i płaszcz z drogocennego futra. Od Ludwika XV otrzymał w rewanżu między innymi dwa złote pistolety, dwa duże lustra, sześć dużych zegarów i sześć kieszonkowych, oraz bibliotekę z przeszklonymi drzwiami (a więc w większości produkty – jak powiedzielibyśmy dziś – zaawansowanej technologii)[14].

Mehmed Efendi przypisał postęp technologiczny we Francji „dobrotliwości króla”. Obserwatorium, szpital dla weteranów, biblioteka, wielki kanał w Langwedocji ułatwiający rozwój przemysłu i rolnictwa (Efendi nazwał go „cudem świata”) – wszystko to powstawało z królewskiej inspiracji lub rozkazu, a często też za rządowe pieniądze. Z tą refleksją wrócił do sułtana, ale nie padła ona na podatny grunt.

Ostatni przykład reakcji przedstawiciela elity kraju zapóźnionego podróżującego na Zachód jest chyba najbardziej poruszający, bo wyszedł spod pióra osoby intelektualnie bezbronnej. W 1902 roku anglikańscy misjonarze – przy pełnej aprobacie Foreign Office – wysłali w podróż do Anglii Apolla Kagwę, katikiro królestwa Buganda (od którego wzięła nazwę dzisiejsza Uganda; katikiro to jeden z najwyższych urzędników królestwa). Misjonarze mieli w tym polityczny cel: zaledwie dziesięć lat wcześniej konflikt pomiędzy protestantami i katolikami w Bugandzie, który był efektem rywalizacji o wpływy Francuzów i Anglików, kosztował tysiące istnień ludzkich i był prowadzony za pomocą karabinów maszynowych[15]. Protestanci wygrali: 50 tysięcy katolików sprzedano handlarzom niewolników – ale to zwycięstwo wcale nie musiało być trwałe i dlatego opłacało się olśnić Kagwę wizytą w Anglii.

Cel został osiągnięty. Kagwa i jego sekretarz Mukasa spędzili w Wielkiej Brytanii wiele tygodn[16]. Na trasie wycieczki znalazły się Oksford, Muzeum Historii Naturalnej w Londynie, sądy i rady miejskie, elitarna szkoła dla chłopców, koszary wojskowe, szpital i pałac Buckingham. Przejechali metrem pod Tamizą, co wywarło na nich wielkie wrażenie. Oglądali także wiele kopalni, hut i fabryk[17] Po jednej z tych wizyt sekretarz Kagwy zanotował:

[Jedziemy] zobaczyć fabrykę, w której robione są karabiny i rowery. Co tydzień robią 1500 karabinów, ale podczas wojny burskiej robili 5000 […] kiedy usłyszeliśmy o tym, pokręciliśmy głowami jak człowiek cierpiący z głodu […].[18]

W innym miejscu zapisał: „Byliśmy zadziwieni mądrością Brytyjczyków, która nie ma końca”. Na zakończenie relacji wezwał rodaków do nauki, „żeby nasze dzieci mogły być coraz mądrzejsze zarówno, gdy chodzi o sprawy umysłu, jak i wytwory rąk”[19].

Te trzy reakcje na zacofanie własnego kraju są typowe. Dla Stefana Garczyńskiego, pana na Zbąszyniu, było jasne, że Polska nie zmieni się samorzutnie na podobieństwo Zachodu. Do podobnych wniosków dochodziło wielu przedstawicieli elit przyjeżdżających ze „świata B”: skoro ich ojczyzny „samorzutnie” trwały w zacofaniu, dlaczego nagle miałoby się to zmienić?

Dla Garczyńskiego – i wielu, wielu innych – wehikułem modernizacji miało być państwo, którego naprawa, czyli wzmocnienie, usprawnienie i zmiana na wzór zachodni, stawała się koniecznym początkiem procesu reformy. W projekcie polskiego oświeconego publicysty odrodzone państwo przekształci społeczeństwo: ustanowi odpowiednie cła i podatki, nakaże wojsku robienie zakupów w kraju (a to pomoże rzemieślnikom i manufakturom), i będzie wspierało na różne sposoby jego rozwój gospodarczy. To także konstatacja typowa dla modernizatorów z elit krajów zapóźnionych: państwo – jeśli mieli własne państwo – było pierwszą instytucją, na której chcieli się oprzeć. Państwem tym mieli kierować, naturalnie, oni sami.

Zestaw uzasadnień był niezmienny: zazwyczaj sądzono, że warunki zewnętrzne nie sprzyjały „samorzutnej” modernizacji, a ponadto pogrążone w złych nawykach społeczeństwo potrzebowało impulsu, który wytrąci je z marazmu i wprowadzi na drogę wiodącą ku nowoczesności. Optymistyczny pogląd Adama Smitha – że ludzie mają naturalną skłonność do bogacenia się, o ile państwo nie stoi im na drodze – wydawał im się zazwyczaj fałszywy, a przynajmniej nie przystający do warunków panujących w ich ojczyznach.

***

O tym właśnie – o ewolucji poglądów na rolę państwa w modernizacji krajów biednych i peryferyjnych – jest ta książka.

Jest to książka o polityce, a nie o ekonomii. To krótka historia ważnego sporu, który toczy się do dziś i który w znacznym stopniu określa współczesne postawy wobec państwa i polityki gospodarczej także w Polsce, czyli w kraju, który – mimo prób trwających dwieście lat z okładem – nadal ma do nadrobienia cywilizacyjny dystans dzielący go od bogatego i nowoczesnego Zachodu. Jaką rolę państwo ma do odegrania w procesie modernizacji? Jakimi metodami może się posłużyć? Które z nich są skuteczne? Które są – politycznie i moralnie – do zaakceptowania? Jakie społeczne koszty „odgórnej” modernizacji warto ponieść? Jak ten ciężar rozłożyć i kto ma o tym decydować?

Zanim jednak przejdziemy do próby rekonstrukcji odpowiedzi udzielanych na te pytania, niezbędne jest kilka wyjaśnień. Książka ta nie została napisana przez historyka gospodarki, jedynie odwołuje się do prac specjalistów z tej dziedziny. Próbuje się w niej uchwycić dyskurs, w którym kwestie gospodarcze przecinają się z polityką, a jej przedmiotem są plany „dogonienia Zachodu” tworzone w krajach zacofanych oraz próby wcielania ich w życie w bardzo szczególnym okresie – od lat czterdziestych do osiemdziesiątych XX wieku. Należy zatem bardziej do historii idei politycznych niż gospodarczych. Jej przedmiotem jest obszar, w którym nakładają się trzy sfery: teorie gospodarcze wzrostu przyspieszonego („wyjścia z zacofania”), sfera wartości i celów polityki gospodarczej („dlaczego musimy wybić się na nowoczesność? co warto dla tego poświęcić?”) ograniczone przez polityczną praxis: („na kim możemy się oprzeć podczas trudnego procesu modernizacji?”). Żadnego z tych pól nie sposób adekwatnie opisać w oderwaniu od pozostałych.

Ekonomia, o której tu będzie mowa, jest w niezbywalnym sensie – w najbardziej pierwotnym, elementarnym sensie tego słowa, odnoszącym się do świadomego kształtowania reguł życia wspólnoty. Być może gdzieś są ekonomiści, którzy uprawiają swój zawód tak, jak matematycy swoje rzemiosło – nie tylko w sposób analityczny i abstrakcyjny, ale w oderwaniu od ideałów i wartości, w czystej aksjologicznej próżni. Nawet jeżeli tacy istnieją, nie zajmują się problemami, które są przedmiotem tej książki, czyli pomysłami na to, jak przyspieszyć rozwój krajów zacofanych. Były to bowiem zawsze projekty polityczne, oparte na aksjologicznym fundamencie, nawet jeśli ich autorzy woleli myśleć o sobie jako o kapłanach czystej nauki – co jednak nie aż tak często się zdarzało. Częściej, przynajmniej w okresie, którego dotyczy ta książka, ekonomiści zdradzali raczej misjonarski zapał. Pokazanie tego aksjologicznego fundamentu, obecnego zarówno w socjalistycznych planach z lat sześćdziesiątych, jak i w zwrocie ku liberalizmowi, który rozpoczął się w latach siedemdziesiątych, jest jednym z celów autora.

Liberałowie, podobnie jak kiedyś socjaliści, myślą czasem, że reprezentują „czystą naukę” i nie dostrzegają historycznej genezy swoich poglądów. Dziś, kiedy wielki kryzys kapitalizmu podważył wiele idei panujących w myśleniu o gospodarce przynajmniej od końca lat siedemdziesiątych, warto przypomnieć o historyczności tej dziedziny wiedzy. Ludzie, którzy wierzyli niegdyś w sprawczą siłę państwa i moc planowania, nie byli wcale mniej inteligentni od pokolenia swoich dzieci i uczniów, którzy w znacznej większości uwierzyli w magię wolnego rynku. I jedno, i drugie miało w swoim czasie uzasadnienie, które wydawało się przekonujące. Chciałem te uwarunkowania pokazać i w miarę możliwości zrekonstruować. Stąd biorą się liczne cytaty, chociaż starałem się, żeby nie przeszkadzały one w lekturze: to, jak ludzie mówią, jakich słów i jakich argumentów używają, najlepiej pokazać na przykładzie żywej materii języka.

***

Dla tradycyjnych wspólnot nowoczesność stanowiła – jak pisze za Arnoldem Toynbeem Jerzy Jedlicki – „wyzwanie, na które można było odpowiedzieć bądź chętnym przyzwoleniem, bądź wreszcie mieszaniną ufności i obawy”:

Długowieczne wspólnoty ludzkie doświadczały zmiany cywilizacyjnej jako czegoś, co nadchodzi, co już nadeszło z zewnątrz, z jakimiś obcymi z miasta albo zza morza, z nieznanymi maszynami, z nową moralnością. Ta inwazja niosła ze sobą pokusę i groźbę, obietnicę i przerażenie, a najczęściej wszystko to razem i jednocześnie.[20]

Lęk przed nowoczesnością w krajach zacofanych – i dyskusja nad tym, czy można jej nadać swojski, pogodzony z lokalną tradycją kształt – stanowią tło tej opowieści. Dotyczy ona bowiem XX wieku (a przede wszystkim jego drugiej połowy), kiedy nowoczesność i rozwój powszechnie utożsamiano przede wszystkim ze wzrostem gospodarczym, rozwojem przemysłu, wzrostem produkcji i konsumpcji oraz towarzyszącymi im przekształceniami struktury społecznej. Kiedy mówiono wówczas o „dorównaniu” Zachodowi albo jego „dogonieniu”, niemal zawsze chodziło o materialny poziom życia i społecznej produktywności: o liczbę lat formalnej edukacji przeciętnego obywatela, produkcję stali, prądu czy samochodów, a także czołgów i rakiet. Ten paradygmat był zawsze kontestowany, zwłaszcza od lat siedemdziesiątych: pojawiły się wówczas podejrzenia, że planeta może nie udźwignąć tylu fabryk, ile planowano na niej wybudować[21].

Intelektualista z peryferii często czuł do Zachodu odrazę – z powodu jego zimnego, egoistycznego racjonalizmu, bezideowości, rzekomej rozwiązłości obyczajów, pogardy dla tradycji (własnej, ale zwłaszcza cudzej), czy chorobliwej miłości do konsumpcji. Projekty nowoczesności w kraju zacofanym przybierały więc najczęściej kształt syntezy: „weźmiemy z Zachodu, to co w nim dobre – jego przemysł, bogactwo i wygodę – zachowując przy tym własną narodową tradycję oraz czystą i nieskalaną zagraniczną zgnilizną zbiorową duszę”. W postawie takiej – jak chociażby w przypadku dyskusji nad „modelem konsumpcji socjalistycznej” w krajach komunistycznych w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych – bywało sporo hipokryzji. W praktyce pełniła ona bowiem często rolę ideologicznej zasłony skrywającej porażkę projektów modernizacyjnych: skoro nie można zapewnić ludziom zachodniego poziomu życia, trzeba go odrzucić, ogłaszając, że pewne jego formy, choćby takie jak masowa motoryzacja, nie przystoją zdrowemu społeczeństwu socjalistycznemu. Socjalistyczne państwo i przemysł wyświadczały zatem obywatelowi przysługę, nie produkując tylu samochodów osobowych, co kraje Zachodu – bo dbały o jego kondycję fizyczną i moralną. Jednak głównym przedmiotem tych rozważań nie są tego rodzaju debaty; będę o nich wspominał tylko tam, gdzie będzie to niezbędne.

***

Także ramy chronologiczne tej książki wymagają wyjaśnienia. Obie daty – 1943 i 1980 – mają symboliczny charakter. Rok 1943 to czas publikacji przełomowego artykułu Paula Rosensteina-Rodana, który zalecał krajom zacofanym przemysłowe „wielkie pchnięcie”, czyli gigantyczny, finansowany ze środków publicznych skok inwestycyjny, a zarazem początek nowoczesnej ekonomii rozwoju[22]. W praktyce jednak, pisząc o ówczesnych projektach rozwoju przyspieszonego, należy cofnąć się – do lat dwudziestych w przypadku Rosji, Japonii i niektórych krajów Ameryki Łacińskiej lub do lat trzydziestych w przypadku Polski. Lata czterdzieste wyznaczają jednak początek okresu, w którym cały „świat B” uwierzył w planowanie gospodarcze, konieczność uprzemysłowienia i kierowanego przez państwo rozwoju.

Podobnie symboliczną i orientacyjną datą jest rok 1980. Proces rozczarowania planowaniem i interwencjonizmem państwowym zaczął się w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Ponadto lata siedemdziesiąte przyniosły szereg nowych teorii w ekonomii, które wydawały się całkowicie dyskredytować dominujące wcześniej idee. Przykłady kłopotów gospodarczych ZSRR, Chin, Indii i wielu jeszcze innych krajów zdawały się potwierdzać, że państwo nie jest w stanie udźwignąć roli, którą je obarczyli teoretycy z lat wcześniejszych[23]. W latach pięćdziesiątych wielkie instytucje międzynarodowe zalecały biednym krajom planowanie gospodarcze i nie były przeciwne nacjonalizacji; w latach osiemdziesiątych zalecały otwarcie granic, uwolnienie rynków kapitałowych i prywatyzację.

Idee przyspieszonego rozwoju krajów zacofanych przeniosły się na wielką skalę ze sfery dyskusji teoretycznych do realnej polityki dopiero po II wojnie światowej. Na gruzach kolonialnych imperiów Anglii i Francji w Afryce i w Azji powstały wówczas dziesiątki nowych państw. W Chinach kończyła się wojna domowa, którą wygrywali komuniści pod przywództwem Mao, realizujący własny, radykalny program rozwoju i transformacji społecznej. Ameryka Łacińska szukała dróg rozwoju po głębokim szoku wywołanym załamaniem eksportu na Zachód w czasie wielkiego kryzysu. Istniały wówczas dwa – tylko dwa! – kraje poza Europą i Stanami Zjednoczonymi, którym wcześniej udało się (jak wtedy sądzono) dokonać szybko „wielkiego skoku w nowoczesność”: Japonia i Związek Radziecki. Oba te przykłady uważnie analizowano i w obu doszukiwano się wzorców oraz inspiracji.

Cztery opisywane w tej książce dekady były okresem optymizmu i wiary w to, że dystans pomiędzy „światem A” i „światem B” można łatwo nadrobić, i że dobrze wiadomo, jak to zrobić. Jest to historia początku tej nadziei i wielkiego rozczarowania.

***

Struktura tej książki jest następująca.

Pierwszy rozdział to krótka historia zacofania: jest próbą podsumowania różnych odpowiedzi udzielanych dziś przez historyków gospodarki i ekonomistów na pytanie, dlaczego niektóre społeczeństwa są bogate, a inne biedne. Rozdział ten nie dotyczy bezpośrednio głównego tematu książki, ale jest niezbędny, żeby przedstawić kontekst debat, które zostaną w niej opisane.

Drugi rozdział poświęcony jest pomysłom na rozwój przyspieszony powstającym na zachodnich uniwersytetach od lat czterdziestych do sześćdziesiątych, zaczynając od teorii „wielkiego pchnięcia” Paula Ro-sensteina-Rodana z 1943 roku, przez teorie Nurksego czy Lewisa – autorów tyleż sławnych wtedy, co dziś zapomnianych. Jest to także próba odtworzenia intelektualnego klimatu tamtych czasów. Ukształtowała go w znacznej mierze kompromitacja (jak powszechnie sądzono) liberalizmu spowodowana przez wielki kryzys oraz sukcesy interwencjonizmu państwowego w krajach rozwiniętych, czy to realizowanego według receptury Keynesa w krajach demokratycznych, czy stosowanego w ramach różnych pomysłów nazistowskich i faszystowskich.

Przykład ZSRR wydawał się ukazywać zalety planowania i gospodarki upaństwowionej.

W rozdziale trzecim omawiam wzorcowy przypadek „skoku” w nowoczesność, który aż do lat siedemdziesiątych powszechnie uważano za sukces, chociaż okupiony wysoką ceną – czyli ekonomię polityczną stalinowskiej industrializacji w ZSRR. W tym wypadku trzeba rozpocząć opowieść wcześniej, od niemieckiego planowania wojennego w czasie I wojny światowej, które zrobiło wielkie wrażenie na bolszewikach, przez spory o politykę inwestycyjną w drugiej połowie lat dwudziestych, aż po wyczerpanie się potencjału wzrostu w ZSRR u kresu epoki Breżniewa.

Rozdział czwarty poświęcony jest najbardziej ekstremalnemu ze wszystkich projektów modernizacyjnych – krańcowemu w swojej totalności i przekonaniu, że wola polityczna jest w stanie przełamać wszystkie bariery wytrzymałości ludzi, maszyn i przyrody. To historia „wielkiego skoku” Mao i losów planowej gospodarki chińskiej aż do śmierci Wielkiego Sternika w 1976 roku. Opowieść zaczyna się od rekonstrukcji chińskich pomysłów na modernizację gospodarczą z okresu rewolucji 1912 roku i rządów republikańskich, a kończy na odejściu od maoistowskiego modelu w latach siedemdziesiątych. Chiny rzadziej stawały się inspiracją dla krajów Trzeciego Świata niż ZSRR, ale są pouczające ze względu na to, że idea odgórnie zarządzanego „skoku w nowoczesność” została tam doprowadzona do skrajnych konsekwencji.

Rozdział piąty omawia przypadek europejskiego peryferyjnego kraju średniej wielkości – Polski. Tu narracja zaczyna się w okresie wielkiego kryzysu i przedwojennych prób planowania gospodarczego. Istnieje wyraźna ciągłość pomiędzy projektami przedwojennymi, pisanymi w czasie wojny programami partii politycznych i powojennymi receptami komunistów. W tym rozdziale jest mowa o dyskusjach nad reformowaniem socjalizmu w Polsce, o Brusie, Langem i Kaleckim, wreszcie o ostatnim inwestycyjnym skoku epoki gierkowskiej i ostatecznym krachu socjalizmu w Polsce w drugiej połowie lat siedemdziesiątych.

Analizy słabości socjalizmu koncentrowały się w różnych okresach na odmiennych aspektach: w latach pięćdziesiątych były to zagadnienia techniczne – zasady zarządzania przemysłem, model planowania – natomiast w latach siedemdziesiątych problemy instytucjonalne, czyli struktura systemu władzy i grup interesów. W tym samym okresie stopniowo słabła wiara w możliwość reformowania socjalizmu. Rozdział poświęcony Polsce jest najdłuższy, dlatego że książka jest adresowana do polskiego czytelnika, a jednym z głównych jej celów było pokazanie łączności pomiędzy polską drogą do nowoczesności i dobrobytu – krętą i wyboistą – a tym, co o rozwoju myślano wówczas w świecie. Polski los i polskie problemy wcale nie były wyjątkowe.

W rozdziale szóstym omawiam przypadki poszukiwania „trzeciej drogi”, głównie w krajach Afryki i Ameryki Łacińskiej oraz Indiach, a także popularne tam wówczas teorie wyjścia z zacofania. Również tam wierzono w moc planowania i interwencji państwa oraz podejmowano rozmaite próby budowania własnego modelu gospodarczego, łączącego w różnych konfiguracjach etatyzm, interwencjonizm państwowy i pewną dozę rynkowej swobody. Te programy często miały nacjonalistyczny, antyzachodni i antykolonialny charakter; nie bez powodu w wielu z tych krajów w latach siedemdziesiątych triumfy święciła teoria zależności, podkreślająca rolę (i winę) Zachodu w utrzymywaniu peryferii w zacofaniu.

Rozdział siódmy to próba opisu krajów, które dziś uznaje się za przykład sukcesu modernizacji – azjatyckich tygrysów, łączących planowanie państwowe i wysoki stopień kontroli nad gospodarką z prozachodnim kierunkiem rozwoju. Do dziś powraca też pytanie o to, czy ich sukces można powtórzyć. Przyjrzę się również bliżej odpowiedziom podsuwanym przez współczesnych autorów na pytania o specyfikę modelu azjatyckiego.

Rozdział ósmy, ostatni, to opis odchodzenia od planowania i interwencjonizmu państwowego w latach siedemdziesiątych. Załamanie wiary w plan nastąpiło równocześnie z kryzysem modernizmu na Zachodzie. W tym samym momencie stracono wiarę w racjonalne planowanie miast w duchu Le Corbusiera i możliwość racjonalnego planowania gospodarczego. Spowodowało to wiele czynników – między innymi załamanie wzrostu w latach siedemdziesiątych po kryzysie naftowym; stagnacja w ZSRR i krajach socjalistycznych; badania nad korupcją i rentami związanymi z władzą; wreszcie kontrofensywa ideowa konserwatystów na Zachodzie, pracowicie przygotowywana przez co najmniej dwie dekady. Jest to fascynujący przełom w historii intelektualnej i politycznej Zachodu, zmiana ideowego paradygmatu, która ukształtowała politykę i gospodarkę na następne dziesięciolecia. Tę intelektualną rewolucję rychło wyeksportowano do krajów peryferyjnych. Pierwszym polem eksperymentów gospodarczych było Chile pod rządami Pinocheta. Ideowi zwolennicy wolnego rynku przeszli do porządku nad kosztami eksperymentu wolnorynkowego, które się tam ujawniły, równie łatwo, jak wielbiciele ZSRR nad kosztami ludzkimi stalinowskiego zrywu inwestycyjnego.

Książka kończy się esejem bibliograficznym, który zawiera przegląd literatury przedmiotu. W książce naukowej powinno to się znaleźć we wstępie; zdecydowałem się umieścić go na końcu, żeby nie utrudniać lektury osobom, które nie są specjalistami i nie interesuje ich metodologiczny aspekt książki – a chciałbym, żeby także dla nich była ciekawa i przystępna.

Nie jest to, jak czytelnik łatwo zauważy, przegląd kompletny. Do przykładów odgórnych projektów modernizacyjnych można dołączyć jeszcze na przykład Egipt Nassera, Turcję Kemala (i jego następców), Iran rządzony przez szacha – a także mniej znane przypadki Pakistanu, Indonezji i Tajlandii. Ich opis rozszerzyłby jednak tę pracę poza granice przyzwoitości i wytrzymałości czytelnika. Idee pojawiające się w tych krajach nie różniły się znacznie od tych, które tu zostały przedstawione, a ich omówienie nie zmieniłoby w zasadniczy sposób wydźwięku książki.

Książka ta jest rezultatem wielu lat pracy. Autor musiał dokonać wyboru z niezmiernie obszernej literatury na każdy z poruszanych tutaj problemów. Tylko jej część znalazła się w bibliografii (także z powodów wydawniczych, bowiem i tak liczy ona wiele setek pozycji). Główne prace zostały omówione w komentarzu bibliograficznym na końcu książki[24]. Nie należy oczekiwać, że opowieść ta będzie wyczerpująca – w taki sposób, jak wyczerpujący powinien być podręcznik ekonomii rozwoju albo historii doktryn ekonomicznych[25]. Ta książka nie jest ani jednym, ani drugim; jest, powtórzmy, rekonstrukcją pewnego sporu intelektualnego i politycznego – z natury rzeczy selektywną i niekompletną.

***

Książka ta ma dostarczyć uzasadnienia trzem tezom dotyczącym całego świata peryferyjnego w latach 1943-1980. Czwarta z nich dotyczy Polski.

Po pierwsze: przekonanie, że państwo powinno być wehikułem wzrostu w krajach zacofanych i peryferyjnych, a obszar pozostawiony rynkowi należy jak najbardziej ograniczyć, było nie tylko powszechne w świetle doświadczenia i teorii ekonomicznej lat czterdziestych, ale także racjonalne. Istniały wówczas dobre przesłanki, żeby sądzić, że planowanie działa, a rynek nie.

Po drugie: ostre przeciwstawianie wolnego rynku i gospodarki „upaństwowionej” jest uproszczeniem fałszującym rzeczywistość. Wolny rynek w rozumieniu dziewiętnastowiecznego leseferyzmu w latach pięćdziesiątych nie istniał nigdzie, nawet w Stanach Zjednoczonych. Polityka krajów rozwijających się mieściła się w szerokim kontinuum pomiędzy odrzuceniem rynku a jego warunkową i ograniczoną do wąsko wytyczonych sfer akceptacją. Elementy rynku odgrywały przy tym bardzo ważną rolę także w gospodarkach socjalistycznych – w tym również w ZSRR – choćby nie były tam akceptowane.

Po trzecie: tak jak wiara w Plan była uzasadniona w latach czterdziestych, tak samo zwrot ku wolnemu rynkowi w latach siedemdziesiątych miał wiele przyczyn – od doświadczenia po ewolucję teorii ekonomicznej – i prawdopodobnie był nieunikniony. Nie było to jednak odkrywanie naukowej prawdy tylko element historycznego procesu.

Ta teza wymaga obszerniejszego komentarza.

W latach czterdziestych, jeszcze w czasach wojny, rozpoczyna się zalew prac ekonomistów proponujących metody przyspieszenia rozwoju krajów najbiedniejszych. Nie tylko odpowiadali na wyzwanie chwili, ale zyskali atrakcyjną i rzadką dla naukowca możliwość sprawdzenia niektórych swoich idei w praktyce. Intelektualistów zawsze pociągała polityka, a ekonomiści nie byli tutaj wyjątkiem. Przyrodzone skłonności tego zawodu wzmacniał jeszcze modernistyczny etos, który przypisywał klerkom rolę kapłanów w dziejowym misterium przebudowy tradycyjnego, pełnego chaosu świata w świat nowoczesny i zorganizowany według racjonalnych reguł. Skoro taką rolę mogli pełnić artyści i architekci – dlaczego nie ekonomiści? Kiedy Le Corbusier projektował racjonalne miasta i mieszkania, ekonomiści projektowali racjonalny porządek gospodarczy. Były to dwa aspekty tej samej modernistycznej religii postępu.

Pokusa ta nieobca była największym. Arthur W. Lewis, laureat Nagrody Nobla (w 1979 roku) i autor bardzo wpływowego w latach pięćdziesiątych modelu uprzemysłowienia, został w 1957 roku z ramienia ONZ doradcą prezydenta Ghany, polityka, który w wielu krajach Trzeciego Świata był symbolem emancypacji – Kwame Nkrumaha, i doradzał mu, jak zbudować przemysł w kraju, którego głównym towarem eksportowym było dotąd kakao i złoto[26]. Ekonomista jako nowoczesny misjonarz – to tytuł artykułu opublikowanego w 1961 roku w jednym z najlepszych czasopism naukowych. Nie było w nim ironii. Autor tego tekstu zupełnie serio porównywał władzę ekonomisty w kraju zacofanym z władzą kapłana w społeczeństwach pierwotnych. Różnica, jego zdaniem, wynikała stąd, że ekonomista, mając świadomość własnej omylności, wykorzystuje swoją władzę w słusznym celu, kierując swoich podopiecznych w stronę postępu[27]. Paternalizmu wpisanego w taką rolę nikt wówczas właściwie nie dostrzegał.

Ekonomista był w tych dekadach zarazem Planistą. Wyzwolenie z irracjonalności i chaosu tradycyjnego społeczeństwa było tym samym, co uwolnienie od kapryśnej tyranii rynku (na domiar złego, jak chętnie wskazywano, kaprysy rynku zazwyczaj sprzyjały utrzymywaniu cywilizacyjnego zapóźnienia – rynek uważano za sojusznika bogatych). Narzędziem tej emancypacji miało być – warto powtórzyć to raz jeszcze – racjonalne, biurokratyczne, nowoczesne państwo.

Książka ta – i jest to jej najważniejszy cel – jest także próbą opisu zadziwiającej i radykalnej przemiany, jaka zaszła w myśleniu o roli państwa w rozwoju krajów ubogich i cywilizacyjnie zapóźnionych. W latach pięćdziesiątych państwo uznawano powszechnie za motor wyzwolenia i rozwoju gospodarczego. Od lat osiemdziesiątych ekonomiści zajmujący się rozwojem patrzyli na nie częściej jako na narzędzie tyranii i wyzysku. W ich analizach państwo to niemalże przeszkoda stojąca na drodze do rozwoju, a w każdym razie jego rola jest bardzo ambiwalentna: częściej obywatelom szkodzi, niż pomaga. Co roku ukazują się setki prac, w których naukowcy obliczają wpływ korupcji na poziom życia i tempo wzrostu gospodarczego, a także opisują rozmaite renty związane z władzą, z których korzystają elity w krajach najbiedniejszych – kosztem reszty obywateli.

Dlatego gospodarcze decyzje podejmowane w latach pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych – zwłaszcza „odgórne” próby uprzemysłowienia podejmowane w krajach Afryki, Ameryki Łacińskiej czy Europy Wschodniej – mogą się wydawać dziś często absurdalne. Mogą wywoływać uśmiech politowania albo prowokować do refleksji nad zaślepieniem ich autorów. Taka reakcja świadczy jednak tylko o dystansie dzielącym współczesność od tamtych czasów. Wtedy te projekty miały sens z punktu widzenia ówczesnej ekonomii politycznej – nie tylko tej inspirowanej marksizmem, ale też zachodniej. Warto to dziś przypomnieć, choćby jako memento dla dzisiejszych specjalistów od rozwoju i wzrostu.

„Kiedy studiowałem ekonomię w latach siedemdziesiątych cały ten nurt wydawał się nie tyle błędny, co niezrozumiały” – napisał niedawno o optymistycznych teoriach rozwoju z lat czterdziestych i pięćdziesiątych noblista Paul Krugman[28]. Właśnie od lat siedemdziesiątych ekonomiści i politycy w krajach zacofanych zaczęli wierzyć, że rozwój ich ojczyzn zależy od prywatyzacji, niskich ceł i granic otwartych dla zagranicznych kapitałów. To nowe wyznanie zostało przyjęte równie szybko, jak wcześniejsza wiara w dobrodziejstwa planowania gospodarczego i państwowych inwestycji przemysłowych, chociaż nacisk międzynarodowych instytucji – Międzynarodowego Funduszu Walutowego i Banku Światowego – odegrał w tej przemianie swoją rolę. Opis radykalnej przemiany intelektualnego klimatu, która wtedy się dokonała, jest jednym z głównych tematów tej książki.

Krytycy liberalnych koncepcji rozwoju dominujących od lat siedemdziesiątych (tacy jak Naomi Klein) często dziś powtarzają, że ta dominacja była wynikiem spisku – w którym brali udział, w różnych konfiguracjach, prawicowi politycy z Zachodu, ekonomiczni ideolodzy z Uniwersytetu w Chicago, wspierani niekiedy przez siły specjalne[29]. Jest to wyjaśnienie zbyt proste, jak każda teoria spiskowa. Za falą liberalizmu z lat siedemdziesiątych stała zarówno nowa teoria ekonomiczna, jak i gorzkie doświadczenie porażki poprzednich, etatystycznych projektów. Aż nazbyt często państwo okazywało się nie dźwignią rozwoju, ale drapieżnikiem, wysysającym ze swoich obywateli ostatni grosz na tysiące sposobów – legalnych i nielegalnych, jawnych i ukrytych, bezpośrednich i pośrednich.

Czwarta teza tej książki ma wąski, lokalny charakter: w polskich zmaganiach z niedorozwojem, peryferyjnością i nędzą nie ma nic wyjątkowego. Przechodziliśmy te same etapy ideowej ewolucji, co wiele innych krajów peryferyjnych.

***

Jak zatem dogonić Zachód?

Do dziś, po sześciu dekadach eksperymentów, w większości nieudanych i kosztownych, nie ma na to jednoznacznej recepty. Czas optymizmu i wielkich projektów minął. Dziś specjaliści od rozwoju zamiast wielkimi projektami społecznej transformacji wolą zajmować się obmyślaniem drobnych interwencji w życie codzienne mieszkańców „świata B” i funkcjonowanie jego instytucji – tak, aby ułatwiały, a nie utrudniały ludziom życie. Być może ta zmiana ambicji świadczy o pokorze wywołanej porażkami poprzednich lat. Być może – o braku intelektualnej odwagi. Możliwe, że oba te wyjaśnienia są prawdziwe.

Kluczowym problemem w ekonomii rozwoju są stosunki władzy – taki pogląd dziś jest powszechnie akceptowany nie tylko przez ekonomistów przyznających się do inspiracji lewicowy[30]. Z tego punktu widzenia konflikt społeczny nie tylko leży u źródeł historycznego zróżnicowania instytucji w różnych krajach (a więc i poziomu ich rozwoju), ale też określa ich przyszłe losy. Ci bowiem, którzy są u władzy, zainteresowani są utrzymywaniem instytucji społecznych, które chronią i przedłużają ich dominację, a zarazem ich udział w dochodzie narodowym. W wyniku konfliktów społecznych często zaś powstają instytucje, które nie sprzyjają dobrobytowi całego społeczeństwa. Brak zaufania pomiędzy aktorami na publicznej scenie i walka o podział dochodu sprawiają, że trudno przeprowadzić projekty reform mających na celu dobro ogólne: złe instytucje odnawiają się w nieskończoność, nawet wbrew wyraźnej woli większości. Demokracje wcale nie są wolne od tej wady[31].

Dlatego popularne są eksperymenty na małą skalę i badania terenowe – którymi rzadko zajmowali się misjonarze uprzemysłowienia, specjaliści od wielkich modeli z lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Eksperymenty bardzo często dają nieoczywiste wyniki. Wiadomo na przykład, co trzeba zrobić, żeby dzieci w krajach rozwijających się lepiej się uczyły i rzadziej opuszczały szkołę – a raczej wiadomo, jakie metody poprawy sytuacji są najtańsze. Ekonomiści policzyli chociażby, że w najbiedniejszych krajach zwiększenie liczby podręczników powyżej jednego na czterech uczniów nie poprawia ich wyników w nauce. Nie poprawia go także, co może zaskakiwać, podwojenie liczby nauczycie[32]. Eksperyment przeprowadzony w miasteczku Busia na granicy Kenii i Ugandy wykazał za to, że tania kuracja lecząca dzieci z pasożytów – która kosztuje 49 centów na kwartał – zmniejsza absencję o jedną czwartą (z powodu pasożytów układu pokarmowego cierpi tam 90 procent dzieci). Taka kuracja jest zatem dwadzieścia razy bardziej efektywna – biorąc pod uwagę koszty – niż zatrudnienie dodatkowego nauczyciela[33].

To zupełnie inna skala aspiracji niż w latach pięćdziesiątych czy nawet osiemdziesiątych. Nie ma tu poszukiwania uniwersalnego modelu – czy to uprzemysłowienia, czy liberalnej „terapii szokowej” – który można zaaplikować krajom opóźnionym. Nie ma tu także, na dobrą sprawę, ambicji „dogonienia” Zachodu. Nie tylko dlatego, że cel okazał się dużo trudniejszy do osiągnięcia, niż jeszcze niedawno myślano. W kluczowych dla tej opowieści latach siedemdziesiątych dostrzeżono także, że idea rozwoju była u swoich źródeł nowym wcieleniem starej idei kolonialnej. W miarę „doganiania Zachodu” postkolonialne społeczeństwa miały się do niego upodobnić pod względem stylu życia, sposobu uprawiania polityki czy struktury społecznej[34]. Były „kraje wzorcowe” i „kraje wzorujące się”[35]. Pisano o tym wprost i z aprobatą: dla Daniela Lernera, jednego z najbardziej popularnych wówczas teoretyków modernizacji, była ona procesem, w którym „mniej rozwinięte społeczeństwa zyskują cechy typowe dla bardziej rozwiniętych”. W głośnej wówczas książce o Bliskim Wschodzie Lerner opisywał dokonującą się tam podobno modernizację jako „infuzję racjonalistycznego i pozytywistycznego ducha” wobec której, „jak zgadzają się uczeni, islam jest absolutnie bezbronny”[36].

Charakterystyczną cechą tej wizji było także nakłdanie się zakresów znaczeń takich pojęć jak „rozwój”, „modernizacja” i „wzrost”. Dziś łatwo wymienić przykłady wzrostu gospodarczego bez modernizacji (na przykład kraje produkujące ropę naftową) albo modernizacji w znaczący sposób odbiegającej od zachodniego modelu (na przykład kraje Azji Wschodniej). W praktyce językowej lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych tych pojęć używano często wymiennie, a ich współzależność najlepiej chyba ilustruje prosty rysunek, zamieszczony w jednej z polskich książek o „wzroście indukowanym” opublikowanej pod koniec lat sześćdziesiątych (autor powołuje się na amerykańskiego socjologa i teoretyka nowoczesności, Davida Aptera)[37]

Dziś idee rozwoju na obraz i podobieństwo Zachodu są w oczach krytyków tylko pomysłową formą postkolonialnej dominacji – nową odmianą „brzemienia białego człowieka”. Nie dość, że okazały się mirażem, to w wątpliwość podano ich intencje. Dziś ekonomiści są znacznie mniej skłonni do osądzania „zapóźnionych” albo „zacofanych” społeczeństw niż kilkadziesiąt lat temu (te słowa należy wziąć w cudzysłów; dziś nikt by ich nie użył, a jeszcze w latach pięćdziesiątych były w powszechnym obiegu w literaturze naukowej). Również słownik uległ wyraźnemu oczyszczeniu ze słów wartościujących: o ile kiedyś pojęcia „rozwój” czy „modernizacja” niosły jednoznacznie pozytywny ładunek emocjonalny i moralny, dziś chętniej mówi się o wymiernych, suchych wskaźnikach – długości życia, przeciętnej liczbie lat spędzonych w szkole czy produkcie krajowym brutto. Zamiast ambicji prze – kształcenia całej struktury społecznej „specjaliści od rozwoju” proponują dziś na przykład badanie wpływu łapówek płaconych przez kierowców ciężarówek policji na koszty transportu w krajach zachodniej Afryki[38]. Być może jednak mają coś do zaproponowania, a świat można naprawiać tylko małymi krokami.

***

Hayden White, teoretyk historiografii, klasyfikował książki dziewiętnastowiecznych historyków według literackich stylów opowieści: Michelet miał pisać historię jak romans, Ranke – jak komedię, a Burckhardt jak satyrę[39]. Nie porównując tej książki do wielkich dzieł analizowanych przez White’a, trzeba z góry uprzedzić, że jej ton określa ironia. Trudno bowiem o większe nagromadzenie dobrych intencji i ambitnych planów ulepszania świata, które wyradzały się w swoje przeciwieństwo: ludzi, którym miały pomóc, wtrącały w jeszcze głębszą nędzę, a nierzadko usprawiedliwiały tyranię. Ironia ta jest jednak niezamierzona przez autora – jest wpisana w rzeczywistość. Mimo wszystkich katastrof i nieszczęść, jakie sprowadziły na miliony ludzi, te projekty uprzemysłowienia i „dogonienia Zachodu” miały ambicję, rozmach i wizję, której we współczesnych koncepcjach rozwoju – prozaicznej buchalterii drobnych spraw – nie można odnaleźć.

SKĄD SIĘ WZIĘŁO ZACOFANIESPÓR O ŹRÓDŁA ZACOFANIA I REWOLUCJI PRZEMYSŁOWEJ

1. MALTHUS MIAŁ RACJĘ

W 1825 roku Anglik William Jacob na zlecenie brytyjskiego rządu przemierzył wzdłuż i wszerz ówczesne Królestwo Polskie, Galicję oraz bałtyckie prowincje Rosji. Podróż miała bardzo praktyczny cel. Wielka Brytania potrzebowała zboża, aby wyżywić robotników w szybko rozrastających się miastach przemysłowych. Jacobowi polecono zbadać, ile zboża i po jakich cenach mogą dostarczyć ziemie „dawnej Polski”. Miał też sprawdzić, jakie są możliwości jego eksportu przez Gdańsk, Prusy Wschodnie i Rygę. Z zadania wywiązał się znakomicie. Po powrocie do Anglii wydał obszerny raport, w którym charakteryzował także – w stylu ówczesnych relacji podróżniczych – mieszkańców ziem polskich[40]. Odnotował niechęć szlachty do zajmowania się czymkolwiek poza służbą wojskową oraz dominującą pozycję Żydów w handlu, a Niemców w rzemiosłach. (Niemcy, jak zauważył, źle się w Polsce czują i marzą tylko, żeby – jak już się dorobią – wrócić do ojczyzny.) Dużo uwagi poświęcił polskim chłopom.

Nie są już niewolnikami ani adscripti glebae. […] Dzięki tej zmianie kondycji ich sytuacja jednak w praktyce poprawiła się niewiele. Kiedy dochodzi do przekazania majątku [ziemskiego], czy to zapisem w testamencie, czy w inny sposób, osoby chłopów nie są do niego wprost włączone, ale ich usługi są, i w wielu wypadkach stanowią najcenniejszą część majątku. […] Mieszkają w drewnianych chatach, pokrytych strzechą lub gontem, składających się z jednej izby z piecem, wokół którego mieszkańcy i ich bydło tłoczą się pospołu w najbardziej odrażającym brudzie. Jedzą kapustę, czasem ziemniaki, ale nie zawsze, groch, czarny chleb, i zupę, a raczej kaszę, bez dodatku masła czy mięsa. Piją głównie wodę, albo tanią whisky tego kraju, która jest głównym zbytkiem chłopów; i piją ją, kiedy ją tylko mogą pozyskać, w ogromnych ilościach. […] W swoich domach mają niewiele tego, co zasługiwałoby na nazwę mebli; a ich odzież jest prymitywna, podarta i brudna, nawet do obrzydzenia. Bardzo niewiele uwagi zwraca się na ich edukację, i generalnie są ciemni, przesądni i fanatyczni. […] Ten obraz stanu i charakteru chłopstwa, chociaż ogólny, może być uznany za tak powszechny, że nie ma od niego wyjątków; zdarzają się rzadkie przypadki wytrwałości w gospodarce, przedsiębiorczości i umiarkowaniu.[41]

Relacja Jacoba staje się tym bardziej poruszająca, jeżeli jesteśmy świadomi jej kontekstu. Punktem odniesienia autora była Anglia – wówczas najbogatszy kraj świata, ale z ogromnymi i szybko rosnącymi obszarami skrajnej nędzy. Według szacunków dzisiejszych historyków w 1820 roku płace robotników w Anglii były tylko o 10 procent wyższe niż w 1770 roku. Mamy przy tym dobre powody, by przypuszczać, że warunki życia i pracy większości z nich pod wieloma względami były gorsze niż kilkadziesiąt lat wcześniej[42]. Niedługo po raporcie Jacoba z ziem polskich w Londynie ukazało się kilka głośnych książek przedstawiających nędzę robotników brytyjskich; w 1833 roku wydano na przykład książkę Petera Gaskella o robotnikach, która miała dostarczyć inspiracji piszącemu Położenie klasy robotniczej w Anglii

Engelsowi[43]. Jacob odwiedził ziemie polskie w szczególnym momencie historycznym; nigdy wcześniej i nigdy później w czasie angielskiej rewolucji przemysłowej nie było większego kontrastu pomiędzy dynamicznie rozwijającą się gospodarką a stojącymi w miejscu zarobkami (a nawet, jak wielu wówczas sądziło, pogłębiającą się nędzą). Zarówno Jacob, jak i jego czytelnicy, mieli też świeżo w pamięci czasy rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich, kiedy gwałtowne skoki cen żywności powodowały, że robotnicy brytyjscy często zarabiali zbyt mało, aby nie przymierać głodem. Co kilka lat krajem wstrząsały fale buntów klasy pracującej; społeczeństwo angielskie, przynajmniej w opinii współczesnych, przypominało wulkan grożący wybuchem. Właśnie z takiej Anglii – opisywanej przez Dickensa, Gaskella i Engelsa – przyjechał do Królestwa Polskiego Jacob. I tu uderzyła go nędza i zacofanie.

Jacob zauważył także, że polscy chłopi pracują dużo mniej wydajnie od angielskich robotników rolnych. Anglik przypisywał to lenistwo nie tyle wrodzonym cechom polskich chłopów, ale „systemowi obowiązkowej pracy”, który sprawia, że nie pracują dla siebie.

Pracują w najbardziej niedbały i ospały sposób, jak to tylko możliwe. Żaden zarządca dużej posiadłości nie może mieć stale każdego pracownika na oku; a kiedy [pracownik] nie ma korzyści ze starannej pracy, będzie ją wykonywał w sposób bardzo niedoskonały. Uderzyło mnie, jak bardzo źle są wykonywane wszystkie przedsięwzięcia rolne: orka jest bardzo płytkie i nieregularna […] w ten sposób pole pozostaje pełne chwastów każdego rodzaju. Zaobserwowałem także ten sam brak uwagi podczas młócki; wydaje mi się, że znacznie większa część ziarna pozostała w kłosach, niż gdyby przeszło ono pod angielskim cepem.

W tym krótkim opisie wsi polskiej zawierają się wszystkie elementy, które można odnaleźć w różnych obrazach zacofania czy cywilizacyjnego zapóźnienia. Mamy tu więc nieefektywny i anachroniczny porządek społeczny (w polskim przypadku faktycznie ciągle feudalny system pracy przymusowej); społeczeństwo wiejskie i rolnicze, a nie miejskie i przemysłowe, podzielone na sztywne i nieprzenikalne klasy; niską wydajność pracy, zacofaną technologię, nieproporcjonalny podział dochodu i stagnację gospodarczą; wreszcie – niski poziom formalnej edukacji, konsumpcji i kultury materialnej, tak niski, że brud, ciemnota i nędza budzą aż „odrazę” i „obrzydzenie” obserwatora wywodzącego się z cywilizacyjnego centrum. Jacob był zazwyczaj obserwatorem beznamiętnym – jak tylko beznamiętny może być autor grubej księgi o cenach zboża i kosztach jego transportu. Mimo to nie mógł powstrzymać obrzydzenia. Było silniejsze od niego – chociaż był inteligentnym podróżnikiem i doskonale zdawał sobie sprawę, że ludzie, których opisuje, nie są winni swojej nędzy.

