Władysław Broniewski

Publicystyka

Warszawa 2015

Copyright © by Ewa Zawistowska, 2015

Copyright © for the foreword and commentary by Maciej Tramer, 2015

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015

Recenzenci

prof. dr hab. Marian Kisiel, prof. dr hab. Jarosław Ławski

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65369-47-5

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

Warszawa 2015

Spis treści

Maciej Tramer. Literatura zawadzająca poezji

Publikacje wczesne

Nastroje — poglądy — orientacje

Rok miniony

Idea polska

[O życiu ideowo-politycznym młodzieży akademickiej]

[O sytuacji poezji w Polsce]

Publikacje 1924 — 1939

Recenzje

Włodzimierz Majakowski: Obłok w spodniach

„Wiadomości Literackie”

Nowa scena robotnicza

Mieczysław Weinert: Rękopis Ulrycha Branda

Romain Rolland:
Żywot Michała Anioła

A z domu wychodź tylko drzwiami (Zbiór myśli mędrców chińskich)

Jack London: Syn słońca

Piotr Choynowski: Dom w śródmieściu

Adam Grzymała-Siedlecki: Samosęki

Karol Irzykowski: X muza

Messalina, Oskarżam cię, kobieto!

Czterech jeźdźców Apokalipsy

Bitwa pod Cuszimą

Miłość przez ogień i krew

Skrzydlaty zwycięzca

Gabinet doktora Caligarego

„Warszawka” w pamiętniku

Tadeusz Michał Nittman: Mój przyjaciel Igor

O grupie „Czartaka”

U furtki do „książek najgorszych”

Emil Zegadłowicz

Nowe książki Londona

Poezje Kozikowskiego

Tom Przybosia

Marzenie Marka Świdy

Sześć przekładów rosyjskich Przedwiośnia

Rzeczy i ludzie

Wojna, pokój i dusza poety

Poezje Młodożeńca

Niepotrzebna książka

O rozwiązłości serca i wstydliwości słowa

Słowa we krwi

Jan Brzękowski: Tętno

Poemat o Szeli

„Nowyj Lef”

Wsiewołod Iwanow: Powrót Buddy. Zbiegła wyspa

Pamiętnik żołnierza

Budownictwo socjalistyczne w powieści

Szkice i artykuły

Kino

O twórczości Sergiusza Jesienina. Po zgonie znakomitego poety

Mieczysław Szczuka

Wczoraj i jutro poezji w Polsce

Kongres w obronie kultury

Literatura w Rosji Sowieckiej. Rozmowa z Borysem Pilniakiem

Żegnaj, Zbyszku

Reportaże: 50 dni w ZSRR

W drodze do Dnieprogesu

Kombinat Dnieprogesu i Dniepropietrowsk

Felietony społeczne: Małpie zwierciadło

Podsłuchana rozmowa

Gorzkie żale PPS-u

Rozmowa na czasie

Bigos wyborczy

SOCJAL-SZMATA

Odpowiedzi na ankiety, wywiady

Co zawdzięczają pisarze polscy literaturom obcym?

W pracowniach pisarzy polskich I, II, III

O idei społecznej w poezji

U Władysława Broniewskiego

Publicystyka powojenna

Komentarze i przedmowy

Izabela Gelbard: Pieśni żałobne Getta

Julien Benda: Antysemita z przekonania

Poezja murzyńska demaskuje trumanowską Amerykę

Andrzej Mandalian: Płomienie

O poezji Edwarda Szymańskiego

Wiersze Antoniego Kasprowicza

Okop i barykada

„Orla twych lotów potęga…”

Myśli do ewentualnego artykułu o tzw. wersyfikacji narodowej

O Julianie Tuwimie

Do rosyjskiego czytelnika

Szkice i artykuły

Kamienie na szaniec. W trzecią rocznicę powstania w Getcie

Odbudowa mostu Poniatowskiego w Warszawie

List z Tatr

Gospoda włóczęgów

Kilka słów wspomnień. Z tradycji robotniczego ruchu amatorskiego

Z powrotem młody…

Poetycka podróż po ZSRR

ZSRR w oczach poety

Z poezją po Polsce

Wystąpienia

Pamięci Petöfiego

[Przemówienie na uroczystości jubileuszu dwudziestopięciolecia twórczości]

Grecja krwawi

Śmierć olbrzyma

Przemówienie o Mickiewiczu

Przemówienie o Mickiewiczu w Mińsku

Po przemówieniach Władysława Gomułki

Odpowiedzi na ankiety, wywiady

[Notatki do wywiadu]

W pracowniach pisarzy polskich

Pisarze przy pracy

W pracowniach I

W pracowniach II

Komentarze i przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Literatura zawadzająca poezji

Swoje wystąpienia publicystyczne podpisywał różnie. A zdarzało się nawet, że nie podpisywał ich w ogóle. Z tego powodu na pewno nie damy rady dotrzeć do kompletu materiałów. Decydowała o tym w jakimś stopniu konwencja przyjęta w czasopismach, lecz nie tylko — decydował o tym również stosunek Władysława Broniewskiego do napisanego tekstu lub do tematu artykułu. Jednakże tak mogło być tylko do czasu. Po II wojnie światowej sytuacja się zmieniła, bo też zupełnie inną wyznaczono poecie rolę. Publicystyka Broniewskiego bardzo szybko przestała być traktowana jak wypowiedź prywatna i zyskała niemal urzędowy charakter. Nazwisko popularnego poety stało się „własnością społeczną” — opowieść przestała opowiadać, a od publikowanych gęsto w prasie „wypowiedzi o” nikt nie spodziewał się zreferowania tematu, lecz oczekiwał swoistej sygnatury w postaci „oświadczenia w sprawie”.

Broniewski na swoją publicystykę patrzył zawsze jak na twórczość drugorzędną i nigdy nie traktował jej na równi z poezją. W grudniu 1939 roku, jednym z najbardziej dramatycznych okresów w życiu, pisał w liście do Marka Żywowa: „Zależy mi ze względu na polityczną treść tego wiersza, żeby mógł się ukazać […]. Zamieszczenie utworu poetyckiego jest, moim zdaniem, donioślejsze niż artykuł, który zresztą przygotowuję”[1]. Zapowiadany artykuł nie powstał nigdy, natomiast wiersz [Syn podbitego narodu…] po aresztowaniu jego autora przez NKWD trafił do akt i stał się jednym z dowodów nacjonalizmu „rewolucyjnego poety”. Po półtora roku spędzonym „w mamrze sowieckim” poeta wyszedł na wolność i w tym samym momencie inkryminowany wiersz trafił na stronicę czasopisma. Zaryzykujmy założenie — chociaż to wyjątkowo karkołomny pomysł  — że szczęśliwe zakończenie tego epizodu jest dowodem „donioślejszego” charakteru „utworu poetyckiego”. Wszak wiersz ocalał, a zapowiadany artykuł nie powstał i — jak się okazało — nie miał powodu powstawać… Zostawmy jednak poezję, bo tym razem nie o niej mowa, lecz o publicystyce.

Było to pisarstwo niedoniosłe, drugorzędne, czasami — jak napisał kiedyś jego autor — „literatura zawadzająca poezji” — i byłoby błędem chcieć zobaczyć w tych utworach coś więcej, niż w nich jest. Artykuły, felietony, reportaże, recenzje, ale również oficjalne przemówienia i wystąpienia miały charakter publikacji doraźnych, których aktualność dawno minęła. Poza swoim czasem nikogo do niczego nie usiłują już przekonać, ani czegokolwiek wyjaśniać. Teksty niedoniosłe, które nie miały ambicji „wznieść się ponad historię legendą” — nie powstały po to, aby budzić podziw, lecz wyłącznie w celu opowiedzenia i załatwienia tylko tego, co w konkretnym momencie miały powiedzieć i załatwić. Dlatego warte są lektury, ponieważ absolutnie zależne od czasu, zachowały swój ludzki wymiar — swój i swojego autora.

***

Na samym początku to jeszcze nie było pisarstwo. Pierwsze swoje publiczne wystąpienia Broniewski zamieścił w „Młodzi Idą!”, czasopiśmie wydawanym przez uczniów płockiego Gimnazjum Polskiego zaangażowanych lub sympatyzujących ze Związkiem Strzeleckim. W jego przygotowanie, powielanie i kolportaż oprócz Broniewskiego zaangażowani byli Jan Mariański, Feliks Celmer, Stefan Wasilewski, Jan Oberfeld, być może również Zenon Chmielewski. Pod koniec 1914 roku lub na przełomie lat 1914 — 1915 ukazały się dwa numery — każdy z nich liczył szesnaście stron o formacie 22 na 36 cm. „Młodzi Idą!” miało postać starannego rękopisu odbitego na hektografie. Redaktorzy zamieszczali w nim swoje wiersze oraz swoje artykuły, które rozdzielały wyodrębnione graficznie cytaty utworów Mieczysława Romanowskiego, Kornela Ujejskiego, Stanisława Wyspiańskiego i Stefana Żeromskiego. Nie wiadomo, jaki był nakład czasopisma oraz jaki miało zasięg, nietrudno się jednak domyślić, że zarówno liczba powielonych egzemplarzy, jak i liczba czytelników musiała być niewielka. Wszyscy młodzi autorzy publikowali swoje teksty pod pseudonimami. Broniewski, który pełnił rolę głównego redaktora, zamieścił tutaj siedem swoich wierszy autoryzowanych kryptonimem „Orl.”, był to skrót od jego strzeleckiego i legionowego pseudonimu Orlik. Jako Jan Czamara ogłosił również trzy artykuły poświęcone bieżącym sprawom. Tej części swojej twórczości poeta nie traktował jednak poważnie. Dwadzieścia lat później w krótkim wywiadzie udzielonym „Kuźni Młodych” oświadczył: „W klasie 5 -ej redagowałem pismo pt. »Młodzi Idą«. Umieszczałem w nim również swoje wiersze i artykuły. Nie podpisywałem się nazwiskiem. Wstydziłem się”. W rzeczywistości wstyd odgrywał drugorzędną rolę — korzystanie z pseudonimów w nielegalnym patriotycznym czasopiśmie na początku I wojny światowej wynikało przede wszystkim z zasad konspiracji. Zresztą zdystansowanie się poety od swojej gimnazjalnej twórczości dotyczyło przede wszystkim liryki. Po wielu latach przyznał się do siedmiu „marnych wierszy”, wszelako nigdy nie zgodził się ani na ich ponowną publikację, ani na włączenie do któregokolwiek ze zbiorów. Dla publicystyki dorosły Broniewski okazał się jeszcze bardziej surowy — o swoich trzech młodzieńczych artykułach redaktor naczelny płockiego pisemka do końca życia nie wspomniał ani razu. Zresztą dziwić się temu trudno, ponieważ — po pierwsze — wartość literacka gimnazjalnych wystąpień była znikoma, a po drugie — ponieważ problematyka informacji miała stosunkowo ograniczony zasięg i na pewno nie większy rozmach. Powiedzmy szczerze, że gdyby artykuły opublikowane na łamach „Młodzi Idą!” nie wyszły spod pióra przyszłego znakomitego poety, byłyby co najwyżej ciekawym materiałem dla kronikarza badającego dzieje płockiego Gimnazjum Polskiego lub historyka zbierającego informacje na temat nastrojów panujących wśród płockiej młodzieży na początku I wojny światowej. Perspektywa biograficzna pozwala dostrzec tu zalążek przyszłej twórczości, przede wszystkim jednak pozwala dostrzec w artykułach, w których młody Broniewski formułuje polityczne deklaracje i dokonuje oceny wydarzeń z roku szkolnego 1913/1914, początek wyrazistego i dynamicznego światopoglądu poety.

Wbrew wszelkim zawirowaniom, upływowi czasu i ewolucji, w zawartych w publicystyce Broniewskiego opiniach i ocenach można dostrzec zaskakującą konsekwencję. Zasadniczym problemem podjętym w płockich artykułach było społeczne i polityczne zaangażowanie młodzieży na progu I wojny światowej, której koniec przyniósł Polsce niepodległość. Kiedy osiem lat później w zachowanym jedynie w notatkach i nigdy nieopublikowanym artykule [O życiu ideowo-politycznym młodzieży akademickiej ] zawarta została relacja o wydarzeniach z wileńskiego Zjazdu Młodzieży Akademickiej w grudniu 1921 roku, narratorem tej opowieści był ten sam Broniewski. Dostrzeżenie cynicznej interesowności studentów, pustki ideowej oraz prymitywnego antysemityzmu były odpowiedzią na uparcie stawiane pytania — te same pomimo upływu ośmiu lat i ogromnego bagażu doświadczenia. Co więcej, sprawa „ideowości młodzieży” była jednym z podjętych tematów w przywołanym już wywiadzie dla „Kuźni Młodych”. Szczególnie drastycznie sprawy te powróciły we wstępie do broszury Juliena Bendy Antysemita z przekonania wydanej zaraz po II wojnie światowej.