W opisie dystansu cywilizacyjnego pomiędzy centrum a peryferiami zawiera się tak wiele historycznych, społecznych i gospodarczych wymiarów, że trudno ująć je w jednej definicji. Wybitny historyk Eric Hobsbawm powiedział niegdyś, że rzecz sprowadza się do próby odpowiedzi na pytanie: „dlaczego Szwajcaria jest bogatsza od Albanii?”[44]. Pytanie jest tylko pozornie nieracjonalne: oba kraje są podobne – małe, górzyste, pozbawione surowców naturalnych i dobrych gleb; oba także przez stulecia były bardzo biedne, broniły zażarcie swojej niezależności i żywiły się wysyłając młodych ludzi do służby w najemnych armiach. (Szwajcaria nie ma nawet dostępu do morza!) Odpowiedź na to pytanie wymaga przytoczenia wielu powodów – historycznych, religijnych, gospodarczych; długiej i skomplikowanej opowieści o ewolucji obu krajów, która nie da się streścić w jednym zdaniu ani zawrzeć w jednym zestawieniu liczb.

Mimo to nie sposób mówić o ideach przyspieszonego rozwoju bez próby opisania zacofania. Jak duży był cywilizacyjny dystans pomiędzy centrum cywilizacji a krajami peryferyjnymi i zacofanymi? Jak go mierzyć? Jak się kształtował w dziejach?

Statystyki nie dostarczają na to pytanie odpowiedzi. Sięgają niezbyt głęboko w przeszłość – najczęściej do XIX wieku – a poza tym często nie można im ufać. Nie ufali im zresztą współcześni. Jerzy Jedlicki przytacza opinię Dyrektora Głównego Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych Królestwa Polskiego (a więc wysokiego urzędnika, który miał wyobrażenie, jak działa podległa mu administracja), który jeszcze w 1860 roku pisał, że na danych dostarczonych przez lokalne władze w ogóle polegać nie można. W odpowiedzi na pytanie innego urzędu, który miał wątpliwości, czy dane dostarczone mu przez lokalną administrację są prawdziwe, dygnitarz ów pisał: „Statystyka centralizacyjna czysto administracyjna dojdzie do rezultatów jakiej bądź ścisłości tylko tam, gdzie jest w związku z przychodem lub rozchodem grosza publicznego, to jest tam, gdzie jest ściśle kontrolowana i gdzie fałsz pociąga za sobą odpowiedzialność”[45]. Skoro tak myśleli współcześni, tym bardziej historyk nie powinien tych liczb cytować bez zastrzeżeń.

Pozostają więc metody pośrednie. Za pomocą wyrafinowanych metod statystycznych ekonomiści próbują oszacować poziom produktu krajowego brutto w różnych krajach, sięgając aż do początku naszej ery[46]. Dzięki badaniom archiwalnym można próbować ustalać, jak kształtowały się zarobki w różnych okresach i w różnych krajach: kiedy rosły, kiedy malały, i co za te pieniądze można było kupić – a to daje pewne wyobrażenie o poziomie życia. Można także opisywać poziom kultury materialnej: liczyć meble, łyżki, garnki i inne przedmioty wymienione w testamentach czy aktach sądowych. Można też badać, na podstawie prac na cmentarzach, przeciętny wzrost ludzi w różnych okresach historycznych – przyjmując, że jego zmiany odpowiadają w przybliżeniu zmianom w poziomie odżywiania i warunkach życia (chociaż i ta zależność nie jest jednoznaczna). Można też, badając testamenty, księgi parafialne i inne dokumenty, próbować ustalić przeciętną długość życia. Mimo to nadal niewiele jest w tej dziedzinie pewnych odpowiedzi. Wszystkie te sposoby są niedoskonałe, a różne metody wydają się prowadzić niekiedy do sprzecznych wniosków. Zebrane razem, dają jednak przybliżone wyobrażenie o przeszłości.

Wykres 1. Historia gospodarcza świata na jednym wykresie. Po 1800 roku dochód na osobę gwałtownie wzrósł w jednych krajach, w innych zmalał.

Źródło: G. Clark, Farewell to Alms, Princeton 2007, s. 2.

Co jest w nim pewnego? Że Malthus miał rację, kiedy opisywał logikę życia gospodarczego w wiekach przed rewolucją przemysłową (a w wielu krajach być może i dzisiaj). W wydanym po raz pierwszy w 1798 roku Prawie ludności pastor Thomas Robert Malthus przekonywał, że gospodarka ludzi rządzi się tymi samymi zasadami, co „naturalna gospodarka” wszystkich zwierząt; to samo – dostępność pożywienia – określa warunki życia zwierząt i ludzi[47]. Ludzie, tak jak zwierzęta, mnożą się, dopóki mają co jeść; wzrost produkcji żywności, twierdził Malthus, zawsze będzie prowadził do wzrostu liczby ludności. Dlatego napływ nowej siły roboczej spowoduje, że zarobki, zgodnie z prawem podaży i popytu, powrócą na granicę minimum egzystencji. Czasami może to potrwać – i przez pokolenie czy dwa ludzie mogą cieszyć się nieco większym dobrobytem. Jednak w świecie maltuzjańskim stały wzrost poziomu życia jest niemożliwy: postęp technologiczny przynosi tylko wzrost liczby ludności (zakładając, jak pisał Malthus, że „pasja pomiędzy płciami” jest stała i że liczba ludności zawsze rośnie szybciej niż produkcja żywności)[48].

Konsekwencje tej zasady prowadzą do interesujących paradoksów. Jak ujmuje to – może z pewną przesadą – historyk Gregory Clark, świat maltuzjański jest z dzisiejszego punktu widzenia postawiony na głowie: to, co dziś jest przeszkodą we wzroście dobrobytu, wtedy mu sprzyjało.

Przekleństwa dzisiejszych upadłych państw – wojna, przemoc, nierząd, złe zbiory, zła infrastruktura, złe warunki sanitarne – były przyjaciółmi ludzkości przed 1800 rokiem. Zmniejszały presję populacji, a więc zwiększały materialny poziom życia. Ukochane dziś przez Bank Światowy i ONZ pokój, stabilność, porządek, zdrowie publiczne i transfery socjalne – były wrogami dobrobytu[49]

W świecie maltuzjańskim – to drugi paradoks – także różnice społeczne miały inne znaczenie niż dziś. Efektywne podniesienie poziomu życia większości było niemożliwe na dłuższą metę. Dlatego niezależnie od tego, ile ziemi i bogactw skupili w swoim ręku władca i jego towarzysze, poziom życia ich poddanych zmieniał się w bardzo niewielkim zakresie: tylko ludzi w nim przybywało lub ubywało. Wzrost poziomu życia mas był zawsze chwilowy, a ogromna większość ludzkości zawsze żyła na granicy głodu. Biblijny opis wygnania z raju, w którym Bóg mówi Adamowi: „przeklęta niech będzie ziemia z twego powodu / w trudzie będziesz zdobywał od niej pożywienie dla siebie / po wszystkie dni twego życia / Cierń i oset będzie ci ona rodziła, / a przecież pokarmem twym są płody roli” (Rdz 3, 17-18) aż do bardzo niedawna był dobrą metaforą losu zwykłego człowieka: nie było od niego ucieczki.

Kluczem do wyrwania się z maltuzjańskiej pułapki był postęp technologiczny. Żeby realne dochody rosły, produkcja żywności musiała rosnąć szybciej od liczby ludzi. Przez wiele stuleci zmiana technologiczna jednak dokonywała się zbyt wolno. Jeżeli przyjąć, że liczba ludności rosła w tempie równym rozwojowi technologii (zgodnie z logiką maltuzjańskiego świata), to okaże się, że wzrost wydajności produkcji od 1000 do 1820 roku nie przekraczał średnio 0,05 procenta rocznie – czyli sięgał zaledwie jednej trzydziestej dzisiejszego poziomu[50] Różnice w produktywności związane choćby z kulturą pracy – na przykład takie, jakie opisał Jacob, porównując polskich chłopów z angielskimi robotnikami rolnymi – były zapewne realne, chociaż niewymierne (zwłaszcza dla dzisiejszego historyka). W niewielkim jednak stopniu przekładały się na różnice w poziomie życia. Jeśli na przykład w XVII wieku wydajność pracy nad Wisłą była niższa niż nad Tamizą, w praktyce oznaczało to tylko tyle, że ziemie polskie były znacznie mniej gęsto zaludnione niż Anglia[51]. Fakt, że Jacoba tak silnie poruszyło to, co zobaczył, wskazywał, że przyjechał już z kraju zaawansowanego na drodze przemysłowej rewolucji, w którym realne zarobki – chociaż nadal głodowe z dzisiejszego punktu widzenia – były już wyraźnie wyższe[52]. Wkrótce zaczęły rosnąć w tempie nigdy wcześniej niewyobrażalnym[53].

Chociaż o stałym wzroście dobrobytu w świecie maltuzjańskim nie było mowy, różnice w poziomie życia w różnych krajach i epokach mogły być znaczne. Specjaliści tłumaczą je kulturowo narzuconymi ograniczeniami płodności – na przykład późniejszym wiekiem zawierania małżeństw w północnej Europie niż w południowej albo dzieciobójstwem w Chinach (zgodnie z uniwersalną zasadą: im mniej ludzi, tym większy dobrobyt). Istniały także różnice w kulturze życia codziennego, które z trudem można dopasować do maltuzjańskich reguł. Rzymianie na przykład produkowali na masową skalę bardzo wiele tanich dóbr codziennego użytku, a rozwinięta sieć handlowa powodowała, że były dostępne także dla ubogich w wielu zakątkach imperium[54]. Badanie rzymskich garnków może wydawać się niezbyt inspirującym zajęciem, ale mówi bardzo wiele o stylu życia ich użytkowników. W miejscach wykopalisk z czasów rzymskich można znaleźć w wielkiej obfitości funkcjonalne naczynia kuchenne, używane do przygotowywania jedzenia; wytworne nakrycia stołowe, żeby je pokazać i konsumować; i amfory, duże naczynia używane w basenie Morza Śródziemnego do transportu i przechowywania wina czy oliwy. Wybitny współczesny archeolog Bryan Ward-Perkins opisuje je tak:

Trzy cechy rzymskiej ceramiki są godne uwagi, i nie można ich napotkać ponownie przez wiele stuleci na Zachodzie: jej doskonała jakość i daleko posunięta standaryzacja; ogromne ilości, w których była produkowana; jej ogromne rozprzestrzenienie, nie tylko geograficzne (czasami były transportowane przez setki mil), ale także społeczne (a więc używali ich nie tylko bogaci, ale i biedni). W rejonach rzymskiego świata, które znam najlepiej, centralnych i północnych Włoszech, po końcu rzymskiego świata ten poziom wyrafinowania powrócił być może w XIV wieku, jakieś 800 lat później. […] Kiedy ludziom dziś pokazuje się bardzo zwyczajny rzymski garnek […] często komentują, jak „nowocześnie” wygląda […] i często trzeba ich przekonywać o jego prawdziwym wieku[55]

Ten zorganizowany świat produkcji masowej zniknął wraz z inwazją barbarzyńców; poczynając od V wieku urządzenia wykorzystywane w życiu codziennym w Europie stają się coraz bardziej prymitywne, a świadectwa dostarczane przez archeologów dowodzą stopniowego zamierania sieci handlowych z czasów starożytnych. Wymownych dowodów dostarcza Monte Testaccio w Rzymie, pięćdziesięciometrowa góra usypana ze skorup amfor z II i III wieku naszej ery. Według szacunków archeologów, spoczywa ich tam 53 miliony; są to pozostałości po imporcie do stolicy imperium 6 miliardów litrów oliwy. Taki import istniał także w VI-VII wieku, ale był minimalny. „To było społeczeństwo pod wieloma względami podobne do naszego – pisze o starożytnym Rzymie archeolog Bryan Ward-Perkins – Transportowało dobra na ogromną skalę, produkowało na nie wysokiej jakości opakowania, które od czasu do czasu nawet wyrzucało po dostawie”[56]. Również badania arktycznego lodu odnotowały wysoki poziom zanieczyszczenia powietrza śladami wytopu ołowiu i miedzi w czasach rzymskich, który bezpośrednio po upadku imperium opadł do poziomu notowanego w czasach prehistorycznych. Na podobną do rzymskiej skalę metale te zaczęto produkować dopiero w XVI-XVII wieku[57].

Mimo rozwiniętej organizacji produkcji i handlu oraz masowej produkcji dóbr codziennego użytku społeczeństwo rzymskie nadal działało zgodnie z regułami gospodarki maltuzjańskiej[58]. Historyczne szacunki dochodu na głowę mieszkańca pokazują wprawdzie pewien spadek pomiędzy końcem Imperium a późnym średniowieczem, co wiązało się z rozpadem imperialnego systemu gospodarczego i obniżeniem wydajności pracy[59]. Jeszcze bardziej drastycznie zmniejszyła się jednak liczba mieszkańców: w porównaniu ze starożytnym Rzymem wczesnośredniowieczna Europa była kontynentem nie tylko wiejskim, ale i pustym. Skoro spadła wydajność produkcji, musiała także zmniejszyć się gęstość zaludnienia.

Paradoksy gospodarki maltuzjańskiej powodują, że dziś historycy mogą pisać z powagą o tym, jak wielkim dobrodziejstwem była dla Europy czarna śmierć – epidemia dżumy, która w latach 1346-1347 zabiła, według różnych szacunków, od jednej trzeciej do połowy mieszkańców Zachodu[60]. Rezultatem ubytku ludności był szybki wzrost płac i poziomu życia – który trwał dopóty, dopóki liczba ludności nie wzrosła ponownie (w przypadku Anglii nastąpiło to dopiero około 1600 roku; liczba ludności spadła z 6 do niecałych 3 milionów w XV wieku i sięgnęła 7 milionów w czasach królowej Elżbiety)[61]. Kiedy jedni ginęli z powodu wojny czy zarazy, dochody pozostałych wzrastały, bo w praktyce oznaczało to, że produkcja rolna przypadająca na jednego mieszkańca była większa – a tylko to naprawdę znaczyło w gospodarce, w której ponad 90 procent ludzi mieszkało na wsi, a 70 procent bezpośrednio utrzymywało się z pracy na roli.

Niektórzy historycy – tacy jak Nico Voigtländer – sądzą nawet, że zaraza dała pierwszy impuls do akumulacji kapitału. Skoro zmniejszyła się liczba ludzi, którzy mogli pracować na roli, trzeba było pomyśleć, jak lepiej wykorzystać tych, którzy byli do dyspozycji, na przykład inwestując w lepsze technologie rolne – kapitał musiał zastąpić pracę, której brakowało. Stąd tylko krok do poglądu, że klęska dżumy byłaby jedną z praprzyczyn rewolucji przemysłowej, która nastąpiła najpierw właśnie na obszarach dotkniętych najbardziej przez epidemię czterysta lat wcześniej[62]. Nawet skok dochodów wywołany czarną śmiercią wygląda dziś na wykresie jak drobne drgnięcie sejsmografu w porównaniu z tym, które przyniosła rewolucja przemysłowa.

Malthus ma nadal coś do powiedzenia o współczesnym świecie. Jak oszacowali współcześni ekonomiści, najbiedniejsze kraje świata – mimo pomocy międzynarodowej, taniego transportu pozwalającego dostarczyć żywność w dowolne miejsce na ziemi, gigantycznych nadwyżek żywności w krajach bogatych – nadal nie mogą wyzwolić się z zamkniętego kręgu, który opisać[63].

Prawdopodobnie około 1640 roku w jednym miejscu na Ziemi – w Anglii – reguły opisane przez Malthusa zaczęły przestawać obowiązywać[64]. Przełom dokonywał się powoli. Do 1800 roku liczba ludności wzrasta z 6-7 do 10 milionów, a poziom życia nie spada, tylko rośnie (ale bardzo nieznacznie: przeciętne dochody wzrastają o 0,2 procenta rocznie, czyli 10 procent na pokolenie). U progu XIX wieku dochody klasy pracującej w Anglii są dwukrotnie wyższe niż w 1250 roku i trzykrotnie wyższe niż w 1600 roku, ale tylko niewiele wyższe niż w dekadach po czarnej śmierci.

2. BOGACTWO I NĘDZA W PRZESZŁOŚCI

W gazecie „Amsterdamsche Courant” 20 kwietnia 1697 roku ukazała się reklama nowego gadżetu. Zak-aardebol, czyli kieszonkowy globus, jak reklamowali producenci, kartografowie Abraham van Ceulen i Gerrit Drogenham, był „bardzo stosowny dla wszystkich wielbicieli astronomii i innych nauk, jak również dla wszystkich tych, którzy zwykle noszą ze sobą zegarek kieszonkowy”. Globus miał pięć centymetrów średnicy i był sprzedawany w ozdobnym skórzanym pokrowcu, w środku którego ze smakiem i w nowoczesny sposób wymalowano niebo z konstelacjami gwiazd – było to, jak twierdzi współczesny historyk, jedno z najwcześniejszych geocentrycznych przedstawień przestrzeni niebieskiej[65].

Producenci nie bez powodu szukali klientów wśród wielbicieli zegarków kieszonkowych (a więc wielbicieli gadżetów: podobnie jak ich globus, zegarki były wówczas techniczną nowinką). Wskazujący położenie właściciela w przestrzeni miniglobus w zamyśle producentów miał uzupełniać zegarek wskazujący czas. Nie przyjął się, być może dlatego, że – w odróżnieniu od bardzo praktycznego zegarka – pozostawał drogą zabawką. (Wiadomo, że kupił go bawiący wówczas w Holandii car Piotr Wielki, ale on nie musiał bardzo liczyć się z pieniędzmi.) Pod koniec XVIII wieku europejscy zegarmistrze produkowali 400 tysięcy zegarków kieszonkowych rocznie. Chociaż w miarę doskonalenia metod produkcji taniały, cały czas pozostawały z dzisiejszego punktu widzenia drogie: kosztowały równowartość kilku tygodni pracy rzemieślnika, a służyły właścicielowi – według różnych szacunków – przeciętnie od czterech do dwunastu lat, a więc niezbyt długo. Mimo to kupowano je chętnie. W 1780 roku miało je 70 procent paryskich służących i co trzeci spośród robotników, handlarzy czy drobnych rzemieślników. Zegarki kupowało w dobrych czasach wiele rodzin, które nie miały co do garnka włożyć, kiedy nadchodziła drożyzna.

Historia zak-aardebol i zegarków kieszonkowych pokazuje, jak trudne jest porównywanie poziomu życia w przeszłości ze współczesnym. Ekonomiści mogą szacować dochody per capita i pisać, że PKB na głowę mieszkańca we współczesnej Afryce jest niższy niż w Europie Zachodniej w 1820 roku albo w Anglii w 1700 roku, ale poznawcza wartość takiego zestawienia jest niewielka: zarówno struktura wydatków, jak i towary, które można kupić za te pieniądze, za bardzo się różnią[66].

To oczywistość, ale warto ją przypomnieć z dwóch względów. Po pierwsze, łatwo zapomnieć o dystansie, jaki dzieli nas od przeszłości, nawet bardzo bliskiej. Po drugie, także dziś porównywanie poziomu życia pomiędzy najbiedniejszymi i najbogatszymi krajami jest trudne z bardzo podobnego powodu. Różna struktura cen i towarów – czy to pomiędzy przeszłością i współczesnością, czy pomiędzy krajami rozwiniętymi i rozwijającymi się – sprawia, że proste zestawienia dochodów są mylące. Wynajęcie służącego kosztuje kilkadziesiąt dolarów miesięcznie w Nairobi, kilkaset w Rio de Janeiro, a kilka tysięcy w Londynie. Różnica ta pogłębiła się w czasach rewolucji przemysłowej. Od czasu rewolucji przemysłowej ta różnica pomiędzy bogatymi krajami przemysłowymi i najbiedniejszymi państwami Afryki czy Azji zwiększa się: niektóre dobra – na przykład wykwalifikowana opieka medyczna – są tam bardzo drogie lub niedostępne, inne – zwłaszcza usługi niewymagające kwalifikacji, na przykład praca sprzątacza – tanie. Dzisiejsi Afrykanie czy Azjaci nie żyją oczywiście w średniowiecznych warunkach: w 2009 roku co drugi Nigeryjczyk miał telefon komórkowy, chociaż jego dochód szacowany w dolarach był wyraźnie niższy niż Brytyjczyka dwieście lat temu. Różnicy w poziomie życia pomiędzy dzisiejszym Lagos i Londynem nie można jednak łatwo przeliczyć na pieniądze – podobnie jak różnicy pomiędzy Warszawą czasów Gomułki a Paryżem czasów Pompidou.

Znaczną część tej różnicy można sprowadzić do technologii. Oto mieszkanie warszawskiego inteligenta przed dwustu laty według relacji ówczesnego pamiętnikarza:

Zajmował mały, chociaż główny lokal z gankiem od ulicy. Wchodziło się wprost z sieni do dużego pokoju, który był zarazem salą jadalną do przyjęcia gości, biblioteką i sypialnią, bo w otwartej niszy stało łóżko jego wąskie, twardo zasłane, a nad nim, pod obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej, wisiała karabela w jaszczur oprawna. Główną ścianę i boczne zajmowały wysokie ściany pełne książek.[67]

Czego właściciel nie miał? Telefonu, samochodu, światła elektrycznego, centralnego ogrzewania, klimatyzacji, kuchni gazowej, pralki, lodówki, zmywarki, łazienki z gorącą wodą i ubikacji – nie mówiąc już o komputerze, dostępie do Internetu, telefonie komórkowym, telewizorze i elektronicznym sprzęcie grającym. Tę listę można jeszcze łatwo wydłużyć. Wiele współczesnych wygód nie było dostępnych za żadne pieniądze, na inne – na przykład na muzykę na zawołanie w domu – stać było tylko nielicznych (cesarz Austrii miał prywatną operę)[68]. W czasach, w których zrobienie prania pochłaniało dzień męczącej pracy, utrzymanie względnego komfortu wymagało ciężkiego, całodziennego wysiłku służby. Poziom medycyny był nieporównywalny.

Kłopoty sprawia także porównanie zmian stylu życia bogatych i biednych w przeszłości, i to nie tylko z braku danych. Choć wiemy, że przeciętny robotnik aż do połowy XIX wieku wydawał 80 procent dochodów na jedzenie – mniej więcej tyle samo, co w średniowieczu – styl konsumpcji ludzi nawet niewiele zamożniejszych ulegał znacznie większym zmianom. Współczesne badania pokazują powolny, ale systematyczny, wzrost gospodarczy w Europie w dwóch stuleciach poprzedzających rewolucję przemysłową: w Europie Zachodniej odsetek ludności mieszkającej w miastach wzrósł z 5,6 procent w 1500 roku do 10 procent w 1800 roku[69].

Od początku czasów nowożytnych w zamożniejszych domach spożywano coraz więcej egzotycznych przypraw, kawy czy herbaty. Już od XVII wieku na zachodzie Europy nawet w ubogich domach szybko rośnie liczba przedmiotów codziennego użytku. Według badań prowadzonych na testamentach i aktach sądowych w jednej z wiejskich prowincji w Holandii w latach 1630-1670 przeciętne gospodarstwo miało 241 przedmiotów w 47 kategoriach; przeciętna dla lat 1700-1795 wynosiła już 538 przedmiotów, które podzielono na 71 kategorii[70]. To wymowne świadectwo rewolucji konsumpcyjnej. Podobne wyniki dały badania prowadzone w Anglii i we Francji. Tam także przybywało przede wszystkim dóbr importowanych i luksusowych: zdobionych mebli – sekretarzy, komód, biurek, modnych sof i krzeseł – luksusowej zastawy stołowej (często z chińskiej porcelany), zegarów, obrazów, zasłon, oraz, oczywiście, przyborów do picia kawy i herbaty. Pod koniec XVIII wieku wszystkie te przedmioty znajdowały się w 80 procentach holenderskich domów, chociaż według szacunków ekonomistów w tym samym stuleciu przeciętne zarobki w Holandii albo malały, albo utrzymywały się na tym samym poziomie. (Oto kolejne świadectwo, że statystyki dochodów nie mówią wszystkiego.)

Jeszcze w inny sposób historię wychodzenia z maltuzjańskiej pułapki prezentują badania wzrostu Europejczyków na przestrzeni stuleci. Średni poziom wzrostu wiąże się z jakością odżywiania, a zarazem ze skalą nierówności społecznych: w uproszczeniu można przyjąć, że im większa rozpiętość w poziomie życia pomiędzy bogatymi i biednymi, tym większe różnice we wzroście ludzi z tego samego kraju i czasu[71]. Przeciętny mieszkaniec Imperium Rzymskiego mierzył około 169-170 cm wzrostu. Barbarzyńcy, którzy osiedlali się na dawnych ziemiach rzymskich w V-VI wieku byli wyraźnie wyżsi, co specjaliści przypisują bogatszemu w białko odżywianiu i temu, że barbarzyńcy

nie mieszkali w niezdrowych miastach – a być może także pewnym różnicom genetycznym i mniejszym różnicom społecznym w obrębie plemion germańskich. Także ta informacja nie mówi jednak wszystkiego o poziomie życia: „Barbarzyńca z północy żyjący w VI wieku był wysoki i z pewnością żył stosunkowo długo, ale gdyby miał upodobanie do rozrywek i dóbr konsumpcyjnych, prawdopodobnie wolałby żyć w Rzymie w II wieku naszej ery” – piszą autorzy jednego z ostatnich badań. Osiadli na dawnych terenach rzymskich Germanie już w VII wieku byli niżsi od Rzymian[72] – nawet od tych, którzy urodzili się w czasach zapaści imperium.

Pomiędzy 1000 a 1800 rokiem – jeśli sądzić po przeciętnym wzroście Europejczyków – jakość ich pożywienia zmieniała się niewiele, nawet jeśli styl życia i dostępność dóbr konsumpcyjnych różniły się znacznie. Zgodnie z regułami maltuzjańskiej ekonomii, im większa była gęstość zaludnienia, tym gorsze odżywianie, a co za tym idzie, niższy średni wzrost; te wahania są widoczne, nie są jednak duże. Dane pokazują za to wyraźne zróżnicowanie jakości odżywiania w czasach nowożytnych:

o ile niemal wszyscy zbadani Rzymianie byli tego samego wzrostu (co wydaje się zaprzeczać poglądowi o ogromnych różnicach społecznych w Rzymie), o tyle różnica wzrostu wśród mężczyzn w czasach nowożytnych sięgała już 6 cm, co zgodnie z opinią specjalistów, odzwierciedlało narastające dystanse społeczne i postępującą urbanizację, bo warunki sanitarne i przeciętna jakość odżywiania w miastach były fatalne[73]. Robotnicy żyjący w brytyjskich centrach przemysłowych zaczęli stawać się coraz wyżsi dopiero w drugiej połowie XIX wieku, kiedy rewolucja przemysłowa miała już przynajmniej osiemdziesięcioletnią historię[74].

Spadek poziomu życia towarzyszył także ekspansji gospodarczej na drugim końcu kontynentu, w Rosji, chociaż z innych powodów. Nowe badania przeprowadzone na spisach rosyjskich rekrutów z XVIII wieku pokazują tu działanie innego, ale również interesującego mechanizmu: w Rosji w XVIII wieku – okresie bezprecedensowego wzrostu gospodarczego i potęgi militarnej – wzrost przeciętnego dwudziestolatka obniżył się o 5 cm. Gospodarka się rozwijała, ale całą korzyść ze zwiększonej produktywności przejmowało państwo; budowanie imperium wymagało podwyższenia podatków i obniżenia poziomu życia zwykłych ludzi. Pod tym względem Stalin miał się okazać spadkobiercą rosyjskiej tradycji: w XVIII wieku najniższe były pokolenia rekrutów urodzonych w czasach Piotra Wielkiego i Katarzyny Wielkiej[75].

W narracji o ideach rozwoju przyspieszonego po 1943 roku to odległe historyczne tło jest ważne z dwóch względów. Po pierwsze – pokazuje, że zależność pomiędzy wzrostem gospodarczym i rozwojem produkcji a wzrostem poziomu życia bynajmniej nie jest wprost proporcjonalna: w przeszłości można znaleźć wiele przykładów krajów, w których wzrost gospodarczy połączony był ze spadkiem przeciętnego poziomu życia. Po drugie – wydaje się pokazywać, że droga od zacofania do rozwoju (względnie od społeczeństwa „tradycyjnego” do „nowoczesnego”) prowadzi przez krew, pot i łzy. Wiedziano o tym doskonale na długo przed Marksem i zdawali sobie z tego także sprawę autorzy koncepcji rozwoju przyspieszonego pisanych po II wojnie światowej, chociaż nie dysponowali tak dokładnymi badaniami historycznymi, jakie są dostępne dzisiaj[76]. Powszechnie czytano wówczas opublikowany w 1955 roku sławny artykuł późniejszego noblisty Simona Kuznetsa, pioniera badań nad dochodem narodowym, który pokazywał zwiększenie nierówności w zarobkach w pierwszej fazie industrializacji[77]. Ta obserwacja miała też konsekwencje polityczne.

Łatwiej było usprawiedliwić spadek poziomu życia w czasach planowej, kierowanej przez państwo industrializacji. Skoro nawet Anglia musiała przejść przez czyściec robotniczej nędzy, kiedy budowała wielki przemysł i burżuazyjny dobrobyt, to być może mamy tu do czynienia z ogólną prawidłowością rozwoju gospodarczego? Inaczej po prostu się nie da. To ważny argument, który – jak zobaczymy – powraca w różnych formach do dzisiaj, dostarczając uzasadnienia dla rosnących różnic społecznych w Chinach i innych szybko rozwijających się krajach „świata B”.

Czyściec, przez który przeszła Anglia, współczesnym przypominał raczej piekło – otchłań bez drogi wyjścia. Przez wiele dziesięcioleci, aż do połowy XIX wieku, płace robotników w miastach brytyjskich rosły minimalnie, a płace robotników rolnych spadaj[78]. Najlepiej zarabiali robotnicy w najnowocześniejszych branżach przemysłowych – na przykład pracownicy niektórych zakładów tekstylnych – ale i oni musieli się pogodzić z drastycznym spadkiem poziomu życia spowodowanym przez przeprowadzkę ze wsi do miasta. Śmiertelność w miastach była niesłychanie wysoka: w okresach epidemii – które powracały regularnie co kilka lat – takie choroby jak tyfus i cholera powodowały prawie połowę zgonów. W Londynie nawet w tych latach, w których nie było zarazy, przynajmniej jedną trzecią zgonów powodowała gruźlica. Urodzone w latach czterdziestych XIX wieku w Liverpoolu niemowlę rodziców z klasy wyższej i średniej – biznesmena, prawnika czy lekarza – miało przed sobą 35 lat życia; drobnego kupca czy sklepikarza – 22 lata; a mechanika, służącego czy robotnika tylko 15 lat, co odpowiadało bardzo wysokiej śmiertelności nie tylko w dzieciństwie, ale na każdym etapie życia. (W Liverpoolu większość z nich mieszkała w piwnicach. W latach trzydziestych do kilku takich piwnic wdarła się, cytując ówczesnego dziennikarza, „płynna materia z ubikacji sądowych”, żłobiąc rów głębokości metra pod łóżkiem jednej z rodzin; odnotowano to bez zdziwienia.) Oprócz opisów współczesnych, szereg danych potwierdza fatalne warunki życia w ówczesnych miastach: na przykład średni wzrost rekrutów brytyjskich urodzonych w tym czasie był niższy o 5 cm od pokolenia wcześniejszego i późniejszego (zaczęli stawać się wyżsi dopiero po 1870 roku).

W oczach obserwatorów wielkie miasta przemysłowe Anglii z pierwszej połowy XIX wieku były chaotycznym labiryntem domów publicznych, sklepów z dżinem, piwiarni, kryjówek złodziei, brudnych podwórek, wspólnych łazienek, kałuży, stosów śmieci, tanich, zatłoczonych domów robotniczych z czerwonej cegły i źle oświetlonych, niebezpiecznych ulic, na których można było spotkać dzikie psy, szczury i – najgroźniejsze dla przechodnia – bandy bezdomnych dzieci. Miasta były pełne hałasu, śmierdzące, brudne, zadymione, pełne much i kurzu latem, a błota jesienią i na wiosnę; od pcheł i wszy nie sposób było się uchronić. Nawet cmentarze były przepełnione: kościół anglikański zablokował plany budowy dużych komunalnych cmentarzy pod miastem, bo zarabiał na pochówkach[79]. Przestępczość biła rekordy, a policja była widoczna właściwie tylko w stolicy. Współcześni załamywali ręce nad rozwiązłością seksualną i alkoholizmem klasy pracującej. Kiedy w 1830 roku brytyjski parlament zniósł pozwolenia na handel piwem – w nadziei, że ograniczy to spożycie whisky i mocniejszych alkoholi – w ciągu pół roku w miastach przybyło 24 tysiące tawern i piwiarni. Bunty i rozruchy były na porządku dziennym, a porządek społeczny wydawał się zawsze kruchy[80]. Konflikt pomiędzy biednymi i bogatymi był brutalny, a wśród klas posiadających nie brakowało poglądu, że bieda motywuje do pracy i przedsiębiorczości, a więc ma dobroczynny wpływ moralny na robotników[81]. Praca dzieci zaczęła budzić moralne protesty późno – jeszcze pod koniec XVIII wieku wielu oświeconych autorów uznawało, że dzieci powinny pracować[82]. Według najnowszych badań jest bardzo prawdopodobne, że więcej dzieci pracowało w czasie rewolucji przemysłowej niż we wcześniejszym i późniejszym okresie[83].

Peter Gaskell, autor jednej z najgłośniejszych opublikowanych wtedy książek o położeniu pracujących ubogich, porównywał wygląd robotników fabrycznych z tym, jak wyglądali ich rodzice: „rumiani i zdrowi” robotnicy rolni. Przepaść dzielącą wyidealizowane wesołe życie wiejskie od wegetacji w mrocznych fabrykach widać było gołym okiem. Powszechnie tęskniono za rzekomą wiejską idyllą, która została utracona[84]. „Każdy człowiek, który stał o dwunastej w południe w wąskim przejściu, przez które wychodzą robotnicy z wielkich fabryk tekstylnych – pisał Gaskell – musi przyznać, że brzydszej grupy mężczyzn i kobiet, chłopców i dziewcząt […] nie dałoby się zebrać”. Rozwodził się nad ich rzadkimi włosami, niską i wątłą posturą, bladą i niezdrową cerą, a nawet powszechnym platfusem i chwiejnym krokiem; w niepewnym i niedbałym chodzie dostrzegał nerwowość i poczucie odrzucenia[85]. W złych warunkach życia widział źródło powszechnego, jak pisał, pijaństwa i rozwiązłości, na domiar złego pozbawionej wstydu: w zatłoczonych domach na widoku robiono „rzeczy, które nawet dzicy robią w samotności”. Pełen wulgaryzmów język, którym rozmawiały rodziny robotnicze, budził w nim grozę. Postęp, oglądany z bliska, nie wyglądał zachęcająco – a w każdym razie było jasne, że jego społeczna cena jest bardzo wysoka.

Nawet jeśli industrializacja w długiej perspektywie była korzystna także dla robotników – pisze historyk Boyd Hilton – to na początku była demograficzną i społeczną katastrofą[86]. Maszyny były drogie, więc musiały mieć jak najmniej przestojów, żeby na siebie zarobić. W wielu branżach fabryki pracowały od szóstej rano do ósmej wieczorem, przez sześć dni w tygodniu, z krótkimi przerwami na jedzenie. Regulowany dzwonkami fabrycznymi i odmierzany zegarem rytm pracy był zupełnie inny od regulowanego przez przyrodę rytmu prac polowych; przestawienie się nie było łatwe[87].

Im bardziej zaawansowana była technologia, tym bardziej oburzający wydawał się wielu obserwatorom kontrast pomiędzy technicznymi możliwościami społeczeństwa przemysłowego a nędzą, która uparcie nie chciała zniknąć ze społecznego życia. Gaskell pisał o robotnikach:

Kiedy mamy w pamięci, że klasa, która stoi tak nisko w swoich instynktach społecznych, zwyczajach domowych i inteligencji, żyje w XIX wieku, w kraju, który od dawna był wolny od obcej agresji, w środku narodu sławnego z uprawianych w nim sztuk i nauk, czczonego za swoją dobrotliwość i za nieprzerwane wysiłki, aby rozszerzyć błogosławieństwa religii i moralnego oświecenia na cały zamieszkały glob, sławionego za to, jak powszechna jest w nim edukacja, za jego prawa polityczne, instytucje charytatywne, liczbę duchownych, bogactwo i splendor jego kościoła – degradacja [tej klasy] staje się tym bardziej godna odnotowania[88].

Ten głos moralnego oburzenia także należy tu odnotować, choć dotyczy spraw wewnętrznych Zachodu – które nie są przedmiotem tej książki[89]. Identyczny argument powracał jednak w XX wieku (i powraca do dziś) w dyskusjach nad rozwojem krajów opóźnionych czy w najnowszych debatach nad pomocą rozwojową. W nowoczesnej wersji głosi on, że jest moralnym skandalem – czymś nie do zaakceptowania przez żadnego wrażliwego człowieka – sytuacja, w której tylko niewielka część świata cieszy się bogactwem do niedawna niewyobrażalnym i technologią, o której nie można było do niedawna nawet śnić.

W czasach rewolucji przemysłowej nędza przestała być bolesną oczywistością, z którą wypada się pogodzić, bo nie istnieją techniczne możliwości, żeby choćby jej najbardziej drastyczne objawy usunąć z życia społecznego. Stała się – najpierw na Zachodzie, a po 1945 roku na całym świecie – chorobą, moralnym i politycznym problemem. Polityczny problem domagał się zaś politycznych rozwiązań[90].

3. IMPERIUM I JEGO KOLONIE

Historia rewolucji przemysłowej w Anglii jest ważna dla tych rozważań jeszcze z jednego powodu. Być może w swoim cywilizacyjnym sukcesie – bo, mimo koszmarów Manchesteru i Liverpoolu, wyrwanie się z maltuzjańskiej „wiecznej walki o dach nad głową i strawę”[91] było cywilizacyjnym sukcesem – Anglia była tylko pierwsza na drodze rozwoju, a jej śladem w naturalny sposób podążają wszystkie społeczeństwa. W takiej sytuacji najlepsze, co może zrobić dobry rząd ubogiego kraju, to pójść za radą Adama Smitha: stworzyć stabilne, bezstronne instytucje, i ze spokojem wypatrywać nieuchronnego postępu cywilizacji. Ten na pewno nadejdzie.

Jeżeli jednak uznać, że przemiana Anglii była z jakichkolwiek względów wyjątkowa, rząd kraju ze „świata B”, który marzy o modernizacji i dobrobycie, ma znacznie szersze pole do działania. Taki rząd ma wtedy przed sobą dwie drogi, a każda z nich wymaga zastosowania kosztownej inżynierii społecznej na wielką skalę. Albo powinien odtworzyć – w lokalnych warunkach, przynajmniej częściowo – sytuację sprzyjającą ekonomicznemu startowi w nowoczesność, wzorując się na krajach, którym się powiodło; albo powinien wziąć sprawę modernizacji i industrializacji w swoje ręce, traktując sukces Anglii co najwyżej jako inspirację (bądź historyczną ciekawostkę, bo świat się zmienił, a historia się nie powtarza). Wybór stanowiska w tej sprawie pokrywa się zazwyczaj z odpowiedzią na fundamentalne dla opowieści o teoriach rozwoju przyspieszonego pytanie: czy możliwe jest samorzutne wyjście z zacofania?

Sam przegląd literatury o genezie brytyjskiej rewolucji przemysłowej byłby dłuższy od tej książki; nie o nią zresztą w pierwszym rzędzie tutaj chodzi. Warto odnotować jednak podstawowe punkty sporu – tak, jak wygląda on dzisiaj – bo próby „skoku w nowoczesność” podejmowane w Trzecim Świecie nie będą zrozumiałe bez tego historycznego kontekstu.

Podręcznikowa narracja o początkach przemysłu w Anglii zaczyna się w XVII wieku, kiedy szybko bogacące się mieszczaństwo i związana z nim interesami arystokracja stały się na tyle silne, aby pokonać władcę na polu bitwy[92]. W czasie wojny domowej lat czterdziestych i rewolucji z 1688 roku doszło do zmiany instytucji politycznych – monarchia została pozbawiona znacznej części władzy na rzecz parlamentu. Zwycięzcy przeprowadzili korzystne dla siebie zmiany w instytucjach ekonomicznych – przede wszystkim wprowadzono silniejsze gwarancje praw własności zarówno dla właścicieli ziemi, jak i kapitału, które zachęciły ich do inwestycji. W XVIII wieku państwo angielskie gwarantowało (może nie idealnie, ale lepiej niż inne) egzekwowanie kontraktów, ład publiczny i porządek, nie nakładało wysokich podatków, inwestowało w infrastrukturę i usunęło bariery społeczne, które uniemożliwiały zdolnym jednostkom ze wszystkich klas sukces w biznesie i awans społeczny (co nie znaczy, że jednym nie było łatwiej, a innym trudniej). Rezultat był łatwy do przewidzenia: wzrost prywatnych inwestycji w budynki fabryczne i maszyny, a potem koleje i linie telegraficzne, w „kapitał ludzki” (czyli edukację) oraz rozwój technologii zwiększającej produktywność.

Punktem szczytowym wywołanej w ten sposób ekspansji była rewolucja przemysłowa. „Tak właśnie było” – podsumowuje tę opowieść jeden z najwybitniejszych współczesnych ekonomistów specjalizujących się w rozwoju gospodarczym, Daron Acemoglu[93]. Można różnie rozkładać akcenty w tej opowieści: ostatnio historycy skłonni są na przykład podkreślać rolę instytucji – zwłaszcza chroniących prawa własności i egzekwowanie kontraktów oraz osłaniających obywatela przed arbitralnością władzy. Wzrost gospodarczy, a zwłaszcza rewolucja przemysłowa, zauważają Daron Acemoglu i James Robinson w ostatnio wydanej książce, był sprzeczny z interesami elit w wielu krajach, i dlatego starały się one mu zapobiegać. Instytucje władzy mogą być albo „inkluzywne”, gdy włączają jak największą liczbę ludzi w proces podejmowania decyzji służących wzrostowi gospodarczemu (bo jest on w powszechnym interesie); albo „ekstrakcyjne”, gdy służą pozyskiwaniu zasobów przez wąskie elity, które nie są zainteresowane wzrostem, bo może on osłabić ich władzę. W tej perspektywie względna (na tle innych monarchii europejskich) inkluzywność instytucji angielskich miała decydujące znaczenie dla odniesionego przez nią sukcesu[94].

Inni historycy – tacy jak Charles I. Jones – podkreślają znaczenie instytucji chroniących wynalazców, zwłaszcza prawa patentowego, które gwarantowało im czerpanie dochodów ze swojej pracy[95]. Jeszcze inni piszą o roli rynku kapitałowego, który rozwinął się w XVIII wieku, najpierw w Amsterdamie, potem w Londynie, i pozwalał finansować inwestycje – pierwotnie handel i wojny, później także przemysł[96]. Wielu autorów doszukuje się korzeni brytyjskiego wzrostu jeszcze w średniowieczu – na przykład w słabszych w porównaniu z krajami kontynentalnymi barierach społecznych dzielących arystokrację od mieszczaństwa, które pospołu i zazwyczaj w zgodzie zarabiały na handlu zamorskim. Naukowy racjonalizm, rynki kapitałowe, prawo własności, idea wolności gospodarczej (wynaleziona w XVIII wieku), mniejsze niż na kontynencie bariery pomiędzy klasami: wszystko to mogło przełożyć się na brytyjski sukces[97]. Towarzyszyły im nowe wyobrażenia o źródłach bogactwa, naturze pieniądza i roli pieniądza: Zachód przestał myśleć o lichwie, a zaczął czcić kapitał[98]. Postęp technologiczny i inwestycje w edukację przyniosły szybki – na tle innych epok – wzrost produktywności w Europie, który powoli przenikał poza jej granice[99]. Wybitny historyk gospodarki Joel Mokyr uważa, że największe znaczenie miał oświeceniowy racjonalizm, który pozwolił Anglikom myśleć o wykorzystaniu dostępnych odkryć naukowych w celu zwiększenia dobrobytu i dokonywać nowych odkryć[100].

Być może jednak w „angielskim cudzie” chodziło o coś zupełnie innego? Odmiennych hipotez nie brakuje. „Do 1200 roku społeczeństwa takie jak Anglia miały wszystkie instytucje potrzebne do wzrostu gospodarczego, które zaleca Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy. Bardziej ponadto motywowały do pracy niż dzisiejsze gospodarki o wysokim poziomie dochodu: średniowieczni obywatele mieli więcej do zyskania z pracy i inwestycji niż ich współcześni odpowiednicy. […] Instytucje potrzebne do wzrostu istniały na długo przed pojawieniem się wzrostu” – przekonuje autor jednej z najgłośniejszych ostatnio książek o gospodarczym sukcesie Anglii, historyk Gregory Clark[101]. W jego interpretacji najważniejsze były – w tej kolejności – etyka pracy i demografia. W średniowieczu – przekonuje – dzieci z klas wyższych miały większą szansę przeżycia niż dzieci chłopów; w ten sposób dochodziło do stałej „migracji w dół” nawyków i norm kulturowych rozpowszechnionych w klasach wyższych. Chłopi „z dziada pradziada” byli leniwi i pracowali mało (bo też niewiele mieli do zyskania); dzieci rodziców z warstw wyższych, nawet jeśli nie miały pozycji społecznej rodziców, dziedziczyły nawyki regularnej pracy, oszczędzania i inwestowania. Ważnych źródeł brytyjskiego pierwszeństwa w rewolucji przemysłowej trzeba więc szukać w brytyjskim systemie dziedziczenia, w którym najstarszy spadkobierca otrzymywał cały majątek. To przyspieszało społeczną degradację jego braci i sióstr, a więc i rozpowszechniało w masach biedaków sprzyjające rozwojowi gospodarczemu postawy. Chociaż badania tego samego autora nad zarobkami w Anglii są powszechnie cenione i szeroko cytowane (także tutaj), ta darwinowska teoria nie zyskała wielu zwolenników[102].