Zupełnie inaczej wyglądać będzie działalność krytycznoliteracka Broniewskiego. Pierwszy artykuł poświęcony literaturze [O sytuacji poezji w Polsce ] podobnie jak relacja z wileńskiego zjazdu nie został opublikowany. Zachowany w rękopiśmiennych notatkach szkic powstał najprawdopodobniej w roku 1924. Dotyczył on dosyć ogólnie zarysowanego problemu niechęci do poezji zaangażowanej i awangardowej oraz całkowitego ignorowania jej przez wydawców. Być może miał z tych notatek powstać polemiczny artykuł, którym Broniewski włączyłby się do dyskusji na temat kształtu poezji proletariackiej, jaka wydarzyła się w pierwszej połowie 1924 roku na łamach „Nowej Kultury”.

Pod koniec 1923 roku redaktorzy wychodzącej pod patronatem Komunistycznej Partii Robotniczej Polski „Nowej Kultury” zgodzili się udostępnić swój dwutygodnik (później tygodnik) poetom z kręgu awangardowej „Nowej Sztuki”: Mieczysławowi Braunowi, Anatolowi Sternowi, Aleksandrowi Watowi i Brunonowi Jasieńskiemu. W ramach przyjętego porozumienia luźno związany z tym środowiskiem Broniewski został mianowany sekretarzem redakcji „Nowej Kultury”. Pomimo że czasopismo miało charakter społeczno-kulturalny, jego modelowym adresatem miał być wówczas przeciętnie wykształcony robotnik, a więc odbiorca stosunkowo słabo zorientowany w zawiłościach nowych rozwiązań estetycznych. Jednym z zasadniczych celów czasopisma było „przewartościowanie” kultury z „proletariackiego punktu widzenia”, jednak nie tyle w oparciu o literackie eksperymenty, ile przez wykształcenie nowego czytelnika i nowego twórcy, którzy w niedalekiej przyszłości będą potrafili sformułować i zrealizować właściwe dla swojego statusu „zamówienie społeczne”. Redaktorzy „Nowej Kultury” bardzo poważnie traktowali utylitarny charakter czasopisma — wielokrotnie reagowali na zgłaszane przez czytelników postulaty lub cierpliwie odpowiadali na przesłane do redakcji pytania.

Dosyć szybko okazało się, że nowatorskie, często ekscentryczne propozycje dopuszczonych do kooperacji poetów zbyt daleko odbiegają od ustalonego profilu czasopisma. W połowie marca 1924 roku redakcja „Nowej Kultury” ogłosiła informację o negatywnym wyniku eksperymentu i zakończeniu współpracy z awangardowymi poetami: „Niestety, bardzo rychło ujawniło się, że utwory te są dla naszych czytelników niezrozumiałe artystycznie. Nie dlatego, aby były za mądre, jeno po prostu dlatego, że są ideowo obce ruchowi robotniczemu”[2]. Niepowodzenie poetyckiego eksperymentu sprowokowało krótką dyskusję na łamach tygodnika. Niestety, tego czy Broniewski chciał lub mógł zabrać głos w tej dyskusji, nie dowiemy się nigdy. Zamieszczenie artykułu, zwłaszcza takiego, który miał bronić prawa do przełamywania estetycznych i światopoglądowych stereotypów, nie było wcale rzeczą łatwą, ponieważ wymagało akceptacji głównych redaktorów czuwających nad zgodnością zgłaszanych do publikacji tekstów z linią ideową czasopisma. Pomimo głębokiego rozczarowania „kamarylą tabetycznych marksowiczów z pseudo — »Nowej Kultury«”[3], nieraz dosadnie artykułowanego w prywatnej korespondencji Broniewskiego z Braunem i Wandurskim, poeta wytrwał w roli sekretarza redakcji pół roku. Zresztą w drugiej połowie 1924 roku czasopismo przestało się ukazywać.

Od stycznia do maja 1924 roku Broniewski opublikował na łamach „Nowej Kultury” szesnaście recenzji i jeden popularyzatorski szkic na temat kina. Była to jednak działalność bardziej dydaktyczna niż krytyczna. Kilkanaście zupełnie niepolemicznych prezentacji adresowanych było do słabo wykształconego czytelnika i nieraz musiały być wyposażone w przypisy cierpliwie wyjaśniające, kim był Michał Anioł lub co znaczy słowo „pornografia”. Prócz działalności krytycznej Broniewski przetłumaczył dla „Nowej Kultury” kilka fragmentów opowiadań Ilii Erenburga i dwa wiersze Majakowskiego. Wszystko to zostało opublikowane anonimowo lub opatrzone dyskretnym kryptonimem „b.”. Jedynym tekstem, który został wówczas podpisany przez Broniewskiego pełnym imieniem i nazwiskiem, był wydrukowany w styczniu 1924 roku przekład wiersza Włodzimierza Majakowskiego Poeta-robotnik — ten wielokrotnie wskazywał później Broniewski jako swój oficjalny debiut literacki.

Na początku 1925 roku Broniewski został sekretarzem redakcji „Wiadomości Literackich” — najpopularniejszego i najbardziej opiniotwórczego międzywojennego tygodnika. Tę funkcję sprawował nieprzerwanie przez następnych dziesięć lat. Był to moment szczególnie ważny. Mieczysław Grydzewski nie ograniczył się wyłącznie do zatrudnienia Broniewskiego. Kilka tygodni wcześniej redaktor naczelny „Wiadomości Literackich” ogłosił poetycki debiut Broniewskiego i opublikował jego cztery wiersze: Śmierć, Cienie, Koncert i Perun[4]. Mniej więcej w tym samym czasie w październikowo-grudniowym numerze „Skamandra” — również prowadzonym przez Grydzewskiego — wydrukowane zostały Młodość oraz Wiatraki[5]. Następny numer „Skamandra” zawierał kolejne liryki: Spowiedź i Soldat inconnu[6]. Co więcej — w połowie lutego ukazał się pierwszy starannie przygotowany tomik poetycki Broniewskiego Wiatraki. Udany debiut w dwóch najbardziej prestiżowych czasopismach literackich, chociaż był wobec rówieśników mocno spóźniony, bardzo szybko spowodował, że Broniewski stał się postacią rozpoznawalną w środowisku.

Na przełomie stycznia i lutego 1925 roku ukazała się pierwsza recenzja napisana przez Broniewskiego dla „Wiadomości Literackich”. Była to surowa ocena pamiętnika Cezarego Jellenty z czasów I wojny światowej. Broniewski z dużym szacunkiem wypowiadał się na temat słynnego krytyka literackiego, podkreślając, że jest „wybitnym stylistą i znawcą literatury”, lecz zarazem bezlitośnie piętnował „kawiarniany” charakter podejmowanych w książce sporów, a także całkowitą bezradność i brak orientacji jej autora wobec zasadniczych historycznych przełomów. Naiwność polityczna Jellenty była tą samą naiwnością, którą w 1914 roku kontestował redaktor płockiego pisemka, a nawet tą samą, której doświadczył późniejszy legionista i więzień Szczypiorna — jednak język tej wypowiedzi był już zupełnie inny.

Do końca 1925 roku w „Wiadomościach Literackich” ukazało się jeszcze dziesięć recenzji. Co prawda dla „Nowej Kultury” w krótszym czasie napisał Broniewski więcej tytułów, ale to wyłącznie sucha statystyka. Świeżo upieczonemu poecie zdecydowanie bardziej odpowiadał otwarty charakter tygodnika, który od początku swojego istnienia głosił, że: „Nie reprezentuje żadnej szkoły estetycznej. Nie walczy o tę czy inną doktrynę. Nie broni i nie chce żadnych dogmatów krępujących swobodę twórczości. Dlatego proklamuje hasła dla każdego sposobu i każdego objawu uczciwej pracy w imię sztuki”[7]. Programowo „popularny” i nieelitarny charakter tygodnika pozwalał zwracać się do nieco lepiej zorientowanego estetycznie czytelnika, co uwolniło recenzenta od dydaktycznego rygoru, jaki narzucała swoim publicystom „Nowa Kultura”. Bez większego ryzyka można nawet wysunąć dosyć paradoksalny wniosek, że w otwartych światopoglądowo „Wiadomościach Literackich” Broniewski miał większą swobodę formułowania swoich wyrazistych lewicowych poglądów.

Kilka pierwszych lektur było przypadkowe. Można jednak dostrzec, że po trzech miesiącach recenzent zaczął staranniej wybierać tytuły do omówienia. Interesowała go przede wszystkim poezja. Trzy recenzje poświęcił poetom związanym z „Czartakiem”. Wypowiadał się o nich z szczerą sympatią, lecz bez zachwytu. Brak zainteresowania „wszystkim, co w życiu boli, gniewa, męczy, raduje” nie został doceniony przez zaangażowanego społecznie krytyka. „Stwarzanie światów” dla czartakowych „dezerterów życia” miało wymiar wyłącznie metaforyczny — poetycko urokliwy, a zarazem nieznośnie lekceważący rzeczywistość. Więcej zrozumienia znalazł Broniewski dla poetów mniej zachowawczych: Brunona Jasieńskiego, Juliana Przybosia, Adama Ważyka, Stanisława Młodożeńca, Jana Brzękowskiego, Stanisława Ryszarda Standego i Juliana Tuwima. Omawiając prozę, Broniewski sięgnął przede wszystkim po książki swoich literackich nauczycieli. Wśród wybranych do omówienia powieści znalazły się Pokolenie Marka Świdy Andrzeja Struga oraz niezwykły przypadek sześciu równoczesnych przekładów Przedwiośnia Stefana Żeromskiego na język rosyjski.

W 1926 roku ukazało się kolejnych siedem recenzji i jeden obszerny szkic O twórczości Sergiusza Jesienina. Po zgonie znakomitego poety. Wandurski, wówczas jeszcze serdeczny przyjaciel Broniewskiego, wcale nieskory do komplementów ocenił ów szkic entuzjastycznie: „Artykuł twój o Jesieninie jest bardzo piękny. W ogóle piszesz coraz »fajniej«, serdecznie ci winszuję”[8]. Opinia przyjaciela była całkowicie uzasadniona. Poświęcona Jesieninowi opowieść o tym, „jak spalają się serca poetów”, jest najlepszym publicystycznym wystąpieniem autora Wiatraków. No i w rzeczy samej — Broniewski stawał się coraz sprawniejszym i pewniejszym swoich poglądów krytykiem, z coraz większą swobodą i wyrazistą retoryczną swadą zabierającym się za kolejne książki. Na początku 1928 roku energicznie odpowiadał na artykuł Pawła Hulki-Laskowskiego Poezja szlachetnego nieporozumienia, który zapoczątkował na łamach „Wiadomości Literackich” dyskusję o poezji proletariackiej. W polemicznym artykule wypowiadał się jako współautor biuletynu poetyckiego Trzy salwy i autor świeżo wydanych Dymów nad miastem, a zarazem pewny swoich kompetencji krytyk literacki. Nie lekceważył adwersarza, lecz obnażał lekceważenie. Broniewskiego zirytował przede wszystkim pryncypialny ton przyjęty przez znakomitego tłumacza Przygód dobrego wojaka Szwejka oraz jego lekceważący stosunek do kultury robotników i brak merytorycznego przygotowania do dyskusji.

Broniewski „pisał coraz »fajniej«” i można by się spodziewać, że będzie tak pisał dalej. Jednak pod koniec lat dwudziestych publicystyczne i krytycznoliterackie zainteresowania Broniewskiego zaczęły wyraźnie słabnąć. Do roku 1931 opublikował zaledwie cztery recenzje i jeden szkic o Literaturze w Rosji Sowieckiej. Gdyby szukać podpowiedzi, dlaczego tak się stało, dałoby się ją usłyszeć w jednej z recenzji (a nawet w trzech), w których Broniewski kontestował nadmierne gadulstwo poetów Czartaka, a szczególnie — zbędne „teoretyzowanie” Edwarda Kozikowskiego. Pisał wtedy: „Utwór poetycki powinien sam siebie obronić przed wszelkimi możliwymi zarzutami i — co ważniejsze — sam sobie zdobyć miejsce w sercu czytelnika, wszelkie zaś wstępy, komentarze, »rozmowy« są tylko czczą gadaniną lub, w najlepszym razie, literaturą zawadzającą poezji”.

Wydane w 1927 roku dojrzałe poetycko Dymy nad miastem świadczą o tym, że Broniewski dopracował się własnego języka. Wydane kolektywnie Trzy salwy, w których „Broniewski wykazał niewątpliwie najwięcej siły lirycznej”[9] oraz publikacje pojedynczych wierszy w czasopismach umocniły jego pozycję w środowisku literackim. Broniewski stał się pełnoprawnym poetą, a im bardziej nim był, tym bardziej krytycznoliteracka publicystyka stawała się „literaturą zawadzającą poezji”. Z chwilą opublikowania w lipcu 1931 roku recenzji powieści Borysa Pilniaka Wołga wpada do Morza Kaspijskiego przedwojenna działalność krytycznoliteracka została ostatecznie zakończona.

W 1934 roku Broniewski jeszcze napisał i opublikował w „Wiadomościach Literackich” dwuczęściowy reportaż z odbytej podróży po ZSRR. Dwa lata później w tym samym tygodniku ukazało się podpisane przez Broniewskiego sprawozdanie z kongresu w obronie kultury, który odbył się we Lwowie 16 i 17 maja 1936 roku. Nie licząc krótkiej notki napisanej po śmierci Zbigniewa Uniłowskiego — były to ostatnie przedwojenne wystąpienia Broniewskiego w roli publicysty.

Poza „Wiadomościami Literackimi” Broniewski w zasadzie nie występował jako publicysta. Wyjątkiem był cykl pięciu felietonów zamieszczonych w ukazującym się w Krakowie jesienią 1930 roku podczas tzw. wyborów brzeskich antysanacyjnym „Przeglądzie Społecznym”. W półlegalnym, nękanym częstymi konfiskatami czasopiśmie anonimowość publikacji była koniecznością. Polityczne felietony firmował nikomu nieznany Gwóźdź. Jednak pseudonim nie był przypadkowy. Broniewski oddał głos wykreowanej przez siebie postaci starego, zgryźliwego leguna — sierżanta Gwoździa, bohatera satyrycznych monologów napisanych specjalnie dla Teatru Polowego 1 Dywizji Piechoty Legionów. Była to postać wzorowana na słynnym bohaterze Opowiadań kaprala Szczapy Karola Lilienfelda-Krzewskiego. Ktokolwiek by się wsłuchał w język dwóch pierwszych felietonów Gwoździa, usłyszałby charakterystyczną gwarę legionową i być może dostrzegłby w niej piłsudczyka rozczarowanego rozwojem sytuacji politycznej. Czasy były jednak wyjątkowo niechętne wszelkim niuansom i mało kto chciał czegokolwiek słuchać.

Jeszcze podczas pracy w „Wiadomościach Literackich” Broniewski wszedł do zespołów redakcyjnych „Dźwigni”, „Miesięcznika Literackiego” i „Przeglądu Społecznego”. Później współpracował lub czynnie sympatyzował między innymi z wileńskim „Słowem”, „Dziennikiem Popularnym” czy „Czarno na Białem”. Drukował wiersze, a chociaż robił to często, jednak bardzo starannie wybierał miejsce ich publikacji. Podobnie działo się podczas II wojny światowej, jednakże wówczas mógł poeta w dużo mniejszym stopniu decydować o miejscu publikacji swoich wierszy. Przebywając w zajętym przez ZSRR Lwowie, bezsilnie zabiegał o wydrukowanie któregokolwiek z jego nowych wierszy. To wtedy zwrócił się do Żywowa z prośbą o pomoc w zamieszczeniu „utworu poetyckiego […] donioślejszego niż artykuł”. Po aresztowaniu w styczniu 1940 roku przez NKWD o jakichkolwiek publikacjach w ogóle nie było mowy. Sytuacja zmieniła się po ataku Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 roku. Po wyjściu z więzienia poeta napisał do swojej dwunastoletniej córki: „Moje wiersze z 1939 roku dotąd były »nieaktualne«, a kiedy się zaczęła wojna z Niemcami, okazało się, kto miał rację. Ten mój wiersz Syn podbitego narodu… był nawet w aktach mojej sprawy, zarzucano mi, że to nacjonalistyczne tendencje, a teraz co?”[10]. Trzy inkryminowane dotąd wiersze: Bagnet na broń, Żołnierz polski i Syn podbitego narodu… w lipcu 1941 roku zostały opublikowane w „Nowych Widnokręgach”.

Do końca 1942 roku Broniewski był żołnierzem w armii gen. Władysława Andersa, jednak na początku roku 1943 został bezterminowo urlopowany z wojska i trafił do redakcji wydawanego w Jerozolimie czasopisma. Kierujący nim Wiktor Weintraub tak wspominał ten moment: „[…] pociągała go atmosfera życia wojskowego. Ale coś tam wyszło niedobrze. Przy ewakuacji z Rosji protestował przeciwko dyskryminacjom przeciwko Żydom wśród ludności cywilnej. Doszło na tym tle do scysji, awantur. Kot, kiedy się o tym dowiedział, postanowił wyreklamować go do mającego wychodzić w Jerozolimie pod moją redakcją dwutygodnika »W Drodze«”[11]. Tam poeta pracował przez trzy kolejne lata aż do momentu podjęcia decyzji o powrocie do kraju jesienią 1945 roku. Jak wspominał Weintraub: „zupełnie nie wtrącał mi się do pracy redakcyjnej”. Od gatunków publicystycznych Broniewski nadal trzymał się z daleka na rzecz „donioślejszych” wierszy, które zyskiwały sobie i ich autorowi coraz większą popularność. Zaangażowana i wyrazista retorycznie liryka znakomicie odpowiadała na „zapotrzebowanie społeczne” czytelników podczas wojny. Zresztą owa publicystyczna „doniosłość” miewała również bardziej praktyczny wymiar. Jerzy Giedroyc wspominał: „W latach 1944 — 1945 mieliśmy duże problemy z cenzurą angielską, która tępiła wszystkie aluzje dotyczące Związku Sowieckiego, Katynia czy Teheranu. Zamiast artykułów wstępnych drukowaliśmy więc niezwykle popularne wiersze Broniewskiego”[12].

Pod koniec 1945 roku po dramatycznej drugowojennej tułaczce Broniewski wrócił do Polski. Środowisko emigracyjne zareagowało na tę decyzję oburzeniem, władze krajowe natomiast witały go entuzjastycznie. W pierwszym udzielonym zaraz po powrocie wywiadzie poeta deklarował: „Przyjechałem tu do roboty w tym przeświadczeniu, że tak jak każda łopata, tak i moje pióro może służyć naszemu wspólnemu celowi — odbudowie”[13]. Życzenie poety zostało spełnione dosłownie, gdyż niemal natychmiast włączono go do Wydziału Propagandy działającego w ramach Biura Odbudowy Stolicy. Niespełna rok później 22 lipca ukazał się firmowany przez BOS album z reportażem poświęconym odbudowie mostu im. księcia Józefa Poniatowskiego. W tym samym momencie i na tę samą okazję Broniewski napisał jeszcze patetyczny wiersz Most Poniatowskiego.

Obok plakatowego zapału pojawiło się również zdecydowanie bardziej autentyczne przerażenie. Broniewski był poetą, który z największym natężeniem nasłuchiwał w Jerozolimie wszelkich wieści o Zagładzie polskich Żydów, dramatycznie przeżywał informacje o powstaniu w getcie, równie głęboko przeżywał brak reakcji polityków na przemycane z okupowanej Europy informacje o nazistowskich zbrodniach, był pierwszym polskim (a bodajże nawet pierwszym na świecie) poetą, który w połowie 1943 roku wiedział i pisał o komorach gazowych Oświęcimia i Dachau. „Zdawałoby się, że przerastająca w swej grozie wyobraźnię wielomilionowa zbrodnia niemiecka powinna pohamować każdego, w kim nie wygasły resztki ludzkich uczuć” — napisał kilka miesięcy po powrocie do kraju. Dla tego poety nieugaszony w powojennej Polsce antysemityzm wydawał się być nie do pomyślenia. Tej sprawie poświęcił dwa artykuły. Pierwszy ukazał się najpierw w „Kuźnicy”, a następnie posłużył za wstęp do broszury Bendy Antysemita z przekonania. Drugim był napisany we wrześniu 1947 roku List z Tatr. Był to krótki reportaż o wyprawie w góry, który został „uzupełniony” wtrąceniami o zabójstwie serdecznego przyjaciela Józefa Oppenheima, o zamordowaniu Dawida Grassgrüna — ostatniego z ocalałych nowotarskich Żydów, oraz o kilkukrotnych zbrojnych napadach na żydowskie sierocińce w Rabce i w Zakopanem. Informacje zostały podane lakonicznie, jednak były na tyle precyzyjne, że na pewno nie pochodziły z drugiej ręki. Tę znajomość faktów i niepublicystyczny charakter przeżyć potwierdza prywatna korespondencja Broniewskiego do pozostałych w Jerozolimie i Tel Awiwie przyjaciół[14].

Dosyć szybko powojenna publicystyka przybrała wyłącznie oficjalny charakter, do tego bezwzględnie nieanonimowy. W kilku przypadkach: Edwarda Szymańskiego, Izabeli Gelbard (Czajki-Stachowicz) lub Antoniego Kasprowicza nieanonimowość miała być formą literackiej rekomendacji, jakiej udzielał nieco mniej znanym twórcom jeden z najpopularniejszych wówczas poetów. Jednakże po hucznych obchodach dwudziestopięciolecia twórczości Broniewskiego w 1950 roku wszelkie zamieszczane w prasie publikacje przestały być jakimkolwiek komentarzem, wyrażeniem opinii, rekomendacją czy też zajęciem stanowiska wobec bieżących (rzadziej: historycznych) wydarzeń, a stały się swoistym zdepersonalizowanym rytuałem „udzielania” nazwiska. Ówczesna prasa regularnie ogłaszała zbiorowe „oświadczenia w sprawie…”: kongresu zjednoczeniowego PPR i PPS, wojny domowej w Grecji, apelu pokoju, repatriacji Polaków z Francji… itp. Do tego samego rytuału należały również formułowane w liczbie pojedynczej niezliczone i schematyczne „listy do”, „pozdrowienia dla czytelników…” oraz „wypowiedzi pisarza do…”: młodzieży, do harcerzy, do żołnierzy, do górników lub „wypowiedzi o…”: Warszawie i stolicy, o Nowej Hucie, o żołnierskich tradycjach, dlaczego głosowałem… itp. Do tego dodać można jeszcze niezliczone wywiady z poetą: „wielkim”, „rewolucyjnym”, „proletariackim”, „wybitnym”, „znakomitym”. Duża część z nich nie powstawała nawet na podstawie przeprowadzonej z Broniewskim rozmowy, lecz była opracowywana w oparciu o dostarczone redakcji informacje.

Pomimo iż wypowiedzi te na pewno w jakimś stopniu — być może niekiedy nawet w dużym — odpowiadały poglądom poety, niemniej sposób ich prezentacji wydaje się być najodleglejszy od tego, który można by uznać za nieoficjalny. Świadczyć może o tym przebieg szeroko i głośno relacjonowanych przez radio i prasę wydarzeń związanych z jubileuszem. Urządzono go poecie nie w pierwszych miesiącach roku 1950, które odpowiadałyby momentowi publikacji debiutanckich Wiatraków, lecz we wrześniu, co miało odpowiadać dwudziestej piątej rocznicy ukazania się kolektywnych Trzech salw. Taki pomysł sam w sobie nie był kontrowersyjny, ponieważ krytykom zdarzało się uznawać „biuletyn poetycki” za „drugi debiut” Broniewskiego. Jednak w 1950 roku nazwiska Wandurskiego i Standego, dwóch pozostałych autorów Trzech salw zamordowanych w czasie stalinowskich czystek, były absolutnie niecenzuralne. Na wszelki wypadek podczas hucznych obchodów nie przywoływano więc kontrowersyjnego tytułu.

Poeta wierny cały czas idei „zamówienia społecznego” dosyć chętnie uczestniczył w spotkaniach z czytelnikami, które nazywał „objazdem duszpasterskim”. Równie chętnie przyjmował wyrazy podziwu. Z tego powodu „cierpliwie” znosił coraz bardziej męczącą sytuację i starał się sprostać „przemysłowemu” zapotrzebowaniu na liczne „oświadczenia”, „sprawozdania”, „przemówienia” lub „wystąpienia”. Wszystko to jednak do czasu, bo wszystko to przecież za dużo… Zwłaszcza dla poety.

W zakończeniu reportażu ZSRR w oczach poety z września 1960 roku Broniewski napisał: „Ten mój obowiązek sprawozdawczy raczej mi ciąży. Chciałoby się napisać szerzej, inaczej… Wierszem?”. Podsumowana w ten sposób opowieść dotyczyła pobytu delegacji Związku Pisarzy Polskich w Rosji i Gruzji. Broniewski wrócił z podróży bardzo zmęczony, lecz zadowolony. Z sympatią pisał o spotkaniach z rosyjskimi i gruzińskimi poetami, z zachwytem opowiadał o gruzińskich górach. Tekst reportażu nie był zbyt długi — niespełna pięć stron znormalizowanego maszynopisu, które po rozbiciu na kolumny zmieściły się na jednej stronie czasopisma. Bez względu na tekstologiczne obliczenia trudno byłoby jednak uwierzyć, że użyte przez poetę sformułowanie „napisać szerzej” miałoby dotyczyć większej liczby zapisanych kartek. „Szerzej” oznaczało wyłącznie „napisać wierszem”.

Niemal w tym samym czasie poeta na prośbę Bolesława Bołsanowskiego i Wojciecha Lucasa napisał sprawozdanie o swoich licznych spotkaniach z czytelnikami. Artykuł ten — jeżeli można go tak w ogóle nazwać — był szczególny. Broniewski spełnił prośbę redaktorów, jednak wykorzystał w swoim niewielkim tekście obszerny cytat z reportażu Stefana Kozickiego, który był szczegółowym sprawozdaniem z serii wieczorów poetyckich autora Komuny Paryskiej. Całą wypowiedź Broniewski podsumował: „Kozicki prawdę napisał. A mnie wyręczył w ciężkiej pracy pisania prozą”.