Inny ceniony historyk, Robert Fogel, za najważniejszą przyczynę industrializacji uznaje zmianę diety[103]. Badacze rewolucji przemysłowej są zgodni, że w latach 1760-1830 dzień roboczy przeciętnego mieszkańca Zachodu wydłużył się przynajmniej o jedną czwartą. Na podstawie wieloletnich, drobiazgowych badań jadłospisów biedaków we Francji i w Anglii historyk doszedł do wniosku, że było to możliwe dzięki lepszemu odżywianiu – wcześniej po prostu byli zbyt słabi i niedożywieni, żeby wydajnie pracować. Dolne 20 procent społeczeństwa zwyczajnie nie nadawało się do fabryk – pożywienie dostarczało im tylko tyle energii, „aby mogli powoli chodzić przez kilka godzin dziennie”. To się zmieniło w połowie XVIII wieku, kiedy na Zachodzie raptownie wzrosła wydajność produkcji rolnej, a dzięki handlowi kolonialnemu spadły ceny cukru i innych towarów (zauważmy, że ten pogląd wydaje się trudny do pogodzenia z wiedzą o wzroście ludzi w tamtym czasie, który sugerowałby raczej pogorszenie diety; Fogel przypisuje go urbanizacji). Inny historyk, Nathan Nunn, za pomocą wyrafinowanych zabiegów statystycznych wyliczył wpływ produkcji ziemniaków – które zaczęły stawać się powszechnie dostępne na Zachodzie właśnie w XVIII wieku – na urbanizację, a więc, co za tym idzie, także na industrializację (robotnicy w mieście, nawet jeśli są źle odżywieni, muszą mieć cokolwiek do jedzenia)[104]. Doszedł do wniosku, że dzięki ziemniakowi wzrost populacji na Zachodzie był większy o 12 procent, a liczba ludzi mieszkających w miastach wzrosła o 47 procent – a więc ziemniak znacząco przyczynił się do przemysłowej rewolucji.

Dłuższy czas pracy mógł także wynikać – jak proponuje jeszcze inny znany uczony, Jan de Vries – ze zmiany modelu konsumpcji na Zachodzie[105]. Rozwijające się rzemiosło dostarczało na rynek coraz większą liczbę mniej i bardziej potrzebnych przedmiotów (takich jak zak-aardebol). De Vries przekonuje, że to chęć ich posiadania skłoniła najpierw Holendrów i Anglików, potem Belgów, Francuzów i Niemców do tego, żeby pracowali dłużej i wydajniej. W ten sposób powstał prototyp dzisiejszego społeczeństwa konsumpcyjnego, w którym producenci kreowali potrzeby swoich nabywców, wykorzystując modę i reklamę: spirala wzrostu konsumpcji napędzała rozwój gospodarczy. Ani Marks – który przypisywał zmianę kultury pracy wymaganiom fabrycznego rytmu produkcji („potrzebom kapitału”) i postrzegał ją jako składnik uprzedmiotowienia pracy i robotnika – ani Weber, który źródło nowej pracowitości widział w protestantyzmie, nie mieli, jak twierdzi de Vries, racji: naprawdę chodziło o konsumpcję. „Czy ludzie, którzy cenili wypoczynek i niezależność, czuli się zmuszeni do cięższej pracy i zmuszeni do porzucenia z żalem starej kultury materialnej? Czy też aktywnie uczestniczyli – na swój bałaganiarski, mało wydajny sposób – w osiąganiu celów, które były im bliskie, a które pomogły stworzyć coś wcześniej nie w pełni przewidzianego: nowy typ gospodarki i społeczeństwa?” – pyta de Vries[106]. Z punktu widzenia tej opowieści odpowiedź na to pytanie ma pewne znaczenie, bo wiele planów dynamicznego rozwoju tworzonych w XX wieku zakładało ograniczenie – przynajmniej w teorii chwilowe – prywatnej konsumpcji (do tego jeszcze wrócimy). Zmiana kultury pracy w czasach nowożytnych była jednak faktem i, w powszechnej ocenie specjalistów, przyczyniła się do powstania nowoczesnego społeczeństwa przemysłowego, najpierw w Anglii, a potem na Zachodzie.

Wszystkie te wyjaśnienia zakładają jednak wyjątkowość Anglii (albo szerzej – Zachodu), niezależnie od tego, czy zasadniczą rolę przypisują religii, władzy czy geografii. To wyjątkowa dostępność węgla na wyspach brytyjskich miała decydujące znaczenie – przekonuje inny wybitny specjalista, Robert C. Allen, w niedawno wydanej książce[107]. Dzięki kolonialnemu handlowi już w XVIII wieku zarobki w Anglii były najwyższe na świecie; wysokie zarobki w połączeniu z „najtańszą energią na świecie” wywołały zapotrzebowanie na maszyny – czyli technologie energochłonne i kapitałochłonne, ale wymagające zatrudniania mniejszej liczby drogich pracowników. Ta geograficzno-polityczna różnica pomiędzy Anglią a resztą świata – która dostarczała motywacji do rozwoju technologicznego – była brzemienna w skutki i kształtowała najniższe szczeble gospodarczego życia. Allen opisuje różnicę w budowie pieców do wypalania garnków w Chinach i w Anglii: angielskie były tanie w budowie, ale wymagały dużych ilości paliwa i niewielkiej liczby pracowników. Chińskie były dużo bardziej skomplikowane, drogie w budowie i wymagały zatrudnienia dużo większej liczby ludzi. Miały jednak tę zaletę, że marnotrawiły mniej energii od angielskich, bo w Chinach była ona dużo droższa. W Anglii po prostu nie opłacało się budować energooszczędnych pieców.

Różnica w kalkulacji kosztów była jednym z ważnych powodów, które sprawiały, że angielskie wynalazki przemysłowe bardzo powoli przyjmowały się za granicą. W latach sześćdziesiątych XVIII wieku Anglik James Hargreaves wynalazł nowatorską przędzarkę; „Spinning Jenny” przyniosła ogromny wzrost wydajności w brytyjskim przemyśle. Już w 1771 roku pierwsze modele wyeksportowano do Francji. Tam jednak zostały zainstalowane tylko w wielkich, wspieranych przez państwo manufakturach. Dwadzieścia lat później w Anglii było 20 tysięcy takich przędzarek, a we Francji – tylko 900. Dlaczego? Allen pisze, że we Francji praca ludzka była tańsza, a energia droższa – i dlatego brytyjskie wynalazki się tam nie opłacały. Podobny los spotkał budowane na zlecenie rządu francuskiego huty, które wzorowano na brytyjskich. Francuzom nie brakowało surowców ani kapitału; wydali bardzo dużo pieniędzy na sprowadzenie najlepszych, doświadczonych brytyjskich inżynierów. Produkcja jednak się nie opłacała – mimo niższych zarobków robotników – i zakłady upadały. W tym samym czasie w Anglii wprowadzano w życie coraz to nowsze techniczne innowacje, w tempie wcześniej w historii nieznanym[108]. Francja zaczęła skutecznie doganiać Wielką Brytanię dopiero w drugiej połowie XIX wieku[109].

Podobne sytuacje będą jeszcze w tej książce powracać wielokrotnie. Inżynierowie polityki przemysłowej w krajach opóźnionych często przekonywali się na własnej skórze, że nie wystarczy importować technologię i zapewnić niższe – nawet wielokrotnie niższe – koszty pracy, żeby zbudować dochodowe przedsiębiorstwa (nie mówiąc już o takich, które wygrałyby konkurencję z firmami z krajów rozwiniętych na rynku światowym). Inne koszty – transportu, energii, kapitału, różnice w wydajności pracy – mogły łatwo zniwelować różnicę „w cenie robotnika”. Przekonali się o tym autorzy polityki przemysłowej w tak różnych krajach, jak Królestwo Polskie doby księcia Druckiego-Lubeckiego, PRL za Edwarda Gierka czy Ghana w czasach Kwame Nkrumaha.

Allen przekonuje, że wysokie zarobki w miastach Anglia zawdzięczała handlowi kolonialnemu, a więc kolonie odegrały ogromną, choć pośrednią, rolę w brytyjskim „skoku w nowoczesność”. Temu fragmentowi zagadki rewolucji przemysłowej wypada teraz przyjrzeć się z bliska: dotyka on bowiem kwestii, która będzie wracała nieustannie – moralnej odpowiedzialności Zachodu za jego cywilizacyjny sukces. Jeżeli bowiem bogactwo i przemysł Zachodu zbudowane zostały na pracy niewolniczej i dominacji nad obcymi ludami, to znaczy, że cała jego cywilizacja jest obciążona u swoich źródeł nieusuwalną moralną skazą. Zachód ma w takim razie istotne i zupełnie praktyczne zobowiązania wobec ludów, po których plecach wspinał się do swojej potęgi i dobrobytu. Co więcej, w takiej sytuacji sukcesu Zachodu nie tylko nie da się naśladować – bo czasy się zmieniły – ale nawet nie należy o tym myśleć, bo został osiągnięty niedopuszczalnymi z moralnego punktu widzenia metodami. Dlatego dziś kraje zacofane – taki płynął często wniosek z tego rozumowania – powinny szukać własnej, innej niż zachodnia, drogi rozwoju, co najwyżej łaskawie przyjmując ofiarowaną im pomoc; nie jest ona bowiem naprawdę pomocą, ale zadośćuczynieniem za dawne krzywdy.

Wykres 2. Poziom życia na zachodzie Europy wyprzedzał wyraźnie kraje Dalekiego Wschodu jeszcze w czasach przednowoczesnych. To ułatwiło Europie wyrwanie się z maltuzjańskiej pułapki.

Źródło: R. C. Allen, Why was the Industrial Revolution British, The Kuznets Lecture, Yale University, 2010 (http://www.econ.yale.edu/seminars/Kuznets/allen-101007.pdf)

Przynajmniej do lat sześćdziesiątych XX wieku najbardziej rozpowszechnionym wśród zachodnich (niemarksistowskich) historyków był pogląd, że „peryferia odegrały rolę peryferyjną” – jak ujmuje to historyk François Crouzet[110]. Na pytanie: „dlaczego my jesteśmy tak bogaci, a oni tak biedni?” dawano wtedy zwykle odpowiedź, którą inny historyk streścił następująco: „Europejczycy są pracowici, wykształceni, dobrze rządzeni i ciekawi świata; mieli też sprzyjające warunki geograficzne”. W latach sześćdziesiątych częściej zaczęła się pojawiać inna odpowiedź na to samo pytanie: „Europejczycy są chciwi, bezwzględni, agresywni i skłonni do wyzyskiwania innych; mieli też sprzyjające warunki geograficzne[111].

Tezę, że kapitały, które zainwestowano w angielskie fabryki, pochodziły w znacznej mierze z handlu niewolnikami, sformułował jasno i jednoznacznie w wydanej w 1944 roku – chociaż w Wielkiej Brytanii dopiero w 1964 roku – książce Kapitalizm i niewolnictwo ekonomista Eric Williams. Nie bez powodu w Wielkiej Brytanii wydano ją później, ale i tak wywołała skandal: „teza Williamsa” – jak ją nazwano – stała się przedmiotem gorących dyskusji.

Pozornie łatwo było ją odrzucić jako efekt frustracji intelektualisty, walczącego z dyskryminacją, której sam doświadczył. Williams zrobił wprawdzie doktorat z historii na Oksfordzie, ale był czarny, w dodatku pochodził z Trynidadu, karaibskiej wyspy z długą tradycją pracy niewolniczej; od 1956 roku był także premierem Trynidadu i Tobago, a więc politykiem, co nie wzbudzało zaufania naukowców; w dodatku jego ostatnia książka, pisana już w latach sześćdziesiątych, była długim oskarżeniem największych dziewiętnastowiecznych historyków brytyjskich o to, że byli ideologami imperializmu. Sympatii wśród uczonych – zwłaszcza brytyjskich, z których wielu było wówczas wychowanych w wiktoriańskiej wierze w dobroczynne skutki panowania liberalnego imperium nad podbitymi ludami – nie przysporzył mu także pełen emocji język. „Czarni byli wykradani Afryce, żeby pracować na ziemi ukradzionej Indianom w Ameryce” – to zdanie to dobry przykład jego stylu[112].

Wśród specjalistów powszechnie przyjmowano wówczas, że kolonie były dla wielu krajów europejskich przedsięwzięciem wysoce deficytowym. Hiszpania i Portugalia w XVIII wieku zbiedniały przez swoje imperia kolonialne, zaś wydatki na zamorskie wojny – które nie przyniosły spodziewanych dochodów – przyczyniły się znacząco do faktycznego bankructwa Francji w okresie poprzedzającym rewolucję. Tylko Wielka Brytania – najbardziej agresywne i najsprawniejsze mocarstwo imperialne – zdołała zarobić na swoich koloniach, ale w ostatecznym rozrachunku nie były to, jak sądzono, duże sumy. Policzono również, że handel niewolnikami nie był nadzwyczajnie zyskowny. Dochody w tym biznesie były bardzo niestabilne, a średni zwrot z kapitału nie przekraczał 10 procent rocznie, był więc tylko minimalnie wyższy od tego, który można było osiągnąć wówczas z innych, bezpieczniejszych inwestycji.

Ile jednak – w twardej walucie – Anglia zarobiła na tym handlu? Krytycy wytknęli szybko Williamsowi, że opierał się głównie na anegdotach: przytaczał przykłady osób lub rodzin powiązanych z handlem niewolnikami, które potem inwestowały kapitały w przemysł[113]. Polemiści sięgnęli do argumentów statystycznych, pokazując, że zyski z handlu niewolnikami stanowiły tylko niewielką część brytyjskiego dochodu narodowego; nie mogły więc wpłynąć na drogę, którą Wielka Brytania maszerowała do nowoczesności. Według jednego z takich szacunków, w 1770 roku na handel niewolnikami przypadało 0,54 procenta brytyjskiego PKB i 7,8 procenta inwestycji (ale aż 38,9 procenta inwestycji w handel i przemysł).

W 1700 roku znany ówczesny ekonomista Malachy Postlethwayt nazwał jednak handel niewolnikami „niewyczerpanym źródłem bogactwa”[114]. Inny dzisiejszy autor, H. V. Bowen – próbując zresztą odrzucić „tezę Williamsa” – doszedł do wniosku, że dochody z handlu kolonialnego (w tym handlu niewolnikami) w latach 1784-1786 wyniosły aż 5,66 miliona funtów. Według jego szacunków, w tym samym czasie w całą brytyjską gospodarkę zainwestowano 10,3 miliona funtów (a brytyjski PKB wynosił 140-150 milionów funtów). Równowartość połowy kapitału na inwestycje dostarczył więc handel niewolnikami! A przecież nie tylko niewolnictwo przynosiło dochody: przychód Kompanii Wschodnioindyjskiej z samego Bengalu – pochodzący z ceł, podatków i handlu – wynosił w XVIII wieku od 2 do milionów funtów rocznie, chociaż oczywiście zysk netto był znacznie niższy[115].

Mimo to Patrick O’Brien, który policzył zyski z handlu niewolnikami, uznał, że „spadek realnych dochodów, który nastąpiłby po hipotetycznym zniesieniu niewolnictwa przez Brytyjczyków w 1607 roku, nie miałby dużego wpływu na poziom bogactwa i dochodów w Europie Zachodniej w roku 1807”. Chociaż – dodawał – „spadek konsumpcji byłby z pewnością większy niż spadek produkcji”[116]. Prowadzona wokół handlu niewolnikami w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych dyskusja była bezpośrednio powiązana z popularnymi wówczas teoriami systemu światowego Immanuela Wallersteina, Andre Gundera Franka i Samira Amina (przywoływano ich nawet explicite w cytowanym przed chwilą tekście). Nietrudno odgadnąć powód zainteresowania tymi technicznymi debatami i – jeśli wolno tak rzec – ich ideową stawkę. Jeżeli dobrobyt Zachodu także w przeszłości zależał od wyzysku obcych ludów, to dobrze odpowiadało tezie teoretyków systemu światowego – że koniecznym warunkiem bogactwa i potęgi cywilizacyjnego centrum jest permanentny niedorozwój jego peryferii.

Możliwe jest także – jak twierdzi kilku współczesnych autorów – że handel niewolnikami przyczynił się do brytyjskiego „skoku w nowoczesność” w pośredni, ale też bardzo ważny sposób[117]. Plantacje Nowego Świata dostarczały tanio bawełny fabrykom w Anglii. Produkty przemysłowe Anglia eksportowała między innymi do Afryki, która płaciła za nie niewolnikami, sprzedawanymi do Nowego Świata, gdzie pracowali na plantacjach. W ten sposób obieg gospodarczy w „atlantyckim trójkącie” się zamykał, ale nie wszyscy na nim korzystali w równym stopniu[118]. Ponieważ niewolników pracujących na plantacjach stale ubywało (przyrost naturalny był mniejszy niż śmiertelność), systematyczny import Afrykanów do Nowego Świata był niezbędny, żeby utrzymać fabryki Manchesteru w ruchu[119]. Tania bawełna – a była tania dzięki pracy niewolniczej – dała zaś brytyjskim przemysłowcom szansę na wygranie w konkurencji z producentami z kontynentu i z Dalekiego Wschodu. Wydaje się, że istnienie takiego mechanizmu potwierdzają prowadzone w ostatnich latach fragmentaryczne badania nad zmianami cen niewolników w XVIII wieku i strukturą eksportu karaibskiego; według jednego z nich w kluczowym, początkowym okresie rewolucji przemysłowej aż 80 procent eksportu z obu Ameryk do Europy było wytworzone rękami czarnych niewolników[120].

Handel niewolnikami stał się także symbolem zachodniego wyzysku i zaprzepaszczonych szans Afryki. W zbudowanym już w XVI wieku zamku w Cape Coast na Złotym Wybrzeżu – dzisiejszej Ghanie – pod fortyfikacjami ciągną się jaskinie, w których przetrzymywano niewolników; ich wylot wychodzi na ocean – tam, gdzie cumowały statki handlarzy. Dla zachodniego dygnitarza odwiedzającego wolną Ghanę był to – i jest nadal – obowiązkowy punkt programu. Rzadko które przedsięwzięcie handlowe łączyło tak imponującą troskę o ekonomię przedsięwzięcia z brutalnością i całkowitą obojętnością na ludzkie cierpienie. Warto krótko przypomnieć, jak wyglądało.

Na początku XVIII wieku podróżnik John Barbot, który był daleki od pryncypialnego potępienia pracy handlarzy niewolników (sam ich kilku kupił), tak charakteryzował Europejczyków parających się tym zajęciem:

Są to na ogół ludzie bez wykształcenia i zasad, pozbawieni umiejętności patrzenia w przyszłość, beztroscy, rozrzutni, uzależnieni od mocnych trunków, takich jak wino palmowe, brandy i poncz, które piją w nadmiarze, a potem leżą pokotem na gołej ziemi, na otwartym powietrzu, i w wieczornym chłodzie bez innego okrycia niż jedna koszula; niektórzy, być może niemała liczba, mają nadmierną skłonność do czarnych kobiet, których gorąca i rozwiązła natura szybko wyniszcza ciała [Europejczyków]. […] Chociaż te prostytutki można kupić bardzo tanio, wydają w ten sposób swoje zarobki i tych godnych pożałowania ludzi nie stać na to, żeby zapewnić sobie odpowiednie pożywienie, ale są zmuszeni odżywiać się chlebem, oliwą, i solą, albo, w najlepszym wypadku, odrobiną ryby. […] Ale nie tylko niżsi rangą grzeszą tym trybem życia; im większe są zarobki wielu oficerów i zwierzchników, tym bardziej skwapliwie wydają je na nadmierne picie, i inne grzechy […] bardzo rzadko zdarza się, żeby któryś z nich zyskał majątek, z wyjątkiem dowódców fortów.[121]

Autor komentował jeszcze, że komendanci fortów zarabiają tylko dzięki temu, że prowadzą interesy na boku i oszukują swoich zwierzchników w Europie. Kilkadziesiąt lat później inny ówczesny obserwator – wyraźnie pozostający już pod wpływem idei abolicjonizmu – tak opisywał transport niewolników do amerykańskich kolonii:

Zazwyczaj około dwóch trzecich ładunku to mężczyźni. Kiedy dwustu pięćdziesięciu albo dwustu silnych mężczyzn, wyrwanych z ich rodzinnej ziemi, z których wielu nigdy nie widziało morza, nie mówiąc o okręcie […]; którzy mają, prawdopodobnie, te same naturalne uprzedzenia wobec białych ludzi, jakie my mamy wobec czarnych; i którzy często przybywają z przekonaniem, że zostali kupieni, żeby zostać zjedzonymi: twierdzę, że w takich okolicznościach nie należy oczekiwać, że z pokorą poddadzą się losowi. [… ] Zanim ich liczba przekroczy, być może, dziesięciu lub piętnastu, wszyscy są zakuwani w kajdany; w większości statków we czterech w jedne […] a więc nie mogą poruszać ani ręką, ani nogą inaczej, niż z wielką ostrożnością i w absolutnej zgodzie. Muszą siedzieć, chodzić i leżeć przez wiele miesięcy (czasami dziewięć lub dziesięć), bez żadnej przerwy czy ulgi, chyba że zachorują.[122]

Los afrykańskich kobiet był inny, chociaż niekoniecznie lżejszy. Wprawdzie nie zakuwano ich w kajdany, ale notorycznie gwałcono – zaraz po załadunku na statek załoga dzieliła seksualną zdobycz. W 1725 roku brytyjski lekarz pracujący dla kompanii handlującej niewolnikami, dr James Houstoun, pisał o Afrykanach:

Ich naturalne usposobienie jest barbarzyńsko okrutne, egoistyczne, i przewrotne, ich rząd równie barbarzyński i prymitywny, a w związku z tym, największe poważanie wśród nich zdobywają ci mężczyźni, którzy są zdolni być największymi łotrami; grzech, pozostawiony bez żadnych ograniczeń samemu sobie, staje się cnotą. Jeżeli chodzi o ich zwyczaje, dokładnie przypominają im pokrewne stworzenia, małpy.[123]

W połowie XVIII wieku w punkcie przeładunkowym w Afryce niewolnik kosztował 15-30 funtów, w zależności od jego przydatności do pracy (silni, młodzi mężczyźni byli wyceniani najwyżej). Czy było to tanio? Drobny rzemieślnik w Anglii mógł zarabiać wówczas 40 funtów rocznie. Jeden niewolnik był wart tyle, co 300 kg cukru albo szesnaście sztuk broni palnej[124].

W 1789 roku na Jamajce silna, zdolna do pracy kobieta wyceniana była na 75-85 funtów, mężczyzna od 80 do 100 funtów. Znacznie drożej kosztowali niewolnicy, którzy posiadali różne dodatkowe umiejętności: oficjalne szacunki z tego czasu wyliczały 11 kategorii takich niewolników, z cenami zaczynającymi się na 120, a kończącymi na ponad 300 funtach. Wykwalifikowana akuszerka mogła kosztować nawet 200 funtów. Jak widać, pracę na polu wyceniano nisko; często też używano jej jako groźnej kary – kiedy pracujący w domu niewolnik naraził się właścicielowi, był degradowany i wysyłany do zbierania trzciny cukrowej czy bawełny. Kara ta bolała podwójnie: zdegradowany nie tylko musiał pracować pod batem, ale i natychmiast obniżał się jego status wśród innych niewolników[125].

Wpływ na lokalne wspólnoty był niesłychanie destrukcyjny: społeczeństwa afrykańskie pogrążały się w niszczących konfliktach, sprzedając złapanych jeńców zachodnim handlarzom[126]. Śmiertelność była wysoka na wszystkich etapach handlu niewolnikami – od chwili, w której byli łapani przez afrykańskich pośredników, przez transport na wybrzeże i podróż przez Atlantyk, aż po pracę na plantacji. O pierwszych dwóch częściach tej drogi historycy mogą powiedzieć niewiele; szacuje się, że od 10 do 50 procent złapanych Afrykanów umierało podczas drogi na wybrzeże (im dłuższy był marsz, tym więcej ginęło po drodze). Dużo dokładniejsze są statystyki śmiertelności w czasie transportu przez Atlantyk: wynosiła, w zależności od okresu historycznego (w XVIII wieku niewolnicy systematycznie drożeli, więc bardziej o nich dbano) i czasu trwania podróży, od 7 do 20 procent[127]. Im późniejszy etap podróży, tym mniej niewolników umierało – nie tylko dlatego, że najsłabsi ginęli wcześniej, ale także dlatego, że w miarę oddalania się od Afryki byli coraz droższym towarem, wypadało więc troszczyć się o nich nieco bardziej. Są to już współczesne ustalenia specjalistów, a nie spekulacje zaangażowanych politycznie intelektualistów z lat sześćdziesiątych: po drobiazgowych badaniach prowadzonych w archiwach na całym świecie, pod koniec XX wieku historycy zebrali dokładne informacje o 34584 transportach niewolników, które miały miejsce od 1514 do 1866 roku; oznacza to, jak szacują historycy, że dysponujemy dziś informacjami o ponad 80 procentach wszystkich takich transportów, w wielu wypadkach włącznie z trasą podróży, pochodzeniem niewolników, i oczywiście śmiertelnością (którą skrupulatnie odnotowywano, bo ze zmarłych niewolników trzeba było się rozliczyć; w grę wchodziły znaczne sumy)[128]. Plantatorzy byli niewiarygodnie bogaci: John Tharp z Jamajki, który zmarł w 1805 roku, miał dochody w wysokości 362 tysięcy funtów rocznie oraz 2,9 tysiąca niewolników[129].

Na karaibskich plantacjach co roku umierało przeciętnie 2 procent niewolników. Ze spisów ruchomego inwentarza pozostawionych przez plantatorów wynika, że stan zdrowia reszty był skutkiem wyniszczającej pracy i złego odżywiania. W rejestrze niewolników z plantacji należących do majątku Beckford na Jamajce, sporządzonym pod koniec XVIII wieku, 188 z 604 młodych kobiet (poniżej czterdziestki) opisano jako niezdolne do pracy; o pozostałych pisano zazwyczaj „słabowita” albo „chorowita”. Niewolnicy uparcie nie chcieli się także rozmnażać. W 1780 roku na jednej z plantacji należących do tego samego właściciela przyszło na świat tylko 19 żywych niemowląt – na 274 zatrudnione tam młode kobiety[130]. Właściciele próbowali różnych metod, żeby zwiększyć płodność niewolników – jeden z nich na przykład nagradzał srebrnym dolarem każdą matkę, której niemowlę przeżyło tydzień po porodzie – ale efekty pozostawały mizerne[131]. Plantatorzy i ich agenci narzekali, że kobiety przedłużają czas karmienia, żeby jak najdłużej nie zachodzić w ciążę, a kiedy już do tego dojdzie, domowymi sposobami spędzają płód.

Niewielu dochodziło do wniosku, że – oprócz pracy nad siły – także niepewność własnego losu i brutalny system kar nie zachęcały niewolników do płodzenia dzieci. Thomas Thistlewood, typowy właściciel niewielkiej plantacji na Jamajce i autor niezwykle drobiazgowego, prowadzonego przez blisko 40 lat dziennika, odnotowywał często takie sytuacje:

Piątek, 30 lipca 1756. Punch złapany nad Salt River i sprowadzony do domu. Wychłostałem go i Quacoo dobrze, a potem umyłem i natarłem wodą z solą, sosem z cytryny i pieprzem; również wychłostałem Hektora za to, że zgubił swoją motykę; kazałem nowemu czarnuchowi Joemu naszczać mu w oczy i do ust.[132]

Thistlewood miał bogaty repertuar kar. Te zaliczały się do ostrzejszych. Za drobniejsze przewinienia wystarczała zwykła chłosta; chłostał któregoś ze swoich niewolników prawie codziennie.

Nawet jeśli rewolucja przemysłowa dokonałaby się bez niewolniczej pracy, są dobre powody, by sądzić, że niewolnictwo znacząco wpłynęło na późniejsze losy zarówno krajów, które eksportowały niewolników, jak i krajów, w których zakładano plantacje – pozostawiając po sobie struktury społeczne i gospodarcze utrwalające zapóźnienie. „Instytucje służące wyzyskowi trudno zmienić, kiedy już powstaną” – to bolesna lekcja odebrana przez specjalistów od rozwoju po II wojnie światowej, jak ujmuje to ekonomista i historyk Nathan Nunn[133]. Już w 1526 roku pierwszy chrześcijański król Konga, Alfons I, skarżył się w listach do Lizbony, że „każdego dnia handlarze porywają naszych ludzi” i że „nasza ziemia jest całkowicie wyludniona”[134].

Szkody były znacznie większe niż proste straty demograficzne (do Ameryki wywieziono od 11 do 14 milionów Afrykanów). Handel niewolnikami sprzyjał rozpadowi rodzimych państw afrykańskich i degeneracji miejscowych instytucji społecznych: pierwotnymi dostawcami niewolników byli zazwyczaj lokalni władcy. Popyt na niewolników prowadził do wyniszczających wojen, a wrogość pomiędzy plemionami pamiętano później przez pokolenia. Kiedy królowie nie mieli cudzych poddanych do sprzedania, często wynajdywali twórcze sposoby na sprzedawanie własnych. Jeden z zachodnich podróżników opisał wymiar sprawiedliwości, jaki wynalazł wtedy wódz plemienia Kassanga na terenie dzisiejszej Gwinei-Bissau w zachodniej Afryce. Ludzi oskarżonych o przestępstwa król poddawał „próbie czerwonej wody” – zmuszano ich, żeby wypili trujący czerwony płyn. Jeżeli nieszczęśnik zwymiotował, był uznawany za winnego i sprzedawany w niewolę. Jeżeli nie zwymiotował, zazwyczaj umierał z powodu trucizny. Wtedy król przejmował majątek zmarłego, a jego rodzinę sprzedawał w niewolę; władca zarabiał więc niezależnie od wyniku próby[135].

System pracy niewolniczej ukształtował także instytucje krajów, w których działały plantacje. Pozostawił im w spadku nie tylko gospodarki wyspecjalizowane w eksporcie kilku produktów rolnych – kakao, cukru czy tytoniu. Jeszcze długo po zniesieniu niewolnictwa i odzyskaniu niepodległości w tych krajach niewielkie elity rządziły żyjącymi w nędzy masami, z którymi łączyło je nic albo niewiele (poczynając od koloru skóry) – a już z pewnością nie poczucie wspólnoty losu. Interesy obu grup były często rozbieżne, a elita nie widziała powodu, aby inwestować w podniesienie poziomu życia ludzi, wobec których żywiła tylko mieszane uczucia – strachu, wyższości i pogardy. Nawet niewielkie reformy były trudne do zaakceptowania, kiedy Kreole sądzili – zresztą całkiem racjonalnie – że najdrobniejsze naruszenie korzystnego dla nich, delikatnego status quo grozi społecznym wybuchem; nie należy drażnić ledwo drzemiącego wulkanu. Kiedy w 1806 roku kreolski rewolucjonista Francisco de Miranda podjął swoją – drugą już – próbę rozpoczęcia powstania na terenie dzisiejszej Wenezueli, został odrzucony przez lokalną elitę i szybko przegrał. W miasteczku Coro na wybrzeżu, które Miranda zajął ze swoim oddziałem, dobrze pamiętano (jak przekonuje historyk John R. Fisher) wzniecone tam dziesięć lat wcześniej przez dwóch wyzwoleńców powstanie niewolników oraz bunt czarnych w pobliskim Maracaibo w 1799 roku. Rozruchy te zostały stłumione z brutalnością, która świadczyła o strachu rządzących. Kreole ze zgrozą opowiadali sobie o krwawych rzeziach i nędzy Haiti – według dzisiejszych szacunków do rewolucji i powstania czarnych niewolników jednym z najbogatszych państw ówczesnego świata[136]. Każda zmiana władzy – zwłaszcza dokonywana pod hasłami wolności, równości i braterstwa – w prowincji, w której na plantacjach żyło 100 tysięcy niewolników, wydawała się ich właścicielom ryzykowna: poparli rewolucję dopiero wtedy, kiedy było jasne, że władza Hiszpanii upada – i kiedy mogli mieć pewność, że ich interesy będą chronione przez nową republikę[137].

Chociaż dziedzictwo instytucji kolonialnych nie wszędzie było takie samo, a jego bilans wcale nie jest aż tak jednoznaczny (do tej kwestii jeszcze wrócimy), werdykt współczesnych historyków brzmi dziś bezlitośnie: kraje wciągnięte w krąg gospodarki niewolniczej zostały skazane na peryferyjny los na długo przed tym, zanim zaczęto tam myśleć o emancypacji[138].

4. NIEWOLNICY BARBARZYŃSKIEGO ZABOBONU

Prawdopodobnie najbardziej interesujące pytanie w dziejach „wielkiego zróżnicowania” (jak nazwał to, może niezbyt zgrabnie, współczesny historyk) nie dotyczy jednak ani Afryki, ani Karaibów, tylko Chin i Indii, a w mniejszym stopniu także świata arabskiego. Dlaczego na drodze do rewolucji przemysłowej Europa wyprzedziła te starożytne cywilizacje?[139]

Nie było to ani oczywiste, ani tym bardziej przesądzone. W roku looo każdy racjonalny obserwator postawiłby raczej na sukces Chin niż Europy – biednej, peryferyjnej, podzielonej na dziesiątki (jeśli nie setki) rywalizujących ze sobą organizmów politycznych. Kiedy Europejczycy dopiero zaczynali odkrywać w klasztornych bibliotekach okruchy wiedzy starożytnych Greków i Rzymian, Chińczycy dokonywali takich wynalazków, jak papier, proch i kompas, ale także wprowadzali papierowe pieniądze i kredyt handlowy. Chiny miały silne, scentralizowane państwo, gwarantujące stabilność i pokój wewnętrzny, profesjonalną administrację z kadrami dobieranymi dzięki egzaminom (urzędy w Europie wówczas często dziedziczyło się lub kupowało), były gęsto zaludnione, miały lepszą sieć dróg i normy kulturowe podkreślające wartość ciężkiej pracy. Relacje europejskich podróżników – poczynając od Marco Polo – nie pozostawiały wątpliwości: byli ubogimi gośćmi z zacofanej prowincji. Pierwsi europejscy odkrywcy ryzykowali życie i zdrowie wyprawiając się po bogactwa Chin i Indii, a nie w imię bezinteresownych odkryć geograficznych.

W XVIII wieku wyobrażenie Dalekiego Wschodu – a także świata arabskiego – w Europie było już radykalnie odmienne: miejsce obrazów bogactwa i potęgi zajęły w nim sceny zacofania, orientalnego despotyzmu i gospodarczej stagnacji. Kiedy Zachód bogacił się i rósł w potęgę, Chiny[140] i Indie wydawały się – prawie do końca XX wieku – skazane na powszechną nędzę. Miejsce podziwu zajęła pogarda i poczucie cywilizacyjnej wyższości[141].

To zaskakujące odwrócenie sytuacji próbowano tłumaczyć za pomocą rozmaitych teorii: różnicami w sposobie organizacji produkcji (przeciwstawiając dynamiczny kapitalizm w Europie zachowawczemu „azjatyckiemu systemowi produkcji”), gwarancjami dla praw własności (miały być pewniejsze w Europie, co miało zachęcać Europejczyków do inwestowania), wpływem państwa (albo zdecentralizowane, albo absolutystyczne i oświecone w Europie, a więc niewtrącające się do prywatnych interesów; despotyczne i wkraczające arbitralnie w najdrobniejsze sprawy poddanych w Azji), wreszcie – odmiennością religii, „obecnością naukowego ducha” (i jego domniemanym brakiem u Azjatów). Klasyczną postać tej teorii nadał Max Weber, który wierzył, że kapitalizm ma źródło w protestantyzmie, a chińska stagnacja w etyce buddyjskiej i konfucjańskiej, która ukształtowała statyczne instytucje tego kraju[142]. Podobną diagnozę postawił w odniesieniu do Indii[143]. Wyjaśnienia instytucjonalne są popularne do dziś: dominujący pogląd na źródła zacofania świata arabskiego wskazuje na religię – która powstrzymywała wykształcenie naukowej racjonalności na wzór zachodni – i despotyzm, który nie sprzyjał bezpieczeństwu prowadzenia biznesu[144]. Podobnie jest także z różnicami pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Ameryką Łacińską i wyspami Karaibów. O ile w 1700 roku poziom dochodu per capita w Meksyku i koloniach amerykańskich był zbliżony, a Haiti było prawdopodobnie najbogatszym krajem świata, to w 1800 roku Stany Zjednoczone były już wyraźnie na prowadzeniu: za tę różnicę w dynamice wzrostu ma odpowiadać struktura społeczna i instytucje[145]. Nauka, prawo własności, medycyna, rygorystyczny stosunek do pracy: to wszystko miało zapewnić Zachodowi przewagę[146].

Wszystkie takie teorie – jak pisze Robert C. Allen – „miały imponujący zakres, ale oparte były na słabej bazie źródłowej”. W przypadku Azji prowadzone w ostatnich latach w Chinach badania poddały większość z nich – jak zaraz zobaczymy – w wątpliwość[147]. Ogólnie rzecz biorąc, we współczesnej literaturze przedmiotu ścierają się dwa trendy: pierwszy z nich każe szukać źródeł europejskiej wyjątkowości i cywilizacyjnego sukcesu w coraz bardziej odległej przeszłości – na przykład w czasie rewolucji handlowej z XIII-XIV w., która otworzyła Zachód na świat[148]. Drugi podkreśla niewielki dystans dzielący europejską technologię i zamożność od azjatyckiej jeszcze w XVIII wieku: byliśmy bardziej podobni, niż nam się wydaje.

Obraz azjatyckiej stagnacji i zacofania pojawił się w czasach nowożytnych i – do czasu sukcesu odniesionego przez Japonię i później Chiny – był obecny w europejskim obrazie Wschodu. Wyznawany był powszechnie; w ten sposób postrzegali Azję tak różni myśliciele, jak Adam Smith i Karol Marks. „[R]zeczywiste wynagrodzenie pracy w Europie jest wyższe niż w Chinach, przeważna bowiem część Europy znajduje się w stanie rozwoju, gdy Chiny zdają się trwać w zastoju” – pisał Smith w swoim głównym dziele, w którym wiele miejsca poświęcił wyjaśnianiu europejskiej przewagi[149]. Odnotował dużą różnicę w zarobkach liczonych w srebrze: „Za pół uncji srebra można w Kantonie w Chinach nabyć większą ilość pracy, a także większą ilość rzeczy koniecznych i użytecznych niż za całą uncję w Londynie”[150]. Chińczycy mogli jednak przeżyć za mniejsze zarobki, bo „Chiny są krajem o wiele bogatszym niż jakakolwiek część Europy, a różnica między cenami żywności w Chinach i w Europie jest bardzo znaczna”[151]. Smith malował też dramatyczny obraz przeciętnych warunków życia w Chinach:

Opisy wszystkich podróżników, choć sprzeczne pod wieloma względami, zgodne są ze sobą co do niskich płac roboczych oraz co do trudności, jakie ma robotnik w Chinach z utrzymaniem rodziny. Rad jest, gdy kopiąc ziemię przez dzień cały może zarobić tyle, aby kupić sobie na wieczór skromną porcję ryżu. Położenie rzemieślników jest, jeżeli to możliwe, jeszcze gorsze. Zamiast czekać spokojnie w warsztatach na klientów, jak to jest w Europie, przebiegają nieustannie ulicami z właściwymi swym rzemiosłom narzędziami ofiarując swe usługi, jakby o zajęcie żebrali. Nędza niższych warstw ludności Chin przewyższa o wiele nędzę najbardziej zubożałych narodów Europy. W okolicach Kantonu setki, a nawet, jak mówią powszechnie, wiele tysięcy rodzin nie ma wcale mieszkań na lądzie, lecz żyje stale w małych łodziach rybackich, na rzekach i kanałach. Środki utrzymania, jakie tam znajdują, są tak skąpe, że skwapliwie wyławiają najobrzydliwsze odpadki wyrzucane z europejskich okrętów. Każda padlina, ścierwo zdechłego psa lub kota, na przykład, choćby na pół zgniłe i cuchnące, są dla nich jak najzdrowsze pożywienie dla ludzi innych krajów![152]

Wrażenie barbarzyńskiej obcości chińskiego świata – jego orientalnego okrucieństwa – wzmacniał następny akapit, w którym Smith opisywał „straszną funkcję” mordowania noworodków w Chinach. Są one, opowiadał ze zgrozą, „wyrzucane na ulicę” albo „topione w wodzie jak szczenięta”, a w wielkich miastach są ludzie, którzy z zabijania dzieci uczynili źródło dochodu. Wracając do ekonomii – konkludował – przyznać jednak trzeba, że na drodze do bogactwa- „[c]hociaż Chiny trwają może w zastoju, nie wydają się przecież cofać”[153].

Smith stagnację Chin przypisywał instytucjom – w szczególności zakazowi swobodnego handlu z cudzoziemcami oraz słabym gwarancjom prawa własności, która może być pod lada pretekstem i w dowolnym momencie zawłaszczona przez urzędnika. Ten sam mechanizm, który w oczach ekonomii klasycznej wyjaśniał europejskie bogactwo, tłumaczył chińskie zacofanie.

Także Marks zacofanie Azji przypisywał strukturom społecznym. Prawdziwym teatrem historii była dla Marksa Europa; Azja, zamknięta w „azjatyckim systemie produkcji”, pozostawała tylko statyczną dekoracją. W swojej sławnej publicystyce o Indiach (przede wszystkim w artykule Rządy brytyjskie w Indiach opublikowanym w 1853 roku) opisywał społeczeństwo Hindustanu jako zatomizowane nagromadzenie wiosek, których los i dobrobyt zależał całkowicie od kaprysów despotycznej administracji. Miało to, jak dodawał, pewne uzasadnienie geograficzne: konieczność utrzymania skomplikowanych systemów irygacyjnych w Azji sprzyjała powstaniu silnego, scentralizowanego rządu. Główny powód zacofania stanowiła jednak struktura produkcji. Hinduskie wioski, w których uprawę roli łączono z chałupniczą produkcją tkanin, nie pozwalały na rozwinięcie nowoczesnego podziału pracy i powstanie kapitalizmu – czyli tym samym zatrzymywały w ruchu koło historii. Według Marksa, z letargu wyrwał Indie dopiero brytyjski imperializm, który rozbił anachroniczne struktury społeczne.

Mało kto bardziej niż Marks wierzył w transformacyjną moc kapitalizmu. Jego gniewna, przepełniona pogardą i poczuciem wyższości tyrada wymierzona w indyjską tradycję, chociaż długa, godna jest przypomnienia – także dlatego, że te poglądy Marksa, sprawiały później pewien kłopot marksistom kreślącym drogi postępu dla „świata B”:

Jakkolwiek smutkiem napełniać musi ludzkie serca widok rozbicia i ruiny tej masy pracowitych, patriarchalnych, spokojnych organizmów społecznych, widok tych ludzi, którzy utracili jednocześnie prastare formy swojej cywilizacji i odwiecznie im należne środki utrzymania – nie wolno nam zapominać, że te sielankowe wspólnoty wiejskie, przy całej swej niewinności, stanowiły zawsze mocną podstawę wschodniego despotyzmu, że zamykały umysł ludzki w najciaśniejszych granicach, czyniąc zeń bezwolne narzędzie zabobonu, niewolnika tradycyjnych reguł, pozbawiając go wszelkiej wielkości i rozmachu dziejowego. Nie wolno zapominać nam o barbarzyńskim egotyzmie tych ludzi, którzy trzymając się nędznego skrawka swojej ziemi, spokojnie przyglądali się zagładzie państw, aktom bezprzykładnych okrucieństw, rzeziom ludności dużych miast niby zjawiskom naturalnym i sami stawali się bezbronnymi ofiarami każdego najeźdźcy, który w ogóle raczył ich dostrzec. Nie wolno zapominać, że ten upokarzający, skostniały, wegetacyjny tryb życia, ten bierny byt rodził też, jako swe przeciwieństwo, dzikie i niepohamowane siły niszczycielskie, że czynił mord obrzędem religijnym w Hindustanie. Nie wolno zapominać, że te małe wspólnoty były skażone podziałem kastowym i niewolnictwem, że podporządkowywały człowieka jarzmu zewnętrznych okoliczności zamiast czynić go ich panem, że z rozwijającego się samorzutnie stanu społecznego uczyniły niezmienne fatum przyrodnicze, doprowadzając w ten sposób do ogłupiającego kultu przyrody, którego poniżający charakter wyrażał się w tym, iż człowiek, władca przyrody, nabożnie zginał kolana przed Hanumanem i Sabbalą – przed małpą i krową.[154]

Skoro dopiero imperializm brytyjski przyniesie Indiom kapitalizm, jest więc narzędziem postępu i – w dłuższej perspektywie – emancypacji. To on przyniesie Hindusom wyzwolenie z poniżającego stanu, w którym człowiek jest „podporządkowany jarzmu zewnętrznych okoliczności zamiast być ich panem”. Uderzające dla dzisiejszego czytelnika jest to, jak silnie ów przenikliwy krytyk kapitalizmu wierzył w cywilizacyjną siłę brytyjskiego imperium; pod tym fragmentem mógłby z czystym sumieniem podpisać się każdy ówczesny (czy dzisiejszy) apologeta Imperium, a wielu z nich zapewne wyraziłoby go w mniej jednoznaczny sposób. Brytyjczycy wykorzystywali Chińczyków i Hindusów, ale – według Marksa – służyło to w ostatecznym rachunku postępowi. Imperializm był „nieświadomym narzędziem historii”[155]. Także Engels chwalił francuski imperializm w Afryce Północnej, pisząc o „barbarzyńskim stanie” jej ludów[156].

Opinia Marksa o Chinach była równie skażona europocentryzmem. W cyklu artykułów o powstaniu tajpingów – wielkim społecznym buncie, który trwał 15 lat i przyniósł 20 milionów ofiar – pisał zarówno 0 samych Chinach, jak i o powstańcach w sposób jawnie nieżyczliwy i pełen uprzedzeń. Chiny nazwał „żyjącą skamieliną”; tajpingom miało zaś zależeć tylko na zmianie dynastii. W ocenie Marksa nie mieli żadnego programu społecznego. Byli tylko ślepą siłą dążącą do destrukcji. Pisał, że dla cywilnej ludności rządy tajpingów – którzy przez wiele lat kontrolowali znaczną część Chin – były klęską większą niż rządy cesarskiej biurokracji. Chociaż Marks dopatrywał się dążeń emancypacyjnych w każdym właściwie europejskim buncie czy rewolucji, w przypadku powstania tajpingów nawet nie próbował ich szukać[157].