Można w tym retorycznym chwycie dostrzec kpinę i poetycką dezynwolturę — będzie to prawdopodobne. Można również zauważyć w tym geście najzwyklejszy w świecie wykręt człowieka zmęczonego chorobami i wiekiem — pewnie tak też było. Jednak na pewno było tu jeszcze coś więcej („więcej”) — bo jeśli zdarzyła się jakaś nonszalancja, to miała charakter wyłącznie prozaicznie lub prozatorsko-publicystyczny. Bilans poetyckiej buchalterii nie został zamknięty, ponieważ zasady rachowania podpowiedziane zostały dużo wcześniej, na początku niemal, kiedy świeżo upieczony poeta i recenzent Emila Zegadłowicza diagnozował poetyckie rozgadanie Kantyczki rosistej jako „chorobę nadmiaru, który jest brakiem” — wówczas, gdy narzekał na „literaturę przeszkadzającą poezji”.

Maciej Tramer

[1] List W. Broniewskiego do M. Żywowa (5 grudnia 1939 r.). Fotokopia listu znajduje się w Muzeum Władysława Broniewskiego w Warszawie.

[2] B. K. [J. Hempel]: Nieporozumienia literackie. „Nowa Kultura” 1924, nr 11 (15 marca), s. 257.

[3] List W. Wandurskiego do W. Broniewskiego (15 stycznia 1926): Od bliskich i dalekich. Korespondencja do Władysława Broniewskiego 1915 — 1939. T. I. Oprac. F. Lichodziejewska. Warszawa 1980, s. 230.

[4] Dwa debiuty poetyckie [W. Broniewski i J. Liebert]. „Wiadomości Literackie” 1924, nr 50 (14 grudnia), s. 4.

[5] „Skamander” 1924, nr 34/36 (październik — grudzień), s. 248 — 250.

[6] „Skamander” 1925, nr 37 (styczeń), s. 40 — 42.

[7] [M. Grydzewski]: Od redakcji. „Wiadomości Literackie” 1924, nr 1 (6 stycznia), s. 1.

[8] List W. Wandurskiego do W. Broniewskiego (15 stycznia 1926): Od bliskich i dalekich…, T. I, s. 230.

[9] A. Stawar: Poezje Broniewskiego. „Dźwignia” 1927, nr 4 (lipiec), s. 35.

[10] Korespondencja Broniewskiego z córką: 1941 — 1945. Oprac. F. Lichodziejewska. „Pamiętnik Literacki” 1994, z. 3, s. 150.

[11] W. Weintraub: O Broniewskim na emigracji. W: W. Broniewski: Wiersze. Paryż 1962, s. 12.

[12] J. Giedroyc: Bardzo go lubiłem. W: „Ja jestem kamień”. Wspomnienia o Władysławie Broniewskim. Wyb. i oprac. M. Pryzwan. Warszawa 2002, s. 113.

[13] Mój powrót — to nie wycieczka w krainę rozczarowań i oczarowań. Władysław Broniewski o sobie [wywiad przeprowadził S. Jaśkiewicz]. „Kurier Popularny” 1945, nr 35, s. 2.

[14] Zob. Listy Władysława Broniewskiego do Pauliny (Poli) Apenszlak i innych. Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Sygn. 678, k. 8.

Publikacje wczesne

Nastroje — poglądy — orientacje

Trzy państwa, które przed setką lat podzieliły się Polską, prowadzą dziś wojnę między sobą. Prowadzą właśnie na ziemi polskiej, stąd zmuszone zostały do wypowiedzenia się tak czy owak — szczerze czy nieszczerze — mniejsza o to — w sprawie stosunku do Polski i Polaków, rozumiejąc polityczne znaczenie ich nastrojów i poglądów. Zarówno Dwuprzymierze, jak i Rosja, starają się ludność polską pozyskać dla siebie przez więcej lub mniej hojne obietnice. Szczególną uwagę, oczywiście, muszą zwracać na Królestwo, jako na najwięcej rozwiniętą dzielnicę polską.

Niezależnie od tych obietnic jakby wprost odruchowo wytworzyły się u nas nastroje i sympatie mniej więcej określone. U znacznej większości naszej ludności wyrazić je można w kilku słowach. Austrii można by życzyć dobrze, gdyby nie szła ręka w rękę z Niemcami; bo Niemcy to wróg śmiertelny a groźny, sto razy gorszy niż Rosja; lepiej więc współczuć tej ostatniej niż Niemcom. Nastrój przeciwniemiecki jest nutą dominującą i w prasie stołecznej. Wszystkie prawie dzienniki nie mają słów oburzenia przeciw Niemcom, a nawet Austrii, wychwalając za to słowiańską Rosję i jej słowiańską armię. Prócz ulegania żywiołowym nastrojom przyczynia się do tego i to, że część naszej prasy znajduje się w ręku stronnictw politycznych, wyznających jawnie lub więcej wstydliwie prawomyślny moskalofilizm. Stronnictwa te jako zgrupowania jednostek mniej lub więcej wyrobionych politycznie, kierowane przez ludzi mających zazwyczaj ze sobą pewną przeszłość polityczną, potrafią silnie oddziaływać i oddziałowują na opinię ogółu przez świadomą, celową i jednolitą agitację.

Stąd też uważam za rzecz konieczną zapoznanie się z poglądami różnych obozów — partii lub grup — politycznych.

Przedstawiający interesy wielkiego kapitału przemysłowego i rolnego obóz oportunistyczny, ugodowy (realiści i narodowi demokraci) stoi od początku silnie przy rządzie rosyjskim, broniąc zaciekle jego państwowych interesów, które on nazywa interesami słowiańszczyzny; uprawia nieustanną adorację na cześć autora odezwy do Polaków^1, nie mogąc dość nadziwić się i nazłościć „bezrozumności” współbraci galicyjskich; w legionach krakowskich widzi podłą lub głupią hołotę niemogącą nawet umywać się do „dzielnej armii rosyjskiej” albo do „rzeczywiście polskich partyzantów p. Gorczyńskiego”2.

Usiłujący zachować resztki cnoty liberalnej „postęp” polski (grupy Świętochowskiego i Konica^3 ) nie gorzej od ugodowców czuje i myśli „po słowiańsku”, uczepiwszy się zniedołężniałymi rękoma manifestu stryja cesarskiego; a „otumanionych” rodaków zza kordony chce namówić do interesów polsko-słowiańskich sążnistymi perswazjami. —

Ale realiści, narodowi demokraci i „postępowcy” nie są jedynymi przedstawicielami polskiej myśli politycznej. Są inni, nieuznawani przez rząd „górne narodu dziesiątki”. Ci myśleli i myślą odmiennie.

Grupy narodowo-niepodległościowe („fronderskie”4) widzą w Rosji śmiertelnego i odwiecznego wroga narodu polskiego, który dać nic nie może. Nie oglądając się więc na łaskę i protekcję rządów zaborczych należy, ich zdaniem, przygotować się jak można do wystąpienia samodzielnego, którego celem jest zdobycie niepodległości. W tym względzie duże znaczenie mogą mieć legie galicyjskie, jako wyćwiczony wojskowo zespół polski, mimo że obecnie musi iść w porozumieniu z Austrią.

Podobne stanowisko zajmują zwolennicy tzw. Frakcji Rewolucyjnej^5, której kierownik Piłsudski jest nawet wodzem części legionów krakowskich. Inne stanowisko zajął obóz socjalistyczny, ściślej socjalno-demokratyczny PPS i SDKPiL. Ten nie wysunąwszy właściwie zdecydowanego postulatu w sprawie polskiej, za najpilniejsze swe zadanie uznał obronę ideowego i materialnego dobra robotników zagrożonego w sytuacji obecnej; z jednej więc strony zwalcza agitację moskalo i prusofilską, z drugiej stara się dopomóc w dostarczaniu robotnikom środków do życia. Wobec organizacji militarnych zajmuje na razie stanowisko negatywne.

*****

Oto zwięzła odpowiedź na temat, który każdego myślącego człowieka obchodzi. Nie należy jednak brać wypowiedzianych poglądów bezwzględnie i aprobować lub potępiać w czambuł te czy inne zapatrywania. Wypadki biegną chyżo, a z nimi mogą zajść i zmiany w poglądach i stanowisko może trzeba podać rzetelnej rewizji.

Qui vivra verra.

[„Młodzi Idą!” 1914, nr 1]

Rok miniony

Rok 1913 — 1914 był stanowczo niezwykłym w dziejach szkoły naszej w Płocku. Obok niezwykle rozbujałych temperamentów i uczuć w kierunku patriotycznym i społecznym, obok prawdziwej harmonii słowa z czynem, spostrzegamy tyle obojętności dla wszelkich ideałów, tyle podłości i kretynizmu, że kontrast taki może się wydać co najmniej dziwnym. Trudno mówić dziś o jakichś widokach na przyszłość dla szkoły polskiej wobec wypadków przemijających z szybkością błyskawic, jednak gdyby w naszych warunkach miało pozostać status quo, to zaiste smutne horoskopy… Szkoła polska jest zagrożonym okrętem — płynie ona przez wzburzone fale, z jednej strony atakowana przez państwowość rosyjską ciążącą jak zmora na naszym organizmie przez dążności rusyfikacyjne, skutecznie dotychczas przez nas odpierane; — z drugiej strony fala groźniejsza — to zdrada naszych szeregów lub obojętność i niechęć dziwna ze strony społeczeństwa, która gorzej nam szkodzi niż wszelkie zakusy moskiewskie.

Zdawało się, że okręt płynący w tak złych warunkach musi zatonąć — i natychmiast zaczęło uciekać z niego stado szczurów podróżnych, dbających tylko o swoje osobiste dobro. Pragnę tu scharakteryzować życie szkolne w roku ubiegłym, tak jak się ono przedstawiało w porządku chronologicznym.

Przede wszystkim trzeba zauważyć, że poziom intelektualny młodzieży, który przed laty był dość wysoki, dzisiaj zniżył się i z każdym rokiem jest gorzej. Za każdą klasą wychodzącą ze szkoły mówi się beznadziejnie: to już ostatni; — ale jeszcze duch się w niedobitkach kołacze i życie jakieś idzie. Ze strony władzy szkolnej nie widzimy silniejszego dążenia w kierunku polepszenia tego stanu: nie zwraca się uwagi na ogólny poziom inteligencji ucznia, tylko tak jak w niezatartej w pamięci szkole rosyjskiej sądzi się każdego wobec stopni.

Bezduszny rygoryzm, jaki widzimy ze strony niektórych p. Profesorów, zabija wzajemną harmonię ucznia z nauczycielem i jest dla szkoły czynnikiem ujemnym.

Wreszcie daje się zauważyć pewna stronniczość w postępowaniu z uczniami: ten, którego ojciec może się ująć za synem, zwłaszcza jeśli jest adwokatem, rejentem itp. Może się nie kłopotać o promocję, choćby się nic nie uczył.

Najsmutniejszą rzeczą zaś jest to, że szkoła nasza ulega je[—]ekim wpływom potomków świętej inkwizycji. Zamiast wolności sumienia mamy przymusowe chodzenie do kościoła w parach; — można powiedzieć nawet, że od kleru zależy byt naszej szkoły: tak np. w 1912 roku kler zmusił do ustąpienia powszechnie lubianego i naprawdę kochającego młodzież profesora, pana Gackiego^1 za napisanie pewnej książki tzw. „bezreligijnej i niemoralnej”, grożąc w przeciwnym razie, że nie da naszej szkole prefekta, wiedząc, że rząd nie pozwala na istnienie tzw. „szkół bezwyznaniowych”. Zdawałoby się, że jest rzeczą niemożliwą, żeby fakty tak barbarzyńskiego obskurantyzmu mogły się zdarzyć w wieku XX — a jednak tak jest, duch inkwizycji działa.

Jak już powiedziałem, poziom intelektualny młodzieży znacznie się obniżył: daje się to zauważyć w stowarzyszeniach, istniejących w naszej szkole. Zacznijmy od Stowarzyszenia Koleżeńskiego. Działalność jego obecnie ogranicza się do utrzymywania czytelni, sklepu z antykwarnią, organizowaniu koncertów itp. przedsięwzięć na swój dochód. Wiemy, co zawiera ustawa Stowarzyszenia Koleżeńskiego; jakie tam górne plany działalności i jak wysokie mniemanie o samych uczniach. —

Być może, być może, że nawet tak było, ale dziś może to tkwić co najwyżej w jakimś archiwum koleżeńskim, bo trudno twierdzić, że młodzież dzisiejsza jest równa pod względem ideowym wczorajszej. Sądząc z takiego stanu rzeczy, pogarszającego się z każdym rokiem, spodziewam się, że Stowarzyszenie Koleżeńskie, takie, jakim chciało być przy założeniu, upadnie. Przy Stowarzyszeniu Koleżeńskim istniało jeszcze kilka kółek: np. samokształceniowe, literackie, literatury powszechnej, jednakże nie zdołały one zainteresować większego zastępu młodzieży, nie zdołały skupić około siebie życia umysłowego, a nawet niektóre z nich prowadziły żywot suchotniczy, nie dając członkom tego, co pragnęli w nich znaleźć. Dzięki dobrej woli kilku kolegów było urządzone parę odczytów dla młodzieży, jednakże było to dość rzadkim zjawiskiem. Z innych stowarzyszeń istniał jeszcze skaut, wykazujący również objawy schyłkowe. Przede wszystkim dało się zauważyć, że organizacja ta była pozbawiona jakiejkolwiek ideologii, w samym jej łonie wrzała bezustannie podziemna walka, która całą organizację osłabiała i rozprzęgała. W końcu, jak zwykle, zwyciężyła reakcja i dziś już skaut pozbawiony wszelkich czynników ideowych nie przedstawia żadnych widoków na przyszłość. Z organizacji ideowych istniały: Związek Młodzieży Socjalistycznej i Organizacja Młodzieży Narodowej, które jednak zbyt były nieliczne, żeby mogły skuteczny wpływ wywierać na ogół uczniów. Zresztą co do tego ścisłych danych zebrać i podać nie można.