Pogląd o „azjatyckiej stagnacji” ma zwolenników do dziś; wybitny współczesny historyk David Landes formułuje go tak:

Jedyną cywilizacją, która mogła wyprzedzić Europę, były Chiny. Tak w każdym razie wynikałoby z tego, co zarejestrowała historia. […] Specjaliści mówią nam na przykład, że chiński przemysł tekstylny i hutniczy znacznie wyprzedzał europejski […]. Wcześnie też (podobno) [Chińczycy] nauczyli się używać węgla i koksu w piecach do wytopu żelaza, i pod koniec XI wieku produkowali już 125 tysięcy ton surówki. Wielka Brytania osiągnęła ten poziom produkcji po siedmiuset latach. Tajemnica polega na tym, że Chiny nie wprowadziły w życie swojego potencjału. Zakłada się na ogół, że wiedza i umiejętność (know-how) kumulują się; z pewnością wyższa technika, gdy zostanie odkryta, wyprze starsze metody. Ale dzieje przemysłu w Chinach dostarczają przykładów na to, że technologia mogła pójść w niepamięć albo ulec regresowi. […] Żadne z przyjętych ogólnie wyjaśnień nie da nam, jak się wydaje, przekonującej odpowiedzi na pytanie, dlaczego w okresie prosperity i ekspansji nie było w Chinach postępu technicznego.[158]

Landes ostatecznie dochodzi do wniosku, że przyczyny zastoju leżą w normach kulturowych, czyli, jak pisze „wartościach panujących w społeczeństwie”. Ograniczenia indywidualnej wolności, presja zwyczaju, konsensusu i tradycji, „uchodziły za najwyższą mądrość”, a to hamowało rozwój gospodarczy. Pewną rolę mógł odegrać też niższy status społeczny kobiet – które nie mogły, jak pisze, poruszać się równie swobodnie w przestrzeni publicznej jak w Europie czy w Japonii, gdzie często pracowały poza domem. Ta różnica powodowała na przykład, że trudno było w Chinach zastosować wynalezione już maszyny do produkcji włókienniczej w warunkach fabrycznych, bo brakowało siły roboczej. Pazerność i arbitralność biurokracji także utrudniała prowadzenie interesów. Współczesny chiński historyk Gang Deng podaje wyjaśnienie również odwołujące się do norm kulturowych – i w gruncie rzeczy podobne – ale formułuje je inaczej: z dwóch wartości, stabilizacji i postępu, Chiny wybrały tę pierwszą. Wybór, jak się miało okazać, był pozorny – bo w ostatecznym rozrachunku nie zyskały ani postępu, ani stabilności[159].

Prowadzone w ciągu ostatnich dwudziestu lat w Chinach badania pozwoliły radykalnie zakwestionować ten obraz. Chiny w XVII-XVIII

wieku miały rozwijać się w bardzo podobnym kierunku – i równie szybko – jak Europa, a rewolucja przemysłowa była tuż za progiem. Żeby dowieść tej tezy, historycy zajmowali się między innymi wartością kaloryczną jedzenia chińskich robotników w delcie Jangcy czy funkcjonowaniem rynków zbożowych w południowych Chinach[160]. W XVIII wieku chiński robotnik rolny (i członkowie jego rodziny) spożywać mieli dokładnie tyle samo kalorii, co brytyjski robotnik w owym czasie – 2386 w Chinach w porównaniu z 2349 kaloriami w Wielkiej Brytanii; drobiazgowość tej technicznej dyskusji jest godna odnotowania (historycy potrafią pisać długie prace o tym, jaką wartość odżywczą zawierało jedno shi ryżu i w jaki sposób można to porównać z opartą na zbożu europejską dietą). Specjaliści policzyli nawet zawartość białka w przeciętnej diecie chińskiego biedaka (22 gramy dziennie przez cały rok) i doszli do wniosku, że jadali równie dobrze, co ubodzy Europejczycy w tym czasie. Oznaczało to, że poziom zarobków był zbliżony – zarówno w Anglii, jak i w Chinach, biedni 80 procent zarobków przeznaczali na jedzenie. Liczba ludności była zbliżona – w delcie Jangcy mieszkało 31 milionów ludzi, mniej więcej tyle, co w Europie Zachodniej; historycy-rewizjoniści twierdzą także, że prawa własności w Chinach były w praktyce chronione co najmniej równie dobrze, jak w Europie, a rynki towarowe były na podobnym poziomie rozwoju i integracji. Także produktywność rolnictwa i przeciętny poziom wykształcenia rosły w Chinach w XVII-XVIII wieku równie dynamicznie, jak na Zachodzie.

Gdzie zatem leżało źródło chińskiej stagnacji i europejskiego sukcesu? Kenneth Pomeranz, autor najgłośniejszej w ostatnich latach książki zestawiającej gospodarcze dzieje Chin i Europy, pisze:

Europa Zachodnia mogła mieć bardziej efektywne instytucje służące mobilizowaniu dużych sum kapitału, który był skłonny czekać przez względnie długi czas na zyski – ale aż do XIX wieku formuła korporacji znalazła niewiele innych zastosowań poza zbrojnym handlem dalekiego zasięgu i kolonizacją, a rynki kredytowe były wykorzystywane w obrębie Europy przede wszystkim do finansowania wojen. Co ważniejsze, zachodnia Europa w XVIII wieku wyprzedziła resztę świata w zastosowaniu technologii oszczędzających ludzką pracę. […] Gwałtowny przyrost populacji i zapotrzebowania na surowce mógł, przy braku zasobów zamorskich, wepchnąć ją z powrotem na ścieżkę wzrostu z wykorzystaniem intensywnego użycia ludzkiej pracy. W tym wypadku jej los różniłby się znacznie mniej od Chin i Japonii. Ta książka odwołuje się do owoców zamorskiego przymusu (coercion), żeby wytłumaczyć różnicę pomiędzy rozwojem Europy a rozwojem niektórych innych części Eurazji (głównie Chin i Japonii) […].[161]

Pozostawione własnemu losowi zarówno Chiny, jak i Japonia, w sobie właściwym czasie przeszłyby zatem własną rewolucję przemysłową; były na tej samej drodze, co Anglia, tylko podążały nią wolniej – oto jasno wypowiadane tu przesłanie. Te wnioski doczekały się oczywiście ostrych polemik: krytycy twierdzą, że zarobki w Chinach w przeliczeniu na kalorie mogły być podobne do brytyjskich, ale ich niższa wartość w srebrze oznacza, że Chińczyk mógł za nie kupić znacznie mniej innych dóbr niż Brytyjczyk – a to odzwierciedlało znaczne już w XVIII wieku różnice w wydajności produkcji pozarolniczej; i że gospodarka chińska „bardziej przypominała stagnacyjne gospodarki wschodniej i południowej Europy” niż Anglię czy Holandię[162]. Podobne zastrzeżenia dotyczą świata arabskiego: różnice w tempie rozwoju miast, jak wynika z ostatnich badań, narastały już w średniowieczu – kiedy to Europa była zacofana, a Bagdad był stolicą świata[163]. Rosnąca nietolerancja wobec religijnej ortodoksji w świecie islamu także nie sprzyjała rozwojowi[164].

Większa zgoda panuje jednak w innej, prawdopodobnie ważniejszej tutaj kwestii: że jeśli kraje Azji mogły mieć jakiekolwiek szanse na wyjście z maltuzjańskiej pułapki, zostały one przekreślone przez kontakt z Europejczykami. Losy Indii dostarczają najbardziej wymownego przykładu. Aż do XVIII wieku to Brytyjczycy importowali z Indii tkaniny. Niektórzy specjaliści sądzą, że w częściach subkontynentu powstawały już początki przemysłu – z konkurencyjnymi rynkami pracy, produktywnością i zarobkami zbliżonymi do brytyjskich (podobnie jak w przypadku Chin, przeliczanymi na wartość kaloryczną – liczone w srebrze były dużo niższe, czemu kupcy z Europy przypisywali to, że eksport się opłacał)[165].

W Wielkiej Brytanii przywóz bawełnianych tkanin z Indii został zakazany w 1700 roku ustawą parlamentu; w 1721 roku zakazano nawet ich noszenia. Mimo zabiegów brytyjskich producentów, prawa te miały liczne luki – ale i tak ułatwiły im zdominowanie rodzimego rynku. Zakaz importu zniesiono dopiero w 1774 roku, kiedy wyposażony w nowatorskie maszyny przemysł brytyjski nie musiał już obawiać się żadnej konkurencji, a idee Adama Smitha zdobywały umysły brytyjskiej elity. Nie było pozbawione znaczenia również to, że przez te półwiecze indyjscy producenci podupadli. Także francuski rynek zamknięto całkowicie przed azjatyckimi tkaninami w 1701 roku. (Podobne przykłady – jak też udane przypadki chronienia wysokimi cłami przemysłu przez Niemcy czy Stany Zjednoczone w XIX wieku – dostarczyły później wielu politykom i ekonomistom „świata B” argumentów za gospodarczym protekcjonizmem.)

Upadek indyjskiego przemysłu wiązał się ściśle z brytyjską dominacją, chociaż nie musiał być rezultatem świadomie prowadzonej polityki (a w każdym razie jej głównym celem). Ówcześni krytycy – tacy jak Edmund Burke – szacowali, że płacony przez sam Bengal podatek w wysokości 400 tysięcy funtów rocznie stanowi ogromne obciążenie dla indyjskiej gospodarki. Do tego dochodziły jeszcze koszty korupcji i niekompetentnej administracji, której celem było wydobycie z Indii jak największych sum. Podczas debaty nad przyszłością Kompanii Wschodnioindyjskiej w parlamencie w 1773 roku Burke mówił:

Inwazja Tatarów była kłopotliwa (mischievous); ale to nasza ochrona niszczy Indie. […] Młodzi mężczyźni (prawie chłopcy), rządzą tam, bez [kontroli] społeczeństwa, bez sympatii do tubylców. Ich kontakt z ludem jest nie większy, niż gdyby cały czas byli w Anglii […] Gnani całą chciwością naszych czasów, i całą impulsywnością młodości, przychodzą jeden po drugim; i w oczach tubylców nie ma nic poza nieskończoną, beznadziejną perspektywą [przybywania] nowych drapieżnych ptaków i ich odlotu, z odnawiającym się ciągle apetytem na jedzenie, którego nieustannie ubywa. Każda rupia zysku Anglika jest na zawsze stracona dla Indii. […] Anglia nie wzniosła kościołów, szpitali, pałaców ani szkół; Anglia nie zbudowała mostów, dróg, czy kanałów […] Gdyby wyrzucono nas dzisiaj z Indii, nie pozostałoby nic, co świadczyłoby […] o godnym pożałowania czasie naszego panowania […].[166]

Nawet jeśli dorobek późniejszej władzy brytyjskiej w Indiach nie jest już tak jednoznaczny, dzisiejsze szacunki historyków pozwalają sądzić, że Burke miał dużo racji. Administratorzy w Kompanii zmieniali się często. Mieli ogromną władzę nad „tubylcami”, z którymi nie czuli się w żaden sposób związani. Kontrola była odległa; szanse wykrycia korupcji – małe; prawdopodobieństwo, że zostanie ukarana – jeszcze mniejsze. Kolonialni administratorzy byli też świadomi, że mają duże szanse umrzeć na jedną z wielu tropikalnych chorób, zanim powrócą do ojczyzny. Nie ma nic zaskakującego – ani niezgodnego z ogólnymi prawami ludzkiej natury – że ryzykując życiem przez kilka lat pracy w Kompanii wszyscy – od góry do dołu – chcieli się dorobić. Kompania mogła przynosić straty na papierze, ale jej administratorzy robili majątki. Według ówczesnych szacunków Wielka Brytania wywoziła

z samego Bengalu 1,5 miliona funtów rocznie – wliczając w to oficjalne podatki, zyski z monopolu handlowego (który miała kompania) i prywatne dochody; według dzisiejszego hinduskiego historyka mogło to być w sumie nawet 9 procent PKB, czyli suma rujnująca dla każdej gospodarki[167]. Indyjskie rzemiosło – albo, jak wolą mówić niektórzy historycy, pierwotny przemysł – według innych szacunków mógł w 1750 roku dostarczać nawet jedną czwartą światowej produkcji wyrobów przemysłowych. Sto lat później dogorywał. W nowoczesnych fabrykach, które zaczęto budować w Indiach pod koniec XIX wieku, niemal wszystko już było brytyjskie – kapitał, inżynierowie i maszyny. Tylko robotnicy byli miejscowi.

5. „CHŁOPEK NASZ ROBOCIZNĄ PRZECIĄŻONY”

Kilka lat po wydaniu w Londynie opisu podróży po ziemiach polskich Williama Jacoba – z nader nieprzychylnym opisem obyczajów i poziomu życia – w Warszawie ukazała się książka „o zwyczajach ludu polskiego” napisana przez Łukasza Gołębiowskiego, jednego z pierwszych polskich etnografów. Książkę – w której zbierał prace innych uczonych – otwierał opis historii i obyczaju chłopów.

Myli się albo z pozorów tylko sądzi (jak nas zagraniczne okrzyczały pisma), kto stan kmiotków naszych zowie niewolniczym, albo ich najnieszcześliwszymi poczytuje, przodków naszych albo nas samych o barbarzyństwo obwinia. […] Że odzież kmiotka w oczach cudzoziemca lichą się zdawała, że pokarm jego był gruby, nie wytworny, że chałupa jego w porównaniu z zagranicznemi była nikczemną, nie przeto już samej nędzy doznawał. Miejscowe okoliczności i potrzeby sprawiały jedno, do drugiego nawykł; zdrowie tem utrzymywał, a w skromnej jego lepiance przemieszkiwała z nim i jego rodziną cnota, krzepkość i byt szczęśliwy. Sama dobroć charakteru Polaków to sprawiała, że kmiotków swoich każdy prawie nie groźnym Panem, lecz ojcem był i opiekunem, stawiał mu chałupy, dawał konie, woły i wszelką zapomogę, wydzielał pewną miarę gruntu, opatrywał lasem, korzyści z łowienia ryb, zbierania grzybów i jagód pozwalał, i przestawał na skromnem wynagrodzeniu, jakie mu za te dobrodziejstwa umiarkowaną pańszczyzną i szczupłą daniną zwykł czynić. […] W niedostatku wszelkim chłopek u Pana wsparcie, w chorobach skuteczną pomoc, w nieszczęściach pociechę znajdował, i zasłonę od ucisku, jakiby kto inny lub wojskowi mogli wyrządzać. […] Jeśli Pan w ogóle biorąc moralnym bywał, i kmiotek polski cnoty posiada, któremi słusznie w oczach świata całego pochlubić się może: przywiązany do wiary swych ojców, Monarchom wierny; prawość, szlachetność i uczciwość, zdaje się, że wyssał z mlekiem.[168]

Etnograf przyznawał, choć nie wprost, rację zagranicznym opisom, których autorzy z góry patrzyli na polskie zacofanie. Po części źródeł tej idealizacji patriarchalnego życia wiejskiego można doszukiwać się w romantycznej reakcji na społeczne zło przyniesione przez postęp – reakcji, która zarówno na Zachodzie, jak i w Polsce była powszechna[169]. Wiele dziesięcioleci później równie podniosłe opisy będą wychodziły spod piór intelektualistów w innych krajach zacofanych. Przekonanie, że być może jesteśmy biedniejsi, ale szlachetniejsi i lepsi moralnie – a ponadto żyjemy w sposób bardziej zgodny z naturą – służyło nie tylko jako usprawiedliwienie własnego zacofania, a więc także jako narzędzie obrony narodowej dumy. Wykorzystywano je także jako uzasadnienie innej niż na Zachodzie ścieżki rozwoju (która często łączyła się z bardzo powolnym wzrostem ogólnego dobrobytu). Przekonanie o samoistnej i autonomicznej wartości lokalnej tradycji służyło także jako bariera przed symboliczną inwazją Zachodu. W ślad za technologią i dostatkiem przychodził bowiem także zachodni styl życia, zachodnie normy i wartości, a to wielu intelektualistów ze „świata B” często już nie pociągało: odbierali je jako zagrożenie dla tożsamości ludu, z którego pochodzili i w którego imieniu chcieli się wypowiadać.

Wychwalając wyssaną z mlekiem matki „prawość, szlachetność i uczciwość” chłopów polski uczony przyznawał, że w przeszłości nie wszystko w tej patriarchalnej sielance jednak dobrze się układało. Za czasów „królów obieralnych” zła polityka sprawiła, że „chłopek nasz mógł być robocizną przeciążony”: „gdy szlachcic miles niezsiadający wprzód z konia odetchnął, zaczął sam korzystniejszem coraz gospodarstwem się zajmować, bliższe i stosowniejsze nastały układy z kmiotkami, albo cięższe i prędsze ich ujarzmienie”[170]. Pisząc te słowa przed blisko dwustu laty, etnograf dotarł do sedna sprawy: także współczesne podręczniki mówią o „refeudalizacji” czy „drugim poddaństwie” jako jednej z głównych przyczyn cywilizacyjnego zapóźnienia albo – używając bardziej neutralnych terminów – społecznej i ustrojowej odmienności naszego regionu[171].

Jej pierwotny powód miał przede wszystkim ekonomiczny charakter. Począwszy od końca XV wieku szlachta świetnie zarabiała na eksporcie zboża (ale także innych towarów, jak drewno i smoła) na Zachód. Miała jednak kłopot z zapewnieniem sobie wystarczająco taniej, dostępnej i posłusznej siły roboczej; wykorzystała zatem swoją polityczną przewagę, aby przywiązać chłopów do ziemi, czyniąc ich los niewiele lepszym – o ile w ogóle – od położenia niewolników na karaibskich plantacjach. Dostęp do nowych dóbr konsumpcyjnych i lęk o utratę pozycji także skłaniały do maksymalizacji zysków[172].

Geografia, polityka i wcześniejsze wydarzenia historyczne odegrały tu swoją rolę. Kraj miał rozległą sieć spławnych rzek i ogromne terytorium zdatne do uprawy zbóż. Gospodarka folwarczna najwcześniej zaczęła pojawiać się w dobrach położonych wzdłuż brzegów największych rzek; dopiero później rozprzestrzeniała się na rozległych przestrzeniach Polski i Litwy. Eksport zbóż zaczął rosnąć po wygranej wojnie trzynastoletniej (1466), po której do Polski zostały przyłączone Prusy Królewskie z Gdańskiem; to pozwoliło na bezpieczny eksport z dorzecza Wisły na Zachód. Miasta polskie były słabe, a ich produkcja rzemieślnicza niskiej jakości w porównaniu z zachodnią; miały też bardzo ograniczony rynek zbytu, co utrudniało im rozwój. Mieszczanie nie mogli konkurować z produktami sprowadzanymi z Anglii czy Niderlandów. Nie mogli też przeforsować ograniczenia ich importu, bo ich polityczne wpływy były zbyt słabe. Szybko sami zajęli się handlem sprowadzanymi towarami; ci, których było na to stać, zabiegali o nobilitację. „Wschodnia Europa została na długi czas regionem uzupełniającym ekspansywnego Zachodu” – podsumowywał ten proces w latach sześćdziesiątych Marian Małowist, do dziś najchętniej chyba cytowany przez zachodnich historyków specjalista od gospodarczej wyjątkowości naszego regionu[173].

W XVII wieku Rzeczpospolita znajdowała się już – poniekąd na własne życzenie – „w sytuacji kolonialnej” (jak pisze współczesny znawca przedmiotu, Jacek Kochanowicz; samo sformułowanie jest oczywiście tytułem wydanej w 1966 roku głośnej książki redagowanej przez Wallersteina, najwybitniejszego z teoretyków systemu światowego)[174].

O „teorii kolonialnej” tłumaczącej historię Rzeczpospolitej pisał także inny wybitny historyk, Jerzy Topolski[175]. Nie tylko cała jej gospodarka była nastawiona na eksport kilku produktów rolnych; także handel Rzeczpospolitej wymknął się z rąk jej mieszkańców, bo kierowali nim kupcy – najpierw z Antwerpii, potem z Amsterdamu[176].

Folwark nie był też kapitalistycznym przedsiębiorstwem, chociaż produkował na potrzeby rynku – tak można podsumować długą dyskusję, która toczyła się na ten temat wśród polskich historyków[177].

Produkował zazwyczaj na potrzeby właściciela i był pod wieloma względami samowystarczalny; zazwyczaj nie najmował też pracowników, a kiedy ich najmował, płacił im częściej w naturze niż w pieniądzu. Gotówkę ze sprzedaży zboża i innych produktów przeznaczano przede wszystkim na konsumpcję luksusową. Poziom produkcji określały urodzaje, a nie potrzeby rynku. Także inwestycje w folwark nie wymagały najczęściej nakładów pieniężnych. Ówczesną polską gospodarkę można opisać – jak ujmuje to Kochanowicz – jako „aglomerację zatomizowanych, niezależnych domen szlacheckich”[178]. Polska była „krańcowym przypadkiem” kraju, w którym nic – zaczynając od struktury gospodarczej, a kończąc na normach życia społecznego – nie sprzyjało rozwojowi przedsiębiorczości w nowoczesnym znaczeniu tego słowa. Szlachcicowi nie wypadło zajmować się handlem: zewnętrznemu uzależnieniu od kolonialnego eksportu na Zachód towarzyszyła feudalna mentalność, której „duch kapitalizmu” był całkowicie obcy. Było to przy tym rozwiązanie racjonalne: przynajmniej do początku XVII wieku ruch cen sprawiał, że szlachta zarabiała coraz lepiej[179].

Tu krótka dygresja: patrząc z tej perspektywy na polskie zapóźnienie, nie ma nic zaskakującego w tym, że polscy reformatorzy bardzo często uznawali państwo za klucz do jego przezwyciężenia. Cóż innego mogli zrobić? Nie było żadnej innej siły – ani wewnętrznej, ani zewnętrznej – na której mogliby się oprzeć. Mieszczaństwo zbyt słabe, szlachta mało zainteresowana; przemysł, jeśli powstawał, bywał bardzo często zakładany i prowadzony przez obcych i za obce kapitały (co od XIX wieku zaczynało mieć coraz większe znaczenie w publicznej debacie). Zresztą nawet takiego przemysłu nigdy nie było, w porównaniu z Zachodem, zbyt wiele.

Próby przeprowadzenia „odgórnej industrializacji” w Polsce mają długą historię – i jest to zwykle historia niepowodzeń. Witold Kula – prawdopodobnie najwybitniejszy analityk zacofania Polski – napisał kiedyś, że industrializacja w Polsce dokonywała się falami. Brakowało w niej ciągłości i nowe przedsięwzięcia rzadko budowano na dorobku poprzednich, bo też niewiele go w ostatecznym rozrachunku zostawało. W monumentalnych, dwutomowych Szkicach o manufakturach Kula analizuje dwadzieścia parę manufaktur zakładanych przez króla i magnatów pod koniec XVIII wieku. W ogromnej większości przedsięwzięcia te szybko upadały – miały kłopoty z pracownikami, zbytem, jakością produkcji, transportem; agrarny kraj wydawał się samą swoją istotą odrzucać industrialny przeszczep. „Siły nowego narastają – pisał Kula. – Egzaminu historii jednak nie zdały”[180].

Chociaż, jak pisze Kula, rola „kapitału handlowego” w finansowaniu tych inwestycji była większa, niż się spodziewał, to jednak najbardziej ambitne z tych przedsięwzięć – takie jak projekt budowania manufaktur w królewskich dobrach litewskich kierowany przez podskarbiego Antoniego Tyzenhauza – opierały się na darmowej, przymusowej pracy chłopów. Tyzenhauz za pomocą niezwykle (nawet jak na owe czasy) brutalnych metod miał w ten sposób „sfinansować” znaczną część inwestycji. Kula: „Niesłychanie pracochłonne i ciężkie prace melioracyjne, budownictwo wodne, bicie traktów, budowa kolonii rzemieślniczych i manufaktur, związane z tym rąbanie i zwózka drzewa, obsługa manufaktur funkcjonujących (transport surowców i produktów, zaopatrzenie w drzewo, konserwacja urządzeń wodnych) wszystko to spadło w postaci dodatkowych ciężarów na chłopów”[181].

„System” Tyzenhauza, mimo skarg i protestów, działał przez 15 lat – dopóki zapewniał królowi istotne dochody. Wpływy z ekonomii litewskich stanowiły wówczas jedną trzecią dochodów królewskiej szkatuły, a manufaktury dodawały Stanisławowi Augustowi prestiżu – dostarczając dworowi towarów luksusowych i zyskując mu reputację protektora przemysłu. Upadek Tyzenhauza miał wiele przyczyn – w grę wchodziły intrygi magnackie i interwencja zagraniczna – ale u ich podłoża było bankructwo. Wyglądało ono jednak inaczej niż w gospodarce kapitalistycznej – w której przedsiębiorca nie jest w stanie regulować swoich zobowiązań, banki odmawiają mu kredytu, a ostatecznie pozostały majątek przedsiębiorstwa jest dzielony pomiędzy wierzycieli według wyznaczonych prawem reguł. Tyzenhauz miał kłopoty finansowe: nie był w stanie spłacać zaciągniętych kredytów, a i dochody, których dostarczał królowi, stawały się coraz bardziej nieregularne i coraz mniejsze[182]. Stanisław August miał więc systematycznie słabnącą motywację, aby Tyzenhauza bronić – i w końcu rzucił go politycznym przeciwnikom na pożarcie.

Tyzenhauz wyeksploatował swoich (a ściślej – królewskich) poddanych, inwestując w rozmaite – także prestiżowe – projekty: przebudowywał na przykład w duchu oświeceniowego „wzoru urbanistycznego” miasteczko Sokółka, co Kula nazwał zwięźle: „małą parodią racjonalistycznych planów urbanistycznych absolutyzmu oświeconego”[183]. W dobrach ubywało chłopów. Najpierw pisali skargi, potem buntowali się – a kiedy to nie odnosiło skutku, masowo uciekali. Ponieważ to ich przymusowa praca była głównym „kapitałem” w feudalnych dobrach, można powiedzieć, że majątek królewski powierzony Tyzenhauzowi uległ trwałej dekapitalizacji. Była ona trudna do odwrócenia. Maszyny można kupować szybko, ale ludzi zawsze przybywa powoli, bo albo muszą się rozmnożyć, albo trzeba ich zachęcić do powrotu. Wydaje się zresztą, że Tyzenhauz świetnie o tym wiedział: długo odmawiał wydania królowi archiwum i zestawienia dóbr, powierzonych jego zarządowi, a gdy jego los był już przesądzony, pewnej nocy zapakował archiwum na 39 wozów (!) i „oficjaliście ekonomicznemu uwozić do dóbr swoich rozkazał, w przypadku zaś pogoni spalić lub utopić takowe przeznaczył”[184]. Do dziś dotrwały jego skromne fragmenty.

Historię tego przedsięwzięcia warto zapamiętać: w wielu dwudziestowiecznych projektach przyspieszonego rozwoju w krajach opóźnionych próbowano wykorzystać podobny mechanizm – używając administracyjnej presji, wydobyć uwięziony na wsi kapitał i pracę, które pozwoliłyby państwu przedsięwziąć ambitny, modernizujący program inwestycyjny. Podobnie jak w przypadku Tyzenhauza, o inwestycjach decydowały zazwyczaj nie tylko względy ekonomiczne, ale polityczne i prestiżowe; koszt zaś tak osiągniętego postępu – mierzony ludzkim cierpieniem i nędzą – bywał, jak jeszcze zobaczymy, bardzo wysoki.

Pouczające są także doświadczenia drugiej próby polskiej industrializacji – przedsiębiorstw górniczo-hutniczych zakładanych z inicjatywy ks. Druckiego-Lubeckiego w kongresowym Królestwie Polskim. Chociaż kapitały państwowe odgrywały w XIX wieku większą rolę między innymi w rolnictwie i leśnictwie, w przemyśle lekkim, a potem w budowie kolei, to górnictwo pochłonęło największe środki. Dla prywatnego kapitału inwestycje w przemysł nie były opłacalne – bardzo wysokie koszty transportu sprawiały, że zysk był niski przy ogromnych nakładach. Dużo bardziej opłacał się handel hurtowy albo dzierżawa podatków i akcyz. Historyk tych przedsięwzięć pisze: „można przypuszczać, że w wypadku pozostawienia tej dziedziny gospodarki swobodnej grze interesów, rozwój kapitalizmu przemysłowego omijałby ją jeszcze przez długi czas”[185].

Polityka przemysłowa Lubeckiego była już w założeniu mało opłacalna: realny zysk w stosunku do zainwestowanego kapitału wynosił, według założeń jej autora, 2-2,5 procenta rocznie, a więc bardzo niewiele jak na ówczesne czasy[186]. I tak była to kalkulacja optymistyczna. W rzeczywistości przedsięwzięcia te okazywały się permanentnie deficytowe, między innymi dlatego, że państwo było mniej skłonne pilnować kosztów – budowano na przykład wystawne i kosztowne gmachy fabryczne. Lubecki, ekonomiczny samouk, widział w industrializacji narzędzie likwidacji zacofania; industrializację zaś miały sfinansować – oprócz pożyczek (pierwsza wielka pożyczka zagraniczna, zaciągnięta przez Królestwo w 1829 roku, została przeznaczona właśnie na inwestycje górnicze) – ograniczenie konsumpcji. Kiedy w 1823 roku doszło do wojny celnej z Prusami, które obłożyły eksport polskiego zboża wysokim haraczem, Lubecki – mimo bardzo ciężkiej sytuacji zadłużonych ziemian – twardo odmówił obniżenia podatków, tłumacząc to potrzebami inwestycyjnymi. Starał się także – bez powodzenia – o objęcie państwowym monopolem handlu towarami kolonialnymi, takimi jak cukier, kawa i arak (ale także wino)[187]. Polityka ta nie pozostała bez efektów, chociaż największe przyniosła nie w tych dziedzinach, w które państwo inwestowało najwięcej: w latach 1820-1830 produkcja włókiennicza w Królestwie rosła o 10 procent rocznie[188]. Było to jednak oparte na kruchych podstawach: kiedy po powstaniu listopadowym warunki polityczne zmieniły się radykalnie, większość wspieranych przez rząd przedsięwzięć upadła.

W 1824 roku Lubecki pisał w memoriale:

Niezależność polityczna musi być uzupełniona niezależnością gospodarczą. Tymczasem przemysł obcych krajów nadużywa swej przewagi i trzyma nasz [przemysł] w stanie nierozwiniętym i podporządkowanym. Trzeba więc złamać to jarzmo […]. Przemysł pozostawiony sam sobie nie umiałby się uwolnić i dlatego rząd powinien usunąć te przeszkody, które hamują rozwój wytwórczości, powinien skłaniać prywatne osoby do wysiłków i pomagać im […]. Rząd powinien przyciągać zdatnych ludzi do sztuk i rzemiosł, zakładać pewne przedsiębiorstwa i sprzedawać je później przedsiębiorcom nawet ze zniżką.[189]

Nie ma niezależności politycznej bez gospodarczej autonomii – także i to przekonanie było wspólne wielu autorom planów rozwoju gospodarczego krajów opóźnionych. Nacjonalizm gospodarczy (rozumiany tu w sensie opisowym, a nie wartościującym) również dostarczał argumentów na rzecz bezpośredniego zaangażowania państwa: to ono przecież – jak byli skłonni sądzić autorzy takich tez – najlepiej reprezentowało interesy wspólnoty. W imię interesu wspólnego można było więc na przykład nałożyć wysokie podatki na jednostki – albo je wywłaszczyć – argumentując, że postęp nie dokonuje się bez ofiar, a interes grupowy waży więcej od indywidualnego.

Dzisiejszego czytelnika historii przedsięwzięć Lubeckiego uderza nie tylko ich rozmach i ambicja, ale również skala korupcji i marnotrawstwa, jakie wytwarzało się na styku gospodarki państwowej i prywatnej. Rządowe inwestycje tuczyły całe zastępy przedsiębiorców, bo rząd zlecał prywatnym firmom czy to dostawy, czy budowę hal fabrycznych albo mieszkań dla robotników. Wszyscy ci biznesmeni kierowali się jedną zasadą – angażowali jak najmniej swoich kapitałów. Niekiedy ich zresztą w ogóle nie było, a w wypadkach spornych okazywało się, że cały kapitał przedsiębiorcy sprowadzał się do kaucji zdeponowanej na zabezpieczenie wykonania kontraktu.

Wybuchały przy tym skandale brzmiące znajomo dla dzisiejszego czytelnika. Oto na przykład w 1833 roku dwóch młodych inżynierów nabyło wieś Niwka, żeby wybudować w niej hutę żelaza. Pozornie było to idealne miejsce: wieś była blisko złóż rudy i węgla, nad spławną rzeką, która mogła też poruszać maszyny. Inwestorzy nie mieli pieniędzy na budowę, ale mieli znajomości – całe przedsięwzięcie opierało się na dobrych kontaktach osobistych dwóch inwestorów z Henrykiem Łubieńskim, bogatym ziemianinem i przedsiębiorcą, wówczas wiceprezesem rządowego Banku Polskiego, który finansował inwestycje. Dalszy bieg wydarzeń historyk relacjonuje następująco:

Przedsiębiorczy aferzyści okazują się w krótkim czasie, bo już po roku, niezdolni finansowo do doprowadzenia budowy do końca. Wówczas wiceprezes Banku czyni starania, aby „uratować zaliczenia bankowe”, a w rzeczywistości swoich protegowanych i cichych wspólników. Przeprowadza się trochę za wysoki szacunek nieruchomości, Bank odkupuje je, ukrywając stratę w fikcyjnej wartości nabytego majątku trwałego, przedsiębiorcy zabierają swoje nieduże wkłady kapitałowe wraz z zyskiem, Bank prowadzi budowę do końca.[190]i

Za wcześnie jeszcze na postawienie pytania, czy podobne skandale – których nie brakowało pod żadną szerokością geograficzną i w żadnej epoce – stawiają sens odgórnie prowadzonej industrializacji pod znakiem zapytania. Być może wypada uznać je za nieunikniony koszt „skoku w nowoczesność”, który przecież w najbardziej sprzyjających warunkach nie dokonywał się rękami świętych, i którego dzieje nigdzie nie dostarczają zbyt wielu inspirujących moralnie historii. Być może też wypada uznać, że w wielu sytuacjach nie było zwyczajnie lepszej drogi (a nie tylko jej nie widziano). Do tych kwestii jeszcze wrócimy.

Wykres 3. Międzynarodowe różnice w PKB na osobę (wg parytetu siły nabywczej dolara z 1999 roku), stosunek obszaru o najwyższym do obszaru o najniższym PKB na osobę.

Źródło: E.W. Nafziger, Economic Development, Cambridge 2006, s. 58.

W 1800 roku różnice dochodów pomiędzy różnymi częściami Europy były jeszcze niewielkie. Przeciętne zarobki na Zachodzie były może o połowę wyższe niż w takich krajach jak Polska[191]. Ale karty w grze w postęp zostały już rozdane, a los wschodu i zachodu kontynentu przesądzony. Jednym historia przeznaczyła rosnącą potęgę i dobrobyt, a drugim – coraz głębszą nędzę i zacofanie: w 1914 roku dystans był większy niż sto lat wcześniej[192]. Rosła także świadomość, że przezwyciężenie go wymaga środków radykalnych.

„ZADANIE BEZ HISTORYCZNEGO PRECEDENSU”

TEORIA ROZWOJU KRAJÓW PERYFERYJNYCH OD LAT 40. DO 60.

Albert O. Hirschman, autor jednej z najgłośniejszych teorii wzrostu przyspieszonego w latach pięćdziesiątych, rozpoczął swoje wspomnienia mottem z Poza dobrem i złem:

Ach, czymże jesteście, moje napisane i namalowane myśli! Jeszcze nie tak dawno czekałyście takie kolorowe, młode i złośliwe, tak pełne kolców i tajemnych ostrychwoni, żem przez was kichałi się śmiał – a teraz? Już pozbyłyście się swojej nowości i obawiam się, że niektóre z was gotowe są stać się prawdami: wydajecie się już tak nieśmiertelne, tak rozdzierająco rzetelne, tak nudne! […] I tylko dla waszego popołudnia, wy, moje zapisane i namalowane myśli, mam kolory, może wiele kolorów, wiele barwnych tkliwości i pięćdziesiąt żółci i brązów, i zieleni, i czerwieni: ale nikt po nich nie zgadnie, jak wyglądałyście waszym rankiem, wy, nagłe iskry i cuda mojej samotności, wy, moje stare, umiłowane – złe myśli![193]

Przedstawił je na seminarium Banku Światowego, który w 1984 roku zebrał kilkunastu znanych ekspertów do spraw rozwoju z lat czterdziestych i pięćdziesiątych i poprosił ich o refleksję nad swoim życiowym dorobkiem[194].

Już wtedy ich epoka należała do odległej przeszłości. Wiele pomysłów Hirschmana i jego kolegów z lat pięćdziesiątych okazało się chybionych. Z perspektywy czterdziestu lat doświadczeń wiele innych wydawało się opierać na fałszywych przesłankach. Każdy z uczestników powtarzał jednak: że wówczas – zaraz po wojnie – były wszelkie powody, by sądzić, że ich idee dostarczają skutecznej recepty na skrajną nędzę, w której żyły cztery piąte ludzkości.

Tylko kilku z nich broniło rezultatów.

1. HISTORIA

Rozczarowanie przyszło jednak dopiero po latach. Dla polskiego czytelnika być może interesujące będzie napomknienie, że przełomowy tekst, od którego zaczęła się cała powojenna ekonomia rozwoju krajów zacofanych, projektował przyszłość właśnie naszego regionu. Problemy uprzemysłowienia wschodniej i południowo-wschodniej Europy Paula Rosensteina-Rodana ukazały się w prestiżowym „Economic Journal” w 1943 roku i – pomimo mało inspirującego dla dzisiejszego czytelnika tytułu – niosły wybuchowy ładunek ideowy i polityczny[195]. Rosenstein-Rodan pisał:

Panuje powszechna zgoda, że uprzemysłowienie „międzynarodowych obszarów pogrążonych w kryzysie” [depressed areas] jak na przykład wschodnia albo południowo-wschodnia Europa (albo Daleki Wschód) leży w ogólnym interesie nie tylko tych krajów, ale całego świata. [Uprzemysłowienie] jest sposobem na osiągnięcie bardziej równego podziału dochodu pomiędzy różnymi obszarami świata przez podnoszenie dochodów w biedniejszych rejonach szybciej niż w bogatszych […] To ogromne zadanie, niemal bez historycznego precedensu.

Rosenstein proponował program „planowej industrializacji na dużą skalę”, który nazwano później (a on tę nazwę przyjął i sam jej używał) „wielkim pchnięciem”. Dowodził, że aby było skuteczne, musi ono obejmować kilka powiązanych gałęzi przemysłu równocześnie. Nie można, dowodził, zbudować w dowolnym biednym kraju Europy Wschodniej na przykład samotnej, gigantycznej fabryki butów, która zatrudniałaby 20 tysięcy robotników. Takie projekty są skazane na porażkę: fabryka nie będzie miała komu sprzedawać butów, bo nie będzie na nie rynku (nie kupią ich biedni wieśniacy, którzy stanowią trzy czwarte ludności). Robotnikom fabrycznym zaś trzeba będzie płacić znacznie więcej, niż mieszkającym na wsi chłopom wystarcza do przetrwania – bo, w odróżnieniu od chłopów, robotnicy nie będą mogli nawet częściowo sami się wyżywić. W ten sposób przedsięwzięcie rychło okaże się nieopłacalne. Klucz do sukcesu leżał w skali całej operacji. Rosenstein-Rodan pisał:

Jeżeli milion bezrobotnych robotników zostanie zabranych z produkcji rolnej i przeniesionych [put] do całego ciągu gałęzi przemysłu produkujących większość dóbr, na które robotnicy przeznaczyliby swoje zarobki, to, co nie byłoby prawdą w przypadku jednej fabryki butów, stałoby się prawdą w odniesieniu do całego systemu gałęzi przemysłu: stworzyłby własny dodatkowy rynek. […] Można dodać, że podczas gdy w wysoko rozwiniętych i bogatych krajach z ich bardziej zróżnicowanymi potrzebami trudno jest przewidzieć przyszłe zapotrzebowanie populacji, nie jest tak trudno zgadnąć, na co przeznaczyliby zarobki uprzednio bezrobotni pracownicy w rejonach o niskim poziomie życia.

Rosenstein-Rodan nie był zwolennikiem industrializacji według modelu radzieckiego[196]. Nie dlatego, żeby uważał, że się nie powiodła. Wprost przeciwnie: jak większość współczesnych (w tym także niekomunistów) uważał, że była spektakularnym sukcesem. Sądził jednak, że inwestowanie w przemysł ciężki na Wschodzie jest nieefektywne, bo ten sam przemysł na Zachodzie ma duże nadwyżki mocy produkcyjnej; bez sensu byłoby je dublować.

Ekonomista zwracał uwagę również na względy humanitarne. Koszty społeczne modelu radzieckiego – który środki na inwestycje „wycisnął” z własnych obywateli – uznał za zbyt duże. Ludność Europy Wschodniej żyła według niego na tak niskim poziomie, że byłoby nieludzkie obniżać go jeszcze bardziej. Przy okazji Rosenstein-Rodan pozwolił sobie na psychologiczną obserwację: „Ludzie (nawet wschodni Europejczycy!) nie są tak twardzi dzisiaj, jak niegdyś. Sumienie społeczne nie wytrzymałoby takiej nędzy w czasach pokoju, która była przyjmowana za naturalną w darwinowskim wieku XIX. Trzeba użyć łagodniejszych metod”.

Szereg idei zawartych w koncepcji Rosensteina-Rodana pojawiało się w późniejszych projektach rozwoju przyspieszonego. Pierwszą było przekonanie, że na prywatny kapitał nie ma co liczyć. Tak duże i złożone inwestycje, jakich wymaga „wielkie pchnięcie”, są dla niego nieatrakcyjne – czy to ze względu na długi czas, jaki musiałby upłynąć do realizacji zysków, czy to ze względu na polityczne ryzyko wojny lub nacjonalizacji. (Rosenstein-Rodan: „jest ono znacznie większe dziś niż w dziewiętnastym wieku, kiedy zakładało się, że pewnych rzeczy «się nie robi»”.)

Kapitalizm nie mógł udźwignąć zadania wielkiej transformacji również z powodów strukturalnych: projektowana przyszłość miała być radykalnie inna od przeszłości, a kapitalizm należał do przeszłości. Ekonomista pisał: „Doświadczenie przeszłości częściowo się nie liczy w sytuacji, w której cała ekonomiczna struktura regionu ma ulec zmianie. […] Wiedza indywidualnego przedsiębiorcy o rynku musi być w takim razie niewystarczająca, ponieważ nie może mieć wszystkich danych dostępnych komisji planującej […]”. Gdyby więc sprawy toczyły się swoim naturalnym, kapitalistycznym tokiem, nie tylko poziom życia w zacofanej Europie Wschodniej rósłby znacznie wolniej, niż pozwala na to jej ukryty potencjał. Także struktura zbudowanego w ten sposób przemysłu byłaby nieoptymalna z punktu widzenia potrzeb społecznych.

W tej różnicy przejawia się wyższość racjonalnego planowania nad chaosem rynku. Kapitalistyczny rynek finansowy, który kredytuje zazwyczaj pojedyncze inwestycje, nie ogarnie (ani nie udźwignie) gigantycznego, złożonego technologicznie i społecznie projektu obejmującego wiele dziedzin gospodarki. Kapitalista nie stworzy chociażby – bo mu się to nie opłaca – instytucji kształcących na masową skalę pracowników dla przemysłu. W szkołach zbudowanych dla zysku będą się uczyć tylko dzieci tych rodziców, którzy mogą zapłacić – a to z punktu widzenia całości społeczeństwa oczywista strata, bo oznacza, że drzemiący w ludziach potencjał nie zostanie wykorzystany. Kapitalista nie wybuduje także infrastruktury: dróg, sieci elektrycznej, kolei. To właśnie edukacja i infrastruktura, według Rosensteina-Rodana, pochłoną 30-35 procent kosztów „wielkiego pchnięcia”. „Wielkim pchnięciem” musi więc sterować państwo – odgórnie. „Teoria wzrostu musi być przede wszystkim teorią inwestowania” – pisał po latach[197]. „Natura facit saltum” – mawiał[198].

W całym projekcie tkwiło kilka złowróżbnych zagadek. Przede wszystkim nie było jasne, jak sfinansować „wielkie pchnięcie”. Ekonomista zakładał, że część kosztów – szacowanych przez niego na 5 miliardów ówczesnych funtów – miałby pokryć „Europejski Trust Inwestycyjny”, który powinien zostać powołany po wojnie, i który miał być finansowany w części z zachodnich pożyczek, a w części z odszkodowań wypłacanych przez Niemcy (być może w naturze, czyli w maszynach przeznaczonych dla nowo budowanego w Polsce albo w Rumunii przemysłu). Był to czysto hipotetyczny pomysł: jakieś źródło kapitału było po prostu potrzebne. Aż 3,6 miliarda miało jednak pochodzić z samej Europy Wschodniej. Przy jej dochodzie narodowym szacowanym przez Rosensteina na 2 miliardy funtów rocznie, wymagałoby to – jak obliczał – przeznaczania na inwestycje w założonym przez niego okresie 18 procent dochodu narodowego rocznie, a więc mniej więcej tyle, ile wydawał ZSRR w czasach stalinowskich pięciolatek. W Rosji trzeba jednak było policyjnego terroru i drastycznego obniżenia poziomu życia obywateli, żeby państwo zebrało środki na inwestycje. Jak to zrobić za pomocą „łagodniejszych” metod?

Drugi problem dotyczył ludzi. Rosenstein-Rodan szacował, że w Europie Wschodniej i Środkowej ze 110 milionów mieszkańców aż 20-25 milionów jest faktycznie bezrobotnych (miał na myśli przede wszystkim bezrobocie ukryte na wsi). Ci ludzie, jak twierdził, byli zbędni: ich praca na roli nie zwiększała produkcji rolnej, czyli bez szkody dla rolnictwa można było ich zatrudnić w fabrykach w miastach. W cały projekt była więc wpisana inżynieria społeczna na gigantyczną skalę. Ekonomista podchodził do niej jak do zupełnie naturalnego elementu procesu rozwoju. Populacja była dla niego pionkami na szachownicy planowania: ludzi się „przesuwało”, „brało” lub „umieszczało”.

Po trzecie wreszcie, Rosenstein-Rodan używał w praktyce wymiennie takich pojęć jak „uprzemysłowienie”, „rozwój” i „wzrost dochodów”. Nie ma u niego śladu refleksji, że być może nie są one równoważne. Nie interesowała go także redystrybucja. Zakładał również, że z „wielkiego pchnięcia” odniosą korzyści wszyscy „wschodni Europejczycy”, a nie na przykład wąska elita.

Artykuł Rosensteina-Rodana był czymś znacznie ważniejszym niż tylko pracą naukową wydrukowaną w prestiżowym piśmie. Był rozdziałem z oficjalnego raportu Królewskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych, przygotowanego przez sekcję ekonomiczną Komitetu ds. Odbudowy, i wyrazem głębokiego zainteresowania rządów aliantów problemami rozwoju krajów zacofanych.