W roku zeszłym młodzież wydawała także swoje pisma. Widzimy tu „Do Dzieła”, organ młodzieży socjalistycznej, który poruszał najwięcej tematy swego programu, choć i w sprawach obchodzących ogół młodzieży również można było spotkać ciekawe myśli. Drugim pismem były „Myśli”. Było to pismo zupełnie bezbarwne — nie wysuwało żadnych postulatów, choć widać było dążenie, aby zainteresować młodzież. Zresztą po dwóch numerach, w których nic nie było prócz kilku dość nędznych wierszy — upadło.

Życie wśród młodzieży podniosło się w końcu roku, gdy okazała się konieczność obrony szkoły polskiej. Wiadomy fakt oświadczenia Rościszewskiego^2 i innych o zamiarze przejścia do szkoły rosyjskiej pociągnął za sobą następstwa. Młodzież uciekła się do bojkotu czynnego, który jednakże na te sprawy wcale nie wpłynął. Wydane odezwy i znane fakty z akcji bojkotowej bynajmniej nie zmieniły planów p. Rościszewskiej, która, bez najmniejszego oporu ze strony starszego społeczeństwa, do dzisiaj jest przełożoną szkoły polskiej, nie troszcząc się o jej interesy. Taka sama sytuacja była z niejakim p. Wernikiem^3, który miał założyć szkołę rosyjską, a gdy młodzież gorąco sprzeciwiła się temu, nie zawahał się podać do policji nazwisk tych uczniów, którzy, jak sądził, byli głównymi sprężynami tego ruchu.

***

Smutną jest droga, jaką trzeba przebyć; za nami i przed nami mroki obojętności, niechęci i złej woli, a poprzeć nas nikt nie pośpiesza i coraz ciaśniej zaciska się to błędne koło i głosy jakieś wołają: zginiecie! Ale my silni, my nie zatrzymamy się, ani nie cofniemy z raz obranej drogi, bo wierzymy, że gdzieś, kiedyś zabłyśnie świt po długiej nocy i ockną się masy śpiące. A wtedy nie będzie już oportunizmu wśród młodzieży, szkoła nasza znowu zacznie wydawać ludzi i na nowo podniesiemy zapomniane sztandary ideałów!

[„Młodzi Idą!” 1914, nr 1]

Idea polska

Ażeby odpowiedzieć na pytanie, czym jest idea polska, muszę sobie jasno przedstawić, co oznacza i jakie pociąga za sobą następstwa przynależność do narodu polskiego. Przynależność ta, w moim rozumieniu, posiada głębsze znaczenie. Jestem Polakiem — to nie jest martwy wyraz lub cyfra; jestem nim nie tylko dlatego, że mówię jednym językiem z tymi, którzy mi są duchowo bliżsi i z którymi łączą mnie osobiste stosunki, lecz także dlatego, że obok życia indywidualnego znam życie całej Polski, że jestem jej cząstką na całym jej obszarze i przez cały czas jej istnienia, że czuję swą ścisłą, nierozerwalną łączność z całą Polską, zarówno tą, która przed tysiącem lat powstała dopiero, jak i z tą, która stopniowo staczała się do upadku i później walczyła bezskutecznie o niepodległość! Jestem także cząstką tej Polski, która przyjdzie, bez względu czy będzie ona jak dziś w niewoli, czy sama stanowić będzie o swoim losie. Jestem cząstką Polski, więc wszystko co jest polskie, jest moje; mogę być dumny z tego, co było w Polsce wielkie i piękne, ale także wstyd narodu i upokorzenie jest moim upokorzeniem. Jestem Polakiem — to znaczy, że mam obowiązki względem Polski, które są tym większe, im dalej stanąłem na drodze rozwoju, im bardziej żyję całym moim życiem duchowym — życiem Polski, jej uczuciami, potrzebami i dążeniami!

Bogactwo duchowe jest podstawą rozwoju jednostki; stąd też każdy, kto czerpie z tego narodowego dobra, musi poczuwać się do obowiązku spłacenia tego długu wobec ojczyzny. Obowiązek ten będzie spełniony tym lepiej, im więcej dodamy pierwiastków do ewolucji naszego narodu. Im wyżej naród nasz stanie na szczeblach kultury, im bardziej wyprzedzi inne narody, tym lepiej spełnimy obowiązek wobec ludzkości. Narody, które dążą do własnej doskonałości — tym samym doskonalą ludzkość. Każdy naród ma swe bolączki, które stara się planowo i systematycznie usuwać. My jesteśmy w innych warunkach; nam nie wolno przeprowadzać planów na szerszą skalę w celu usunięcia z naszego narodowego organizmu tego, co w nim jest złym, żadna kwestia bezpośrednio nas dotycząca, nie może być przez nas samych rozwiązana.

Zagadnienie walki klasowej jest sprawą dotyczącą prawie każdego narodu, jest jedną z najbardziej palących jego spraw wewnętrznych. W każdym narodzie widzimy zagarnięcie władzy i posiadania przez jedne klasy, a nędzę i niedolę innych. Widzimy nieustanne zmaganie się sił w walce o byt, a my patrzymy na to bezradni, wobec istniejącego ustroju społecznego i politycznego. Jakiż stąd punkt wyjścia!? Nadzieją dla nas i pociechą jest to, że w głębinach naszego narodowego bytu zachodzi zasadnicze przeobrażenie. Lud polski staje się narodem polskim!… Staje się to żywiołowo, z niepowstrzymaną siłą. Od Śląska do Chełmszczyzny, od Odry po Wartę Polacy z imienia stają się Polakami z ducha. Lud już wszedł do życia narodowego w Poznańskiem i Krakowskiem, a wkrótce stanie się to w innych częściach naszego kraju.

W wieku XIX rzadko które jednostki z arystokracji i ludu przyznawały się do polskości; ten brak elementarnych uczuć w górze i na dole spychał naród do upadku.

Dziś dzieje się inaczej: arystokracja jeszcze bardziej odsunęła się od sprawy polskiej, ale lud wszędzie, bez wyjątku, zarówno tam, gdzie nad nim pracują, jak i tam, gdzie na każdym kroku musi walczyć, prawdziwym przebłyskiem myśli zaczyna czuć po polsku.

Lud polski jest zdrowym rdzeniem narodowego życia; nie ma on za sobą przeszłości politycznej, ale tkwią w nim uśpione, niespożyte moce, które, gdy się zbudzą, zerwą wszelkie krępujące więzy i lud sam podyktuje sobie warunki przyszłego bytu!!

A czyż my możemy marzyć o jakichś gruntownych zmianach w stosunkach społecznych, czy choćby tylko ich polepszeniu, dopóki nie posiadamy samodzielności politycznej? Oto jest punkt, o który się rozbijają wszelkie szersze aspiracje polskie, punkt, przez który jeśli nie przejdziemy, nie dojdziemy nigdy do celu!!

[„Młodzi Idą!” 1914, nr 2]

[O życiu ideowo-politycznym młodzieży akademickiej]

W związku z niedawno odbytym zjazdem akademickim w Wilnie nasuwają się smutne dość refleksje. Chcę tu przeprowadzić rewizję tych „przekonań” i „ideologii”, jakie na zjeździe wileńskim były reprezentowane. Zadanie to niełatwe i niedające się rozwiązać na drodze ścisłego badania deklaracji ideowych organizacji — trzeba poprzestać na intuicji opartej na obserwacji życia akademickiego. Gdyby ktoś, sądząc z ilości istniejących na terenie akademickim organizacji, przypuszczał, iż życie ideowo polityczne pulsuje silnym tętnem, byłby w grubym błędzie. Organizacje pozbawione bezpośredniej łączności z jakąś wielką wstrząsającą serca lub umysł ideą, jak to było w okresie walki o niepodległość, nie odgrywają już poważniejszej roli w życiu młodzieży. Kultywują wprawdzie nadal swoją wątpliwą „wychowawczość” i rozpościerają przedwojenny kramik przekonaniowy, nie są już jednak tym, czym były przed wojną. Postulat niepodległości dla ogromnej większości ideowej części przedwojennej i wojennej młodzieży był alfą i omegą; dorabiane sztucznie programy, zarówno nacjonalistyczne jak i mniej lub więcej postępowe, były czymś błahym, bezistotnym, czymś co się przyjmowało, nie zgłębiając w imię tylko tej spoczywającej na dnie zasadniczej idei.

Nowy stan rzeczy wprowadził zamęt w zahipnotyzowane walką umysły: nie chodzi już teraz o sam fakt niepodległości, lecz o jej jakość, a to związane jest z wypowiedzeniem się w wielu pomijanych dawniej kwestiach.

Wielkie zdarzenia wojny i rewolucji zdarły maskę z oblicza nacjonalistycznego frazesu. Potężny jęk z okopów Verdun i Sommy — książka Barbussa^1, w niejednym polskim sercu znalazły oddźwięk. Szaleństwa ustroju militarno-kapitalistycznego były zbyt straszne, aby przejść nad niemi do porządku dziennego. Z drugiej strony: ze wschodu i z zachodu promieniowały myśli i wieści o faktach, przerastające zdolność ustosunkowania się do nich nieprzygotowanych umysłów. W niezmierne łgarstwo przemieniały się legendy „snów o szpadzie”2, jawna prawda bohaterstwa i patriotyczne frazesy. Nadeszła chwila, w której trzeba tak lub inaczej ustosunkować się do palącego zagadnienia: i co dalej.

Przypatrzmy się, jak proces ten odbywa się wśród młodzieży akademickiej. Czy jest to naprawdę owo „sięganie dna”, śmiałe i szczere przystępowanie do wszystkich zagadnień? Nie chcę mówić o oportunistycznej większości — ta zawsze była tym, czym jest — ani o jednostkach, które są w stosunku do nich kontrastem.

Chcę napiętnować nieuczciwe ze stanowiska młodzieńczej szczerości płytkie i niewystarczające ustosunkowanie się do teraźniejszości tych, którzy zwykli nazywać siebie ideowcami. Ludzie ci zaskorupieli w swym bezkrytycznym entuzjazmie dla „polskości”; tak jak przed wojną krakowskie spinki do mankietów z białymi orłami dziś doprowadza ich do ekstazy pojęcie, że coś należy do „państwowości polskiej”: państwowy policjant, państwowe rozporządzenie o strajkach, państwowe więzienie. Naturalnie nie można im przypisywać zupełnego bezkrytycyzmu, jedynie pewną ciasność pojęć; widzą oni nieraz, że coś jest złym, głupim, niesprawiedliwym, jednak nie śmią przeciw takim wystąpić, bo „może to zaszkodzić państwowości polskiej”. Prawdy, których nie mogą lub nie chcą zrozumieć względnie choćby tylko odczuć, odpychają, mówiąc z pobożną zgrozą: to „bolszewizm”. Słowo bolszewizm w języku polskim posiada cudowne znaczenie: jest ono mianowicie straszakiem, upiorem stającym przed tym, kto chce przystąpić do zagadnień społecznych; odstrasza i wstręt budzi w nieświadomych; w ręku zaś innych jest narzędziem, którym sprawnie posługują się (podobny źródłosłów ma przedwojenne: „intryga żydowska”).

Młodzież, o której mówię, posiada więcej stanowisk negatywnych niż pozytywnych: zamyka się oczy i uszy na wszystkie wielkie rzeczy świata, krzycząc w pasji: to bolszewizm — pozytywnie powtarzają stary wytarty frazes, popieranie policji i bojkot Żydów. Niektóre organizacje hasło to kryją wstydliwie w głębi swej „ideologii” — inne znajdują w nim najistotniejszy wyraz swych przekonań. Podczas ostatnich wyborów do rady Bratniej Pomocy hasło to stanowiło ważny atut w rękach pewnej kliki. Co prawda w odezwie wyborczej nie można się było doszukać uzasadnienia tego stanowiska, jednak gdyby komuś szczególnie na tym zależało, mógłby był udać się do pewnej dyskretnej ubikacji gmachu uniwersyteckiego i tam oddać się lekturze.

— — —

Metody postępowania przypominają czasy świętej inkwizycji: nie uznaje się już innej niż własna ideologii, rzuca się kamienie potępienia i woła się policji; są rzeczy, o których myśleć nie wolno, lub takie, o których orzekać należy w taki, a nie inny sposób.

Wymarł bezpowrotnie ród Andrzejów Radków, nie ma już „Ludzi bezdomnych”.

Czasem cicho odezwie się jakiś głos protestu i umilknie bez echa.