W Wielkiej Brytanii od 1941 roku planowaniem rozwoju zajmowało się już wiele bardzo różnych instytucji – między innymi Królewski Instytut Spraw Międzynarodowych i Oksfordzki Instytut Statystyki – ale także rządy emigracyjne i różne nieformalne (albo półformalne) grupy ekonomistów i polityków, spotykających się na seminariach[199]. Rosenstein-Rodan w 1941 roku został sekretarzem Komitetu Odbudowy Powojennej w Chatham House, gdzie współpracował ze wschodnioeuropejskimi ekonomistami. Jak pisał później, wybrał Europę Wschodnią nie dlatego, że uważał ją za najbardziej interesujący czy charakterystyczny przykład zacofania, tylko dlatego, że miał „pod ręką” emigracyjne rządy państw regionu i mógł współpracować z wieloma wschodnioeuropejskimi ekonomistami; utrzymywał na przykład stałe kontakty z grupą pracującą w Oksfordzie, z którą związany był między innymi Michał Kalecki[200]. Kaleckiego uważano za jej intelektualnego przywódcę[201]. W wydanej w 1944 roku przez sześciu młodych ekonomistów z tego kręgu książce O ekonomii pełnego zatrudnienia czytamy: „regulacja procesów ekonomicznych za pomocą sił rynkowych […] musi zostać uzupełniona świadomą i zaplanowaną regulacją prowadzoną przez władze publiczne”[202]. Był to dokument napisany w duchu Keynesa[203]. Zakładał możliwość uzyskania pełnego zatrudnienia w gospodarkach rozwiniętych dzięki polityce makroekonomicznej i pozostawał pod wpływem dyskusji nad planowaniem prowadzonych jeszcze w latach trzydziestych w Wielkiej Brytanii przez grupę PEP (Political and Economic Planning)[204]. W 1935 roku PEP opublikował trzy duże raporty – o budownictwie, przemyśle włókienniczym oraz hutnictwie – a jego czasopismo „Planowanie” rozchodziło się w nakładzie 2 tysięcy egzemplarzy; do jego czytelników zaliczało się prawie stu członków parlamentu[205]. Zainteresowanie losem krajów najbiedniejszych było przynajmniej częściowo wymuszone wojennymi okolicznościami. Hitler proponował sprzymierzonym z Niemcami krajom „Nowy Porządek” – co w sferze gospodarczej oznaczało obietnicę, że będą mogły pożywić się u niemieckiego stołu po zwycięstwie. Japonia miała dla ludów Azji „Sferę Współdobrobytu”. Nawet jeśli za frazesami o dobrobycie i rozwoju krył się tylko brutalny wyzysk podbijanych ludów (a w miarę klęsk na froncie – także sprzymierzonych). Alianci czuli się w obowiązku przedstawić bardziej wiarygodną propozycję.

Doraźna polityka i względy propagandowe nie były jednak najważniejsze. Powody zainteresowania aliantów rozwojem krajów biednych i peryferyjnych były znacznie głębsze, i nie tylko utylitarne. W wydanej w 1944 roku Wielkiej transformacji, studium powstania gospodarki rynkowej i nowoczesnego państwa, Karl Polanyi przewidywał nadejście społeczeństwa socjalistycznego, które będzie spontaniczną reakcją na niedomagania rynku[206]. „Socjalizm jest w gruncie rzeczy właściwą dla cywilizacji przemysłowej tendencją do wykraczania poza samoregulujący się rynek przez świadome podporządkowanie go demokratycznemu społeczeństwu” – pisał Polanyi[207]. W 1942 roku w Wielkiej Brytanii ukazał się Raport Beveridge’a, który postulował rozszerzenie zadań państwa opiekuńczego na potrzeby jednostki, które społeczeństwo powinno zaspokajać[208]. Raport rozszedł się w 630 tysiącach egzemplarzy[209]. Wojna była kataklizmem, z którego miał wyłonić się lepszy świat bez nierówności i niesprawiedliwości, które ciążyły nad przeszłością. Tak myślał między innymi Paul Rosenstein-Rodan i nie był w tym odosobniony[210]. Niemal w tym samym czasie receptę bardzo podobną do tej sformułowanej przez Rosensteina-Rodana również dla Europy Południowo-Wschodniej zaproponował inny związany z grupą oksfordzką ekonomista, Kurt Mandelbaum, który proponował wykorzystanie „ukrytego rezerwuaru siły roboczej na wsi” do uprzemysłowienia[211]. We wszystkich tych projektach narzędziem postępu społecznego miało być racjonalne, planujące państw[212].

Ten pogląd był przynajmniej w równym stopniu owocem doświadczeń, co ideologii. Już podczas I wojny światowej wiedeński filozof, politolog (i socjalista) Otto Neurath zauważył, że w realiach wojennego systemu planowania i kontroli rządom udało się wyeliminować wiele plag nękających liberalną gospodarkę belle epoque, między innymi bezrobocie i wahania koniunktury. Okazało się, że państwo potrafiło sprawnie mobilizować zasoby – pieniądze, surowce i ludzi – oraz organizować produkcję na wielką skalę. Neurath, w czasie wojny jeden z autorów austro-węgierskiego systemu planowania, a potem doradca i główny planista rządu krótkotrwałej Bawarskiej Republiki Rad, był przekonany, że państwo może tymi samymi metodami równie dobrze radzić sobie z gospodarką w czasie pokoju (proponował także zniesienie pieniądza i oparcie ekonomii na wymianie dóbr, ale te poglądy znajdowały już znacznie mniej zwolenników). Sukcesy niemieckiego planowania wojennego w czasie I wojny światowej inspirowały bolszewików w Rosji[213].

Doświadczenie II wojny światowej było, o ile to możliwe, jeszcze bardziej jednoznaczne. Gospodarki Związku Radzieckiego i Niemiec były całkowicie kierowane przez państwo – wprawdzie Niemcy nie wymordowały swoich kapitalistów, ale faktycznie ich ubezwłasnowolniły – i mogły pochwalić się imponującymi rezultatami. W 1946 roku znany historyk-marksista E. H. Carr pisał w książeczce o „wpływie radzieckim na świat zachodni”:

Gospodarczy wpływ Związku Radzieckiego na resztę świata może być podsumowany w jednym słowie „planowanie”. […] Byłoby nużące wyliczać liczne naśladownictwa w całym świecie, niektóre prawdziwe, inne powierzchowne, radzieckich planów pięcioletnich, albo przypominać, że wrogowie prezydenta Roosevelta nigdy nie zmęczyli się przypominaniem, że New Deal był wzorowany na modelu radzieckim. […] Z pewnością, jeżeli „wszyscy jesteśmy teraz planistami”, to jest to w ogromnej mierze wpływ, świadomy lub nieświadomy, radzieckiej praktyki i radzieckich osiągnięć.[214]

Carr dodawał, że idea była „mieszaniną naiwności i geniuszu”, a „zasadniczy pomysł był zasadniczo słuszny, chociaż szczegóły były często utopijne”. Pisał także, że im biedniejszy kraj, tym bardziej jest skazany na planowanie – i dlatego zbiedniała po wojnie Wielka Brytania planowała w większym stopniu niż Stany Zjednoczone, wzorując się na ZSRR już w czasie wojny.

Także i Niemcy, chociaż przegrały, dostarczały argumentów rzecznikom planowania i etatyzmu. Mimo niszczących nalotów bombowych i permanentnego braku surowców produkcja przemysłowa Rzeszy rosła jeszcze w drugiej połowie 1944 roku[215].

Redakcja: Sebastian Szymański

Korekta: Urszula Roman

Indeks: Barbara Dynda, Katarzyna Janus, Jaś Kapela, Aleksandra Toeplitz

Projekt okładki: Marcin Hernas | tessera.org.pl

Zdjęcia na okładce: Time Life Images / Getty Images / Flash Press Media

Układ typograficzny, łamanie, opracowanie tabel i wykresów:

Druk i oprawa: Drukarnia Wydawnicza im. W. L. Anczyca, Kraków

Wydawnictwo Krytyki Politycznej ul. Foksal 16, II p.

00-372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w siedzibie głównej Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, Warszawa), Świetlicy KP w Łodzi (ul. Piotrkowska 101), Świetlicy KP w Trójmieście (Nowe Ogrody 35, Gdańsk), Świetlicy KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1) oraz księgarni internetowej KP, a w cenie detalicznej w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

www.sklep.krytykapolityczna.pl

[1] Glen Firebough, The New Geography of Global Income inequality, Cambridge 2003.

[2] François Bourguignon, La mondialisation de l’inégalité, Paris 2012.

[3] Por. Joshua J.Yates, Abundance on Trial: The Cultural Significance of „Sustainability”, „Hedgehog Review” 2012, t. 14, nr 2.

[4] Patrick Curry, Defending Middle-Earth, London 1998, s.85.

[5] Harald Welzer, Wojny klimatyczne. Za co będziemy zabijać w XXI wieku?, przeł. Michał Sutowski, Warszawa 2010.

[6] J. M. Coetzee, Zapiski ze złego roku, przeł. Michał Kłobukowski, Kraków 2008.

[7] Pojęcia „Zachodu” świadomie używam tu w sposób nieostry, ponieważ w różnych okresach, które obejmuje ta książka, geograficzny wymiar tego pojęcia ulegał zmianom. Częściej było symbolem – nowoczesności, racjonalności, dobrobytu – niż wyraźnie określoną polityczną całością. Różne kraje należały do tak rozumianego „Zachodu”. Anglia na przykład stanowiła jego część od początku XVIII wieku, Stany Zjednoczone dołączyły w wieku XIX, Australia na początku, a Hiszpania pod koniec ubiegłego wieku. Z powodu kulturowej odrębności nie mieści się w tym pojęciu tylko Japonia, pierwszy azjatycki kraj uprzemysłowiony, której cywilizacyjny i polityczny sukces inspirował wiele projektów modernizacyjnych w Azji.

[8] S. Garczyński, Anatomia Rzeczypospolitey Polskiey. Synom Oyczyzny ku przestrodze y poprawie. Mianowicie, o sposobach: zamnożenia Polskę ludem pospolitym, konserwowania dziatwy wieiskiey przez niedostatek y niewygody marnie ginącey, y wprowadzenia handlowy manufaktur zagranicznych. Dawniey spisana, z Przydatkami teraz wydana, Warszawa [?] 1753, s. 121. O Garczyńskim także: E. Lipiński, Historia powszechnej myśli ekonomicznej do roku 1870, Warszawa 1968, s. 209 i in.

[9] S. Garczyński, Anatomia Rzeczypospolitey Polskiey, dz. cyt., s. 124-125.

[10] Tamże, s. 117.

[11] I. Sachs, Drogi i manowce świata „B”, Warszawa 1964, s. 27.

[12] Zob. E. L. Tamedly, Socialism and International Economic Order, Caldwell 1969, s. 8; Platon, Prawa, 705a i nast.

[13] Historię podróży ambasadora opisuje obszernie F. Göcek, East Encounters West. France and the Ottoman Empire in the Eighteenth Century, New York-Oxford 1987, s. 7-85.

[14] Wyliczenie darów: tamże, s. 142-143.

[15] T. Pakenham, The Scramble for Africa, London 2001, s. 424-427. Obie frakcje były związane z wpływami zewnętrznymi (odpowiednio brytyjskimi i francuskimi; w swahili nazywały się nawet Wa-Inglesa i Wa-Fransa).

[16] H. Mukasa, E. Millar, Uganda’s Katikiro in England: Being the Official Account of His Visit to the Coronation of His Majesty King Edward VII, London 1904.

[17] Opis podróży: D.A. Low, Fabrication of Empire. The British and the Uganda Kingdoms 1890-1902, Cambridge 2009, s. 326 i nast

[18] Nie była to pierwsza wizyta poddanych króla Bugandy w Anglii. Z pierwszej, która odbyła się w 1880 roku, również wrócili olśnieni. Ówczesny król (kabaka), Mtesa, zabronił wówczas podróżnikom opowiadać swoim rodakom, co widzieli, i awansował ich na wodzów (D. A. Low, Fabrication…, dz. cyt., s. 321).

[19] D.A. Low, Fabrication…, dz. cyt., s. 321.

[20] J. Jedlicki, Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują, Warszawa 2002, s. 11.

[21] Zob. rozdział 8.

[22] Zob. rozdział 2.

[23] Zob. rozdział 8.

[24] Starałem się jednak wykorzystywać – zwłaszcza w odniesieniu do historii gospodarczej – prace najnowsze; dlatego w bibliografii znalazło się tak dużo książek i artykułów opublikowanych w latach dziewięćdziesiątych, a zwłaszcza po 2000 roku. Teksty starsze występują w tej książce w podwójnej roli – niekiedy dostarczają danych (jeśli nie ma nowszych); jeśli dotyczą idei, same są przedmiotem rozważań.

[25] Obszernych podręczników ekonomii rozwoju nie brakuje (zob. esej bibliograficzny). Po polsku najbardziej aktualna książka dotycząca tych problemów to: P. Bagiński, K. Czaplicka, J. Szczyński, Międzynarodowa współpraca na rzecz rozwoju. Ewolucja, stan obecny i perspektywy, Warszawa 2008.

[26] Zob. rozdział 6.

[27] W. Beckerman, The Economist as Modern Missionary, „Economic Journal”, 1961, nr 261. Autorowi trzeba oddać sprawiedliwość – przestrzegał przed możliwościami nadużyć.

[28] P. Krugman, The Fall and Rise of Development Economics, [w:] Rethinking the Development Experience. Essays Provoked by the Work of Albert O. Hirschman, red. L. Rodwin, D. Schon, Washington 1994.

[29] Zob. np. N. Klein, Doktryna szoku, przeł. H. Jankowska i in., Warszawa 2008.

[30] Zob. np. Zagadki wzrostu gospodarczego. Siły napędowe i kryzysy – analiza porównawcza, red. L. Balcerowicz, A. Rzońca, Warszawa 2010.

[31] Zob. D. Acemoglu, S. Johnson, J. A. Robinson, Institutions As the Fundamental Cause Of Long-Run Growth, [w:] Handbook of Economic Growth, red. P. Aghion, S. N. Durlauf, Amsterdam 2005.

[32] A. Banerjee, E. Duflo, The Experimental Approach to Development Economics, „Annual Review of Economics”, 2009.

[33] E. Miguel, M. Kremer, Worms: Identifying Impacts on Education and Health in the Presence of Treatment Externalities, „Econometrica”, 2004, nr 72. Opis eksperymentu: R. Fisman, E. Miguel, Economic Gangsters. Corruption, Violence and the Poverty of Nations, Princeton-Oxford 2008.

[34] D. Lerner, J.S. Coleman, Modernisation, [w:] International Encyclopedia of Social Sciences, New York 1968, s. 394-395.

[35] I. L. Horowitz, Three Worlds of Development. The Theory and Practics of International Stratification, New York 1966, s. 4.

[36] D. Lerner, The Passing of Traditional Society. Modernizing the Middle East, Glencoe 1958, s. 45.

[37] Sz. Chodak, J. Kleer, Socjalizm a modernizacja w „czarnej” Afryce, Warszawa 1967, s. 143.

[38] Badania przeprowadzone przez Economic Community of West African States (ECOWAS) oraz Union Economique et Monétaire Quest-Africaine (UEMOA) na drogach w Ghanie, Burkina Faso, Mali i Togo, październik 2006 – maj 2007; mierzono średnią wysokość łapówek, liczbę postojów na posterunkach policji oraz stracony czas. Na liczącym 416 kilometrów odcinku trasy w Mali policja zatrzymywała ciężarówki średnio 19 razy i wymusiła 105 dolarów łapówek; postoje opóźniły przejazd o 40 minut. Report on the First Results of the Improved Road-Transport Governance (IRTG) Initiative on Interstate Highways, Bamako 2007.

[39] H. White, Metahistory. Historical Imagination in Nineteenth-Century Europe, New York 1975.

[40] W. Jacob, Report on the Trade in Foreign Corn: And on the Agriculture of the North of Europe, London 1826. Opisy polskiego zacofania i nędzy były elementem stałym relacji podróżniczych przynajmniej od XVII wieku: zob. J. Kochanowicz, Polska w epoce nowoczesnego wzrostu gospodarczego, [w:] Modernizacja Polski: Struktury, agencje… instytucje, red. W. Morawski, Warszawa 2010

[41] W. Jacob, Report…, dz. cyt., s. 65-67.

[42] Najczęściej cytowane szacunki płac w Wielkiej Brytanii w okresie rewolucji przemysłowej: Ch. Feinstein, Pessimism perpetuated: real wages and the standard of living in Britain during and after the Industrial Revolution, „Journal of Economic History” 1998, nr 58.

[43] P. Gaskell, The Manufacturing Population of England. Its Moral, Social and Physical Conditions, and the Changes which Have Arisen from the Use of Steam Machinery; with an Examination of Infant Labour, London 1833.

[44] Przykład przywołuje Daniel Chirot we wstępie do zbioru The Origins of Backwardness in Eastern Europe: Economics and Politics From the Middle Ages Until the Early Twentieth Century, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1991, s. 3.

[45] J. Jedlicki, Nieudana próba kapitalistycznej industrializacji: analiza państwowego gospodarstwa przemysłowego w Królestwie Polskim XIX w., Warszawa 1964, s. 20.

[46] Wśród nich najbardziej kompletne (i najczęściej cytowane) są szacunki A. Maddi-sona (The World Economy, t. l: A Millenial Perspective, t. 2: Historical Statistics, Paris 2006). Często przywołuje się także wcześniejsze szacunki P. Bairocha (P. Bairoch, M. Levy-Leboyer, Disparities in Economic Development since the Industrial Revolution, London 1981; P. Bairoch, Europe’s Gross National Product, 1800-1975, „Journal of European Economic History”, 1976, nr 2). Maddison wyrażał się o Bairochu krytycznie: „Jego źródła często były niejasne i często przywoływał «szacunki osobiste», których nie publikował” (The World Economy, t. l: A Millenial Perspective, dz. cyt., s. 628). W praktyce wielu historyków gospodarki posługuje się własnymi szacunkami, których źródła nie zawsze są jasne, a rozbieżności pomiędzy poszczególnymi autorami pozostają znaczne. Maddison poświęca im obszerny rozdział.

[47] T. Malthus, An Essay on the Principle of Population, as It Affects the Future Improvement of Society, with Remarks on the Speculations of Mr. Godwin, M. Condorcet, and Other Writers, London 1798; wyd. pol. Prawo ludności, przeł. K. Stein, Warszawa 2003.

[48] Zob. też Ch. K. Maisels, The Emergence of Civilization, From Hunting and Gathering to Agriculture, Cities, and the State in the Near East, London-New York 1993, s. 20 i nast.

[49] G. Clark, Farewell to Alms, A Brief Economic History of the World, Princeton-Oxford 2007, s. 5.

[50] Zob. A. Maddison, Growth and Interaction in the World Economy. The Roots of Modernity, Washington 2005, s. 5 i nast.; tenże, The West and the rest in the world economy, 1000-2030: Maddisonian and Malthusian interpretations, „World Economics”, 2008, nr 4.

[51] G. Clark, Farewell…, dz. cyt., s. 14, 366-367.

[52] Różnica poziomu dochodów (i życiowego komfortu) pomiędzy wschodnią i zachodnią Europą jest znacznie starsza od rewolucji przemysłowej, ale wtedy zaczęła raptownie rosnąć. Więcej o tym niżej.

[53] C. K. Harley, Reassessing the Industrial Revolution: a macro view, [w:] The British Industrial Revolution. An Economic Perspective, red. J. Mokyr, Boulder-Oxford 1999, s. 161.

[54] B. Ward-Perkins, The Fall of Rome and the End of Civilization, Oxford 2005, s. 88 i nast.

[55] Tamże, s. 89.

[56] Tamże, s. 92.

[57] Tamże, s. 95.

[58] A. Bowman, A. Wilson, Quantyfying the Roman economy: integration, growth, decline?, [w:] Quantyfying the Roman Economy. Methods and Problems, red. A. Bowman, A. Wilson, Oxford 2009, s. 28.

[59] Najpopularniejszym i najpowszechniej stosowanym zasobem danych statystycznych dotyczących dochodu na głowę mieszkańca są szacunki A. Maddisona, The World Economy, t. l: A Millenial Perspective, dz. cyt. Por. także: A. V. Avakov, Two Thousand Years of Economic Statistics. World Population, GDP and PPP, New York 2010.

[60] W Europie spadek poziomu produkcji rolnej był mniejszy niż spadek liczby ludności: dochody wzrosły. Odwrotnie było w Egipcie, który też nie przeszedł strukturalnej protokapitalistycznej transformacji na wzór Europy Zachodniej. S. J. Borsch, The Black Death in Egypt and England, Austin 2005, s. 15 i nast.

[61] J. Hatcher, J. Bailey, Modelling the Middle Ages. The History and Theory of England’s Economic Development, Oxford 2001, s. 31.

[62] Por np. N. Voigtländer, H.-J. Voth, Malthusian dynamism and the rise of Europe: make war, not love, „American Economic Review”, 2009, nr 2.

[63] Do takiego wniosku dochodzą po analizie zależności pomiędzy wzrostem gospodarczym, dochodem na głowę i liczbą ludności m.in. D. N. Weil i J. Wilde, How relevant is Malthus for economic development today?, „American Economic Review”, 2009, nr 2.

[64] Zob. G. Clark, Farewell…, dz. cyt., s. 30. Wnioski Clarka oparte są na drobiazgowych, wieloletnich badaniach archiwalnych dochodów w Anglii od średniowiecza do XIX wieku, cały czas trwa jednak dyskusja nad tym, kiedy Anglia wyzwoliła się z maltuzjańskiego błednego koła, jaki kształt miał ten proces i jak bardzo była w nim wcześniej uwięziona; zob. np. M. Kremer, Population growth and technological change: one million B.C. to 1990, „Quarterly Journal of Economics”, 1993, nr 3 lub O. Galor, D. N. Weil, Population, technology and growth: from the Malthusian regime to the demographic transition and beyond, „American Economic Review”, 2000, nr 4.

[65] Historię zak-aardebol opisuje J. de Vries, The Industrious Revolution. Consumer Behavior and the Household Economy, 1650 to the Present, Cambridge 2008, s. 1-4. Także dane dotyczące europejskiej produkcji zegarków zostały zaczerpnięte z tej książki.

[66] Zob. A. Wyczański, Czy można porównywać poziom życia gospodarczego krajów w epoce przedstatystycznej?, [w:] Badania nad historią gospodarczo-społeczną w Polsce. Problemy i metody, Warszawa-Poznań 1978, s. 53 i nast.

[67] K.W. Wójcicki, Pamiętniki dziecka Warszawy i inne wspomnienia warszawskie, t. 1, opr. J.W. Gomulicki, Z. Lewinówna, M. Grabowska, Warszawa 1974, cyt. za: M. Janowski, Narodziny inteligencji, 1750-1831, Warszawa 2008, s. 163.

[68] To porównanie zawdzięczam prof. J. Bradfordowi DeLongowi z Berkeley, który uprzejmie udostępnił mi rozdział książki, nad którą pracuje (Slouching Towards Utopia. Economic History of the World in the Long Twentieth Century, 1870-2010, w przygotowaniu). Zaadaptowałem je tylko do polskich realiów.

[69] E. Horlings, Preindustrial economic growth and the transition to an industrial economy, [w:] Early Modern Capitalism. Economic and Social Change in Europe, 14001800, red. M. Prak, London-New York 2010, s. 89; J. L. van Zanden, Early modern economic growth: a survey of the 67 European economy, 1500-1800, [w:] Early Modern Capitalism…, dz. cyt., s. 67 i nast.

[70] J.A. Kamermans, Materieele cultuur in de Krimpenerwaard in de zeventiende en achttiende eeuw, Wageningen 1999. Cyt za: J. de Vries, The Industrious Revolution…, dz. cyt., s. 124.

[71] N. Koepke, J. Baten, The biological standard of living in Europe during the last two millennia, „European Review of Economic History”, 2005, nr 1.

[72] Tamże.

[73] Zob. zwł. J. Boulton, „Turned into the street with my children destitute of every thing”: the payment of rent and the London poor, 1600-1850, [w:] Accomodating Poverty. The Housing and Living Arrangements of the English Poor, c. 1600-1850, red. J. McEwan, P. Sharpe, Houndmills-New York 2011; S. King, The Residential and Familial Arrangements of English Pauper Letter Writers, l800-40s, [w:] Accomodating Poverty…, dz. cyt., s. 145 i nast.

[74] Zob. R.W. Fogel, An Overview of the Changing Body: Health, Nutrition and Human Development in the Western World since 1700, NBER Working Paper 16938, kwiecień 20ll. (http://www.nber.org/papers/w16938)

[75] B. Mironov, The burden of grandeur. Physical and economic wellbeing of the Russian population in the eighteenth century, [w:] Living Standards in the Past. New Perspectives on Well-Being in Asia and Europe, red. R. Allen, T. Bengtsson, M. Dribe, Oxford 2005, s. 255-277.

[76] Zob. rozdział 2.

[77] S. Kuznets, Growth and income inequality, „American Economic Review”, 1955, nr 1.

[78] Zob. np. R. C. Allen, Engel’s Pause: Pessimist’s Guide to the British Industrial Revolution, University of Oxford Department of Economics Discussion Paper 315, kwiecień 2007.

[79] B. Hilton, A Mad, Bad, and Dangerous People? England, 1783-1846, Oxford 2006, s. 574-575; opis wczesnoprzemysłowej Anglii zawdzięcza najwięcej tej książce.

[80] J. E. Archer, Social Unrest and Popular Protest in England, Cambridge 2000, s. 40; J. Foster, Class Struggle and the Industrial Revolution, London 2005, s. 36 i nast.

[81] E. P. Thompson, The Making of the English Working Class, New York 1963, s. 277.

[82] K. Honeyman, Child Workers in England, 1780-1820, Aldershot-Burlington 2007, s. 4.

[83] J. Humphries, Childhood and child labour in the British Industrial Revolution, „Economic History Review”, 2012 (w druku).

[84] J. Burchardt, Paradise Lost. Rural Idyll and Social Change since 1800, London-New York 2002, s. 21 i nast.

[85] P. Gaskell, Manufacturing Population…, dz. cyt., s. 161-162.

[86] B. Hilton, A Mad, Bad, Dangerous People…, dz. cyt., s. 582.

[87] S. Pollard, Factory discipline in the Industrial Revolution, „The Economic History Review”, 1963, nr 2.

[88] P. Gaskell, Manufacturing population…, dz. cyt., s. 132.

[89] Warto zauważyć, że płace brytyjskich robotników i tak były wówczas najwyższe na świecie. W porównaniu ze stawkami godzinowymi w fabrykach tekstylnych Manchesteru – miasta budzącego zgrozę współczesnych (jak nazwał je dzisiejszy historyk, „world shock city”) – zarobki w fabrykach w Miluzie w Alzacji wynosiły 37 procent, w Zurychu – 28 procent, w Rouen – 47 procent, w Wiedniu – 36 procent, w Prusach – zaledwie 25 procent; zob. G. Clark, Why isn’t the whole world developed? Lessons from the cotton mills, „Journal of Economic History”, 1987, nr 1.

[90] Być może w najbardziej przekonujący sposób argumentem tym ostatnio posłużył się filozof i etyk Peter Singer w The Life You Can Save. Acting Now to End World Poverty, Melbourne 2009. Zob. też L. Weinar, Responsibility and Severe Poverty, [w:] Freedom from Poverty as a Human Right. Who Owes What to the Very Poor?, Oxford-New York 2007, s. 259.

[91] T. R. Malthus, Essay…, dz. cyt., s. 48.

[92] Ten pogląd reprezentowany jest najczęściej w podręcznikach: zob. np. D. Acemoglu, Introduction to Modern Economic Growth, Princeton 2008, s. 1060 i nast., lub F. Crouzet, The History of the European Economy, 1000-2000, Charlottesville-London 2001, s. 110 i nast.

[93] D. Acemoglu, Introduction to…, dz. cyt., s. 1031.

[94] D. Acemoglu, J. Robinson, Why Nations Fail? The Origins of Power, Prosperity and Poverty, New York 2012; zob. też tenże, Economic Origins of Dictatorship and Democracy, Cambridge 2006, s. 350 i nast.

[95] Por np. Ch. I. Jones, Was an Industrial Revolution inevitable? Economic growth over the very long run, „Advances in Macroeconomics”, 2001, nr 2; w jego opinii to właśnie ta zmiana instytucjonalna miała decydujące znaczenie.

[96] L. Allen, The Global Financial System, 1750-2000, London 2001, s. 56, 108; zob. też The Origins and Development of Financial Markets and Institutions, red. J. Atack, L. Neal, Cambridge 2009; zob. też C. Wennerlind, Casualties of Credit. The English Financial Revolution, 1620-1720, Cambridge-London 2011.

[97] W. J. Bernstein, The Birth of Plenty. How the Prosperity of the Modern World Was Created, New York 2010, s. 192; zob. też J. Goldstone, Why Europe? The Rise ofthe West in World History, 1500-1850, New York 2009. O powstaniu idei wolności gospodarczej: E. MacGilvray, The Invention of Market Freedom, Cambridge 2011.

[98] F. Boldizzoni, Means and Ends. The Idea of Capital in the West, 1500-1970, Houndmills-New York 2008, s. 50 i nast.

[99] R.A. Easterlin, Why isn’t the whole world developed?, „The Journal of Economic History”, 1981, nr 1.

[100] J. Mokyr, The Enlightened Economy. Britain and Industrial Revolution, London-New York 2011.

[101] G. Clark, Farewell to Alms., dz. cyt., s. 10.

[102] Głosy innych historyków cytował recenzent „The New York Times Review of Books”; zob. B. N. Friedman, Industrial Evolution, „The New York Times”, 9 grudnia 2007. Decydujący wpływ burżuazyjnej etyce pracy przypisuje także D. N. McCloskey, The Bourgeois Dignity. Why Economics Can’t Explain the Modern World, Chicago 2010.

[103] R. Fogel, The Escape from Hunger and Premature Death, 1700-2100, Cambridge 2004.

[104] N. Nunn, N. Qian, The Potato’s Contribution to Population and Urbanization: Evidence from an Historical Experiment, National Bureau Of Economic Research Working Paper nr 15157, 2009.

[105] J. de Vries, Industrious., dz. cyt.

[106] Tamże, s. 114.

[107] R. C. Allen, The British Industrial Revolution in Global Perspective, Cambridge 2009; Inny autor uznaje dostępność energii za „warunek konieczny, lecz niewystarczający” rewolucji przemysłowej – E. A. Wrigley, Energy and the English Industrial Revolution, Cambridge 2010, s. 23.

[108] M. Berg, The Age of Manufactures, 1700-1820. Industry, Innovation and Work in Britain, London-New York 2004, s. 23.

[109] J. Horn, The Path Not Taken. French Industrialization in the Age of Revolution, 17501830, Cambridge-London 2006, s. 3.

[110] F. Crouzet, The History of the European Economy…, dz. cyt., s. 54 i nast.

[111] Tak to pytanie (i dwie główne odpowiedzi) sformułował klasyk historii gospodarczej David Landes, Bogactwo i nędza narodów. Dlaczego jedni są tak bogaci, a inni tak ubodzy?, przeł. H. Jankowska, Warszawa 2005.

[112] E. Williams, Capitalism and Slavery, Chapel Hill 1944, s. 9.

[113] Dyskusję o książce Williamsa obszernie opisują R. Findlay i K. O’Rourke, Power and Plenty. Trade, War, and the World Economy in the Second Millenium, Princeton-Oxford 2007, s. 335-338.

[114] D. B. Davis, Inhuman Bondage. The Rise and Fall of Slavery in the New World, Oxford 2006, s. 80.

[115] H. V. Bowen, The Business of Empire. The East India Company and Imperial Britain, 1756-1833, New York 2006, s. 3.

[116] P. O’Brien, European Economic Development: The Contribution of the Periphery, „The Economic History Review”, 1982, nr 1. Jego argument był, w pewnym uproszczeniu, następujący: kolonie dostarczały przede wszystkim towarów konsumpcyjnych (tytoń, kawa, herbata, cukier itd.); miały więc większe znaczenie dla poziomu życia niż dla tempa rozwoju gospodarczego. Popyt na te dobra był bardzo elastyczny: gdyby herbata była droższa, Anglicy po prostu by jej mniej pili – a reszta potoczyłaby się w przybliżeniu tym torem, który znamy.

[117] D. Acemoglu, S. Johnson, J. Robinson, The rise of Europe: Atlantic trade, institutional change and economic growth, „American Economic Review”, 2005, nr 2.

[118] Zob. np. R. Findlay i K. O’Rourke, Power and Plenty…, dz. cyt.

[119] Zob. Slavery and the Rise of the Atlantic System, red. B. Solow, Cambridge 1991.

[120] J. Inikori, Africans and the Industrial Revolution in England: A Study in International Trade and Economic Development, Cambridge 2002, s. 197; także: J. Inikori, Transatlantic slavery and economic development in the Atlantic world, West Africa, 14501850, [w:] The Cambridge World History of Slavery, t. 3, red. D. Eltis, S. L. Engerman, Cambridge 2011, s. 650 i nast.

[121] J. Barbot, A Description of the Coasts of North and South Guinea (wyd. 1732), cyt. za: Travel Writing 1700-1830. An Anthology, red. E. Bohls, I. Duncan, Oxford 2005, s. 182.

[122] J. Newton, Thoughts upon the Slave Trade (wyd. 1788), cyt. za: Travel Writing…, dz. cyt., s. 192.

[123] Cyt. za: C.A. Palmer, Africa in the making of the Caribbean, [w:] Slavery, Freedom and Gender, The Dynamics of Caribbean Society, red. B. Moore, B.W. Higman, C. Campbell, P. Bryan, Barbados-Jamaica-Trinidad and Tobago 2003, s. 43.

[124] J. Rawley, London, Metropolis of the Slave Trade, Columbia-London 2003, s. 5

[125] L. Mathurin Mair, Women field workers in Jamaica during slavery, [w:] Slavery, Freedom and Gender., dz. cyt., s. 190.

[126] Przypadek Senegambii omawia B. Barry, Senegambia and the Atlantic Slave Trade, Cambridge 1998, s. 107 i nast.

[127] N. Nunn, The long-term effects of Africa’s slave trade, „Quarterly Journal of Economics”, 2008, nr l; R. H. Steckel, R. A. Jensen, Determinants of Slave and Crew Mortality in the Atlantic Slave Trade, NBER Working Paper nr 1540, 1985.

[128] D. Eltis, S.D. Behrendt, D. Richardson, H.S. Klein, The Trans-Atlantic Slave Trade: A Database on CD-Rom, New York 1999.

[129] T. Burnard, The planter class, [w:] The Routledge History of Slavery, red. G. Heuman, T. Burnard, London-New York 2011, s. 191.

[130] L. Mathurin Mair, Women field workers., dz. cyt., s. 192.

[131] B. W. Higman, Plantation Jamaica 1750-1850. Capital and Control in a Colonial Economy, Jamaica-Barbados-Trinidad and Tobago 2008, s. 220.

[132] Thomas Thistlewood prowadził swój dziennik w latach 1748-1786; nie został jeszcze wydany w całości. Cyt. za: H. Beckles, Freeing slavery. Gender paradigms in the social history of Caribbean slavery, [w:] Slavery, Freedom and Gender., dz. cyt., s. 209. Obszerne fragmenty były jednak podstawą wielu książek – np. D. Hall, In Miserable Slavery. Thomas Thistlewood in Jamaica, 1750-1786, Barbados-Jamaica-Trinidad and Tobago 1999 oraz T. Burnard, Mastery, Tyranny and Desire. Thomas Thistlewood and his Slaves in the Anglo-Jamaican World, Chapel Hill-London 2004.

[133] N. Nunn, The long-term effects., dz. cyt.

[134] Cyt. za: A. Hochschild, Duch króla Leopolda, przeł. P. Tarczyński, Warszawa 2012, s. 23.

[135] Tamże.

[136] K. Sokoloff, S. Engerman, History lessons: institutions, factor endowments, and paths of development in the New World, „Journal of Economic Perspectives”, 2000, t. 14, nr 3.

[137] J.R. Fisher, The Economic Aspects of Spanish Imperialism in America, 1492-1810, Liverpool 1997, s. 209-210.

[138] W. Easterly, R. Levine, The European Origins of Economic Development, NBER Working Paper 18162, czerwiec 2012.

[139] K. Pomeranz, The Great Divergence. China, Europe, and the Making of the Modern World Economy, Princeton 2000.

[140] Zob. np. E. H. Mielants, The Origins of Capitalism and the Rise of the West, Philadelphia 2007, s. 60 i nast.

[141] S. K. Khan Khattak, Islam and the Victorians. Nineteenth Century Perceptions of Muslim Practices and Beliefs, London-New York 2008, s. 61 i nast.

[142] M. Weber, The Religion of China, Detroit 1968, s. 152.

[143] Wyd… niemieckie 1916-1917, poprawione w 1920, wyd. angielskie 1958 (M. Weber, The Religion of India: the sociology of Hinduism and Buddhism, Glencoe 1958). Zob. też R. Swedberg, Max Weber and the Idea of Economic Sociology, Princeton 2000, s. 140.

[144] Najbardziej znanym analitykiem źródeł arabskiego „pozostania w tyle” za Europą jest T. Kuran, Institutional causes of economic underdevelopment in the Middle East: a historical perspective, [w:] Institutional Change and Economic Behaviour, red. J. Kornai, L. Maytyas, G. Roland, Houndmills-New York 2008, s. 63 i nast.; Zob. też T. Kuran, The Long Divergence: How Islamic Law Held Back the Middle East, Princeton 2010; oraz T. Kuran, Islam and Mammon: the Economic Predicaments of Islamism, Princeton 2005.

[145] K. L. Sokoloff, S. L. Engerman, History lessons., dz. cyt.. Zob. też D. Acemoglu, J. Robinson, Why Nations Fail: The Origins of Power, Prosperity, and Poverty, New York 2012.

[146] Konserwatywny wariant tej teorii: N. Ferguson, Civilization. The West and the Rest, New York 2011.

[147] R. C. Allen, Real wages in Europe and Asia: A first look at the long-term patterns, [w:] Living Standards in the Past…, dz. cyt., s. ill.

[148] J. L. Abu-Lughod, Before European Hegemony, New York-Oxford 1989, s. 22 i nast.

[149] A. Smith, Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów, t. 1, przeł. S. Wolff, E. Einfeld, Z. Sadowski, Warszawa 2007, s. 222.

[150] Tamże, s. 46.

[151] Tamże, s. 222.

[152] Tamże, s. 85-86.

[153] Tamże, s. 86.

[154] K. Marks, Rządy brytyjskie w Indiach, [w:] K. Marks, F. Engels, Dzieła, t. 9, Warszawa 1965, s. 143-149.

[155] S. Avineri, Karl Marx on Colonialism and Modernization, Garden City 1968, s. 125 i nast.

[156] Z. Lockman, Contending Visions of the Middle East. The History and Politics of Orientalism, Cambridge-New York 2004, s. 85.

[157] Podobne opinie na temat Indii zarówno Marks, jak i Engels wypowiadali wielokrotnie; nie ma ani miejsca, ani powodu, żeby cytować je obszerniej. Współcześni marksiści są niekiedy skłonni twierdzić, że pisząc o „azjatyckim systemie produkcji” Marks pozostawał pod wpływem ówczesnych historyków, apologetów Imperium Brytyjskiego – zwłaszcza Historii Indii Jamesa Milla – i przez to naprawdę mało wiedział o realiach obu krajów; inny argument mówi, że opisywał typ idealny systemu politycznego, a nie realnie istniejący ustrój (zob. np. M. Curtis, The Asiatic mode of production and Oriental despotism, [w:] Marxism: The Inner Dialogues, red. M. Curtis, New Brunswick 1997, s. 350 i nast.) Być może mają rację. Napisał jednak to, co napisał.

[158] D. Landes, Bogactwo i nędza…, dz. cyt., s. 77-78.

[159] G. Deng, The Premodern Chinese Economy. Structural Equilibrium And Capitalist Sterility, London-New York 1999.

[160] K. Pomeranz, Standards of living in eighteenth-century China: regional differences, temporal trends, and incomplete evidence, [w:] Living Standards in the Past…, dz. cyt., s. 22 i nast.

[161] K. Pomeranz, The Great Divergence…, dz. cyt., s. 4

[162] Zob. np. S. Broadberry, B. Gupta, The early modern great divergence: wages, prices and economic development in Europe and Asia, 1500-1800, „Economic History Review”, 2006, nr l; dyskusję tę wypada odnotować, chociaż nie miejsce tu na jej szczegółowe omówienie.

[163] M. Bosker, E. Buringh, J. L. Van Zanden, From Baghdad to London. The Dynamics of Urban Growth in Europe and the Arab World, 800-1800, Utrecht University/IISH working paper, 2008.

[164] Zob. np. E. Chaney, Tolerance, Religious Competition and the Rise and Fall of Muslim Science, working paper, Harvard University, listopad 2008.

[165] P. Parthasarathi, Agriculture, labour, and the standard of living in eighteenth-century India, [w:] Living Standards in the Past…, dz. cyt., s. 90.

[166] E. Burke, The Works of Edmund Burke with a Memoir, New York 1834, t. 1, s. 340.

[167] Cyt. za: N. B. Dirks, The Scandal of Empire. India and the Creation of Imperial Britain, Cambridge-London 2006, s. 145.

[168] Ł. Gołębiowski, Lud Polski. Jego zwyczaje, zabobony, Warszawa 1830, s. 7-8.

[169] J. Jedlicki, Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

[170] Ł. Gołębiowski, Lud Polski…, dz. cyt., s. 5.

[171] Np. F. Crouzet, The History of the European Economy…, dz. cyt., s. 77, Z. Wójcik, Historia powszechna XVI-XVII w., Warszawa 1991, s. 15 i wiele innych. Ostatnio przeglądu tych teorii dokonał J. Kochanowicz, The Polish economy and the evolution of dependency, [w:] The Origins of Backwardness in Eastern Europe: Economics and Politics From the Middle Ages Until the Early Twentieth Century, red. D. Chirot, BerkeleyLos Angeles-Oxford 1991, s. 92 i nast.

[172] J. Topolski, The manorial-serf economy in Central and Eastern Europe in the 16th and lyth centuries, „Agricultural History”, 1974, nr 3.

[173] M. Małowist, The problem of the inequality of economic development in Europe in the later Middle Ages, „Economic History Review”, 1966, nr 1.

[174] J. Kochanowicz, The Polish Economy…, dz. cyt., s. 95–96.

[175] J. Topolski, Gospodarka polska a europejska w XVI-XVIII wieku, Poznań 1977, s. 23.

[176] A. Mączak, Między Gdańskiem a Sundem, Warszawa 1972, s. 155.

[177] W której brali udział m.in. Witold Kula, Marian Małowist i Antoni Mączak. Zob. m.in.: J. Topolski, Economic decline in Poland from the sixteenth to the eighteenth centuries, [w:] Essays in European Economic History, red. P. Earle, Oxford 1974; tenże, Sixteenth century Poland and the turning point in European economic development, [w:] A Republic of Nobles. Studies in Polish History to 1864, red. J. K. Fedorowicz, Cambridge 1982; M. Małowist, Poland, Russia and Western trade in the fifteenth to the seventeenth centuries, „Past and Present”, 1958, nr 13; tenże, Problem nierówności rozwoju gospodarczego Europy w późnym średniowieczu, [w:] Europa i jej ekspansja XVI-XVII w., red. H. Zaremska, Warszawa 1993; tenże, Wschód a Zachód Europy w XIII-XVII wieku. Konfrontacja struktur społeczno-gospodarczych, Warszawa 1973; A. Mączak, The social distribution of landed property in Poland from the 16th to the 18th century, [w:] Third International Conference of Economic History, t. 1, Paris 1968; tenże, U źródeł nowożytnej gospodarki europejskiej, Warszawa 1967.

[178] 139 J. Kochanowicz, Could a Polish noble became an entrepreneur? Mentality, market and capital, [w:] tenże, Backwardness and Modernization. Poland and Eastern Europe in the l6th-20th Centuries, Aldershot 2006, s. 935.

[179] 140 J. Topolski, Gospodarka polska…, dz. cyt., s. 24.

[180] Kula pisał: „Cała ta niezgodność stosunków produkcyjnych z potrzebami rozwoju sił wytwórczych stawała się hamulcem rozwoju manufaktur w ówczesnej Polsce, powodowała słabość jednych, mało «manufakturowy» charakter drugich, upadek trzecich. Ostatecznie bilansowało się to w słabym stosunkowo wzroście najwyższego sprawdzianu rozwoju ekonomicznego – wzrostu wydajności ludzkiej pracy”; W. Kula, Szkice o manufakturach, Warszawa 1956, t. 1, s. 32. Obszernie o postawach polskich historyków – Witolda Kuli, Mariana Małowista, Jerzego Topolskiego i Andrzeja Wyczańskiego – wobec problemu zacofania pisze Anna Sosnowska, Zrozumieć zacofanie. Spory historyków o Europę Wschodnią 1947-1994, Warszawa 2004.

[181] W. Kula, Szkice…, dz. cyt., t. 1, s. 419.

[182] Tamże, s. 436.

[183] Tamże.

[184] Tamże.

[185] J. Jedlicki, Nieudana próba…, dz. cyt., s. 32.

[186] Tamże, s. 35.

[187] S. Smolka, Polityka Lubeckiego przed Powstaniem Listopadowym, Warszawa 1983, t. 1, s. 491.

[188] J. Górski, Polska myśl ekonomiczna a rozwój gospodarczy 1807-1830. Studia nad początkami teorii zacofania gospodarczego, Warszawa 1963, s. 41.

[189] Cyt. za: J. Górski, Polska myśl ekonomiczna…, dz. cyt., s. 218-219.

[190] 151 J. Jedlicki, Nieudana próba…, dz. cyt., s. 71.

[191] 152 P. Bairoch, Europe’s Gross National Product: 1800-1975, „Journal of European Economic History”, 1976, nr 2, cyt. za: F. Crouzet, The History of the European Economy…, dz. cyt., s. 78.

[192] 153 Zob. np. A. S. Bénétrix, K. H. O’Rourke, J. G. Williamson, The Spread of Manufacturing to the Periphery 1870-2007: Eight Stylized Facts, IIIS Discussion Paper nr 401, czerwiec 2012.

[193] F. Nietzsche, Poza dobrem i złem, przeł. G. Pieniążek, Kraków 2005, par. 296.

[194] W przypadku Hirschmana nieco przedwcześnie – urodzony w 1915 roku, miał wtedy niecałe 70 lat, a ostatnią książkę wydał jeszcze pod koniec lat dziewięćdziesiątych. Zmarł w 2011 roku. Materiały z tego seminarium (Pioneers in Development, red. G. M. Meier, D. Seers, Washington 1984) będą tu cytowane jeszcze wielokrotnie.

[195] P. Rosenstein-Rodan, Problems of industrialisation of Eastern and South-Eastern Europe, „The Economic Journal”, 1943, nr 210–211. W Polsce późniejszy wykład Rosensteina-Rodana Uwagi o teorii wielkiego pchnięcia ukazał się w 1959 roku („Ekonomista”, 1959, nr 2).

[196] Zob. S. Chakravarty, Paul Rosenstein-Rodan: an appreciation, „World Development”, 1983, nr 1.

[197] P. Rosenstein-Rodan, Natura facit saltum: analysis of the disequilibrium growth process, [w:] Pioneers in Development…, dz. cyt., s. 211.