Protest [fragment nieczytelny] miał jedynie moralne znaczenie^3. Trudno jest płynąć przeciw fali. Ogarnia smutek i pesymizm. Ale to męczy i dławi. Czasem chciałoby się krzyknąć do wszystkich: kłamiecie, oszukujecie, nie macie odwagi być młodymi. Nie wiecie o tym, że nie ma takich rzeczy, których by się dotknąć nie było wolno. Nie macie idei — tę trzeba znaleźć, zmagać się z samym sobą, odepchnąć autorytety, burzyć i budować. I nie wiecie o tym, że wolno nawet mylić się i błądzić, byle szczerze, byle w zgodzie z samym sobą.

Kto z nas nie był kiedyś Parysem? Kto nie śnił najpiękniejszego w całej młodości „Snu o szpadzie”? —

Sen skończył się. Niezupełnie jeszcze otrzeźwieni, pogrążeni jeszcze w leniwym odrętwieniu staramy się z trudem przypomnieć sobie, jak to było…tak. Na początku był pęd, uniesienie, entuzjazm. Czytało się Żeromskiego, Wyspiańskiego. Tu i ówdzie były jakieś „przekonania”, „programy” — były one jednak czymś przemijającym, bezistotnym. Żyło się jednym tylko słowem, jedną myślą, jednym pragnieniem, które niezaspokojone przesłaniało wszystko inne przed oczyma: walka o niepodległość była pierwszym i ostatnim powziętym wówczas zamierzeniem. Nadszedł 6 sierpnia, Piłsudski, setki bitew, konspiracje wojskowe, obozy jeńców. Jedyną myślą w tym wszystkim była niepodległość — zresztą nie myślało się o niczym. Pawie pióra, w które każdy sam siebie rad stroił, nimb bohaterstwa — znikały w liczbie szarych wojennych dni. Nie było to już poezją. Ze zdumieniem patrzyło się na kształtującą się państwowość polską: więc to było treścią tych krwawych lat? Ale trzeba było dotrwać do końca. Szło się pod Lwów, Wilno, Dźwińsk, Kijów — nie widać końca ofensywy. Przerażały coraz bardziej pozostawione za plecami groby… Ze wschodu i zachodu promieniowały myśli, których się nie miało czasu rozważyć. Coraz wyraźniej widziało się łgarstwo dawnych koncepcji. W pustce ideowej walczyły ze sobą rozum i serce. I walczą jeszcze. Oto treść snu. —

***

Nie wszyscy go przeżywali. Nie każdego stać było na tak wielką sumę bezkrytycznego entuzjazmu, oddziaływały różnorodne wpływy i w różny sposób kształtowały serca i umysły.

Dla wszystkich jednak z chwilą końca wojny wraz z chwilową ulgą otworzyła się jakaś bezgraniczna pustka, której nikt nie poznał i nie zgłębił.

Idea przez tyle lat żywa i jedyna, po urzeczywistnieniu znikła i pozostawiła po sobie tylko niezaspokojoną pustkę osiągania czegoś i walki.

Sądząc z ilości istniejących wśród młodzieży akademickiej ugrupowań ideowych należałoby przypuszczać, że życie intelektualne pulsuje silnym tętnem i że ogólniej poziom rozwoju umysłowego stoi znacznie wyżej niż przed wojną. Złudzenie to ustępuje szybko po bliższym zapoznaniu się ze stanem rzeczy i prymitywnej choćby analizie. Organizacje nie skupiają w sobie większości lub choćby tylko lepszej części młodzieży, są one słabym echem czynu ideowego polskiej młodzieży przed wojną, wpływ ich na ogół jest minimalny lub żaden. Zjawisko to daje się psychologicznie wytłumaczyć, nie będzie to jednakże usprawiedliwieniem. Główną przyczyną zobojętnienia ogółu na sprawy ideowe wydaje się brak pierwiastka uczuciowego i tła bohaterskiego z życia organizacyjnego w chwili obecnej. Zasadniczym postulatem prawie wszystkich ugrupowań młodzieży przed wojną była niepodległość państwowa; wszystkie dorobione do tej idei programy „lewe” czy „prawe” były czymś dodatkowym, bezistotnym. Pokolenia młodzieży szkolnej z czasów przedwojennych i wojennych zahipnotyzowane swym snem o szpadzie zamykało nieraz rozmyślnie oczy na wszystkie inne zagadnienia. Zapas energii intelektualnej i uczuciowej nadmiernie wyczerpany przez 7 lat wojny skończył się ostatecznie z chwilą osiągnięcia niepodległości. Większość dawnych „bojowników” i „szczerych ideowców” spoczywa na laurach, podlegając pierwszym lepszym wpływom starszego społeczeństwa i marząc najczęściej już tylko o jakiejś dobrze płatnej posadzie. Większość owa czuje jednak, że im samym nie wystarcza taki stan rzeczy — przywykli do nazywania siebie ludźmi ideowymi pragną, nie zmieniając niestety w niczym spokojnego biegu wypadków, dorobić sobie jeszcze jedną ideologię. Nie jest to jednak owo dawne „sięganie dna”, wygasł bezpowrotnie ród Andrzejów Radków. Tania koncepcyjka ideowa wywieszona na szyldzie organizacyjnym: sięgajcie zawsze tylko tam, „gdzie wzrok sięga” lub udawanie entuzjazmu dla zagadnień etycznych, urzekających, metaforycznych — zaspokaja próżność tych ludzi — w istocie nudzi ich to lub jest obojętnym.

Tyle co do pokolenia przedwojennego; wśród młodszych jest znacznie gorzej. Ludzie ci nie mają na swoje usprawiedliwienia nawet tego, że kiedyś byli szczerzy i że dziś są zmęczeni. Przeważa typ karierowicza, płytkiego młodego człowieka, zajmującego się footballem lub one-stepem; typ ten znany nie od dziś był dawniej sympatyczniejszym przez to, że do swego światopoglądu nie mieszał ideowości. Dziś należy to do dobrego tonu, a zresztą już przecież wolno. Synkowie narodowej demokracji, „chrześcijanie” itp. potworzyli na terenie życia akademickiego istne kurioza. Nie zadowalnia ich małpowanie burszów niemieckich^4 o korzeniach narodowych, zapewne pragną jeszcze, jak słusznie radzą ich tatusiowie, reprezentować się jakoś ideowo. Powstają więc przeróżne narodowo-zachowawcze chrześcijańsko-narodowe, a nawet monarchistyczne(!) organizacje (Ta ostatnia posiada już swego rodzaju sławę skutkiem swej niesłychanej „deklaracji ideowej” ogłaszającej tron polski za wakujący. Sądząc z pięknego brzmienia nazwisk członków, należy przypuszczać, iż w łonie organizacji być może wychowuje się przyszły król polski).

Są organizacje, które jako jedyny realny postulat wysuwają hasło „precz z Żydami”; pogłębienia tego stanowiska nie należy szukać w wydawnictwach tych ugrupowań, lecz zupełnie, ale zupełnie gdzie indziej, mianowicie w pewnych dyskretnych ubikacjach gmachu uniwersyteckiego.

Odmienny nieco odłam tego typu młodzieży stanowią przeróżni „chrześcijanie-etycy” i „straż zbawienia”. Od najmłodszych lat dzieciństwa pozostając pod wpływem kleru, urobili sobie jakiś niezmiernie ciasny, lecz zwarty światopogląd. Są to grzeczni i posłuszni ludzie, którzy nie dotykają tego, czego dotykać nie wolno i wiedzą, że są rzeczy, o których nie wolno nawet myśleć. Za to w granicach dozwolonych rozwijają nawet dość wydatną działalność — a więc: grzeczne „pogadanki ideowe”, „dobre uczynki”, „w zdrowym ciele zdrowy duch”, rekolekcje dla młodzieży akademickiej. Promieniuje tu silnie amerykańska bezpłciowa organizacja YMCA^5, która ma zamiar przed wyjazdem pozostawić na miejscu swą filię. We wzroście ilościowym kółek religijno-etycznych nie należy upatrywać znamion żywotności religii; przeciwnie, świadczy to, iż obalona została jednocześnie naraz nauka religijna i filozofia. Stara religia nie wystarcza już przeciętnej umysłowości współczesnej. Stąd ludzie, którzy wmawiają w siebie potrzebę nauk religijnych, a równocześnie pragną znaleźć jakąś przeciwwagę tendencjom naukowym, wgłębiają się w etyczne sekciarstwo anglo-amerykańskie Względnie otumaniają się spirytyzmem, okultyzmem lub metafizyką. W sferze tych nimbem otoczonych „tajemnic” zabawnej półreligijności i quasi-mistycyzm zatracają do reszty poczucie ewolucyjnych dążności ludzkości. Poza i komedianctwo wyczuwane z zewnątrz w każdej enuncjacji tego typu sprawiają przykre wrażenie pustki umysłowej tych ludzi i ich hipokryzji. —

Najbardziej [słowo nieczytelne] młodzież akademicką jest jej nietolerancyjność tak jaskrawie zaznaczona na zjeździe wileńskim. Do licha — nie żyjemy przecież w czasach świętej inkwizycji i nie wiem, co ma wspólnego policja z uniwersytetem. Szukanie nowych dróg, ocenianie na nowo starych wartości, przekreślanie starych i stwarzanie nowych idei jest nie tylko prawem, lecz i obowiązkiem młodych.

My mamy prawo się mylić i błądzić, robiąc to w dobrej wierze, mamy prawo…

[O sytuacji poezji w Polsce]

Tomy poezji to udział tylko bardzo znanych i uznanych poetów, względnie grafomanów, którzy zawsze mają pieniądze na własne wydawnictwo. Poza tym można jeszcze, obok interesujących informacji o paryskich krojach dessous, czytać w „Pani” wiersze Iwaszkiewicza, Wierzyńskiego…

Ale cóż ma zrobić niegrzeczna poezja, która na przekór całemu współczesnemu życiu istnieje i ma coś do powiedzenia? Oblepiona etykietkami „snobizmu”, „futuryzmu” itp. ma umrzeć na tę chorobę, „która się zowie: pieniądz i bruliony”1!?

Stanisław Ignacy Witkiewicz ogłosił niedawno w pismach, iż poszukuje kapitału na wydawanie pisma artystyczno-literackiego. Dotąd, zdaje się, nikt się jakoś nie pokwapił z pieniędzmi na ten tak niepewny interes. Ale może się jednak ktoś znajdzie. Spodziewam się, że Witkiewicz nie będzie się mógł uskarżać na brak materiału. Niegrzeczne dzieci literatury polskiej zabiorą głos.

Może się znajdzie jakiś ryzykant, który wyda tomy napisanych wierszy, choćby tylko dlatego, aby zmącić trawą porosłe bagienko literatury polskiej.

A wówczas, Mieczysławie Braunie^2, wiersze dziś pisane nie będą „butelkami rzucanymi w morze”.

Czy jest w Polsce poezja, którą warto drukować? Odpowiedź na to pytanie należeć musi do prywatnych informacji. Na podstawie poezji drukowanych w „Zwrotnicy” i „Skamandrze” można sądzić, że tak. Jest widocznie w Polsce ta dziwna kasta ludzi „trudniących się poezją”. Pytanie, czego chcą, o czym piszą i co mają do powiedzenia^3.

Stara sztuka z jej ubogim aparatem staje bezradna wobec futurystycznej fantasmagorii współczesności. Przydać się może już tylko do głaskania po brzuchu dystyngowanego Stirnera^4, do schlebiania jego mdłemu estetyzmowi. Jest to świat skazany na zwykłe wymarcie. Jednym z ładunków dynamitu, który stirnerowski brzuch rozsadzi — jest poezja.

Każdy wiersz to „bomba w walce ludzkiej”, bardziej — każdy wiersz to protest przeciwko przytłaczającej przeszłości i wezwanie nowego nadchodzącego życia.

Nową poezję cechuje więc rewolucyjna treść społeczna i zerwanie ze wszystkimi kanonami starego estetyzmu.

Nic dziwnego, że poezji tej w Polsce się nie widzi.

Kto ją będzie drukował? Kto ją będzie czytał? Dla spasionego i zadowolonego z siebie bourgeois jest ona „nożem w brzuchu” i gdzie indziej — napotyka opór w postaci nałogów estetycznych.

Współczesny poeta znajduje się w próżni. Niemniej przeto ma czasem coś do powiedzenia. Cóż ma robić? Poeta Mieczysław Braun wpadł kiedyś na pomysł rozlepienia swego wiersza pt. Aniołowie-robotnicy na słupach ogłoszeniowych. Słusznie! Czemu poezja ma mieć mniejsze prawo do popularności niż mydło Knespa lub maszyny Underwood? Ale to nie rozstrzyguje kwestii.

W Polsce istnieją dwa pisma, których pojawienie się jest wypadkiem tak rzadkim jak zaćmienie słońca.

Aleksander Kusikow^5 oblicza, że w Rosji ludzi spekulujących żywym towarem poezji, tj. krytyków przypada na jednego poetę — 9 ½. U nas podobnej statystyki nikt nie przeprowadził, a szkoda — może by wyliczono jeszcze bardziej imponujące cyfry.

Rozważania teoretyczno-poetyckie w Polsce stają się jakąś niesamowitą metafizyką. Mówi się o nazwiskach, których nikt nie drukuje. Sytuacja podobna do tej z bajki Andersena o szacie cesarza.

Poezji w Polsce prawie nie drukuje się. To fakt. Ba, może nawet zasada! Pytanie: czy jest co drukować? Odpowiedź na to pytanie posiadać będzie prywatno-informacyjny charakter. Publiczności to nie obchodzi.

Nie mam zamiaru być tu adwokatem jakiegoś mdło natchnionego wierszoróbstwa. Muza od dawna już łazi na czworakach, podpierając się nosem w rynsztoku. Zachód słońca i pisuar zrównano w prawach poetyckich. Krzyk, mechanizacja, bezsens, babel współczesności nie potrzebują już wyważać otwartych drzwi poezji. Cóż dalej? — Materializacja formy. Konstrukcja „Rysująca się twarz świata”6.

Wszystko to bajki o żelaznym wilku, jeśli się mówi o Polsce.

W społeczeństwie dławionym brzuchami tysiącpudowych Stirnerów poezja jest i musi być dynamitem. Jak depesze o trzęsieniu ziemi brzmią słowa ze wschodu: precz z waszą miłością, precz z waszym ustrojem społecznym, precz z waszą kulturą, precz z waszą religią! Wszystko od nowa!7

Ale cóż to obchodzi Stirnerów? Dla nich trzeba poezji słodziutkiej, grzecznej, głaszczącej po brzuchu. Innej — nie ma. Innej nie wydrukują, nie kupią, ba — skonfiskują!

Publikacje 1924 — 1939

Recenzje

Włodzimierz Majakowski:
Obłok w spodniach

Pomimo dość często ostatnio pojawiających się w Polsce przekładów, najnowsza poezja rosyjska jest dla ogółu czytającego czymś albo mało znanym i obcym, albo wrogim. Poezja ta, która w ciągu kilku rewolucyjnych i porewolucyjnych lat dała niezmiernie obfity i cenny dorobek, posiada doniosłe znaczenie nie tylko ze względu na swe walory artystyczne, dlatego też zapoznanie się z nią szerszego ogółu powinno jak najszybciej nastąpić. Z uznaniem należy podkreślić pracę Juliana Tuwima nad przekładem Obłoku w spodniach, jednego z najświetniejszych poematów genialnego poety Rosji — Wł. Majakowskiego.

Kim jest Majakowski jako człowiek, jako rewolucjonista, jako artysta — dowiedzieć się można z treści poematu. Być może jednak, że niejeden z czytelników, nieobeznany ze zdobyczami nowej techniki poetyckiej, potrzebować będzie przy tej lekturze pewnych wyjaśnień. Język Majakowskiego szorstki, chropowaty, czasem brutalny, wiersz najeżony wyszukanymi aliteracjami i asonansami — sprawiają wrażenie czegoś sztucznego i przykrego. I trzeba niemałej pracy ze strony czytelnika, aby, po przezwyciężeniu tych trudności, po wniknięciu w dziwną, nowoczesną psychikę autora, odczuć piękno i zrozumieć sens jego utworów. Pod względem formy utwory Majakowskiego są ogromną dziedziną nowych poetyckich zdobyczy; znajdujemy tam obrazy i metafory o nieznanej dotychczas sile i plastyczności, coś co zmusza czytelnika do widzenia, do fizycznego odczuwania czytanego. Oto przykład:

Grom z za chmury, jak zwierzę wylazł,

z nozdrzy ogromnych z pasją charknął,

krzywiła się nieba twarz przez chwilę

złym grymasem żelaznego Bismarcka^1.

Siła, bunt, ból — cechują każdy wiersz, nieomal każde słowo Majakowskiego. Wydaje się czasami, że to już nie wiersz, ale krzyk, protest współczesnego człowieka, człowieka z wielkiego miasta przeciwko wszystkiemu, co go otacza i gnębi.

Dlaczego ten krzyk? W imię czego ten protest? — pytamy, czytając Obłok w spodniach. Odpowiedź jest krótka. Cztery części tego poematu można by zatytułować, wedle słów Majakowskiego, „czterema krzykami: precz z waszą miłością! precz z waszą sztuką! precz z waszym ustrojem społecznym! precz z waszą religią!”2.

Majakowski, ten poeta wielkiego miasta i rewolucji, strząsa z siebie to, co w skrócie można by nazwać burżuazyjną psychiką. Wyrosły na podłożu materializmu i daleki od wszelkiej metafizycznej blagi, mówi:

Ja

najzłotoustszy,

którego każde słowo

to chrzciny duszy,

imieniny ciała,

powiadam wam:

istnienia żywego najmniejsza z okruszyn

cenniejsza jest, niż wszystko, com zdziałał i zdziałam!3

A więc apoteoza dobra materialnego, zapanowania nad „rzeczą”, tj. światem materialnym z jego mechanizacją i „prozaicznością”. A dalej — proroctwo (poemat był pisany przed rewolucją):

Tam gdzie urywa się ludzki

słabiutki wzrok,

— na czele głodnych hord,

w cierniowym wieńcu rewolucji

nadciąga któryś tam rok!

Jam oto jest zwiastun i przedsłaniec

Jam wszędzie, gdzie męka jest!

Ukrzyżowany

na każdej kropli waszych łez^4.

Nasuwają się tu myśli o Dostojewskim: czyżby znów wina za wszystkich, ból za wszystkich? Nie, Majakowski nie jest ani nie chce być mistycznym prorokiem jak Aliosza Karamazow. On, „z mięsa cały, człowiek cały”, co innego ma ludziom do powiedzenia:

Chodźcie

zziajani,

głodni,

pokorni,

w zawszonym brudku zakiśli ludzięta!

Chodźcie!

Poniedziałki i wtorki

ufarbujemy krwią na święta!5

Majakowski to poeta nowego świata, świata tworzonego i rządzonego przez człowieka. I każdy, kto chce być i jest budowniczym owego świata, odczuje, zrozumie i uzna za własną ideologię poety.

Tuwim dał bardzo dobry przekład uwzględniający trudną technikę wersyfikacyjną Majakowskiego. Mimo że oryginał posiada więcej siły, wyrazistości i pasji, przekład Tuwima sam przez się stanowi już poważną wartość artystyczną.

Książka wydana bardzo starannie, może tylko nieco zbyt estetycznie, co nie odpowiada charakterowi utworów Majakowskiego.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 3]

„Wiadomości Literackie”

Ukazały się dwa numery „Wiadomości Literackich”, pisma artystyczno-literackiego, którego zadaniem, jak to czytamy w artykule wstępnym, jest informowanie ogółu czytającego o aktualnych wydarzeniach w dziedzinie literatury i sztuki. Pismo to utrzymane w tonie informacyjnym posiada szereg działów, omawiających przeważnie sprawy czysto literackie, sprawozdania o nowych książkach, wywiady z luminarzami literatury polskiej, artykuły krytyczne o pisarzach europejskich, bogatą kronikę zagraniczną — poza tym sprawozdania o plastyce, muzyce, kinie i — w stopniu najmniejszym — teatrze.

Pierwsze dwa numery ujawniają chęci redakcji umożliwienia młodej generacji pisarskiej wypowiedzenia się w sprawach literackich. Pismo nie ma zamiaru być wyrazem ideologii i poglądów artystycznych jakiejś poszczególnej grupy, skutkiem czego nie posiada zdecydowanego charakteru. Nasuwa się jednak pytanie, czy brak ustalonego wyrazu nie przyczyni się do kompromisowego traktowania zagadnień literackich, do kroczenia rozbieżnymi drogami uznanych a należących do różnych obozów wielkości literackich. Fakt umieszczenia na pierwszej stronicy pisma dużego wywiadu z Żeromskim oraz jego portretu świadczyć może o dążnościach opartych na tradycjach autora Snobizmu i postępu. Wyrazić należy życzenie, aby pismo to, którego potrzebę od dawna już odczuwano w warunkach naszego życia literackiego, uniknęło grożącego mu niebezpieczeństwa pływania po powierzchni elektrycznej frazeologii literackiej, czemu zapobiec może sięgnięcie do głębszych pokładów życia społecznego.

Wygląd pisma pod względem redakcyjnym przedstawia się bardzo dodatnio.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 3]

Nowa scena robotnicza
Utwory sceniczne W. Majakowskiego, J. Golla, M. Brauna

Książka powyższa zapełnia dotkliwą lukę w piśmiennictwie, wzbogacając niezmiernie ubogi repertuar amatorskich teatrów robotniczych. Są to trzy krótkie utwory sceniczne, nadające się do wystawiania przez zespoły amatorskie i niewymagające skomplikowanego aparatu technicznego. Utwory Majakowskiego, Golla i Brauna odbiegają daleko od szablonu tzw. „sztuk ludowych”, sięgając po nowy wyraz artystyczny, zgodny z ideologią proletariacką i nic niemający wspólnego z odpadkami sztuki burżuazyjnej.

Redaktor zbiorku, W. Wandurski opatrzył każdy utwór komentarzami ułatwiającymi orientację co do sposobu wystawienia całości i interpretacji poszczególnych scen. We wstępie Do zespołów robotniczych, czytamy:

Zbiorek niniejszy ma na celu zapoznanie robotnika polskiego z nowym repertuarem ujętym w formy nowoczesne, świeże i barwne. Są to sceny, w których przemawia jeden motyw — motyw wojny. W ciągu lat ostatnich cały świat zaznał koszmaru tego potwornego zjawiska socjalnego, którego skutki bolesne klasa pracująca odczuwa dotkliwiej niż inne warstwy społeczne. Toteż inaczej reaguje proletariat na wszystkie bohaterskie pobrzękiwania szabelką. Wówczas, gdy zawodowi dramatopisarze wciąż jeszcze wychwalają na scenie — wedle trafnego określenia znanego krytyka K. Irzykowskiego — „lizanie szabli ułańskiej”, poeci nowocześni, którzy na własnej skórze żołnierza, szeregowca zaznali rozkoszy wojny, inaczej widzą i zgoła inaczej odtwarzają dzieje potworności istniejącego porządku świata. Poeta rosyjski, Majakowski, uczestnik wojny światowej i rewolucji socjalnej, każe w Prologu grzmieć gniewem protestu tym „siedmiu parom nieczystych” robotników i robotnic świata, których z głębin milczenia wyszarpnęło „cięcie cesarskie wojny”. Poeta niemiecki Iwan Goll prowadzi widza do wnętrza fabryki pocisków armatnich, gdzie zgłodniałe niewolnice zmuszone są robić narzędzia śmierci na zgubę swych ojców, mężów, narzeczonych… i w rozpaczy wysadzają fabrykę w powietrze. Wreszcie, młody poeta polski, Mieczysław Braun, były szeregowy, którym nieraz pomiatali „kaprale czarni i biali” w imię jakichś „punktów traktatów Wersalu, podpisanych naszą krwią” — daje złośliwą karykaturę Bombardowania Europy. Te trzy utwory, gdzie potęga powstałej do życia gromady, krzyk nędzy i grymas oburzenia i bólu splatają się w jedną całość — dają widowisko o charakterze pacyfistycznym. I aktorzy, i widzowie takiego widowiska przyczyniają się do walki z przeżytkiem okrutnym — do wojny wojnie^1.

Słowa Wandurskiego przekonywują tu nie mniej niż same utwory. Można mieć wprawdzie te czy inne zastrzeżenia co do interpretacji odnośnych tekstów, jednak idea przewodnia całego wydawnictwa musi się spotkać z powszechnym uznaniem.

W komentarzach swych daje Wandurski bardzo pożyteczne dla artystycznej świadomości robotniczej wyjaśnienia terminów dla wielu obcych np. „ekspresjonizm” itp.

Nowy prąd literacki rzucił hasło „ekspresjonizmu”, czyli wyrazistości artystycznej, jako celu, do którego powinien zmierzać artysta. Dlatego każdy twórca dążył świadomie do krótkości i zwięzłości. Starano się oczyścić literaturę i sztukę od niepotrzebnej gadatliwości. Wybierano tylko słowa mocne, jędrne, określające dobitnie istotę rzeczy, z opuszczeniem wszelkich drobiazgów i szczególików nieistotnych^2.

Wyłuszczone powyżej zasady zostały konsekwentnie przeprowadzone w utworze Golla.

Całość powinna bardzo zainteresować pracującą scenicznie młodzież robotniczą, jako coś, przekreślającego raz na zawsze wszelkie sztuczydła „ludowe” i idącego dalej niż dobre tematy proletariackie w rodzaju Tkaczy Hauptmanna^3.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 4]

Mieczysław Weinert:
Rękopis Ulrycha Branda

Powieść powyższa nie należy do tych, które dzięki głębi zawartej w nich myśli społecznej pozostawiają czytelnikowi niezatarte wrażenie. Można by ją raczej określić jako psychologiczną bajeczkę o zneurastenizowanej kobiecie, żyjącej jakimiś zagrobowymi fantasmagoriami, myśl zaś i tendencja społeczna jest tam czymś sztucznie doczepionym, niemającym usprawiedliwienia ani w fabule powieści, ani w sentymentalno-marzycielskim światopoglądzie autorki.