[198] W. L. David, The Conversation of Economic Development. Historical Voices, Interpretations, and Reality, Armonk 1997, s. 87.

[199] Zob. np. artykuły w Agenda: A Quarterly Journal of Reconstruction, wydawany przez London School of Economics w latach 1942-1944.

[200] Tamże, s. 124.

[201] H. W. Arndt, The origins of structuralism, „World Development”, 1985, nr 2

[202] Tamże.

[203] E. J. Berg, Socialism and economic development in Tropical Africa, [w:] Comparative Economic Systems, red. J. S. Prybyla, New York 1969, s. 147

[204] D. Ritschel, The Politics of Planning. The Debate on Economic Planning in Britain in the 1930s, Oxford-New York 1997, s. 153 i nast.

[205] Tamże, s. 181.

[206] K. Polanyi, Wielka transformacja: polityczne i ekonomiczne źródła naszych czasów, przeł. M. Zawadzka, Warszawa 2010; zob. G. Dale, Karl Polanyi: The Limits of the Market, Cambridge-Malden 2010, s. 70 i nast.

[207] K. Polanyi, Wielka transformacja…, dz. cyt., s. 277.

[208] W. Beveridge, Social Insurance and Allied Services, London 1942; zob. K. Williams, From Pauperism to Poverty, London 1981, s. 367.

[209] D. Kynaston, Austerity Britain, 1945-51, London-Berlin-New York 2007, s. 16.

[210] H. W. Arndt, The Origins., dz. cyt.

[211] K. Mandelbaum, Industrialization of Backward Areas, Oxford 1947; zob. też E. Staley, World Economic Development: Effects on Advanced Industrial Countries, New York 1944.

[212] Zob. J. Kochanowicz, Początki planowania w Polsce po II wojnie światowej w perspektywie porównawczej, [w:] Ekonomia i ekonomiści w czasach przełomu, red. E. Mączyńska, J. Wilkin, Warszawa 2010.

[213] Zob. rozdział 3.

[214] E. H. Carr, The Soviet Impact on the Western World, Londyn 1946, s. 20.

[215] W. Abelhauser, Germany: guns, butter and economic miracles, [w:] The Economics of World War II, red. M. Harrison, Cambridge 2000, s. 163.

216 A. Tooze, The Wages of Destruction. The Making and Breaking of The Nazi Economy, New York 2008, s. 554–555.

217 J. Lacey, Keep From All Thoughtful Men. How U.S. Economists Won World War II, Annapolis 2011, s. 74.

218 R. Higgs, Depression, War and Cold War. Studies in Political Economy, Oxford 2006, s. 81.

219 Tamże, s. 88.

220 Tamże, s. 95.

221 R.A. Rosenbaum, Waking to Danger. Americans and Nazi Germany, 1933-1941, Santa Barbara-Denver-Oxford 2010, s. 126.

222 R. Boyce, The Great Interwar Crisis and the Collapse of Globalization, London-New York 2009, s. 18.

223 W. Easterly, Development doesn’t require big government, „The Wall Street Journal”, 3 października 2008.

224 G. M. Meier, The formative period, [w:] Pioneers., dz. cyt. s. 11.

225 R. Skidelsky, Keynes. Powrót mistrza, przeł. T. Krzyżanowski, M. Sutowski, Warszawa 2012, s. 194.

226 R. Prébisch, Five stages in my thinking on development, [w:] Pioneers., dz. cyt. s. 175.

227 Cyt. za: D. Yergin, J. Stanislaw, The Commanding Heights: The Battle Between Government and the Marketplace That Is Remaking the Modern World, New York 1998, s. 77.

228 W. W. Rostow, Theorists of Economic Growth from David Hume to the Present, New York 1992, s. 413.

229 D. Maul, Human Rights, Development and Decolonization, London-New York 2012, s. 86 i nast.

230 H. W. Arndt, Economic Development: the History of an Idea, Chicago 1987, s. 44–45.

231 Cyt. za: D. Yergin, J. Stanislaw, The Commanding Heights., dz. cyt., s. 77.

232 M. J. Hogan, The Marshall Plan. America, Britain and the Reconstruction of Western Europe, Cambridge 1987, s. 431 i nast.

233 Dziś wielu specjalistów uważa, że znaczenie planu Marshalla miało inny sens – był zbyt niewielkim zastrzykiem kapitału, żeby mieć gospodarcze znaczenie, i nie pomógł w odbudowie infrastruktury, bo kiedy się zaczął, była już w większości odbudowana; wsparł jednak demokratyczne instytucje Europy Zachodniej, której groziło obsunięcie się w radziecką strefę wpływów. Rezultatem była demokracja połączona z mieszaną gospodarką – i jeden z największych sukcesów gospodarczych w historii. Zob. B. DeLong, B. Eichengreen, The Marshall Plan: History’s Most Successful Structural Adjustment Program, National Bureau of Economic Research Working Paper nr 3899, 1991.

234 J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process of Economic Development, London-New York 2009, s. 73–74.

235 Cyt za: J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process., dz. cyt., s. 141.

236 W. W. Rostow, Theorists., dz. cyt., s. 413.

237 Tamże.

238 I. Adelman, Confessions of an incurable romantic, [w:] Recollections of Eminent Economists, red. J.A. Kregel, Houndmills-London 1989, t. 2, s. 129 i nast.

239 I. Adelman, Economic Growth and Social Equity in Developing Countries, Stanford 1973.

240 A.W. Lewis, Development economics in the 1950s, [w:] Pioneers., dz. cyt., s. 130. Lewis na pierwsze imię miał William, ale go nie używał – podpisywał się W. Arthur Lewis; tutaj, zgodnie z polskim zwyczajem językowym, odwracam tę kolejność.

241 Nobel Lectures. Economic sciences 1969-1980, red. A. Lindbeck, Singapore 1992, s. 395.

242 H.W. Arndt, Economic Development: A Semantic History, „Economic Development and Cultural Change”, 1981, nr 3.

243 F. Pepłowski, Słownictwo i frazeologia polskiej publicystyki okresu oświecenia i romantyzmu, Warszawa 1961, s. 201.

244 Tamże, s. 203.

245 H. Kamieński, Filozofia ekonomii materialnej ludzkiego społeczeństwa, Warszawa 1959, s. 61.

246 L. Landau, Płace w Polsce w związku z rozwojem gospodarczym, [w:] tenże, Wybór pism, Warszawa 1957, s. 221 (pierwodruk ukazał się nakładem Instytutu Spraw Społecznych w 1933 roku); O. Lange, Gospodarcze podstawy demokracji w Polsce, [w:] tenże, Dzieła, t. 2, Warszawa 1973, s. 469.

247 O poglądach Kaleckiego i Langego zob. rozdział 4; zob. też B. Popławski, Polska szkoła rozwoju – zapomniany paradygmat studiów nad transformacją globalnego południa, „Kultura Współczesna”, 2012, nr 3.

248 K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. l: Proces wytwarzania kapitału, przekł… zbior., Warszawa 1951, s. 4.

249 Tamże.

250 H. W. Arndt, Economic Development: the History…, dz. cyt., s. 35.

251 C. Clark, Development economics: the early years, [w:] Pioneers., dz. cyt., s. 60.

252 G. M. Meier, The formative period…, dz. cyt. s. 5.

253 W późniejszych podręcznikach teorię sprowadzano do prostego równania: g = s/k, gdzie g to poziom wzrostu, s – stopa oszczędności, a k – współczynnik efektywności kapitału, zob. np. R. Jha, Macroeconomics for Developing Countries, London-New York 2003 oraz G. M. Meier, The formative period…, dz. cyt. s. 29.

254 Zob. wstęp A. Łukaszewicza do J. D. Domar, Szkice z teorii wzrostu gospodarczego, przeł. L. Niżyński, Warszawa 1962, s. 26.

255 63 Cyt. za: F. Crouzet, Capital Formation in the Industrial Revolution, London 1972, s. 10.

256 O. Lange, Dlaczego kapitalizm nie potrafi rozwiązać problemu krajów gospodarczo zacofanych, [w:] tenże, Dzieła, t. 1, Warszawa 1973, s. 736.

257 Tamże, s. 738.

258 Trzeba tutaj wymienić także bardzo wpływową i powszechnie wówczas czytaną pracę historyka. W 1951 roku ukazała się książka A. Gerschenkrona, Economic Backwardness in Historical Perspective. Teza Gerschenkrona świetnie pasowała do ówczesnych teorii rozwoju przyspieszonego: pisał, że im dalej od gospodarczego i kulturalnego „centrum” położony jest kraj, tym bardziej jest zacofany – i tym mniej prawdopodobne jest, że rozwinie się samorzutnie. Tym silniejszy impuls modernizacyjny musi więc płynąć ze strony państwa. Gerschenkron dawał także nadzieję: pokazywał, że gospodarcze „nadgonienie” może dokonać się bardzo szybko, w ciągu jednego czy dwóch pokoleń.

259 G. Myrdal, Teoria ekonomii a kraje gospodarczo nierozwinięte, przeł. S. Ficowski, Warszawa 1958, s. 115.

260 W. Ascher, Bringing in the Future. Strategies for Farsightedness and Sustainability in Developing Countries, Chicago-London 2009, s. 40

261 H. Leibenstein, Rozwój i zacofanie gospodarcze. Studia z teorii rozwoju gospodarczego, przeł. E. Vielrose, Warszawa 1963, s. 166.

262 R. Nurkse, Problems of Capital Formation in Underdeveloped Countries, New York 1961, s. 4.

263 Tamże, s. 37-38.

264 Zob. np. recenzja M. Brofenbrennera w „Journal of Political Economy”, 1954, nr 2.

265 W. A. Lewis, Economic development with unlimited supplies of labour, „The Manchester School”, 1954, nr 2.

266 J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process., dz. cyt., s. 153-156.

267 Cyt. za: G.M. Meier, The old generation of development economists and the new, [w:] Frontiers Of Development Economics. The Future In Perspective, red. G. M. Meier, J. E. Stiglitz, New York 2001, s. 13.

268 E. Thornbecke, The evolution of the development doctrine, 1950-2005, [w:] Advancing Development. Core Themes in Global Economics, red. G. Mavrotas, A. Shorrocks, London-New York 2007, s. 5 i nast.

269 J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process., dz. cyt., s. 147.

270 A. O. Hirschman, The Strategy of Economic Development, Westview Press, Boulder-London 1958, s. 29.

271 S. Farber, The Origins of the Cuban Revolution Reconsidered, Chapel Hill 2006, s. 12.

272 Cyt. za: H. W. Arndt, Economic Development: the History…, dz. cyt., s. 21.

273 R. Prébisch, The Economic Development of Latin America and Its Principal Problems, New York 1950. Oryginalna hiszpańska wersja tekstu została wydana dużo później (R. Prébisch, El desarrollo económico de la America Latina y algunos de sus principales problemas, „Desarrollo Económico”, 1986, nr 103); cytaty pochodzą z tekstu hiszpańskiego.

274 R. Jolly, UN Contributions to Development Thinking and Practice, Bloomington 2004, s. 57-58.

275 Podobne tezy formułowali też Hans Singer i (nieco później) Gunnar Myrdal; zob. H.W. Arndt, Economic Development: the History…. dz. cyt., s. 73.

276 D. Pollock, D. Kerner, J. L. Love, Raul Prébisch on ECLAC’s achievements and deficiencies: an unpublished interview, „Cepal Review”, 2001, nr 75.

277 Więcej o teorii zależności i Prébischu zob. rozdz. 6.

278 H. S. Frankel, United Nations Primer for Development, „Quarterly Journal of Economics”, 1952, nr 3.

279 Measures for the Economic Development of Under-Developed Countries. Report by a Group of Experts appointed by the Secretary-General of the United Nations, New York 1951

280 A.W. Lewis, United Nations Primer for Development: Comment, „Quarterly Journal of Economics”, 1953, nr 2.

281 Zob. rozdział 8.

282 Do innej sławnej wówczas polemiki – czy w gospodarce planowej, bez rynkowego systemu cen, możliwe jest efektywne gospodarowanie zasobami – wypadnie wrócić w rozdziale poświęconym PRL (brali w niej udział m.in. Lange oraz Hayek i Mises).

283 M. Friedman, A Memorandum to the Government of India, 1955.

284 Cyt. za: W. Sachs, The Development Dictionary: A Guide to Knowledge as Power, London 1992, s. 135.

285 U Thant, Foreword to the United Nations Development Decade: Proposals for Action, June 1962, [w:] A.W. Cordier, M. Harrelson, Public Papers of the Secretaries-General of the United Nations, t. 6, New York-London 1976, s. 142.

286 I. Sachs, Drogi i manowce świata „B”, Warszawa 1964, s. 37.

287 Tamże, s. 35.

288 S. Yusuf, Development Economics. Through the Decades, Washington 2009, s. 6.

289 A. O. Hirschman, A dissenter’s confession, [w:] Pioneers., dz. cyt. s. 91.

290 Cyt. za: R. E. Mulcahy, Readings in Economics from Fortune, New York 1954, s. 137.

291 R. L. Tignor, W Arthur Lewis and the Birth of Development Economics, Princeton 2006, s. 276.

292 C. Clark, Development economics., dz. cyt., s. 63.

293 Cyt. za: D. Yergin, J. Stanislaw, The Commanding Heights., dz. cyt., s. 71.

294 C. Clark, Development Economics., dz. cyt., s. 64.

295 Rostow najpierw opublikował zarys swojej teorii w cyklu artykułów pisanych od początku lat pięćdziesiątych (np. W. W. Rostow, The takeoff into self-sustained growth, „The Economic Journal” 1961, nr 261); potem wydał ich popularną wersję w tygodniku „The Economist” (Rostow on Growth. A Non-Communist Manifesto, „The Economist”, 15 sierpnia 1959 oraz 22 sierpnia 1959), wreszcie wydał ją w postaci książki (W. W. Rostow, The Stages of Economic Growth, Cambridge 1960).

296 M. E. Latham, Modernization as Ideology. American Social Science and „Nation Building” in the Kennedy Era, Chapel Hill 2000, s. 3.

297 J. M. Hagen, V. W. Ruttan, Development policy under Eisenhower and Kennedy, „Economic Development Center Bulletin” 87–10, University of Minnesota, listopad 1987, s. 35 i nast.

298 „The tragedy of Communism is not so much its initial dictatorial character as its capacity to deny future choices to those who fall under it”; W. W. Rostow, Politics and the Stages of Growth, Cambridge 1971, s. 289.

299 K. G. Nustad, The development discourse in the multilateral system, [w:] Global Institutions and Development. Framing the world?, London-New York 2004, s. 16.

300 W. W. Rostow, The takeoff…, dz. cyt.

301 Cyt. za: J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process., dz. cyt., s. 140.

302 G. Deng, The Premodern Chinese Economy. Structural Equilibrium And Capitalist Sterility, London-New York 1999, s. 6. O sporach wśród amerykańskich polityków na temat strategii rozwoju: W. W. Rostow, Concept and Controversy. Sixty Years of Taking Ideas to Market, Austin 2003, s. 197 i nast.

303 D. Seers, The congruence of Marxism and other neoclassical doctrines, [w:] Toward a New Strategy for Development. A Rothko Chapel Colloquium, New York-Oxford-Toronto-Sydney-Frankfurt-Paris 1979, s. 3.

304 Klasyczny przegląd ówczesnych tekstów: Modernization. The Dynamics of Growth, red. M. Weiner, New York-London 1966.

305 R. L. Tignor, W. Arthur Lewis., dz. cyt., s. 96.

306 114 M. E. Latham, Modernization…, dz. cyt., s.4

307 Cyt. za: N. Gilman, Mandarins of the Future. Modernization Theory in Cold War America, Baltimore 2003, s. 1-2.

308 Cyt. za: N. Gilman, Mandarins., dz. cyt., s. 1.

309 D.E. Apter, Nationalism, government, and economic growth, „Economic Development and Cultural Change”, 1959, nr 2.

310 118 I. Sachs, Drogi i manowce…, dz. cyt., s. 90.

311 J. Scott, Behind the Urals. An American Worker in Russia’s City of Steel, opracował i wydał S. Kotkin, Bloomington 1989, s. 4.

312 Komunistą nie został, ale niewykluczone, że od powrotu do Stanów Zjednoczonych w 1942 roku był agentem wywiadu ZSRR; jego nazwisko pojawiało się na listach „komunistycznych sympatyków” i agentów ZSRR.

313 J. Scott, Behind the Urals., dz. cyt., s. 5.

314 Tamże, s. 71.

315 Tamże, s. 20.

316 J. Fürst, Stalin’s Last Generation. Soviet Post-War Youth and the Emergence of Mature Socialism, Oxford 2010, s. 43 i nast.

317 S. Fitzpatrick, Everyday Stalinism. Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s, Oxford 2000, s. 46; cytaty za wydaniem angielskim; wyd. pol. Życie codzienne pod rządami Stalina. Rosja radziecka w latach trzydziestych XX wieku, tłum. J. Gilewicz, Kraków 2012.

318 S. Kotkin, Magnetic Mountain. Stalinism as the Civilization, Berkeley-Los Angeles 1997, s. 289.

319 S. Fitzpatrick, Everyday Stalinism…, dz. cyt., s. 49. Dane z 1938 roku.

320 Tamże, s. 47.

321 A. Janta-Połczyński, W głąb Z.S.R.R., Warszawa 1933, cyt. za: Spojrzenie na Rosję, red. J. Kochanowski, Warszawa 1994, s. 73.

322 P. R. Gregory, Terror By Quota: State Security from Lenin to Stalin (An Archival Study), New Haven-London 2009, s. 72-74.

323 D. Filtzer, Soviet Worker and Late Stalinism, Cambridge 2004, s. 43.

324 D. Filtzer, Soviet Workers and De-Stalinization: The Consolidation of the Modern System of Soviet Production Relations, 1953-1964, New York 1992, s. 1.

325 A. Janta-Połczyński, W głąb Z.S.R.R…., dz. cyt., s. 69-70.

326 A. Słonimski, Moja podróż do Rosji, Warszawa 1997, s. 132. Napisał potem w jednym z felietonów: „Od czasu książki Moja podróż do Rosji jestem na czarnej liście u sowieckich urzędników. Proszą co pewien czas wszystkich literatów i karmią kawiorem, a ja za karę muszę siedzieć w domu”.

327 Tamże, s. 115-116.

328 Tamże, s. 32.

329 A. Nove, Was Stalin Really Necessary? Some Problems of Soviet Political Economy, New York 1964, s. 33 i nast.

330 A. Gerschenkron, recenzja (bez tytułu), „The Economic History Review”, 1965, t. 17, nr 3.

331 Zob. np. D. W. Lovell, From Marx to Lenin. An Evaluation of Marx’s Responsibility for Soviet Authoritarianism, Cambridge 1984.

332 Wypada tu wymienić przede wszystkim prace S. Fitzpatrick, L. Siegelbauma, S. Kotkina, D. Filtzera, O. Khlevniuka i P. R. Gregory’ego.

333 Zob. np. P. R. Gregory, The Political Economy of Stalinism, Cambridge 2003.

334 S. Kotkin, Magnetic Mountain…, dz. cyt., s. 286 i nast.

335 Zob. L. Kołakowski, Główne nurty marksizmu.

336 S. F. Cohen, Bukharin and the Bolshevik Revolution. A Political Biography, 1888-1938, Oxford-New York-Toronto-Melbourne 1980, zwł… s. 186 i nast.

337 R.C. Allen, Farm to Factory: A Reinterpretation of the Soviet Industrial Revolution, Princeton 2003.

338 Obszerne podsumowanie tej dyskusji: R.C. Allen, Farm to Factory…, dz. cyt., rozdz. 1.

339 R. C. Allen, Farm to Factory…, dz. cyt., s. 13.

340 G.T. Robinson, Rural Russia under the Old Regime, Berkeley-Los Angeles 1969, s. 116.

341 N. Bucharin, Ekonomika okresu przejściowego, Warszawa 1990, s. 19.

342 P. J. Boettke, The Political Economy of Soviet Socialism, t. 8, London-New York 2001, s. 86.

343 Cyt za: A. Kaufman, The origin of „the politcal economy of socialism”, „Soviet Studies”, 1953, nr 3.

344 Cyt. za: E. H. Carr, The Bolshevik Revolution 1917-1923, Harmondsworth 1972, s. 359.

345 A. Ritschl, The pity of peace: Germany’s economy at war, 1914-1918 and beyond, [w:] The Economics of World War I, red. S. Broadberry, M. Harrison, Cambridge 2005.

346 H. Strachan, The First World War, Oxford 2001, t. 1, s. 1039 i nast.

347 T. Hunt Tooley, The Hindenburg program of 1916: a central experiment in wartime planning, „The Quarterly Journal of Austrian Economics”, 1999, t. 2, nr 2.

348 B. J. Davis, Home Fires Burning. Food, Politics and Everyday Life in World War I Berlin, Chapel Hill-London 2000, s. 180.

349 D. Welch, Germany, Propaganda and Total War, 1914-1918, New Brunswick 2000, s. 124.

350 R. Bessel, Mobilization and demobilization in Germany, 1916-1919, [w:] State, Society and Mobilization in Europe during the First World War, red. J. Horne, Cambridge 2002, s. 212 i nast.

351 E. Nabiel, Gospodarka wojenna Niemiec, 1914-1918, Warszawa 1959, s. 27-29, 324325. Zob. też W. O. Henderson, Walther Rathenau. A pioneer of the planned economy, „The Economic History Review. New Series”, 1951, t. 4, nr 1.

352 M. Lewin, Lenin’s Last Struggle, Ann Arbor 2005, s. 66.

353 V. Shlapentokh, A Normal Totalitarian Society. How the Soviet Union Functioned and How It Collapsed, Armonk-London 2001, s. 103.

354 A. B. Ulam, The Bolsheviks. The Intellectual and Political History of the Triumph of Communism in Russia, Cambridge-London 1998, s. 449 i nast.

355 D. M. Woodruff, The Politburo on gold, industrialization, and the international economy, 1925-1926, [w:] The Lost Politburo Transcripts. From Collective Rule to Stalin’s Dictatorship, red. P. R. Gregory, N. Nalmark, New Haven-London 2008, s. 199-200.

356 N. Bucharin, Ekonomika…, dz. cyt., s. 22-23.

357 S. Pirani, The Russian Revolution in Retreat, 1920-24. Soviet Workers and the New Communist Elite, London-New York 2008, s. 139.

358 M. Harrison, Prices in the Politburo, 1927: market equilibrium versus the use of force, [w:] The Lost Politburo Transcripts., dz. cyt., s. 225-226.

359 49 Cyt. za: M. Harrison, Prices in the Politbiuro…, dz. cyt., s.231.

360 50 Cyt. za: M. Harrison, Prices in the Politbiuro…, dz. cyt., s. 238.

361 Cyt. za: L. Siegelbaum, Soviet State and Society between Revolutions, 1918-1929, Cambridge 1994, s. 40.

362 L. Siegelbaum, Soviet State and Society…, dz. cyt., s. 41.

363 D. M. Woodruff, The Politburo on Gold…, dz. cyt., s. 200.

364 A. Erlich, The Soviet Industrialization Debate, 1924-1928, Cambridge 1960, s. 28.

365 J. Stalin, O industrializacji kraju i o prawicowym odchyleniu w WKP(b). Przemówienie na plenum KC WKP(b) 19 listopada 1928 r., [w:] tenże, Dzieła, t. 11, Warszawa 1954, s. 256.

366 Tamże, s. 257.

367 W. J. Blackwell, The Beginnings of Russian Industrialization, 1800-1860, Princeton 1968, s. 169 i nast.

368 Ofiarą czystki padł także najbardziej znany na Zachodzie radziecki ekonomista, Nikołaj D. Kondratiew, jeden z autorów teorii długofalowych (trwających 50-60 lat) cykli koniunktury w gospodarce kapitalistycznej. Założony przez Kondratiewa Instytut Badań Koniunktury w Moskwie – utrzymujący kontakty z wieloma zachodnimi ośrodkami naukowymi – został rozwiązany w 1928 roku, chociaż jego szef nie brał bezpośredniego udziału w debacie o radzieckim uprzemysłowieniu. Właściwym powodem zniszczenia instytutu, jak twierdzi historyk radzieckich teorii ekonomicznych Vincent Barnett, było rynkowe podejście do problemów inwestycji i rozwoju. Jeszcze w styczniu 1928 roku na zebraniu instytutu dyskutowano o interesie gospodarki narodowej jako sumie interesów (czyli zysków) poszczególnych aktorów na scenie gospodarczej. Poświęcony rygorystycznemu i metodycznemu badaniu gospodarki rynkowej instytut Kondratiewa – pisze Barnett – „istniał w warunkach, w których politycznym celem [państwa] było całkowite wyeliminowanie rynków i tym samym cyklów koniunktury. […] Członkowie instytutu musieli zdawać sobie sprawę, że ich osobista pozycja w radzieckiej biurokracji gospodarczej jest nierozłącznie związana z losem rynków, które studiowali i które analizowali w tak entuzjastyczny i oryginalny sposób”; V. Barnett, A Long Wave Goodbye: Kondrat’ev and the Conjuncture Institute, 1920-28, „Europe-Asia Studies”, 1995, nr 3. Sam Kondratiew został aresztowany w 1930 roku i skazany na 8 lat więzienia w pokazowym procesie jednej z wymyślonych przez NKWD grup opozycyjnych. Chociaż odbył wyrok, rozstrzelano go w 1938 roku.

369 A. Erlich, Preobrazhenski and the economics of Soviet industrialization, „The Quarterly Journal of Economics”, 1950, t. 64, nr 1.

370 K. Marks, Kapitał. Krytyka ekonomii politycznej, t. l: Proces wytwarzania kapitału, przekł… zbior., Warszawa 1951, s. 771-773.

371 Najlepszą i do dziś powszechnie cytowaną analizę radzieckich debat z tego czasu przedstawia A. Erlich, The Soviet Industrialization Debate, 1924-1928, Cambridge 1960.

372 Na Zachodzie wydrukowano ją dopiero po wielu latach; zob. E.A. Preobrazhensky, New Economics, Oxford 1965.

373 J. Prieobrażenski, Prawo pierwotnej akumulacji socjalistycznej, przeł. J. Dobieszewski, [w:] Marksizm XX wieku. Antologia tekstów, red. J. Dobieszewski, M.J. Siemek, Warszawa 1990, cz. II, s. 153-154.

374 R. Conquest, The Harvest of Sorrow. Soviet Collectivization and the Terror Famine, New York 1986, s. 65.

375 J. Prieobrażenski, Prawo pierwotnej akumulacji socjalistycznej…, dz. cyt., s. 187.

376 M. Hatziprokopiou, K. Velentzas, Preobrazhensky and the theory of economic development, [w:] The Canon in the History of Economics: Critical Essays, red. M. Psali-dopoulos, London 2000, s. 191.

377 Tekst Feldmana ukazał się po polsku w latach sześćdziesiątych, zob. G. Feldman, Przyczynek do teorii tempa wzrostu dochodu narodowego, „Studia Ekonomiczne”, 1963, t. 10, s. 8-64. Omówienie jego teorii można znaleźć w: J. Osiatyński, Michał Kalecki o gospodarce socjalistycznej, Warszawa 1983, s. 180 i nast.

378 R. C. Allen, Farm to Factory…, dz. cyt., s. 54.

379 Opinia Colina Clarka o planach Mahlanobisa cytowana była w rozdziale 2 (s. 156). Ten model wzrostu bywa nawet nazywany dziś w literaturze modelem Feldmana-Mahlanobisa. Warto zauważyć, że Mahlanobis, podobnie jak Feldman, również nie był ekonomistą z wykształcenia: był fizykiem (studiował w Kalkucie i Cambridge), a potem pracował jako statystyk. Zob. też rodział 6.

380 G. Gill, The Origins of the Stalinist Political System, Cambridge-New York 2002, s. 201.

381 R. Service, Stalin, Cambridge 2005, s. 228.

382 Cyt. za: R. W. Davies, Grain, class, and politics during NEP: The Politburo meeting of December 10,1925, [w:] The Lost Politburo Transcripts., dz. cyt., s. 183. Przemówienie ukazało się w „Prawdzie” z 14 kwietnia 1925 roku.

383 Cyt. za: R. C. Allen, Farm to Factory…, dz. cyt., s. 59.

384 S. F. Cohen, Bukharin and the Bolshevik Revolution. A Political Biography, 1888-1938, Oxford-New York-Toronto-Melbourne 1980, s. 195.

385 Cyt. za: E. Radzinsky, Stalin, New York 1997, s. 220.

386 B. Adams, Tiny Revolutions in Russia. Twentieth-Century Soviet and Russian History in Anecdotes, New York-London 2005, s. 14.

387 J. Stalin, Sprawozdanie polityczne KC na XVIZjeździe WKP(b), [w:] tenże, Dzieła, t. 12, Warszawa 1951, s. 309-310.

388 78 P. R. Gregory, The Political Economy…, dz. cyt., s. 32

389 Tamże, s. 36.

390 Cyt. za: P. R. Gregory, The Political Economy…, dz. cyt., s. 37.

391 R. W. Davies, Stalin as economic policy-maker: Soviet agriculture, 1931-1936, [w:] Stalin. A New History, red. S. Davies, J. Harris, Cambridge 2005, s. 124.

392 Cyt. za: P. R. Gregory, The Political Economy…, dz. cyt., s. 40.

393 R. Conquest, The Harvest of Sorrow., dz. cyt., s. 112.

394 Tamże, s. 117.

395 Tamże, s. 135.

396 Memoirs of Nikita Khrushchev, Commissar 1918-1945, red. S. Khrushchev, University Park 2005, s. 63-64.

397 Zob. The War Against the Peasantry 1927-1930. The Tragedy of the Soviet Countryside, red. L. Viola, V. P. Danilov, N.A. Ivnitskii, D. Kozlov, New Haven-London 2005, zwł… s. 319 i nast.

398 R. Conquest, The Harvest of Sorrow., dz. cyt., s. 244.

399 W. Gomułka, Pamiętniki, t. 1, red. A. Werblan, Warszawa 1994, s. 341.

400 Tamże.

401 R.W. Davies, S. G. Wheatcroft, The Years of Hunger: Soviet Agriculture, 1931-1933, New York 2002, s. 401.

402 T. Snyder, Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, przeł. B. Pietrzyk, Warszawa 2011, s. 75.

403 R. Conquest, The Harvest of Sorrow., dz. cyt., s. 306.

404 J. Vallin, F. Meslé, S. Adamets, S. Pyrozhkov, The crisis of the 1930s, [w:] Mortality and Causes of Death in 20th-Century Ukraine, red. F. Meslé, J. Vallin, Dodrecht-Heidelberg-London-New York 2012, s. 13.

405 T. Snyder, Skrwawione ziemie…, dz. cyt., s. 75; tam także o innych szacunkach dotyczących liczby ofiar.

406 S. G. Wheatcroft, The first 35 years of Soviet living standards: secular growth and conjunctural crises in a time of famines, „Explorations in Economic History”, 2009, nr 46.

407 Zakres tego transferu jest kwestią dyskusyjną. Według niektórych studiów, wartość wysłanych na wieś maszyn rolniczych, niezbędnych do zastąpienia wyrżniętych przez chłopów zwierząt pociągowych, była równa lub większa od wartości produktów rolnych „wyciśniętych” ze wsi. Wówczas „wielki skok” osiągnięto by przez obniżenie powszechnego poziomu życia (a nie tylko na wsi). Zob. P. R. Gregory, J. Sailors, The Soviet Union during the Great Depression: the autarky model, [w:] The World Economy and National Economies in the Interwar Slump, red. T. Balderston, New York 2003, s. 206.

408 M. Lewin, The Making of the Soviet System, New York 1994, s. 180.

409 V. Brovkin, Russia After Lenin. Politics, Culture and Society 1921-1929, London-New York 2005, s. 168-169.

410 Zob. np. A. Bergson, The Real National Income of Soviet Russia since 1929, Cambridge 1961

411 R. Stites, Revolutionary Dreams. Utopian Vision and Experimental Life in the Russian Revolution, New York-Oxford 1989, s. 199.

412 P. R. Gregory, J. Sailors, The Soviet Union during the Great Depression…, dz. cyt. s. 200.

413 Tak sądzi m.in. R. C. Allen, który pisze, że spożycie pod koniec lat trzydziestych było znacznie wyższe niż pod koniec lat dwudziestych, opierając się m.in. na wyliczeniach kalorycznej wartości jedzenia przypadającej na jednego obywatela ZSRR (Farm to Factory…, dz. cyt., s. 132 i nast.) czy P. R. Gregory i J. Sailors (którzy szacują roczny wzrost konsumpcji na poziomie 0,8 procenta rocznie; zob. The Soviet Union during the Great Depression…, dz. cyt., s. 201).

414 S. G. Wheatcroft, The first 35 years of Soviet living standards., dz. cyt.; autor, analizując dyskusje o zarobkach i cenach w ZSRR prowadzone od lat pięćdziesiątych przez zachodnich badaczy i wyniki własnych badań archiwalnych, dochodzi do wniosku, że poziom życia z końca lat dwudziestych w ZSRR osiągnięto dopiero kilka lat po II wojnie światowej.

415 J. Scott, Behind the Urals., dz. cyt., s. 71.

416 A. Rassweiler, The Generation of Power. The History of Dneprostroi, New York-Oxford 1988, s. 3, 132-134, 173.

417 P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 114.

418 M. Lenoe, Closer to the Masses. Stalinist Culture, Social Revolution, and Soviet Newspapers, Cambridge-London 2004, s. 66.

419 J. Stalin, Dzieła, t. 12, Warszawa 1951, s. 142.

420 Przykłady za: P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 118-120.

421 S. Fitzpatrick, Stalin’s Revolution, Oxford 2008, s. 131.

422 P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 127-129.

423 E. Belova, P. R., Gregory, Dictator, loyal, and opportunistic agents: the Soviet archives on creating the Soviet economic system, „Public Choice”, 2002, nr 113.

424 P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 14.

425 Tamże.

426 R. T. Manning, The Soviet economic crisis of 1936-1940 and the Great Purges, [w:] Stalinist Terror. New Perspectives, red. J.A. Getty, R.T. Manning, Cambridge 1993, s. 116 i nast.

427 O. Khlevniuk, The Economy of the OGPU, NKVD, and MVD of the USSR, 1930-1953, [w:] The Economics of Forced Labor. The Soviet Gulag, red. P. R. Gregory, V. Lazarev, Stanford 2003, s. 49.

428 M. Harrison, Soviet Planning in Peace and War, 1938-1945, Cambridge 2002, s. 5-34.

429 R. Conquest, The Great Terror: Reassessment, Edmonton 1990, s. 275 (wyd. pol. Wielki Terror, przeł. W. Jeżewski, Warszawa 1997); zob. też J. Arch Getty, Origins of the Great Purges. The Soviet Communist Party Reconsidered, 1933-1938, Cambridge 1985; z polskich autorów piszących o „wielkiej czystce” należy wymienić P. Wieczorkiewicz, Stalin igeneralicja sowiecka w latach 1937-1941: sprawa Tuchaczewskiego i jej konsekwencje, Warszawa 1993; tenże, Łańcuch śmierci: czystka w Armii Czerwonej 1937-1939, Warszawa 2001.

430 R. Conquest, The Great Terror., dz. cyt., s. 276-277.

431 P. R. Gregory, An introduction to the economics of the Gulag, [w:] The Economics of Forced Labor., dz. cyt., s. 19.

432 M. Parrish, The Lesser Terror. Soviet State Security, 1939-1953, Westport-London 1996, s. 46.

433 A. Tikhonov, The end of the Gulag, [w:] The Economics of Forced Labor., dz. cyt., s.73.

434 P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 94, 95.

435 J. Stalin, Nowa sytuacja – Nowe zadania budownictwa gospodarczego. Przemówienie wygłoszone na naradzie działaczy gospodarczych 23 czerwca 1931 r., [w:] tenże, Dzieła, t. 13, Warszawa 1951, s. 69.

436 Tamże, s. 70.

437 L. Siegelbaum, Stakhanovism and the Politics of Productivity in the USSR, 1935-1941, Cambridge 1990, s. 73; zob. też D. Filtzer, Soviet Workers and Stalinist Industrialization: The Formation of Modern Soviet Production Relations, 1928-1941, London 1986.

438 L. Siegelbaum, Stakhanovism…, dz. cyt., s. 73.

439 S. Davies, Popular Opinion in Stalin’s Russia, Cambridge 1997, s. 32.

440 L. Siegelbaum, Stakhanovism…, dz. cyt., s. 70; zob. też L. Siegelbaum, A. Sokolov, Stalinism as a Way of Life, New Haven-London 2000, s. 161 i nast.

441 L. Siegelbaum, Stakhanovism…, dz. cyt., s. 292, 302.

442 A. Nove, Stalinism and After. The Road to Gorbachev, London-New York 1992, s. 67.

443 Olson używa terminów stationary bandit i roving bandit.

444 M. Olson, Dictatorship, Democracy and Development, „American Poltical Science Review”, 1994, nr 3.

445 Tamże.

446 Zob. np. E. Belova, P. R. Gregory, Dictator, loyal, and opportunistic agents: the Soviet archives on creating the Soviet economic system, „Public Choice”, 2002, nr 113.

447 M. Harrison, Communism and Economic Modernization, Centre for Competitive Advantage in the Global Economy, University of Warwick, working paper nr 92, 2012.

448 E. Belova, P. R. Gregory, Dictator, loyal, and opportunistic agents, dz. cyt.

449 F. Patrikeeff, Stalinism, totalitarian society and the politics of perfect control, [w:] Redefining Stalinism, red. H. Shukman, London-Portland 2003, s. 35.

450 S. Fitzpatrick, Education and Social Mobility in the Soviet Union, Cambridge 2002, s. 239 i nast.

451 Zob. zwł. Late Stalinist Russia. Society Between Reconstruction and Reinvention, red. J. Fürst, London-New York 2006.

452 A. Ogushi, The Demise of the Soviet Communist Party, London-New York 2005, s. 10.

453 S. Fitzpatrick, Everyday Stalinism. Ordinary Life in Extraordinary Times: Soviet Russia in the 1930s, Oxford 2000, s. 28.

454 144 S. Morewood, The demise of the command economies in the Soviet Union and its outer empire, [w:] Economic Disasters of the Twentieth Century, red. M.J. Olivier, D. H. Aldcroft, Cheltenham-Northampton 2007, s. 275.

455 145 M. Harrison, Economic growth and slowdown, [w:] Brezhnev Reconsidered, red. E. Bacon, M. Sandle, Houndmills-New York 2002, s. 38 i nast.

456 146 V. Mau, I. Starodubovskaya, The Challenge of Revolution. Contemporary Russia in Historical Perspective, Oxford 2003, s. 230.

457 147 CIA’s Analysis of the Soviet Union, 1947-1991, red. G. K. Haines, R. E. Leggett, Washington 2001, s. 173.

458 S. Morewood, The demise of the command economies., dz. cyt., s. 278.

459 P. Gregory, Restructuring the Soviet Economic Bureaucracy, New York 1990, s. 123.

460 Jeszcze w czasie istnienia ZSRR ekonomiści i sowietolodzy formułowali rozmaite interpretacje spowolnienia wzrostu gospodarczego od drugiej połowy lat sześćdziesiątych. Zaliczano do nich na przykład kapitałochłonność i niską wydajność pracy w gospodarce radzieckiej – zob. np. M. L. Weitzman, Soviet postwar growth and capital-labor substitution, „American Economic Review”, 1970, nr 60; trudności w zarządzaniu coraz bardziej skomplikowaną gospodarką – zob. np. G. Schroeder, The slowdown in Soviet industry, 1976-1982, „Soviet Economy”, 1985, nr l; dożywotnie gwarancje zatrudnienia, które obniżały motywację do pracy – zob. np. D. Granick, Job Rights in the Soviet Union: Their Consequences, Cambridge 1987; brak nagród za innowacyjność – zob. np. J. S. Berliner, The Innovation Decision in Soviet Industry, Cambridge 1976. Rolę problemów z przepływem informacji i koordynacją podkreśla P. Rutland, The Politics of Economic Stagnation in the Soviet Union, Cambridge 1993.

461 R. Wintrobe, The Political Economy of Dictatorship, Cambridge 2000, s. 22.

462 P. R. Gregory, Political Economy…, dz. cyt., s. 147

463 G. Khomiakov-Andreev, Bitter Waters. Life and Work in Stalin’s Russia, Boulder 1997, s. 74-75.

464 S. Alasheev, Informal relations in the Soviet system of production [w:] Management and Industry in Russia, Formal and Informal Relations in the Period of Transition, red. S. Clarke, Edward Elgar, Aldershot-Brookfield 1995, s. 28 i nast.

465 R. Wintrobe, The Political Economy of Dictatorship…, dz. cyt., s. 227.

466 Zob. np. J. Arch Getty, O.V. Naumov, The Road to Terror. Stalin and the Self-Destruction of the Bolsheviks, 1932-1939, New Haven-London 1999.

467 P. Krugman, Capitalism’s Mysterious Triumph (1997), cyt. za: (dostęp 2 października 2009).[http://web.mit.edu/krugman/www/]

468 Tamże.

469 D. M. Levy, S. J. Peart, Soviet Growth and American Textbooks, SSRN research paper, 3 grudnia 2009. [http://ssrn.com/abstract=1517983]

470 Cyt. za: M. Skousen, The Making of Modern Economics: The Lives and Ideas of the Great Thinkers, Armonk 2001, s. 416.

471 R. Wintrobe, The Political Economy of Dictatorship…, dz. cyt., s. 199.

472 P. Sutela, Soviet economics after Stalin: between orthodoxy and reform, [w:] Economics in Russia. Studies in Intellectual History, red. V. Barnett, J. Zweynert, Aldershot-Burlington 2008, s. 162.

473 S. Swianiewicz, World economic growth and the Soviet challenge, „The Review of Politics”, 1968, nr 4.

474 Mao Tse-Tung, wiersz bez tytułu, przeł. A. Mandalian, [w:] tenże, Szesnaście wierszy, Warszawa 1959, s. 26.

475 Cyt. za: J. Shapiro, Mao’s War Against Nature. Politics and the Environment in Revolutionary China, Cambridge-New York 2001, s. 66.

476 C. Clark, Development Economics: the early years, [w:] Pioneers in Development…, dz. cyt., s. 64-65.

477 Tamże

478 Szacunki oparte na badaniach przeprowadzonych w chińskich archiwach lokalnych (centralne archiwum partii jest jeszcze poza zasięgiem historyków): F. Dikötter, Mao’s Great Famine. The History of China’s Most Devastating Catastrophe, 1958-62, London-Berlin-New York 2010, s. X.

479 D. M. Jones, The Image of China in Western Social and Political Thought, Houndmills-New York 2001, s. 145. Cytat z Mao: Wyjątki z dzieł przewodniczącego Mao Tse-Tunga, Wrocław 2005, s. 48.

480 Zob. np. S. Andors, China’s Industrial Revolution. Politics, Planning and Management 1949 to the Present, New York 1977. Andors nie tylko nie wspomina o głodzie, ale wychwala całą koncepcję wielkiego skoku, uznając go – co prawda z pewnymi zastrzeżeniami – za duży sukces.

481 E. F. Brindley, Individualism in Early China. Human Agency and the Self in Thought and Politics, Honolulu 2010, s. xv.

482 Y. Pines, The Everlasting Empire: The Political Culture of Ancient China and Its Imperial Legacy, Cambridge-London 2012, s. 3.

483 J. Shapiro, Mao’s War Against Nature…, dz. cyt., s. 51 i nast.

484 F. Dikötter, Mao’s Great Famine…, dz. cyt., s. 26.

485 Zob. M. Dobroczyński, Charakter chińskiej odrębności, „Athenaeum”, 2006, nr 16.

486 Mao Tse-Tung, Wojna Chin przeciwko Japonii, Warszawa 1949, s. 105.

487 Mao Tse-tung, Jü-kung przesunął góry. Przemówienie wygłoszone przez towarzysza Mao Tse-tunga z okazji zamknięcia VII Zjazdu Komunistycznej Partii Chin (11 czerwca 1945 roku), [w:] tenże, Dzieła wybrane, t. 4, Warszawa 1958, s. 470.

488 Zob. P. Hung Mo, Lessons from the history of Imperial China, [w:] Political Competition, Innovation and Growth in the History of Asian Civilizations, red. P. Bernholz, R. Vaubel, Cheltenham-Northampton 2004.

489 P. W. Fay, The Opium War 1840-1842, Chapel Hill 1997, s. 375.

490 W. T. Hanes III, F. Sanello, The Opium Wars. The Addiction of One Empire and the Corruption of Another, Naperville 2002, s. 119.

491 W. Gungwu, Anglo-Chinese Encounters since 1800. War, Trade, Science, and Governance, Cambridge-New York 2003, s. 16.

492 M. Zanasi, Saving the Nation. Economic Modernity in Republican China, ChicagoLondon 2006, s. 16.

493 J. Fenby, Modern China. The Fall and Rise of a Great Power, New York 2008, s. 34-35.

494 Cyt. za: H. G. Gelber, Opium, Soldiers and Evangelicals. Britain’s 1840-1842 War with China, and its Aftermath, Houndmills-New York 2004, s. 196.

495 Punktem kulminacyjnym był protest, który miał miejsce 4 maja 1919 roku w Pekinie; od niego wziął nazwę cały obrazoburczy i konfucjański „ruch 4 maja” wymierzony w „stare” jako przeszkodę na drodze do modernizacji. Zob. R. Mitter, Gorzka rewolucja. Zmagania Chin z nowoczesnym światem, przeł. T. Białogórska, Warszawa 2008, s. 19-148.

496 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 109.

497 E. S. K. Fung, The Intellectual Foundations of Chinese Modernity. Cultural and Political Thought in the Republican Era, New York 2010, s. 21.

498 H. Ip, Intellectuals in Revolutionary China, 1921-1949. Leaders, Heroes and Sophisticates, London-New York 2005, s. 28.

499 J. Spence, The Search for Modern China, New York-London 1990, s. 303.

500 S. Qi, Western Literature in China and the Translation of a Nation, Houndmills-New York 2012, s. 82-83.

501 P. B. Trescott, Henry George, Sun Yat-sen and China: more than land policy was involved, „The American Journal of Economics and Sociology”, 1994, t. 53, nr 3.

502 M.-C. Bergère, Sun Yat-Sen, Stanford 1998, s. 386-388.

503 D. Strand, An Unfinished Republic. Leading by Word and Deed in Modern China, Berkeley-London 2011, s. 241.

504 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 128.

505 M.-C. Bergère, Sun Yat-Sen, dz. cyt., s. 320.

506 Zob. A. Feuerwerker, Economic trends, 1912-1949, [w:] The Cambridge History of China, t. 12, Republican China, 1912-1949, cz. 1, Cambridge 1983.

507 W. Kirby, Engineering China. Birth of the developmental state, 1928-1937, [w:] Becoming Chinese. Passages to Modernity and Beyond, red. W.-H. Yeh, Berkeley-London 2000, s. 137 i nast.

508 T. Lam, A Passion for Facts. Social Surveys and the Construction of the Chinese NationState 1900-1949, Berkeley-London 2011, s. 31.

509 M. Zanasi, Saving the Nation…, dz. cyt., s. 13.

510 H. J. van de Ven, War and Nationalism in China, 1925-1945, London-New York 2003, s. 155.

511 M. Zanasi, Saving the Nation…, dz. cyt., s. 17.

512 J. Taylor, The Generalissimo. Chiang Kai-Shek and the Struggle for Modern China, Cambridge-London 2009, s. 192.

513 Obszerne omówienie dyskusji o szacunkach wzrostu gospodarczego w Chinach, zob. Ch. Bramall, Chinese Economic Development, London-New York 2009, s. 44 i nast.

514 Zob. O. B. van der Sprenkel, Max Weber on China, „History and Theory”, 1964, t. 3, nr 3, s. 349 i nast.

515 T. D. Lutze, China’s Inevitable Revolution. Rethinking America’s Loss to the Communists, Houndmills-New York 2007, s. 166 i nast.

516 L. E. Eastman, Seeds of Destruction. Nationalist China in War and Revolution, 19371949, Stanford 1984, s. 172 i nast.

517 Chiny – 439 dolarów w 1950 roku, ZSRR – 1488 dolarów w 1913 roku; wg. A. Madd-sion, The World Economy, t. l: A Millenial Perspective, Paris 2006.

518 Zob. Z. Wiktor, Chiny na drodze socjalistycznej modernizacji, Toruń 2008, s. 98 i nast.

519 Ch. Bramall, Chinese Economic Development, dz. cyt., s. 55.

520 Zob. rozdział 1, s. 92 i nast.

521 Ten rozdział zawdzięcza wiele biografiom przewodniczącego, zwłaszcza: P. Short, Mao: A Life, New York 2000; M. Meisner, Mao Zedong. A Political and Intellectual Portrait, London 2007.

522 F. Dikötter, Mao’s Great Famine…, dz. cyt., s. 41.

523 Ch. Bramall, Chinese Economic Development, dz. cyt., s. 68.

524 L. Feigon, Mao:A Reinterpretation, Chicago 2002, s. 96.

525 Mao Zedong, Comment on suppressing and liquidating contrrevolutionaries, 8 maja 1951, [w:] The Writings of Mao Zedong 1949-1976, red. M.Y. M. Kau, J. K. Leung, M.E. Sharpe, Armonk-London 1986, s. 190.

526 Z. Yongming, Nationalism, identity and state-building. The antidrug crusade in the People’s Republic, 1949-1952, [w:] Opium Regimes. China, Britain and Japan 1839-1952, red. T. Brook, B. Tadashi Wakabayashi, Berkeley-Los Angeles-London 2000, s. 388.

527 E. Croll, From Heaven to Earth. Images and Experiences of Development in China, London-New York 1994, s. 6.

528 K. A. Johnson, Women, the Family and Peasant Revolution in China, Chicago-London 1983, s. 235; w załączniku pełen tekst nowego prawa.

529 Zob. J. Bayer, W. Dziak, Kilka uwag o chińskim nacjonalizmie, Warszawa 2010.

530 J. Gittings, The Changing Face of China. From Mao to Market, Oxford 2006, s. 23.

531 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 98

532 Mao Tse-Tung, Lin Piao, Post-Revolutionary Writings, red. K. Fan, Garden City 1972, s. 28-29.

533 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 359.

534 Ch. Jian, Mao’s China and the Cold War, Chapel Hill-London 2001, s. 53.

535 D.A. Kaple, Dream of a Red Factory. Legacy of High Stalinism in China, New York-Oxford 1994, s. 12.

536 PKB rósł w tempie 8,9 procenta rocznie, produkcja przemysłowa – 18 procent, R. Guo, How the Chinese Economy Works, Houndmills-London 2009, s. 213.

537 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 100.

538 Mao Tse-Tung, Selected Works, t. 5, Peking 1977, s. 155.

539 S. Schram, The Thought of Mao Tse-Tung, London 1989, s. 112-113.

540 J. C. H. Chai, K. C. Roi, Economic Reform in China and India, Cheltenham-Northampton 2006, s. 13-14.

541 F. C. Teiwes, W. Sun, The Politics of Agricultural Cooperativization in China. Mao, Deng Zihui, and the „High Tide”of 1955, Armonk-London 1993, s. 14.

542 F. C. Teiwes, The estabilishmentand consolidation of the new regime 1949-1957, [w:] The Politics of China. The Eras of Mao and Deng, red. R. MacFarquhar, Cambridge 1997, s. 59.

543 Cyt. za: S. Schram, The Thought…, dz. cyt., s. 149-150.

544 Ch. Bramall, Chinese Economic Development, dz. cyt., s. 125

545 Cyt. za: J. Gittings, The Changing Face of China. From Mao to Market, Oxford 2006, s. 31.

546 J. Gittings, The Changing Face…, dz. cyt., s. 32.

547 Zob. K. Makowski, Świat według Mao Zedonga: doktrynalne podstawy chińskiej polityki zagranicznej (1949-1976), Toruń 2006.

548 Y. Chen, Transition and Development in China. Towards Shared Growth, Farnham-Burlington 2009, s. 15.

549 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 403.

550 C. Chichren Lin, The reinstatement of economics in China today, „The China Quarterly”, 1981, nr 85.

551 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 121.

552 Ch. Bramall, Chinese Economic Development, dz. cyt., s. 125.

553 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 132.

554 D. S. G. Goodman, Deng Xiaoping and the Chinese Revolution. A Political Biography, London-New York 1994, s. 60.

555 F. Dikötter, Mao’s Great Famine…, dz. cyt., s. 89.

556 Cyt. za: F. Dikötter, Mao’s Great Famine…, dz. cyt., s. 93.

557 D. S. G. Goodman, Deng Xiaoping…, dz. cyt., s. 62.

558 Tak sądzi np. D. S. G. Goodman, autor cytowanej wyżej biografii politycznej Denga Xiaopinga.

559 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 134.

560 J. Shapiro, Mao’s War., dz. cyt., s. 75.

561 Cyt. za: J. Shapiro, Mao’s War., dz. cyt., s. 77. Jin równa się ok. 0,6 kg; jedno mu to ok. 0,66 ha.

562 L. Feigon, Mao…, dz. cyt., s. 123.

563 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 416.

564 Ch.J. Mitcham, China’s Economic Relations with the West and Japan, 1949-79. Grain, Trade and Diplomacy, London-New York 2005, s. 40.

565 D. Brautigam, The Dragon’s Gift. The Real Story of China in Africa, Oxford-New York 2009, s. 32

566 D. S. G. Goodman, Deng Xiaoping…, dz. cyt., s. 65.

567 J. Fenby, Modern China…, dz. cyt., s. 416.

568 C. Yik-yi Chu, Chinese Communists and Hong Kong Capitalists: 1937-1997, New York 2010, s. 46.

569 F. Dikötter, Mao’s Great Famine…, dz. cyt., s. 117.

570 Special National Intelligence Estimate.

571 E. Goh, Constructing the U.S. Rapprochement with China, 1961-1974. From „Red Menace” to „Tacit Ally”, Cambridge 2005, s. 50-51.

572 C. Riskin, Feeding China: the experience since 1949, [w:] The Political Economy of Hunger, t. 3, red. J. Drèze, A. Sen, Oxford-New York 2007, s. 33.

573 R. MacFarquhar, M. Schoenhals, Mao’s Last Revolution, Cambridge-London 2006, s. 126.

574 Cyt. za: tamże.

575 A. G. Walder i Y. S. na podstawie analizy dostępnych danych z 1520 wiejskich okręgów na poziomie powiatu (ang. county) szacują liczbę ofiar na 750 tysięcy do 1,5 miliona (The Cultural Revolution in the countryside: scope, timing and human impact, „The China Quarterly”, 2003, nr 173). Z drugiej strony, R.J. Rummel podaje liczbę 7 731 tysięcy ofiar (China’s Bloody Century: Genocide and Mass Murder since 1900, New Brunswick 1991). Inne szacunki z reguły mieszczą się w przedziale l,5-2,5 milionów ofiar.

576 Y. Su, Mass killings in the Cultural Revolution: a study of three provinces, [w:] The Chinese Cultural Revolution as History, red. J. W. Esherick, P. G. Pickowicz, A. G. Walder, Stanford 2006, s. 96.

577 S. Schram, Thought of Mao…, dz. cyt., s. 22.

578 Cyt. za: S. Schram, Mao Tse-tung and theory of permanent revolution 1958-69, „China Quarterly”, 1971, nr 46, s. 227.

579 Y.-L. Wu, Economics, ideology and the Cultural Revolution, „Asian Survey”, 1969, t. 8, nr 3.

580 Y. Y. Kueh, China’s New Industrialization Strategy. Was Chairman Mao Really Necessary?, Cheltenham-Northampton 2008, s. 3 i nast.

581 J.C.H. Fei, A.C. Chiang, Maximum-speed development through austerity, [w:] The Theory and Design of Economic Development, red. I. Adelman i E. Thorbecke, Baltimore 1969, s. 67 i nast.

582 Y. Y. Kueh, China’s New Industrialization…, dz. cyt., s. 4.

583 R. MacFarquhar, M. Schoenhals, Mao’s Last…, dz. cyt., s. 15.

584 Wyjątki z dzieł przewodniczącego…, dz. cyt., s. 376.

585 H. Yung Lee, The Politics of the Chinese Cultural Revolution. A Case Study, BerkeleyLos Angeles-London 1978, s. 15.

586 R. MacFarquhar, M. Schoenhals, Mao’s Last…, dz. cyt., s. 141.

587 Tamże, s. 142.

588 Tamże, s. 217-220.

589 J. Chang, J. Halliday, Mao. The Unknown Story, New York 2005, s. 517; wyd. pol. Mao, przeł. P. Amsterdamski, Warszawa 2007; cyt. za wydaniem angielskim

590 S. Andors, China’s Industrial Revolution. Politics, Planning and Management 194g to the Present, New York 1977, s. 200.

591 Wyjątki z dzieł przewodniczącego…, dz. cyt., s. 162.

592 Ch. Bettelheim, Cultural Revolution and Industrial Organization in China. Changes in Management and the Division of Labor, New York-London 1974, s. 27-28.

593 Cyt. za: The Miracles of Chairman Mao. A Compendium of Devotional Literature, 1966-1970, red. G. Urban, London 1971, s. 122.

594 The Miracles of Chairman Mao…, dz. cyt., s. 27.

595 A. Eckstein, China’s Economic Revolution, London-New York 1978, s. 91.

596 R. Dernberger, Radical ideology and economic development in China: the Cultural Revolution and its impact on the economy, „Asian Survey”, 1972, t. 12, nr 12, s. 1062.

597 D. Guthrie, China and Globalization. The Social, Economic and Political Transformation of Chinese Society, New York-London 2009, s. 177.

598 D. B. Keesing, Economic lessons from China, „Journal of Development Economics”, 1975, nr 2.

599 J. Robinson, Economic Management – China 1972, London 1973, cyt. za: D. B. Keesing, Economic Lessons., dz. cyt.

600 J. Friedmann, China’s Urban Transition, Minneapolis-London 2005, s. 79.

601 W. Malenbaum, Modern economic growth in India and China. The comparison revisited, 1950-1980, „Economic Development and Cultural Change”, 1982, t. 31, nr 1.

602 Ch. Bramall, Chinese Economic…, dz. cyt., s. 155.

603 R. F. Dernberger, The People’s Republic of China at50: the economy, [w:] The People’s Republic of China After 50 Years, red. R.L. Edmonds, Oxford-New York 2000, s. 45. A. Maddison szacuje wzrost gospodarczy w Chinach w latach 1952-1978 na 4,4 procenta rocznie (A. Maddison, Chinese Economic Performance in the Long Run, 960-2030 AD, Paris 2007, s.6o).

604 M. Gao, The Battle for China’s Past. Mao and the Cultural Revolution, London-Ann Arbor 2008, s. 87 i nast.

605 Ch. Bramall, Chinese Economic…, dz. cyt., s. 3.

606 K.-Y. Tsui, Forces shaping China’s interprovincial inequality, [w:] Inequality and Growth in Modern China, red. G. Wan, Oxford-New York 2008, s. 81.

607 Zob. W. Dziak, J. Bayer, Mao: zwycięstwa, nadzieje, klęski, Warszawa 2007.

608 F. C. Teiwes, W. Sun, The End of the Maoist Era. Chinese Politics During the Twilight of the Cultural Revolution, 1972-1976, Armonk-London 2007, s. 199.

609 Ch. Bettelheim, Great Leap Backward, [w:] N. G. Burton, Ch. Bettelheim, China since Mao, New York-London 1978, s. 37.

610 Cyt. za: M. Wańkowicz, Sztafeta. Książka o polskim pochodzie gospodarczym, Warszawa 2012, s. 113.

611 Cyt. za: Programy polskich partii politycznych i ugrupowań partyzanckich lat wojny i okupacji hitlerowskiej, wyb. i red. K. Przybysz, Warszawa 1987, s. 148

612 S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 1996, s. 372.

613 Wdzięczne słowo „planizm” pochodzi z artykułu ks. A. Wóycickiego, Ku ustrojowi korporacyjnemu, „Przegląd Ekonomiczny”, 1938, nr 2, s. 16.

614 M. Wańkowicz, Sztafeta…, dz. cyt., s. 314.

615 Tamże, s. 268.

616 Zob. wstęp B. Brzostka tamże, s. 9.

617 Tamże, s. 319-320.

618 Tamże, s. 296.

619 Tamże, s. 319.

620 Zob. J. Kochanowicz, Polska w epoce nowoczesnego wzrostu gospodarczego, [w:] Modernizacja Polski: Struktury, agencje… instytucje, red. W. Morawski, Warszawa 2010, s. 153-180.

621 D. H. Aldcroft, Europe’s Third World. The European Periphery in the Interwar Years, Aldershot-Burlington 2006, s. 4.

622 Na przykład David F. Good w podsumowaniu tej debaty twierdzi, że wzrost w Europie Środkowej w latach 1870-1989 był w sumie nieco szybszy niż w Europie Zachodniej (1,40 procenta rocznie wobec 1,19 procenta); D. F. Good, The state and economic development in Central and Eastern Europe, [w:] Nation, State and the Economy in History, red. A. Teichova, H. Matis, Cambridge-New York 2003, s. 139. Różne szacunki określają tempo wzrostu w Europie Środkowej jako nieco wyższe lub nieco niższe od zachodnioeuropejskiego: wolniejsze przed 1939 rokiem, wyraźnie szybsze w latach 1950-1973 oraz porównywalne (przy niższej bazie wyjściowej) później. Na przykład Ivan Berend pisze, że o ile do 1939 roku Europa Środkowa była pogrążona w stagnacji, okres realnego socjalizmu do 1973 roku pozwolił nadrobić dużą część dzielącego ją od Zachodu dystansu, który ponownie zaczął rosnąć w latach osiemdziesiątych; I.T. Berend, Central and Eastern Europe 1944-1993. Detour from the Periphery to the Periphery, Cambridge-New York 1996, s. 187 i nast. Zob. też P. Bairoch, The Economic Development of the Third World since 1900, London 1975. Zob. też A. Maddison, The World Economy, t l: A Millenial Perspective, Paris 2006.

623 D. H. Aldcroft, Europe’s Third World…, dz. cyt., s. 175.

624 J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej, 1918-1939, Warszawa 1973, s. 82.

625 Tenże, Polska 1918-1939: praca, technika, społeczeństwo, Warszawa 1992, s. 230.

626 L. Landau, Płace w Polsce w związku z rozwojem gospodarczym, [w:] tenże, Wybór pism, Warszawa 1957, s. 253.

627 Tenże, Gospodarka światowa. Produkcja i dochód społeczny w liczbach, [w:] tenże, Wybór pism…, dz. cyt., s. 418.

628 Cz. Miłosz, Rodzinna Europa, Warszawa 1990, s. 171.

629 D. H. Aldcroft, Europe’s Third World…, dz. cyt., s. ill.

630 S. Broadberry, A. Klein, Aggregate and per capita GDP in Europe, 1870-2000: continental, regional and national data with changing boundaries, 27 października 2011. Dziękuję dr. Piotrowi Korysiowi za udostępnienie tekstu.

631 Zob. Z. Landau, National income in historical research (on material from the period of the interwar Poland), „Acta Poloniae Historica”, 1976, nr 33; tam także omówienie trudności metodologicznych z obliczaniem dochodu narodowego oraz jego związku z realnym poziomem produkcji rolnej i przemysłowej.

632 Zob. W. Roszkowski, Etatyzm przemysłowy w Polsce w latach kryzysu, „Przegląd Historyczny”, 1972, z. 1.

633 Ch. H. Feinstein, P. Temin, G. Toniolo, International economic organization: banking, finance, and trade in Europe between the wars, [w:] Banking, Currency, and Finance in Europe between the Wars, red. Ch. H. Feinstein, Oxford 1995, s. 45.

634 K. Wrzos, Oko w oko z kryzysem: reportaż z podróży po Polsce, Warszawa 1985, s. 152.

635 N. Wolf, Should I stay or should I go? Understanding Poland’s adherence to gold, 1928-1936, „Historical Social Research – Historische Sozialforschung”, 2007, nr 4.

636 J. Kaliński, Z. Landau, Gospodarka PolskiXXwieku, Warszawa 2003, s. 125.

637 Z. Landau, W. Roszkowski, Polityka gospodarcza IIRP i PRL, Warszawa 1995, s. 66.

638 J. B. DeLong, Hopeless Unemployment, Project Syndicate, 1 sierpnia 2012 (dostęp 30 sierpnia 2012) [http://www.project-syndicate.org/commentary/hopeless-unemployment]

639 30 W. Brus, Zmora reformowania socjalistycznego systemu ekonomicznego, „Teoria Ekonomii. Prace i Materiały”, 1997, nr 4. Za sugestię dziękuję prof. Tadeuszowi Kowalikowi.

640 Cz. Miłosz, Rodzinna Europa…, dz. cyt., s. 121-122.

641 W. Brus, Zmora reformowania…, dz. cyt.

642 F. Zweig, Pomiędzy dwiema wojnami, Londyn 1945, cyt. za: K. Rogaczewska, Ekonomiczny wymiar polskiego liberalizmu. Od fizjokratyzmu do szkoły krakowskiej, Wrocław 2011, s. 286.

643 K. Rogaczewska, Ekonomiczny wymiar polskiego liberalizmu…, dz. cyt., s. 224.

644 Zob. S. Duda, Liberalizm a etatyzm: dyskusja o gospodarczej roli państwa w drugiej Rzeczypospolitej, „Rzeszowskie Zeszyty Naukowe: Prawo – Ekonomia”, 1997, t. 22; J. Gołębiowski, Sektor państwowy w gospodarce Polski międzywojennej, Warszawa 1985.

645 K. Dziewulski, Spór o etatyzm: 1919-1939, Warszawa 1981, s. 11.

646 R. Wapiński, Historia polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku, Gdańsk 1997, s. 220.

647 A. Friszke, O kształt niepodległej, Warszawa 1989, s. 325.

648 Tamże, s. 330.

649 K. Dziewulski, Spór o etatyzm…, dz. cyt., s. 122.

650 J. Tomicki, Polska Partia Socjalistyczna 1892-1948, Warszawa 1983, s. 366.

651 A. Friszke, O kształt…, dz. cyt., s. 342.

652 Tamże, s. 340.

653 K. Rogaczewska, Myśl ekonomiczna Narodowej Demokracji w kontekście konfliktu liberalizmu i socjalizmu, [w:] Narodowa Demokracja XIX-XXI wiek. Dzieje ruchu politycznego, t. l: Koncepcje – ludzie, Toruń 2012.

654 A. Friszke, O kształt…, dz. cyt., s. 334.

655 R. Wapiński, Historia polskiej myśli…, dz. cyt., s. 226.

656 S. Żurawicki, Myśl ekonomiczno-polityczna w Polsce okresu międzywojennego, Warszawa 1970, s. 106 i nast.

657 S. Grabski, Ku lepszej Polsce, Warszawa 1938, s. 85.

658 Zob. W. Wojdyło, Koncepcje społeczno-polityczne Stanisława Grabskiego, Toruń 1993; S. Wójcik, Ekonomia społeczna według koncepcji Stanisława Grabskiego, Lublin 1995.

659 S. Grabski, Ku lepszej…, dz. cyt., s. 99-100.

660 Tamże, s. 111.

661 Tamże, s. 207.

662 J. Giertych, O wyjście z kryzysu, Warszawa 1938, s. 303.

663 Cyt. za R. Wapiński, Historia polskiej myśli…, dz. cyt., s. 230.

664 J. Giertych, O wyjście…, dz. cyt., s. 313.

665 Tamże, s. 320.

666 T. Włudyka, „Trzecia droga” w myśli gospodarczej II Rzeczypospolitej: koncepcje Adama Doboszyńskiego, Kraków 1994, s. 25 i nast.

667 A. Doboszyński, Gospodarka narodowa, Wrocław 2004, s. 116.

668 Tamże, s. 110.

669 Zob. też S. Żurawicki, Myśl ekonomiczno-polityczna w Polsce okresu międzywojennego, Warszawa 1970, s. 117.

670 A. Doboszyński, Gospodarka…, dz. cyt., s. 108.

671 Tamże, s. 81.

672 Cyt. za: A. C. Janos, East Central Europe in the Modern World. The Politics of the Borderlands from Pre – to Postcommunism, Stanford 2000, s. 179.

673 J. Kofman, Nacjonalizm gospodarczy – szansa czy bariera rozwoju. Przypadek Europy Środkowo-Wschodniej w okresie międzywojennym, Warszawa 1992, s. 20-21; Jako polityk Manoilescu miał mniej szczęścia: chociaż na początku lat trzydziestych został ministrem robót publicznych, potem przemysłu i handlu, a wreszcie prezesem banku narodowego; jego kariera szybko się skończyła, kiedy odmówił przyznania kredytu spółce należącej do jednego z przyjaciół króla (spółka zbankrutowała, król był wściekły). Wrócił do rządowej polityki w 1940 roku i wówczas przypadła mu ponura dla nacjonalisty rola podpisania wymuszonej przez Niemców cesji Siedmiogrodu na rzecz Węgier (podczas ceremonii podobno zemdlał). W ciągu tygodnia jego kariera była skończona. Zmarł wkrótce po wojnie, więziony i potępiany za kolaborację, z powodu chorób nabytych w więzieniu.

674 J. L. Love, Crafting the Third World. Theorizing Underdevelopment in Rumania and Brazil, Stanford 1996, s. 60.

675 Cyt. za: P. Janus, W nurcie polskiego etatyzmu. Stefan Starzyński i Pierwsza Brygada Gospodarcza 1926-1932, Kraków 2009, s. 235.

676 P. Janus, W nurcie polskiego etatyzmu…, dz. cyt., s. 237-239. Zob. też M. Łapa, Modernizacja państwa. Polska polityka gospodarcza 1926-1929, Łódź 2002.

677 J. Beksiak, T. Gruszecki, U. Grzelońska, J. Papuzińska, D. Żochowski, Polska gospodarka w XX wieku. Eseje historyczno-ekonomiczne, Łódź 2003, s. 22.

678 T. Bernadzikiewicz, Przerosty etatyzmu. Uwagi o gospodarce państwowej w Polsce, Warszawa 1935, s. 23.

679 Tamże, s. 40.

680 Tamże, s. 97.

681 Zob. W. Paruch, Autorytarna formuła legitymizacji władzy w piłsudczykowskiej myśli politycznej – warianty, kontrowersje, poszukiwania, [w:] Kryzysy i sposoby ich przezwyciężania w myśli politycznej XX wieku, red. W. Wojdyło, Toruń 2004.

682 Tenże, Piłsudczykowska koncepcja polityki równowagi (1926-1939). Przesłanki, założenia, składniki, ewolucja, [w:] Świat wokół Rzeczypospolitej. Problematyka zagraniczna w polskiej myśli politycznej w pierwszej połowie XX wieku, red. W. Paruch, K. Trembicka, Lublin 2007.

683 Tenże, Założenia systemowe antydemokratycznej modernizacji Rzeczypospolitej – rozważania o piłsudczykowskiej myśli politycznej (1926-1939), [w:] Demokracja. Centrum i peryferie. Procesy modernizacyjne państwa w polskiej myśli politycznej XX-XXI wieku, red. A. Bałaban, J. Faryś, T. Sikorski, P. Słowiński, Szczecin 2008.

684 Tenże, Przejawy i ograniczenia liberalizmu w piłsudczykowskiej myśli politycznej (1926-1939), [w:] Polskie zbliżenia z liberalizmem, red. T. Godlewski, D. Karnowska, Toruń 2006.

685 Plan budowy COP, „Polska Gospodarcza”, 1938, nr 40.

686 Cyt. za: Z. Landau, Kwiatkowskiego wizja gospodarki polskiej, „Zeszyty Naukowe Uczelni Warszawskiej im. Marii Skłodowskiej-Curie”, 2011, nr 33.

687 Z. Landau, W. Roszkowski, Polityka gospodarcza…, dz. cyt., s. 70.

688 M. Drozdowski, Polityka gospodarcza rządu polskiego 1936-1939, Warszawa 1963, s. 68.

689 Cz. Bobrowski, Wspomnienia ze stulecia, Lublin 1985, s. 80.

690 Zob. P. Koryś, The state as an entrepreneur: reorientation of the economic policy of the Republic of Poland in late 1930s and the developing of state capitalism, niepublikowany maszynopis. Za udostępnienie dziękuję autorowi.

691 J. Kaliński, Przyspieszenia wzrostu w dziejach gospodarczych Polski, [w:] Między zacofaniem i modernizacją. Społeczno-gospodarcze problemy ziem polskich na przestrzeni wieków, red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2009, s. 34; zob. też Z. Landau, J. Tomaszewski, Gospodarka Polski międzywojennej 1918-1939, t. 4: Lata interwencjonizmu państwowego 1936-1939, Warszawa 1989.

692 E. Kwiatkowski, Dysproporcje. Rzecz o Polsce przeszłej i obecnej, opr. A. Garlicki, Warszawa 1989, s. 235. Pierwsze wydanie książki ukazało się w 1932 roku.

693 Z. Landau, Kwiatkowskiego wizja…, dz. cyt.

694 Cz. Bobrowski, Wspomnienia…, dz. cyt., s. 86.

695 Tamże, s. 83

696 Cyt. za: Programy polskich partii…, dz. cyt., s. 18.

697 E. Ponczek, Aksjologiczny wymiar lewicowości w polskiej myśli politycznej w latach II wojny światowej, [w:] Polska lewica w XX wieku. Historia – ludzie – idee, red. T. Ślęzak, M. Śliwa, Kraków 2004, s. 168.

698 Zob. K. Dunin-Wąsowicz, Polski ruch socjalistyczny 1939-1945, Warszawa 1993.

699 S. Stępień, Polska – Europa – świat w myśli politycznej PPS-WRN, [w:] Świat wokół Rzeczypospolitej…, dz. cyt., s. 451.

700 K. Przybysz, Program przeobrażeń politycznych w myśli politycznej Rady Jedności Narodowej oraz opozycji demokratycznej w latach 1945-1947, [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1944-1956, red. P. Wójcik, Warszawa 1992.

701 K. Przybysz, Polska myśl…, dz. cyt., s. 190.

702 Cyt. za: Wizje Polski. Programy polityczne lat wojny i okupacji, wstęp, wybór i opracowanie K. Przybysz, Warszawa 1992, s. 200. Za pomoc w dotarciu do tych źródeł dziękuję dr hab. Andrzejowi Krzysztofowi Kunertowi.

703 J. W. Gołębiowski, Sprawa nacjonalizacji przemysłu i odbudowy gospodarki narodowej w programach ważniejszych stronnictw politycznych podczas II Wojny Światowej, [w:] Wojna i okupacja na ziemiach polskich, red. W. Góra, Warszawa 1984, s. 530.

704 Cyt. za: Programy polskich partii…, dz. cyt., s. 144.

705 Sz. Rudnicki, Koncepcje niepodległego państwa w myśli politycznej obozu narodowego, [w:] Wizje Polski w myśli politycznej lat I i II wojny światowej, red. M. Tanty, Warszawa 1990.

706 W. Wojdyło, Wizja ustroju politycznego państwa w myśli politycznej Stronnictwa Narodowego w drugiej wojnie światowej, [w:] Między otwartą a domkniętą myślą polityczną. Szkice o najnowszej refleksji politycznej, red. R. Bäcker, J. Marszałek-Kawa, Toruń 2006, s. 66.

707 K. Przybysz, Polska myśl polityczna…, dz. cyt. s. 165.

708 M. Shore, Kosmopolityzm, awangarda i utracona niewinność Europy Środkowej, [w:] tejże, Nowoczesność jako źródło cierpień, przeł. M. Sutowski, Warszawa 2012, s. 5.

709 K. Przybysz, Polska myśl polityczna…, dz. cyt., s. 167.

710 B. Poboży, W walce o Polskę Ludową. Wizje przyszłej Polski w myśli politycznej ruchu ludowego w latach 1939-1945, [w:] Dylematy historii i polityki. Księga dedykowana profesor Annie Magierskiej, red. R. Chwedoruk, D. Przastek, Warszawa 2008, s. 187.

711 K. Rogaczewska, Myśl ekonomiczna Narodowej Demokracji…, dz. cyt., s. 95.

712 Tamże.

713 M. Nadolski, Programy przeobrażeń ustrojowych w Polsce komunistów i ugrupowań prokomunistycznych w latach 1941-1948, [w:] Elity władzy w Polsce a struktura społeczna w latach 1944-1956, red. P. Wójcik, Warszawa 1992.

714 K. Przybysz, Polska myśl polityczna…, dz. cyt., s. 184.

715 Tamże, s. 185.

716 Cyt. za: W. Skrabalak, Polscy socjaliści w XX wieku. Ich rodowody oraz uwarunkowania ich działalności, Warszawa 2010, s. 133-134.

717 K. Przybysz, U źródeł Trzeciej Rzeczypospolitej. O przyszłości społeczeństwa i państwa w latach 1939-1945, [w:] Dylematy historii i polityki. Księga dedykowana profesor Annie Magierskiej, red. R. Chwedoruk, D. Przastek, Warszawa 2008.

718 K. Przybysz, Polska myśl polityczna 1939-1945. Zarys problematyki, Warszawa 2000, s. 163.

719 W. Wojdyło, Wizja ustroju polityczno-gospodarczego powojennej Polski w projekcjach Komisji Spraw Ustrojowych Rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie 1939-1945, „Athenaeum”, 2005, nr 13.

720 A. Friszke, O kształt niepodległej…, dz. cyt., s. 502.

721 J. W. Gołębiewski, Sprawa nacjonalizacji…, dz. cyt., s. 542.

722 Maszynopis w posiadaniu autora, dziękuję za udostępnienie prof. Marcinowi Kuli.

723 Zob. rozdział 2.

724 B. Eichengreen, The European Economy since 1945. Coordinated Capitalism and Beyond, Princeton 2007 – Oxford 2007, s. 105.

725 J. Holzer, Europa zimnej wojny, Kraków 2012, s. 98.

726 T. Judt, Powojnie. Historia Europy po 1945 roku, przeł. R. Bartołd, Poznań 2011, s. 92.

727 J. Holzer, Europa…, dz. cyt., s. 102-103; J. Kochanowicz, Początki planowania w Polsce po II wojnie światowej w perspektywie porównawczej, [w:] Ekonomia i ekonomiści w czasach przełomu, red. E. Mączyńska, J. Wilkin, Warszawa 2010.

728 Przegląd literatury w: T. Vonyó, Postwar reconstruction and the Golden Age of economic growth, „European Review of Economic History”, 2008, nr 2.

729 W. Kula, Przywilej społeczny a postęp gospodarczy, „Przegląd Socjologiczny”, 1947, z. 1-4, s. 193.

730 Za ideologiczną aberrację uznaje je np. W. Roszkowski, Gospodraka. Wzrost i upadek systemu nakazowo-rozdzielczego, Warszawa 2008.

731 Ustawa o planie 3-letnim, opr. J. Kaliński, Lublin 1981, s. 8.

732 T. Kowalik, Spory o ustrój społeczno-gospodarczy w Polsce, lata 1944-1948, Warszawa 2006, s. 61.

733 J. Kaliński, Plan Odbudowy Gospodarczej (1947-1949), [w:] Czesław Bobrowski – mistrz ekonomii stosowanej, red. M. Kulowa, Warszawa 2004, s. 37.

734 Zob. M. Zaremba, Wielka trwoga. Polska 1944-1947. Ludowa reakcja na kryzys, Kraków 2012.

735 J. Kaliński, Bitwa o handel 1947-1948, Warszawa 1970, s. 80.

736 T. Kowalik, Spory o ustrój…, dz. cyt., s. 65.

737 D. Jarosz, T. Wolsza, Komisja Specjalna do Walki z Nadużyciami i Szkodnictwem Gospodarczym 1945-1954, Warszawa 1995, s. 8.

738 J. Kaliński, Bitwa…, dz. cyt., s. 97-101.

739 Tamże, s. 161.

740 AAN, PPR 295/XI-106, k. 8.

741 AAN KC PPR 295/XI-6, k. 52-60.

742 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna w Polsce, Warszawa 2009, s. 170.

743 T. Stankiewicz, Działalność inwestytycjna państwa w Polsce w latach 1945-1947, Warszawa 1993, s. 35.

744 Tamże, s. 177.

745 M. Tymiński, PZPR i przedsiębiorstwo. Nadzór partyjny nad zakładami przemysłowymi 1956-1970, Warszawa 2001, s. 31 i nast.

746 J. Kaliński, Zarządzanie gospodarką, [w:] PZPR jako machina władzy, red. D. Stola, K. Persak, Warszawa 2012, s. 201.

747 Zob. T. Judt, Powojnie…, dz. cyt., s. 92.

748 T. Stankiewicz, Działalność…, dz. cyt., s. 178.

749 I. T. Berend, Central and Eastern…, dz. cyt., s. 77; zob. też T. Vonyó, Socialist industrialisation or Post-War reconstruction: understanding Hungarian economic growth, 1949-1967, „Journal of European Economic History”, 2010, nr 2.

750 Anegdotę o notesie Minca zawdzięczam prof. Tadeuszowi Kowalikowi.

751 H. Różański, Śladem wspomnień i dokumentów, 1943-1948, Warszawa 1988, s. 166167.

752 T. Kowalik, Spory o ustrój…, dz. cyt., s. 66-67.

753 Memoriał kierownika Biura Informacji KC WKP(b) Leonida Baranowa oraz instruktorów KC WKP(b) Nikołaja Puchłowa i Władimira Owczarowa „O antymarksistowskiej orientacji w kierownictwie PPR”, [w:] Polska – ZSRR. Struktury podległości. Dokumenty WKP(b) 1944-1949, red. G.A.Bordiugow, A.Kochański, A.Koseski, G. F. Matwiejew, A. Paczkowski, Warszawa 1995, s. 212-214; zob. też A. Skrzypek, Mechanizmy klientelizmu. Stosunki polsko-radzieckie 1965-1989, Warszawa 2008.

754 J. Kaliński, Pomoc czy wyzysk? Stosunki gospodarcze między Polską i ZSRR, [w:] Białe plamy – czarne plamy. Sprawy trudne w relacjach polsko-rosyjskich (1918-2008), red. A. D. Rotfeld, A. W. Torkunow, Warszawa 2010, s. 631 i nast.

755 D. Stola, Kraj bez wyjścia. Migracje z Polski 1949-1989, Warszawa 2012, s. 27 i nast.

756 Cyt. za: D. Jarosz, Polityka władz komunistycznych w Polsce w latach 1948-1956 a chłopi, Warszawa 1998, s. 19.

757 D. Jarosz, Polityka władz., dz. cyt., s. 19-20.

758 S. Siekierski, Świadomość chłopów okresu kolektywizacji w świetle pamiętników, „Przegląd Humanistyczny”, 1990, nr 4.

759 Cyt. za: Tamże.

760 D. Jarosz, Polityka władz., dz. cyt., s. 35, 48-49.

761 Tamże, s. 60-61.

762 Tamże, s. 62, 65.

763 Tamże, s. 20.

764 R.A. Francisco, B.A. Laird, R.D. Laird, The Political Economy of Collectivized Agriculture: A Comparative Study of Communist and Non-Communist Systems, New York 1979, s. 99.

765 D. Jarosz, Polityka władz., dz. cyt., s. 150.

766 Zob. np. A. Maddison, The World Economy, t. l: A Millenial Perspective, dz. cyt., który szacuje tempo wzrostu PKB w PRL w okresie stalinowskim na znacznie niższym poziomie – w granicach 2-2,5 procenta rocznie. Także W. Orłowski (Gospodarka polska w ostatnim tysiącleciu [http://www.nobe.pl/gospodarka-pol-1000.htm] twierdzi, że realny wzrost w tym okresie mógł być bliski zera. Zob. też tenże, W pogoni za straconym czasem: wzrost gospodarczy w Europie Środkowo-Wschodniej 1950-2030, Warszawa 2010.

767 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna…, dz. cyt., s. 171.

768 J. Ambroziewicz, R. Wiśniowski, Tam zapomniano o socjalizmie, „Po Prostu”, 1955, nr 39, cyt. za: A. Zawistowski, Kombinat, Warszawa-Białystok 2009, s. 350-351.

769 I. T. Berend, Central and eastern…, dz. cyt., s. 79.

770 161 Wystąpienie Hilarego Minca na VIII Plenum KC PZPR, 19-21 października 1956 r., „Nowe Drogi”, nr 10, październik 1956, s. 123-125.

771 W. Brus, Zmora reformowania…, dz. cyt.

772 T. Kowalik, Spory o ustrój…, dz. cyt., s. 96.

773 Rada Ekonomiczna przy Radzie Ministrów, Przegląd bieżącej sytuacji gospodarczej kraju i zadania stojące przed polityką gospodarczą, Warszawa 1957.

774 T. Kowalik, Michał Kalecki a pierwsze reformy gospodarcze w Polsce, „Nauka Polska”, 1989, nr 2.

775 G. Temkin, Dyskusje o gospodarce socjalistycznej: Marks – Lange – Mises – Hayek, Warszawa 2011.

776 W Polsce jej charakterystykę dał także: E. Łukawer, Spór o racjonalność gospodarki socjalistycznej. Z historii problemu, Kraków 2005; Łukawer wyróżnia kilka stanowisk wobec problemu, ale na użytek tej dyskusji wystarczą nam dwa główne: przekonanie o możliwości bądź niemożliwości socjalistycznego planowania.

777 Zob. też L. von Mises, Kalkulacja ekonomiczna w socjalizmie, przeł. J. Jabłecki Warszawa 2011 oraz Zachodni spór o socjalizm rynkowy. Wybór tekstów, red. T. Kowalik, Warszawa 1991; książka von Misesa, w której rozwinął swoją argumentację (wyd. niemieckie 1922) ukazała się po polsku: L. von Mises, Socjalizm, przeł. S. Sękowski, Kraków 2009.

778 E. Łukawer, Spór o racjonalność…, dz. cyt., s. 42.

779 O. Lange, On the Economic Theory of Socialism, „The Review of Economic Studies”, 1936, nr l; 1937, nr 2; tenże, On the Economic Theory of Socialism, Minneapolis 1938; wyd. pol. O ekonomicznej teorii socjalizmu, [w:] tenże, Dzieła, t. 2, Warszawa 1972; zob. też J. Kochanowicz, Wprowadzenie, [w:] L. von Mises, Kalkulacja ekonomiczna w socjalizmie, przeł. J. Jabłecki, Warszawa, 2011. Dziękuję prof. Jackowi Kochanowiczowi za udostępnienie artykułu.

780 Cyt. za: G. Temkin, Rachunek socjalistyczny…, dz. cyt., s. ###.

781 E. Łukawer, Spór o racjonalność…, dz. cyt., s. 194-195.

782 Cyt. za: G. Temkin, Rachunek socjalistyczny…, dz. cyt., s. 85

783 M. Dobb, Political Economy and Capitalism, London 1950, s. 244-245.

784 J. Schumpeter, Capitalism, socialism and democracy, New York 2003, s. 410.

785 S. M. Amadae, Rationalizing Capitalist Democracy. The Cold War Origins of Rational Choice Liberalism, Chicago 2003, s. 16-17.

786 F. A. Hayek, The Use of Knowledge in Society, „American Economic Review”, 1945, t. 25, nr 4, s. 519-520.

787 G. Temkin, Dyskusje o gospodarce socjalistycznej…, dz. cyt., s. 68.

788 O. Lange, Maszyna licząca i rynek, [w:] tenże, O socjalizmie i gospodarce socjalistycznej, Warszawa 1966, s. 449.

789 W. Brus, Ogólne problemy funkcjonowania gospodarki socjalistycznej, Warszawa 1961, s. 18-19.

790 Tenże, Zmora reformowania…, dz. cyt., s. 30.

791 W. Brus, System jugosłowiański z bliska, „Życie Gospodarcze”, nr 1, 7 stycznia 1957.

792 B. Popławski, Polska szkoła rozwoju…, dz. cyt.

793 Cz. Bobrowski, Planowanie gospodarcze. Problemy podstawowe, Warszawa 1965, s. 45.

794 J. López, M. Assous, Michal Kalecki, Houndmills-New York 2010, s. 198; wyd. pol. Michał Kalecki, przeł. A. Szeworski, Warszawa 2011.

795 J. Osiatyński, Michał Kalecki o gospodarce socjalistycznej, Warszawa 1983, s. 13.

796 Tamże, s. 189.

797 M. Kalecki, Dzieła, t. 4: Socjalizm. Wzrost gospodarczy i efektywność inwestycji, Warszawa 1984, s. 262.

798 J. López, M. Assous, Michal Kalecki…, dz. cyt., s. 174-175.

799 J. Ptasiński, Gomułka – jakiego znałem, [w:] Władysław Gomułka we wspomnieniach, red. B. Szyzdek, Lublin 1989, s. 293.

800 W. Morawski, Poglądy gospodarcze Władysława Gomułki, [w:] Gospodarka i społeczeństwo w czasach PRL-u (1944-1989), red. E. Kościk, T. Głowiński, Wrocław 2007, s. 327.

801 Zob. K. Kloc, Rady robotnicze w przedsiębiorstwie samorządnym w Polsce w latach 1956-58, Lublin 1984.

802 Zob. np. sytuacja w warszawskich zakładach im. Róży Luksemburg: M. Mazurek, Socjalistyczny zakład pracy, Warszawa 2005, s. 150-151.

803 Cyt. za: Ł. Dwilewicz, Reformy Bolesława Jaszczuka i polityka gospodarcza ekipy gierkowskiej – zwrot i ciągłość, [w:] Dekada Gierka. Wnioski dla obecnego okresu modernizacji Polski, red. K. Rybiński, Warszawa 2011, s. 74-75. Serdecznie dziękuję dr. Dwilewiczowi za udostępnienie mi tekstu swojej pracy doktorskiej o reformach Jaszczuka.

804 S. Kisielewski, Dzienniki, Warszawa 2001, s. 419.

805 Ł. Dwilewicz, Reformy…, dz. cyt., s. 79.

806 B. Minc, Ekonomia polityczna socjalizmu, Warszawa 1973, s. 134-135.

807 A. Bocheński, Rzecz o psychice narodu polskiego, Warszawa 1972, s. 72-73.

808 Tamże.

809 Tamże, s. 76.

810 M. Mazurek, Społeczeństwo kolejki. O doświadczeniach niedoboru 1945-1989, Warszawa 2010, s. 154-155.

811 Z. Landau, Etapy rozwoju Polski Ludowej, „Przegląd Historyczny”, 1987, nr 2.

812 Zob. A. Müller, Przyspieszony wzrost gospodarczy w Polsce w latach 1971-1975, „Zeszyty Naukowe Uczelni Warszawskiej im. Marii Skłodowskiej-Curie”, 2011, nr 33.

813 J. Kaliński, Gospodarka Polski w latach 1944-1989. Przemiany strukturalne, Warszawa 1995, s. 153.

814 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna…, dz. cyt., s. 224.

815 Skarżyli się na nie na przykład autorzy listów do tygodnika „Po Prostu”; zob. A. Leszczyński, Sprawy do załatwienia. Listy do „Po Prostu” 1955-1957, Warszawa 2000.

816 J. Kotowicz-Jawor, Presja inwestycyjna w latach siedemdziesiątych, Warszawa 1983, s. 15.

817 Te zjawiska próbowali opisywać już w latach siedemdziesiątych socjologowie. Zob. np. A. Rychard, Władza i gospodarka, [w:] Zmierzch socjalizmu państwowego. Szkice z socjologii ekonomicznej, red. W. Morawski, Warszawa 1994, s. 48 i nast… oraz W. Narojek, Społeczeństwo planujące, próba socjologii gospodarki socjalistycznej, Warszawa 1973, s. 281 i nast.

818 J. Kotowicz-Jawor, Presja inwestycyjna…, dz. cyt., s. 22.

819 E. Balcerowicz, Przetarg planistyczny. Mechanizm i skutki społeczno-gospodarcze, Warszawa 1990, s. 64.

820 J. Kotowicz-Jawor, Presja inwestycyjna…, dz. cyt., s. 76.

821 E. Balcerowicz, Przetarg planistyczny…, dz. cyt. s. 112.

822 J. Kotowicz-Jawor, Presja inwestycyjna…, dz. cyt., s. 113.

823 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna…, dz. cyt., s. 253.

824 Zob. W. Kuczyński, Po wielkim skoku, Warszawa 2012.

825 B. Eichengreen, The European Economy since 1945. Coordinated Capitalism and Beyond, Princeton 2007 – Oxford 2007, s. 300.

826 M. Zaremba, Zimno, ciepło, gorąco. Nastroje Polaków od „zimy stulecia” do lata ’80 (w druku). Dziękuję dr. Marcinowi Zarembie za udostępnienie artykułu.

827 P. Bożyk, Marzenia i rzeczywistość, czyli anatomia polskiego kryzysu, Warszawa 1983, s. 80.

828 M. Bałtowski, Gospodarka socjalistyczna…, dz. cyt., s. 236.

829 M. Zaremba, „Bigosowy socjalizm”. Dekada Gierka, [w:] Polacy wobec PRL. Strategie przystosowawcze, red. G. Miernik, Kielce 2003.

830 I. T. Berend, Central and Eastern Europe…, dz. cyt., s. 184.

831 J. Kornai, Siła idei. Zapiski z intelektualnej podróży, przeł. J. Okuniewski. S. Szymański, Warszawa 2008, s. 72.

832 Polski przekład ze względu na naciski cenzury ukazał się pod tytułem Niedobór w gospodarce, przeł. U. Grzelońska, Z. Wiankowska, Warszawa 1985.

833 B. Eichengreen, European economy…, dz. cyt., s. 301.

834 J. Kornai, The Socialist System. The Political Economy of Communism, Oxford 1992, s. 296.

835 J. Chumiński, Strukturalne uwarunkowania nieefektywności gospodarki socjalistycznej, [w:] Modernizacja czy pozorna modernizacja. Społeczno-ekonomiczny bilans PRL 1944-1989, red. J. Chumiński, Wrocław 2010.

836 W. Orłowski, W pogoni za straconym czasem. Wzrost gospodarczy w Europie Środkowo-Wschodniej 1950-2030, Warszawa 2010, s. 53-60.

837 D. Acemoglu, J. Robinson, Why Nations Fail. The Origins of Power, Prosperity, and Poverty, New York 2012, s. 126.

838 Zob. też J. Kochanowicz, Początki planowania w Polsce po II wojnie światowej w perspektywie porównawczej, [w:] Ekonomia i ekonomiści w czasach przełomu, red. E. Mączyńska, J. Wilkin, Warszawa 2010, s. 203-205.

839 Zob. Sprawy gospodarcze w dokumentach pierwszej „Solidarności”, t. l: 16 sierpnia 1980-30 czerwca 1981, wyb. i opr. J. Luszniewicz, A. Zawistowski, Warszawa 2008.

840 Cyt. za: P. Chatterjee, Nationalist Thought and the Colonial World, London 1993, s. 157.

841 E. Galeano, Otwarte żyły Ameryki Łacińskiej, przeł. I. Majchrzakowa, W. Majchrzak, Kraków 1983, s. 1.

842 K. Nkrumah, Autobiography, New York 1957, s. 290.

843 R. Betts, Decolonization, New York-London 2004, s. 65.

844 Zob. M. J. Malinowski, Ideologie afrykańskie 1945-1985, Wrocław 1986.

845 Cyt. za: A. Biney, The legacy of Kwame Nkrumah in retrospect, „Journal of Pan African Studies”, 2008, t. 2, nr 3.

846 Zob. J. Woronoff, West African Wager: Houphouët versus Nkrumah, Metuchen 1972.

847 S. Constantine, The Making of British Colonial Development Policy, 1914-1940, London 2005, s. 197 i nast.

848 R. Palme Dutt, Britain’s Crisis of Empire, London 1949, s. 82.

849 Cyt. za: R. Palme Dutt, Britain’s Crisis., dz. cyt., s. 80.

850 Mały rocznik statystyczny 1938, Warszawa 1938, s. 285.

851 R. Palme Dutt, Britain’s Crisis., dz. cyt., s. 80.

852 K. Akonor, Africa and IMF Conditionality. The Unevenness of Compliance, New York-London 2006, s. 18.

853 K. Botwe-Asamoah, Kwame Nkrumah’s Politico-Cultural Thought and Policies. An African-Centered Paradigm For the Second Phase of the African Revolution, New York-London 2005, s. 115.

854 Cyt. za: T. Killick, Development Economics in Action, New York 1978, s. 233, który opisuje z detalami całą tę historię.

855 R. H. Bates, Markets and States in Tropical Africa. The Poltical Basis of Agricultural Policies, Berkeley-Los Angeles-London 1981, s. 20-21.

856 Cyt. za: R. H. Bates, Markets and States., dz. cyt., s. 73.

857 K. Nkrumah, Autobiography, dz. cyt., s. X.

858 A. Biney, The Political and Social Thought of Kwame Nkrumah, Houndmills-New York 2011, s. 106.

859 K. Akonor, Africa and IMF…, dz. cyt., s. 20.

860 K. Botwe-Asamoah, Kwame Nkrumah’s Politico-Cultural Thought and Policies. An African-Centered Paradigm For the Second Phase of the African Revolution, New York-London 2005, s. 20.

861 A. Biney, The Political and Social Thought…, dz. cyt., s. 103.

862 M. Kula, Swój do swego… po co?, „Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny”, 2009, nr 2.

863 A. Biney, The Political and Social Thought…, dz. cyt., s. 97.

864 K. Botwe-Asamoah, Kwame Nkrumah’s Politico-Cultural Thought…, dz. cyt., s. 116.

865 Mechanizm ten opisał w klasycznej już pracy R. H. Bates, Markets and States in Tropical Africa. The Political Basis of Agricultural Policies, Berkeley-Los Angeles-London 1981.

866 R. H. Bates, Markets and States., dz. cyt., s. 39

867 Tenże, Domestic interests and control regimes, [w:] The Political Economy of Economic Growth in Africa, 1960-2000, t. 1, red. B. J. Ndulu, S.A. O’Connell, R. H. Bates, P. Collier, Ch. C. Soludo, Cambridge-New York 2008, s. 178.

868 Tamże, s. 183.

869 R. H. Bates, Markets and States., dz. cyt., s. 46-47.

870 Tamże, s. 27.

871 Tamże, s. 53.

872 Tamże, s. 64.

873 Tamże, s. 68.

874 R. Betts, Decolonization…, dz. cyt., s. 71.

875 Cyt. za: J. Iliffe, A Modern History of Tanganyika, Cambridge 1994, s. 576.

876 Cyt. za: M. Jennings, Surrogates of the State: NGOs, Development, and Ujamaa in Tanzania, Bloomfield 2008, s. 41.

877 J. C. Scott, Seeing Like State: How Certain Schemes to Improve the Human Condition Have Failed, New Haven 1998, s. 229.

878 M. Jennings, Surrogates of the State…, dz. cyt., s. 42.

879 G. Kitching, Development and Underdevelopment in Historical Perspective. Populism, Nationalism and Industrialization, London 2011, s. 64-65.

880 Sz. Chodak, J. Kleer, Socjalizm i modernizacja w „czarnej” Afryce, Warszawa 1967, s. 14.

881 J. Nyerere, Ujamaa. Basis of African socialism, „Journal of Pan African Studies”, 1987, nr 1.

882 Tenże, Arusha Declaration, cyt. za: (dostęp 14 listopada 2012). http://www.marxists.org/subject/africa/nyerere/1967/arusha-declaration.htm

883 M. Jennings, Surrogates of the State…, dz. cyt., s. 48.

884 I. G. Shivji, The village in Mwalimu’s thought and political practice, [w:] The Legacy of Nyerere, red. Ch. Chachage, A. Cassam, Kampala 2010, s. 123.

885 Cyt. za: J. C. Scott, Seeing Like State…, dz. cyt., s. 234.

886 J. C. Scott, Seeing Like State…, dz. cyt., s. 237.

887 N. van de Walle, African Economies and the Politics of Permanent Crisis 1979-1999, Cambridge 2001, s. 57.

888 A. Eckert, Julius Nyerere, Tanzanian elites, and the project of African socialism, [w:] Elites and Decolonization in the Twentieth Century, red. J. Dulffer, M. Frey, London 2011, s. 228-229.

889 J. C. Scott, Seeing Like State…, dz. cyt., s. 239.

890 B. J. Ndulu, S.A. O’Connell, Policy plus: African growth performance, 1960-2000, [w:] The Political Economy of Economic Growth in Africa, 1960-2000, t. 1, red. B.J. Ndulu, S.A. O’Connell, R.H. Bates, P. Collier, Ch.C. Soludo, Cambridge-New York 2008, s. 5.

891 W indyjskim systemie monetarnym do 1957 roku 1 anna równała się 1/16 rupii.

892 Cyt. za: A. K. Dasgupta, A History of Indian Economic Thought, London-New York 2002, s. 88. Omówienie poglądów Ranadego zawdzięcza najwięcej tej książce.

893 J. Adams, The Institutional Economics of Mahadev Govind Ranade, „Journal of Economic Issues”, 1971, t. 5, nr 2.

894 J. L. Love, Crafting the Third World…, dz. cyt., s. 105; zob. też J. L. Love, The roots of unequal exchange: Mihail Manoilescu and the debate of the 1930s, [w:] Ragnar Nurkse (1907-2007). Classical Development Economics and its Relevance for Today, red. R. Kattel, J.A. Kregel, E. S. Reinert, London-New York 2011.

895 Cyt. za: J. Adams, The Institutional Economics., dz. cyt.

896 B. Chandra, India’s Struggle for Independence: 1857-1947, London 1989, s. 94.

897 Cyt. za: A.K. Dasgupta, A History of Indian…, dz. cyt., s. 91.

898 Cyt. za: A.K. Dasgupta, A History of Indian…, dz. cyt., s. 94.

899 A. K. Dasgupta, A History of Indian…, dz. cyt., s. 98.

900 S. Ghose, Jawaharlal Nehru, A Biography, Bombay 1993, s. 232.

901 B. Mrozek, Nehru, Warszawa 1974, s. 301.

902 D. Yergin, J. Stanislaw, The Commanding Heights. The Battle for the World Economy, New York 2002, s. 53.

903 S. Ghose, Jawaharlal Nehru…, dz. cyt., s. 232.

904 M. Gandhi, Hind Swaraj or Indian Home Rule [http://www.soilandhealth.org/03sov/0303critic/hind%20swaraj.pdf]

905 B. Mrozek, Mahatma Gandhi – przywódca Indii, Warszawa 1977, s. 171.

906 B. Mrozek, Mahatma…, dz. cyt., s. 174.

907 S. Ghose, Jawaharlal Nehru…, dz. cyt., s. 233.

908 Tamże, s. 234.

909 S. Tharoor, Nehru. The Invention of India, New York 2003, s. 175.

910 J. Nehru, The Discovery of India, Oxford 1994, s. 501.

911 J. N. Bhagwati, P. Desai, India: Planning for Industrialization: Industrialization and Trade Policies since 1951, Oxford 1970, s. 127.

912 S. Ghose, Jawaharlal Nehru…, dz. cyt., s. 240.

913 Zob. M. Marczewska-Rytko, Indyjski Kongres Narodowy w warunkach konsolidowania systemu demokratycznego, [w:] Ideologie, doktryny i ruchy narodowe. Wybrane problemy, red. S. Stępień, Lublin 2006.

914 J. Nehru, Odkrycie Indii, przeł. S. Majewski, K. Rapaczyński, Warszawa 1957, s. 543.

915 Tamże, s. 244.

916 Cyt. za: A. Panagariya, India. The Emerging Giant, New York 2008, s. 25.

917 S. Ghose, Jawaharlal Nehru…, dz. cyt., s. 247.

918 B. Mrozek, Nehru…, dz. cyt., s. 309.

919 A. Panagariya, India. The Emerging…, dz. cyt., s. 35.

920 Tamże, s. 40.

921 A. K. Dasgupta, A History of Indian…, dz. cyt., s. 171.

922 Zob. np. K. Krzywicka, Latynoamerykanizm – w poszukiwaniu tożsamości regionalnej w Ameryce Łacińskiej, [w:] Ideologie i doktryny…, dz. cyt.

923 E. Galeano, Otwarte żyły…, dz. cyt., s. 234.

924 Tamże, s. 236.

925 Klasyczny wykład tej teorii: S. Engerman, K. Sokoloff, Institutional and Non-Institutional Explanations of Economic Differences, NBER Working Paper nr 9989, wrzesień 2003; oraz K. Sokoloff, S. Engerman, History lessons. Institutions, factor endowments, and paths of development in the new world, „Journal of Economic Perspectives”, 2000, t. 14, nr 3.

926 L. Prados de la Escosura, When did Latin America fall behind?, [w:] The Decline of Latin American Economies Growth, Institutions, and Crises, red. S. Edwards, G. Esquivel, G. Marquez, Chicago-London 2007, s. 15 i nast.; tam też przegląd literatury na ten temat.

927 J. Foran, Taking Power. On the Origins of Third World Revolutions, Cambridge-New York 2005, s. 35.

928 Tamże, s. 36.

929 Być może z wyjątkiem Argentyny, w której poziom życia najbardziej zbliżał się do krajów Zachodu.

930 H. Szlajfer, Droga na skróty: nacjonalizm gospodarczy w Ameryce Łacińskiej i Europie Środkowej w epoce pierwszej globalizacji, Warszawa 2005, s. 19 i nast.

931 Cyt. za: J. Foran, Taking Power., dz. cyt., s. 61.

932 A. Hamilton, Report on the Subject of Manufactures, wyd. 6, Philadelphia 1828.

933 J. G. Fichte, Zamknięte państwo handlowe, przeł. J. Nowotniak, [w:] tenże, Zamknięte państwo handlowe i inne pisma, Warszawa 1996.

934 Recepcja Fichtego, zob. M.A. Heilperin, Studies in Economic Nationalism, Geneve-Paris 1960, Publications de L’Institut Universitaire de Hautes Etudes Internationales nr 35, s. 83-84.

935 J. G. Fichte, Zamknięte państwo handlowe…, dz. cyt., s. 172-173.

936 Tamże, s. 211-212.

937 M.A. Heilperin, Studies., dz. cyt., s. 86.

938 K. Tribe, Strategies of Economic Order. German Economic Discourse, 1750-1950, Cambridge 1995, s. 33 i nast.

939 100 F. List, National System of Political Economy, t. 2, New York 2006, s. 79.

940 J. M. Cypher, J. L. Dietz, The Process of Economic Development, Abingdon-New York 2009, s. 170 i nast.

941 A. Primi, Nurkse and the early Latin American structuralists: a reflection on development theory, industrialization and their relevance today, [w:] Ragnar Nurkse (19072007)…, dz. cyt., s. 122 i nast.

942 United Nations, Relative Prices of Exports and Imports of Underdeveloped Countries: A Study of Postwar Terms of Trade between Underdeveloped and Industrialized Countries, New York 1949, s. 13.

943 Tamże, s. 126.

944 H.W. Singer, The distribution of gains between investing and borrowing countries, „American Economic Review”, 1950, t. 40, nr 2.

945 Streszczenie debaty: m.in. P. Sarkar, The Singer-Prebisch hypothesis: a statistical evaluation, „Cambridge Journal of Economics”, 1986, nr 10; zob. też H.W. Singer, The terms of trade controversy, [w:] Pioneers in Development, red. G. Meier, D. Seers, Oxford 1984, s. 275-303.

946 J.A. Ocampo, M.A. Parra, The continuing relevance of the terms of trade and industrialization debates, [w:] Ideas, Policies and Economic Development in the Americas, red. E. P. Caldentey, M. Vernengo, London 2007, s. 157 i nast.

947 R. Prébisch, Five stages in my thinking on development, [w:] Pioneers in Development, dz. cyt., s. 180.

948 P. Franko, The Puzzle of Latin American Economic Development, Lanham-Plymouth 2007, s. 57-58.

949 A. Gunder Frank, Capitalism and Underdevelopment in Latin America: Historical Studies of Chile and Brazil, London 1971, s. 45.

950 P. A. Baran, Ekonomia polityczna wzrostu, przeł. J. Grzywicka, Warszawa 1958, s. 147.

951 Tenże, On the Political Economy of Backwardness, „Manchester School”, 1952, nr 1, przedrukowany w: The Political Economy of Development, red. Ch. Wilber, K. P. Jameson, New York 1973; w Polsce ukazała się klasyczna książka Barana Ekonomia polityczna…, dz. cyt., zob. zwł… rozdział Morfologia zacofania, tamże, s. 181 i nast.

952 G. Palma, Dependency: A formal theory of underdevelopment or a methodology for the analysis of concrete situations of underdevelopment?, „World Development” 1978, nr 6, zwł… s. 885 i nast.

953 Cyt. za: D. Booth, Andre Gunder Frank: an introduction and appreciation, [w:] Beyond Sociology of Development. Economy and Society in Latin America and Africa, red. I. Oxaal, T. Barnett, D. Booth, Oxford-New York 2011, s. 65-66.

954 R. Capriles, M. de Gonzalo, Economic and business history in Venezuela, [w:] Business History in Latin America: The Experience of Seven Countries, Liverpool 1999, s. 160.

955 R. Bielschowsky, Celso Furtado’s contribution to structuralism and their relevance today, „ECLAC Review”, 2006, nr 88.

956 F. Henrique Cardoso, E. Faletto, Dependency and Development in Latin America, Berkeley-Los Angeles 1979, s. 75-76; wyd. pol. Zależność a rozwój w Ameryce Łacińskiej: próba interpretacji socjologicznej, przeł. H. Siewierski, Z. Jakubowska, Warszawa 2008.

957 G. Rist, The History of Development. From Western Origins to Global Faith, London 2006, s. 116-117.

958 F. Henrique Cardoso, E. Faletto, Dependency and Development…, dz. cyt., s. 35, 38.

959 P. Meller, Un siglo de economia politica chilena 1890-1990, Barcelona-Buenos Aires-Mexico-Santiago 1998, s. 47-48.

960 J. C. Moreno-Bird, J. Ros, Development and Growth in the Mexican Economy, Oxford-New York 2009, s. 87-88.

961 S. G. Rabe, Eisenhower and Latin America. The Foreign Policy of Anti-Communism, Chapel Hill-London 1988, s. 11-16.

962 Tenże, The Most Dangerous Area in the World. John F. Kennedy Confronts Communist Revolution in Latin America, Chapel Hill-London 1999, s. 2.

963 Tamże, s. 113-114.

964 A. Vamvakidis, How robust is the growth-ppenness connection? Historical evidence, „Journal of Economic Growth”, 2002, nr 7 oraz M.A. Clemens, Why did the tariff-growth correlation change after 1950?, „Journal of Economic Growth”, 2004, nr 9.

965 S. Edwards, S. Teitel, Introduction to growth, reform, and adjustment: Latin America’s trade and macroeconomic Policies in the 1970s and 1980s, „Economic Development and Cultural Change”, 1986, t. 34, nr 3.

966 L.C. Bresser Pereira, Economia Brasileira: Uma Introduçâo Critica, Sao Paulo 1998, s. 51.

967 A. H. Amsden, Escape from Empire. The Developing World’s Jouney Through Heaven and Hell, Cambridge-London 2007, s. 89.

968 J. Kochanowicz, Reforming weak states and deficient bureaucracies, [w:] Intricate Links: Democratization and Market Reforms in Latin America and Eastern Europe, red. J. M. Nelson, Washington 1994, s. 209.

969 M. Kula, Anatomia rewolucji narodowej: Boliwia w XX wieku, Warszawa 1999, s. 37 i nast.

970 S. Eckstein, F. Hagopian, The limits of industrialization in the less developed world: Bolivia, „Economic Development and Cultural Change”, 1983, t. 32, nr 1.

971 J. Dunkerley, Rebellion in the Veins. Political Struggle in Bolivia, 1952-1982, London 1984, zwł… s. 163 i nast.

972 S. Edwards, Forty Years of Latin America’s Economic Development: From the Alliance for Progress to the Washington Consensus, NBER working paper 15190, lipiec 2009.

973 V. Bulmer-Thomas, The Economic History of Latin America Since Independence, Cambridge-New York 2003, s. 275 i nast.

974 G. Esquivel, G. Marquez, Economic effects of closing the economy: the Mexican experience, [w:] The Decline of Latin American Economies Growth, Institutions, and Crises, red. S. Edwards, G. Esquivel, G. Marquez, Chicago-London 2007.

975 N. Lustig, Mexico: The Remaking of an Economy, Washington 1998, s. 14.

976 S. Edwards, Forty Years of Latin America’s Economic Development…, dz. cyt.

977 E. Cardoso, A. Helwege, Populism, profligacy and redistribution, [w:] The Macroeconomics of Populism in Latin America, red. R. Dornbusch, S. Edwards, Chicago 1991, s. 61-62.

978 A. Przeworski, C. Curvale, Does politics explain the economic gap between the United States and Latin America?, [w:] Falling Behind. Explaining the Development Gap Between Latin America and the United States, red. F. Fukuyama, Oxford-New York

979 Zob. Economic Transition in the Middle East, red. H. Handoussa, Cairo 2000.

980 J. Gordon, Nasser. Hero of the Arab Nation, Oxford 2006, s. 70-76.

981 E. Galeano, Otwarte żyły…, dz. cyt. s. ll.

982 R. K. Sah, J. E. Stiglitz, Peasants versus City-Dwellers. Taxation and the Burden of Economic Development, Oxford-New York 1992, zwł… s. 17 i nast.

983 Cyt. za: A. Dudden, Japan’s Colonization of Korea. Discourse and Power, Honolulu 2005, s. 134.

984 Slogan japoński z lat pięćdziesiątych XX wieku.

985 D. G. Wittner, Commodore Matthew Perry and the Perry Expedition to Japan, New York 2005, s. 80.

986 L. M. Cullen, A History of Japan, 1582-1941. Internal and External Worlds, Cambridge-New York 2003, s. 36-37.

987 Tamże, s. 97 i 177.

988 Tamże, s. 178.

989 D. G. Wittner, Commodore Matthew Perry…, dz. cyt., s. 85.

990 S.A. Broadbridge, Aspects of economic and social policy in Japan 1868-1945, [w:] The Cambridge Economic History of Europe, t. 8: The Industrial Economies: The Development of Economic and Social Policies, red. P. Mathias, S. Pollard, Cambridge 1989, s. 1118.

991 A. Cobbing, The Japanese Discovery of Victorian Britain. Early Travel Encounters in the Far West, Richmond 1998, s. 95.

992 M. B. Jansen, The Making of Modern Japan, Cambridge-London 2000, s. 335.

993 E. Westney, Imitation and Innovation: The Transfer of Western Organizational Patterns to Meiji Japan, Cambridge 1987, s. 46 i nast.

994 R. Wade, Governing the Market. Economic Theory and the Role of Government in East Asian Industrialization, Princeton 1990, s. 337.

995 N. Akira, The social order of modern Japan, [w:] The Political Economy of Japanese Society, t. l: The State or the Market?, Oxford-New York 1997, s. 197 i nast.

996 K. Yamamura, Success Illbegotten? The role of Meiji militarism in Japan’s technological progress, „Journal of Economic History”, 1977, nr 1.

997 Tamże, s. 199.

998 Cyt. za: N. Akira, The Social Order of Modern Japan…, dz. cyt., s. 202.

999 N. Akira, The Social Order of Modern Japan…, dz. cyt., s. 204.

1000 T. C. Smith, Native Sources of Japanese Industrialization, 1750-1920, Berkeley-Los Angeles-London 1989, s. 16.

1001 Zob. np. S. Tsunoyama, Sino-Japanese trade and Japanese industrialization, [w:] Japanese Industrialization and the Asian Economy, red. A.J.H. Latham, H. Kawa-katsu, London-New York 1994, s. 194 i nast.

1002 L.M. Cullen, A History of Japan…, dz. cyt., s. 250

1003 K. Smith, A Time of Crisis: Japan, the Great Depression and Rural Revitalization, Cambridge 2001, s. 23.

1004 H. Oshima, Accelerated Growth: Japan’s Experience, „Economic Development and Cultural Change”, 1970, t. 19, nr 1, s. 114.

1005 B. Gao, Economic Ideology and Japanese Industrial Policy. Developmentalism from 1931 to 1965, Cambridge 2002, s. 14.

1006 L. Allen, Global financial system…, dz. cyt., s. 29.

1007 K. Yamamura, Zaibatsu, prewar and zaibatsu, postwar, „Journal of Asian Studies”, 1964, nr 4.

1008 Tamże.

1009 L. Allen, Global financial system…, dz. cyt., s. 30.

1010 Zob. H. Morikawa, Zaibatsu: The Rise and Fall of Family Enterprise Groups in Japan, Tokyo 1992, zwł… s. XVII i nast.

1011 K. Togo, Infant industry protection policy reconsidered: the case of the automobile industry in Japan, [w:] Miraculous Growth and Stagnation in Post-War Japan, red. K. Hamada, K. Otsuka, G. Ranis, K. Togo, New York 2011, s. 16-17.

1012 B. Gao, Economic Ideology…, dz. cyt., s. 26.

1013 H. Mizuno, Science for the Empire. Scientific Nationalism in Modern Japan, Stanford 2009, s. 43 i nast.

1014 B. Gao, Economic Ideology…, dz. cyt., s. 29.

1015 B. Cumings, The origins and development of the Northeast Asian political economy: industrial sectors, product cycles and political consequences, [w:] The Political Economy of the New Asian Industralism, red. F. C. Deyo, Ithaca 1987, s. 61.

1016 Ch. Johnson, MITI and the Japanese Miracle: Growth of Industrial Policy, 1925-1975, Stanford 1983, s. 200.

1017 F. G. Adams, L. R. Klein, Y. Kumasaka, A. Shinozaki, Accelerating Japan’s Economic Growth. Resolving Japan’s Growth Controversy, London-New York 2008, s. 9.

1018 Ch. Johnson, MITI and the Japanese…, dz. cyt., s. 71.

1019 Cyt. za: B. Gao, Economic Ideology…, dz. cyt., s. 43.

1020 Cyt. za: A. J. Brown, The Mastery of the Far East: The Story of Korea’s Transformation and Japan’s Rise to Supremacy, New York 1919, s. 45.

1021 Cyt. za: A. J. Brown, The Mastery…, dz. cyt., s. 45.

1022 A. Amsden, The Rise of „The Rest”: Challenges to the West from Late-Industrializing Economies, Oxford-New York 2004, s. 101-102.

1023 A. Amsden, Asia’s Next Giant. South Korea and Late Industrialization, Oxford-New York 1989, s. 34.

1024 K. Mahbubani, From Confucius to Kennedy. Principles of East Asian governance, [w:] East Asian Visions. Perspectives on Economic Development, red. I. Gill, Y. Huang, H. Kharas, Washington-Singapore 2007, s. 197.

1025 C. H. Park, Our Nation’s Path: Ideology of Social Reconstruction, Seoul 1962, s. 228229.

1026 Tamże, s. 224-225.

1027 C. H. Park, Country, Revolution and I, Seoul 1970, s. 80.

1028 Ch. Moon, B. Jun, Modernization strategy: ideas and influences, [w:] The Park Chung Hee Era. The Transformation of South Korea, red. B. Kim, E.F. Vogel, CambridgeLondon 2011, s. 117.

1029 C. H. Park, Country, Revolution…, dz. cyt., s. 137.

1030 R. J. Samuels, Rich Nation, Strong Army. National Security and the Technological Transformation of Japan, Ithaca-New York 1994, s. 37.

1031 Ch. Moon, B. Jun, Modernization strategy…, dz. cyt., s. 118.

1032 A. Amsden, Asia’s Next Giant…, dz. cyt., s. 51.

1033 C. H. Park, Country, Revolution…, dz. cyt., s. 120.

1034 Ch. Moon, B. Jun, Modernization strategy…, dz. cyt., s. 118.

1035 J. P. Abbott, Developmentalism and Dependency in Southeast Asia. The Case of the Automotive Industry, London-New York 2003, s. 44.

1036 X. Song, Between Civic and Ethnic. The Transformation of Taiwanese Nationalist Ideologies, 1895-2000, Brussels 2009, s. 138 i nast.

1037 Cyt. za: A. Amsden, Asia’s Next Giant…, dz. cyt., s. 126.

1038 E. Kim, G.-S. Park, The chaebol, [w:] The Park Chung Hee Era. The Transformation of South Korea, red. B. Kim, E. F. Vogel, Cambridge-London 2011, s. 267.

1039 H.T. Oshima, The transition from an agricultural to an industrial economy in East Asia, „Economic Development and Cultural Change”, 1986, t. 34, nr 4.

1040 World Bank, The East Asian Miracle. Economic Growth and Public Policy, Washington-New York 1993.

1041 Ch. Johnson, The developmental state: odyssey of a concept, [w:] The Developmental State, red. M. Woo-Cumings, Ithaca-London 1999, s. 35.

1042 World Bank, The East Asian Miracle…, dz. cyt., s. VI.

1043 Ch. Johnson, The developmental state…, dz. cyt., s. 36.

1044 World Bank, The East Asian Miracle…, dz. cyt., s. VI.

1045 R. P. Dore, Flexible Rigidities. Industrial Policy and Structural Adjustment in the Japanese Economy, 1970-1980, Stanford 1986, s. 18.

1046 A. Amsden, Asia’s Next Giant…, dz. cyt., s. VI.

1047 A. Amsden, The Rise of „The Rest”…, dz. cyt., s. 101 i nast.

1048 A. Amsden, Escape from Empire…, dz. cyt., s. 84.

1049 P. W. Kuznets, An East Asian model of economic development: Japan, Taiwan, and South Korea, „Economic Development and Cultural Change”, 1988, nr 3.

1050 A. Kohli, State-Directed Development: Politcal Power and Industrialization in the Global Periphery, Cambridge 2004, s. 84.

1051 Tamże, s. 90.

1052 Tamże, s. 91.

1053 Tamże, s. 93.

1054 E. F. Vogel, The Four Little Dragons: The Spread of Industrialization in East Asia, Cambridge 1991, s. 32.

1055 Zob. B. Cummings, Korea’s Place in the Sun: A Modern History, New York 2005.

1056 A. Amsden, Escape from Empire…, dz. cyt., s. 60 i nast.

1057 B. Gao, Economic Ideology…, dz. cyt., s. 48.

1058 D. Rodrik, The Real Exchange Rate and Economic Growth: Theory and Evidence, lipiec 2007. [http://www.cid.harvard.edu/neudc07/docs/neudc07_s1_p04_rodrik.pdf]

1059 K. Mahbubani, From Confucius to Kennedy…, dz. cyt., s. 190.

1060 Tamże.

1061 D. C. Kang, Crony Capitalism. Corruption and Development in South Korea and the Phillipines, Cambridge 2004, s. 6.

1062 Tamże, s. 181.

1063 Tamże, s. 40.

1064 Tamże, s. 184. Literatura na temat związku pomiędzy korupcją a wzrostem gospodarczym jest bardzo obszerna. Zob. m.in. P. Bardhan, Corruption and development: a review of issues, „Journal of Economic Literature”, 1997, nr 35; M. Khan, The efficiency implications of corruption, „Journal of International Development”, 1996, t. 8, nr 5; A. Shleifer, R. Vishney, Corruption, „Quarterly Journal of Economics”, 1993, nr 108.

1065 Cyt. za: Ł. Hardt, Problem realistyczności założeń w teorii ekonomii, „Ekonomista”, 2012, nr l; M. Friedman, The Methodology of Positive Economics, [w:] tenże, Essays in Positive Economics, Chicago 1966, s. 14.

1066 K. Dadkhah, Evolution of Macroeconomic Theory and Policy, Berlin-Heidelberg 2009, s. 117 i nast.

1067 Cyt. za: Public Papers of the Presidents of the United States, Richard Nixon, lgyi, General Services Administration, National Archives and Records Service, Office of the Federal Register, Washington 1972, s. 888.

1068 E. K. Hunt, M. Lautzenheiser, History of Economic Thought. A Critical Perspective, Armonk 2011, s. 465.

1069 K. Dadkhah, Evolution of Macroeconomic Theory…, dz. cyt., s. 119.

1070 M.D. Bordo, The Bretton Woods International Monetary System: An Historical Overview, [w:] A Retrospective on the Bretton Woods System, red. M. D. Bordo, B. Eichengreen, Chicago 1993, s. 3-98 oraz B. Eichengreen, Global Imbalances and the Lessons of Bretton Woods, NBER Working Paper nr 10497, maj 2004.

1071 A. Rose, A Stable International Monetary System Emerges: Bretton Woods, NBER Working Paper No. 12711; J. Mills, A Critical History of Economics, Houndmills-New York 2002, s. 31.

1072 Wywiad z Miltonem Friedmanem z 2 maja 2000 r., [w:] Inside the Economist’s Mind. Conversations with Eminent Economists, red. P. A. Samuelson, W. A. Barnett, Malden-Oxford 2007, s. 116.

1073 R. Solow, Did policy errors of the 1960s sow the seeds of trouble in the 1970s?, [w:] The Legacy of the Golden Age. The 1960s and Their Economic Consequences, red. A. Cairncross, F. Cairncross, London – New York 2003, s. 159.

1074 K. R. Hoover, Economics as Ideology. Keynes, Laski, Hayek and the Creation of Contemporary Politics, Lanham-Oxford 2003, s. 200.

1075 M. Olson, The Productivity Slowdown, the Oil Shocks, and the Real Cycle, „Journal of Economic Perspectives”, 1988, t. 2, nr 4; W. Nordhaus, Retrospective on the 1970s Productivity Slowdown, NBER Working Paper nr 10950, grudzień 2004.

1076 R. Solow, Did policy errors., dz. cyt., s. 163.

1077 Tamże.

1078 Zob. W. Nordhaus, Retrospective on the 1970s., dz. cyt.

1079 R. Solow, Did policy errors., dz. cyt., s. 170.

1080 Zob. rozdział 3, zwł… s. 223 i nast.

1081 B. Ingrao, G. Israël, The Invisible Hand: Economic Equilibrium in the History of Science, Cambridge 1990.

1082 Zob. T. T. Kaczmarek, Kto kieruje globalizacją? Think-tanki – kuźnie nowych idei, Warszawa 2011.

1083 R. Perlstein, Enemies of state, „Democracy. A Journal of Ideas”, 2011, nr 19.

1084 J. Micklethwait, A. Wooldridge, The Right Nation. Conservative Power in America, New York 2004, s. 60.

1085 J. Burns, Godess of the Market. Ayn Rand and the American Right, Oxford-New York 2009, s. 103.

1086 F. A. von Hayek, Droga do zniewolenia, przeł. K. Gurba i in., Kraków 1999. Pierwsze wydanie polskie pod tytułem Droga do niewoli ukazało się w Londynie w 1982 roku.

1087 F. A. von Hayek, Droga do zniewolenia…, dz. cyt., s. 98-99.

1088 K. Kostro, Hayek kontra socjalizm: debata socjalistyczna a rozwój teorii społeczno-ekonomicznych Friedricha Augusta von Hayeka, Warszawa 2001, s. 115; zob. też K. Kostro, Biografia naukowa Friedricha A. von Hayeka w setną rocznicę urodzin,

1089 K. Phillips-Fein, Invisible Hands. Conservative Movement from the New Deal to Reagan, New York 2009, s. 41.

1090 Cyt. za: F. A. Hayek, The Road to Serfdom. Text and Documents. The Devinitive Edition, red. B. Caldwell, Chicago-London 2007, s. 23-24.

1091 Wywiad z Thomasem W. Hazlettem z 1977 roku, opublikowany pierwotnie w „The Reason”, lipiec 1992. [http://reason.com/archives/1992/07/01/the-road-from-serfdom]

1092 K. R. Hoover, Economics as Ideology…, dz. cyt., s. 202.

1093 Zob. Think Tanks and Civil Societies. Catalysts for Ideas and Action, red. J. G. McGann, R. K. Weaver, New Brunswick 2009, zwł… s. 112 i nast.

1094 R. E. Backhouse, The Puzzle of Modern Economics. Science or Ideology?, Cambridge-New York 2010, s. 140-141.

1095 K. R. Hoover, Economics as Ideology…, dz. cyt., s. 206-207.

1096 G.L. Schneider, The Conservative Century. From Reaction to Revolution, Lanham-New York 2009, s. 42.

1097 D. T. Critchlow, The Conservative Ascendancy: How the GOP Right Made Political History, Princeton 2007, s. 16.

1098 G. H. Nash, The Conservative Intellectual Movement in America since 1945, Wilmington 2006, s. 34.

1099 F. A. von Hayek, New Studies in Philosophy: Politics, Economics and the History of Ideas, London 1978, s. 157.

1100 K. R. Hoover, Economics as Ideology…, dz. cyt., s. 208.

1101 W. Ruger, J. Meadowcroft, Milton Friedman, London 2011, s. 173.

1102 M. Friedman, Capitalism and Freedom, Chicago-London 2002, s. XIII.

1103 Tamże, s. 35-36.

1104 J. Fox, The Myth of the Rational Market: A History of Risk, Reward, and Delusion on Wall Street, New York 2009, s. 92-93.

1105 M. Friedman, A. Schwartz, A Monetary History of the United States, 1867-1960, Princeton 1963.

1106 M. Friedman, The role of monetary policy, „American Economic Review”, 1968, t. 58, nr 1.

1107 Zob. J. Eatwell, M. Milgate, The Fall and Rise of Keynesian Economics, Oxford 2011.

1108 A.W. Phillips, The relation between unemployment and the rate of change of money wage rates in the United Kingdom, 1861-1957, „Economica”, 1958, t. 25, nr 100.

1109 M. Friedman, The role of monetary policy…, dz. cyt.

1110 M.D. Vroey, Getting rid of Keynes? A reflection on the recent history of macroeconomics, [w:] Keynes’s General Theory After Seventy Years, red. R.W. Dimand, R. A. Mundell, A. Vercelli, Houndmills-New York 2010, s. 172.

1111 E. S. Phelps, Money-wage dynamics and labor-market equilibrium, „Journal of Political Economy”, 1968, t. 76, nr 4.

1112 E. S. Phelps, Recollections of My Past Research in Economics. Speech on the Award of an Honorary Professorship, Beijing Technology and Business University, Pekin, 1 czerwca 2005. [http://www.columbia.edu/~esp2/BeijingTechAndBusUniversity2005D4.pdf]

1113 Zob. R. Leeson, The Eclipse of Keynesianism: The Political Economy of the Chicago Counter-Revolution, Houndmills-New York 2000; R. Leeson, The political economy of the inflation-unemployment tradeoff, „History of Political Economy”, 1997, t. 29, nr 1.

1114 R. E. Backhouse, The Puzzle of Modern Economics., dz. cyt., s. 130-131.

1115 E. R. Weintraub, How Economics Became a Mathematical Science, Durham-London 2002, s. 264.

1116 R. E. Lucas, Expectations and the neutrality of money, „Journal of Economic Theory”, 1972, t. 4, nr 2; teoria pierwszy raz została zaproponowana przez Johna Mutha w 1961 roku, ale wówczas przeszła bez echa.

1117 R. E. Backhouse, The Puzzle of Modern Economics., dz. cyt., s. 131.

1118 Cyt. za: J. Fox, The Myth of the Rational Market…, dz. cyt., s. 94.

1119 J. Fox, The Myth of the Rational Market…, dz. cyt., s. 101.

1120 R. Barro, Are government bonds net wealth?, „Journal of Political Economy”, 1974, nr 82.

1121 L. Tsoulfidis, Competing Schools of Economic Thought, Heidelberg-London-New York 2010, s. 336.

1122 Tak zwana realna teoria cyklu koniunkturalnego; zob. R. E. Lucas, Understanding business cycles, „Carnegie-Rochester Conference Series on Public Policy”, 1977, nr 5; F. E. Kydland, E. C. Prescott, Time to build and aggregate fluctuations, „Econometrica”, 1982, nr 6.

1123 L. H. Summers, Some skeptical observations on real business cycle theory, „Federal Reserve Bank of Minneapolis Quarterly Review”, 1986, nr 3.

1124 R.E. Lucas, T. J. Sargent, After Keynesian macroeconomics, [w:] Rational Expectations and Econometric Practice, t. 2, red. R. E. Lucas, T. J. Sargent, Minneapolis 1981, s. 295.

1125 Tamże, s. 296.

1126 Becker w 1992, Lucas w 1995, a Phelps w 2006 roku.

1127 G. S. Becker, Investment in human capital: a theoretical analysis, „Journal of Political Economy”, 1962, t. 70, nr 5; zob. też tenże, Human Capital: A Theoretical and Empirical Analysis, with Special Reference to Education, Chicago 1983.

1128 Zob. m.in. G. S. Becker, The Economics of Discrimination, Chicago 1971; tenże, The Economic Approach to Human Behavior, Chicago 1976; G. S. Becker, H. G. Lewis, On the interaction between the quantity and quality of children, „Journal of Political Economy”, 1973, t. 81, nr 2; G. S. Becker, A Treatise on the Family, Cambridge 1981.

1129 G. S. Becker, Crime and punishment: an economic approach, [w:] Essays in the Economics of Crime and Punishment, red. G. S. Becker, W. M. Landes, Minneapolis 1974, s. 2.

1130 Zob. Teoria wyboru publicznego. Wstęp do ekonomicznej analizy polityki, red. J. Wilkin, Warszawa 2005; L. Filipowicz, K. Opawski, Teoria wyboru publicznego: wybrane koncepcje badawcze, „Ekonomista”, 1992, nr 3; Elementy teorii wyboru społecznego, red. G. Lissowski, Warszawa 2001; z klasycznych prac teoretyków tej dziedziny wydanych po polsku można wymienić: M. Olson, Logika działania zbiorowego. Dobra publiczne i teoria grup, przeł. S. Szymański, Warszawa 2012.

1131 Zob. w rozdziale 3. analiza dyktatury Stalina przeprowadzona przez Mancura Olsona i Ronalda Wintrobe’a.

1132 A. O. Krueger, The political economy of the rent-seeking society, „American Economic Review”, 1974, t. 64, nr 3.

1133 Toward a New Strategy for Development: a Rothko Chapel Colloquium, red. A. O. Hirschman, Oxford 1979.

1134 Tamże, s. 46.

1135 Tamże.

1136 Tamże.

1137 Tamże, s. 47.

1138 E. Thornbecke, The evolution of the development doctrine, 1950-2005, [w:] Advancing Development. Core Themes in Global Economics, red. G. Mavrotas, A. Shorrocks, London-New York 2007, s. 11.

1139 P. R. Erlich, Population Bomb, London 1971; D. H. Meadows, D. L. Meadows, J. Randers, W. W. Behrens III, Granice wzrostu, przeł. W. Rączkowska, S. Rączkowski, Warszawa 1973.

1140 Tamże, s. 41.

1141 Tamże, s. 43.

1142 Tamże, s. 33.

1143 R. E. Wood, From Marshall Plan to Debt Crisis. Foreign Aid and Development Choices in the World Economy, Berkeley-Los Angeles 1986, s. 197.

1144 Cyt. za: R. E. Wood, From Marshall Plan to Debt Crisis., dz. cyt., s. 198.

1145 Tamże, s. 199.

1146 I. Wallerstein, Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, New York-San Francisco-London 1974.

1147 J. Larrain, Theories of Development…, dz. cyt., s. 132.

1148 Tamże, s. 102-103.

1149 Zob. I. Wallerstein, World system analysis, [w:] The Essential Wallerstein, New York 2000.

1150 P. E. Sigmund, The Overthrow of Allende and the Politics of Chile, Pittsburgh 1980, s. 283.

1151 P. Silva, In the Name of Reason. Technocrats and Politics in Chile, University Park 2008, s. 148-149.

1152 J. G. Valdés, Pinochet’s Economists: The Chicago School of Economics in Chile, Cambridge 1995, s. 127-128.

1153 Tamże, s. 130.

1154 Tamże, s. 27.

1155 P. Meller, Un siglo de economia…, dz. cyt., s. 196-198.

1156 Zob. A. Rouquié, The military in Latin American politics since 1930, [w:] Latin America. Politics and Society since 1930, red. L. Bethell, Cambridge-New York 1998, s. 170-171.

1157 3190 osób zamordowanych i około tysiąca zaginionych według danych rządu Chile z 2004 roku. Zob. L.A. Horvitz, Ch. Catherwood, Encyclopedia of War Crimes and Genocide, New York 2009, s. 80.

1158 L.H. Oppenheim, Politics in Chile. Democracy, Authoritarianism and the Search for Development, Boulder 1999, s. 141.

1159 V. Valdivia Ortiz de Zarate, El Golpe Después Del Golpe: Leigh vs. Pinochet: Chile 1960-1980, Santiago 2003, s. 136.

1160 L. H. Oppenheim, Politics in Chile…, dz. cyt., s. 147.

1161 S. Haggard, R. R. Kaufman, Development, Democracy and Welfare States. Latin America, East Asia and Eastern Europe, Princeton-Oxford 2008, s. 108.

1162 C. Robin, The Reactionary Mind. Conservatism from Edmund Burke to Sarah Palin, Oxford-New York 2011, s. 74.

1163 L. Manzetti, Neoliberalism, Accountability, and Reform Failures in Emerging Markets, University Park 2009, s. 250.

1164 M. Friedman, R. D. Friedman, Two Lucky People. Memoirs, Chicago 1998, s. 596.

1165 J. G. Valdés, Pinochet’s Economists., dz. cyt., s. 29. Zob. też P. O’Brien, J. Roddick, Chile: The Pinochet Decade: The Rise and Fall of the Chicago Boys, New York 1983.

1166 D. Yergin, J. Stanislaw, The Commanding Heights: The Battle Between Government and the Marketplace That Is Remaking the Modern World, New York 1998, s. 240.

1167 M. S. Turner, Joan Robinson and the Americans, Armonk 1989, s. 92.

1168 104 J. Higgins, Raymond Williams: Literature, Marxism and Cultural Materialism, Abingdon-New York 1999, s. 37.

1169 105 r. m. Solow, Faith, hope and clarity, [w:] The Spread of Economic Ideas, red. D.C. Colander, A. W. Coats, Cambridge 1989, s. 82.

1170 W. C. Biven, Jimmy Carter’s Economy. Policy in the Age of Limits, Chapel Hill-London 2002, s. 237 i nast.

1171 Zob. np. The Making of Modern Iran. State and Society under Riza Shah, 1921-1941, red. S. Cronin, London-New York 2003.

1172 N. van de Walle, African Economies and the Politics of Permanent Crisis, 1979-1999, Cambridge-New York 2001, s. 1.

1173 Ch. Jencks, The Story of Post-Modernism, Chichester 2011, s. ill.

1174 W. Kula, Rozważania o historii, Warszawa 1958, s. 90.

1175 Zob. np. W. Roszkowski, Gospodraka. Wzrost i upadek systemu nakazowo-rozdzielczego, Warszawa 2008, s. 24 i nast.; L. Balcerowicz, Systemy gospodarcze, Warszawa 1989; W. Kuczyński, Po wielkim skoku, Warszawa 2012.

1176 Cyt. za: D. Rodrik, Diagnostics before prescription, „Journal of Economic Perspectives”, 2010, nr 3.

1177 D. Yergin, J. Stanislaw, Commanding Heights., dz. cyt.

1178 Zob. np. głośna dziś i cytowana już książka D. Acemoglu i J. A. Robinsona, Why Nations Fail? The Origins of Power, Prosperity and Poverty, New York 2012.

1179 Zob. A. Erlich, The Soviet Industrialization Debate…, dz. cyt., s. 28.

1180 Zob. np. T. Rosenberg, Latin America’s magical liberalism, [w:] Politics and Social Change in Latin America: Still a Distinct Tradition?, red. H. J. Wiarda, M. MacLeish Mott, Boulder 2009, s. 210.

1181 Zob. np. E. Gellner, Nations and Nationalism, Ithaca 2006, s. 58 i nast.; (wyd. pol. Narody i nacjonalizm, przeł. T. Hołówka, Warszawa 1991); L. von Mises, Theory of Money and Credit, Auburn 2009, s. 442 i nast.; R. Klitgaard, Controlling Corruption, Berkeley-Los Angeles 1991, s. 6 i nast.; nazwa pochodzi z powieści Anthony’ego Hope’a z lat dziewięćdziesiątych XIX wieku; zob. V. Goldsworthy, Inventing Rurita-nia: The Imperialism of the Imagination, New Haven 1998.