Ulrych Brand, rewolucjonista w mundurze oficera niemieckiego zostaje rozstrzelany. Pozostawia po sobie rękopis, o którym żywa dusza by się nie dowiedziała, gdyby duch zmarłego nie zjawił się żonie, Krystynie Brand, by ją poinformować o istnieniu tego, nie wiadomo dlaczego, niezmiernie ważnego rękopisu, i polecić wydostanie owego rękopisu z rąk policji celem straszliwej „zemsty”. Ciekawe, że duch spartakusowca Branda podczas pośmiertnej wizyty u żony wygłasza długą tyradę, z której oszołomiony czytelnik dowiaduje się o anielsko-łagodnych a zarazem krwiożerczo-mścicielskich poglądach społecznych, wierzeniach religijnych i mistycyzmie zmarłego.

Momenty „nadprzyrodzone” już się nie powtarzają w dalszym biegu opowiadania, niemniej jednak halucynacja Krystyny Brand znajduje potwierdzenie w rzeczywistości: rękopis Ulrycha istnieje. Ten wyskok autorki w kierunku cudowności, sprzeczny z realistycznym potraktowaniem całości, jest czymś ciężkim do zniesienia. To nie jest świadome tworzenie fantazmatów jak u Poego czy Hoffmana, ale charakterystyczne dla pewnej kategorii spółczesnych mistyczne religiaństwo, doszukujące się objawów życia „duszy” (przez wielkie „D”) w wirujących stolikach, seansach spirytystycznych itp. Halucynacja chorej kobiety jest w tej powieści centralnym punktem, około którego rozwija się szara, uboga, naszpikowana psychologizmem fabuła.

Krystyna Brand stara się wiernie wypełnić testament męża, ma przy tym trudne zadanie, jako osoba na pół obłąkana, obrony poglądów rewolucyjnych swoich i męża, przed argumentami takich subtelnych dialektyków, jak pastor Huld i doktor Berg. Pozytywnie o rewolucji mówi się w tej książce w sposób mało przekonywujący, sentymentalnie mistyczny; — zdaje się, że autorce bliższe były słowa włożone w usta opiekunów Katarzyny. Oto, co mówi czcigodny pastor Huld:

Socjalizm Marksa, Tołstoja (?) i Lenina jest tylko komentarzem dziejowym… do słów Chrystusa… i komentarzem błędnym i nieudolnym, jak każde dzieło ludzkie, ale właśnie potrzebnym, jak potrzebny jest obwód koła, aby wykazać niewzruszony pewnik geometryczny jego środka. Ludzkość kołuje po obwodzie swych błędów w jednakowym oddaleniu od prawdy, którą jest Bóg.

Stara historia. Ale po cóż o tym pisać powieści, zamiast pracować w „Armii zbawienia”? Jak z Krystyny Berg uczyniła rewolucjonistkę hipnoza jej męża, tak samo autorkę Rękopisu Ulrycha Branda dręczy jakaś mania „społecznego” wypowiadania się wtedy, gdy ani życie jej do tego nie zmusza, ani uczuciowo i rozumowo dostatecznie nie przetrawiła w sobie splotu poruszonych zagadnień. Czytelnik skazany jest na wmyślanie się w chaotyczne impresje z życia społecznego wciskające się do zacisznego zapewne mieszkania pani Weinertowej. Nie wiadomo przy tym, jaką właściwie treścią społeczną pragnie autorka książkę swą zabarwić.

Przewlekła historia z uzdrowieniem Krystyny Brand, niezręczne poczynania oficerów defensywy, sentymentalny stosunek doktora do Krystyny — składają się na kilkanaście wodnistych rozdziałów tej książki, nagrodzonej na konkursie im. G. Zapolskiej (!!). Pod koniec awantura: doktor wykrada rękopis, stając się zabójcą i samobójcą, pastor zaś niszczy powierzony mu rękopis, przeczuwając, że w tych kartkach „leży zarzewie przyszłej wojny europejskiej”…

Przewlekła historia z uzdrowieniem Krystyny Brand, niezręczne poczynania oficerów defensywy, sentymentalny stosunek doktora do Krystyny — składają się na kilkanaście wodnistych rozdziałów tej książki, nagrodzonej na konkursie im. G. Zapolskiej (!!). Pod koniec awantura: doktor wykrada rękopis, stając się zabójcą i samobójcą, pastor zaś niszczy powierzony mu rękopis, przeczuwając, że w tych kartkach „leży zarzewie przyszłej wojny europejskiej”…

Odkłada się tę książkę z wrażeniem, że się zostało naciągniętym. Autorka nie widzi ani rzeczywistych ekonomicznych przejawów tkwiącej w łonie społeczeństwa rewolucji, ani w ogóle nie zdaje sobie sprawy z czynników wpływających na wielkie zjawiska życia spółczesnego. Rękopis Ulrycha Branda pozostanie fikcją, choćby nawet rzeczywiście był napisany.

Na zakończenie jeszcze kilka słów o walorach formalnych tej książki.

Oto próbka stylu:

Lekki powiew wiosennego wiatru schylił pieszczotliwie wierzchołki topoli nad stawem, w którego lustrzanej powierzchni odbijały się, ruchomą plamą koloru vieux-rose, dachówką kryte bocznice willi, w rodzaju angielskiego garden-house, w którym mieściło się sanatorium.

Uff! Nareszcie kropka! Te słówka pielęgnowane jak paznokcie… ten słodkawo-mdły zapaszek jakby toalety kobiecej… A przy tym takie to wszystko stare, zdarte, tyle już razy powiedziane.

Trzeba coś naprawdę mieć do powiedzenia, aby pisać „powieść społeczną”. Pani Weinert zabrała się do nieswoich rzeczy.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 10]

Romain Rolland:
Żywot Michała Anioła[1]

Nie umiemy już zachwycać się wielkością tzw. ludzi wielkich. Legendy o znakomitych artystach, wodzach, bohaterach itp. — poddane wyczerpującej analizie krytycznej, są dziś już tylko świadectwem małości tych ludzi, wielkich jedynie w skutkach swojego czynu. Dlatego też ludzi, których czyny okazały się w skutkach wielkimi, traktujemy jako fenomeny mechanizmu zwanego człowiekiem, nie dopatrując się w nich nic „boskiego”, ani „nadprzyrodzonego”.

Nie zawsze jednak umiemy dostatecznie wczuć się w tę cudowną maszynerię ludzką, w ten ogrom rzeczy małych, rodzących wielkie. Trzeba, aby pomógł nam w tym ktoś mądry, ktoś godny zaufania, znawca tego, co potocznie jest nazywane duszą ludzką.

Tym zaufanym przewodnikiem po zakamarkach wielkich umysłowości, znawcą ich i nas samych — jest Romain Rolland. To on pozwolił nam zrozumieć Beethovena, a przez niego swego Jana Krzysztofa[2], tego współczesnego artystę, którego postać jest może dzisiaj najgłębszą odpowiedzią na zagadnienie: życie, sztuka i człowiek. Z ludźmi Rollanda razem kochamy, razem nienawidzimy, walczymy, wierzymy i zwyciężamy. I później możemy wyrzec się tych nieistniejących ludzi, wzgardzić tym, co wzbudzało ich miłość lub nienawiść — ale na zawsze już będziemy ich rozumieć.

Praca o Michale Aniele podobno powstała wcześniej niż inne dzieła Rollanda. Dziś napisana może nie byłaby owiana pesymizmem, jakim przejmuje życiorys tego płomiennego i chłodnego zarazem fanatyka własnej pracy twórczej — Michała Anioła.

Z litością patrzy Rolland na tego człowieka, największego może w całym renesansie. Zbliżać się musi, aby dosięgnąć kręgu jego zainteresowań — jakże dalekich człowiekowi współczesnemu.

Nie przyznamy tego nigdy — pisze Rolland — aby świat mógł komuś nie wystarczać, ponieważ był on człowiekiem zbyt wielkim. Niepokój ducha nie jest stygmatem wielkości. Wszelki brak harmonii między wnętrzem człowieka a rzeczami zewnętrznymi, między jego istotą a życiem i jego prawami, nawet wówczas, gdy się przytrafia u ludzi wielkich, nie rodzi się bynajmniej na wyżynach ich ducha, czepia się raczej ich słabości.

Słabości tej Rolland nienawidzi. Pochwala ludzi mocnych, budowniczych świata. Takich jak jego Colas Breugnon[3], ludzi walczących i śmiałych.

[…] kłamstwo bohaterskie jest tchórzostwem. Istnieje tylko jeden heroizm w świecie: widzenie świata jakim on jest — i miłowanie go.

Michał Anioł Buonarotti — to mały, słaby człowiek, tworzący wielkie dzieła. Cierpienie jest mu wrodzone i nie opuszcza go nigdy do końca jego długiego życia. Dręczy go niemożność wykonania zamierzeń na ogromną skalę (grobowiec papieża Juliusza II-go), gnębi go przemoc możnych nad jego wolą twórczą, ciąży mu wrodzone samotnictwo i niezaspokojona potrzeba kochania — wszystko to owiane głębokim chrześcijańskim pesymizmem. Zawsze stawiający swej sztuce najwyższe wymagania, nigdy nie dokonał tego, o czym roił; — pozostały fragmenty — bo nawet potężny Mojżesz jest tylko fragmentem, dającym widzowi pojęcie o geniuszu Michała Anioła.

Dla Rollanda Michał Anioł jest przede wszystkim chrześcijaninem, w którego wcieliła się nicość religii tego wieku i dlatego spogląda nań — „z uczuciem podziwu, przerażenia i współczucia zarazem”:

Oto, co pisze Rolland o chrześcijanach:

Bóg, życie wieczne! ucieczka tych, którzy nie podołają nigdy życiu na tym padole! I ta ich wiara, która tak często jest tylko brakiem wiary w życie, w przyszłość, brakiem wiary w siebie samego, brakiem odwagi, brakiem radości… Wiemy, na ilu porażkach wzniosło się wasze bolesne zwycięstwo!…

I dlatego kocham was, chrześcijanie, że tak bardzo mi was żal!…

A więc litość. Tak, litość nawet nad ludźmi i rzeczami „wielkimi”, o ile nie idą ku życiu pełnemu, potężnemu, wielkiemu — jedynej niepokonanej prawdzie.

Książka Rollanda daje więcej niż sucha, choć bardzo źródłowa i wyczerpująca, monografia jakiegoś uczonego erudyty — daje żywego człowieka.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 13]

A z domu wychodź tylko drzwiami
(Zbiór myśli mędrców chińskich)

Mała ta książeczka zapoznaje nas ze źródłami filozoficznej i religijnej myśli chińskiej. Stara kultura wschodu jest nam obca i daleka; brak dzieł, które by umożliwiły przeciętnemu czytelnikowi zapoznanie się, choćby pobieżne, z myślami Konfucjusza, Lao-Tse’go i innych. Brak ten do pewnego stopnia zapełnia wzmiankowana książka. Myśli tych przedwiecznych mędrców w większości wypadków pozostaną nam obce, jednak niekiedy odnajdujemy tam rzeczy bardzo ciekawe:

Oto, co pisze Konfucjusz o religii:

„Choćby nie wiem jak dobrą zdawała się religia oparta na pierwiastku naturalnym, to jednak religia taka nie może być sprawdzona przez rozum. To zaś, co nie może być sprawdzone przez rozum, nie może być również drogowskazem czynów”.

Podobnych myśli można w tej książce sporo odnaleźć. Niestety, nie widzi się ze strony tłumacza chęci dopomożenia w tym czytelnikowi: aforyzmy zebrane są chaotycznie i ciekawsze z trudem się odnajduje. Książkę tę powinien przeczytać ten, kto pragnie w najogólniejszym zarysie poznać starożytną myśl chińską.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 13]

Jack London: Syn słońca

Jest to zbiór opowieści stanowiących każda odrębną całość, a powiązanych jedynie osobą bohatera, marynarza i awanturnika, Dawida Griefa, zwanego „Synem Słońca”. Terenem, na którym rozgrywają się opisywane zdarzenia, są morza południowe i znajdujące się na nich archipelagi malajskie. Nie tylko te morza i wyspy są nam obce i dalekie, ale i ludzie z tych opowieści jaskrawie różnią się od wszystkich naszych osobistych lub choćby tylko książkowych znajomych. Są to przeważnie typy zawodowych awanturników, ludzi rządzących się niepokonanymi, rozpalonymi tropikalnym słońcem namiętnościami, pełnych niespożytej energii, odwagi, żądzy czynu. To właśnie dodatnie cechy ich charakteru z upodobaniem podkreśla London i to w połączeniu ze świetnymi opisami kataklizmów przyrody, np. opisy burzy na morzu, stanowi o mistrzostwie tego pisarza, który znaczną część swego życia przepędził na okręcie jako zwykły marynarz.

U ludzi Londona, zarówno dzikich — czarnych, jak i na pół dzikich — białych, niosących tamtym kulturę dolara i „prawo białego człowieka”, odnajdujemy pod pokrywką pierwotnej, dzikiej, na pół zwierzęcej natury, te dodatnie pierwiastki, które nas samych czynią silniejszymi, szlachetniejszymi, które każą nam walczyć i wierzyć w zwycięstwo. Są nimi: odwaga, wierność, wytrwałość, poczucie godności osobistej. Egzotyczne tło opowieści Londona uwydatnia cechy charakteru ludzkiego, właściwe wszystkim ludziom świata, lecz tam szczególnie triumfujące nad wszystkim złem i dzikim, co drzemie w człowieku.

Książkę tę może i powinien przeczytać każdy.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 16]

Piotr Choynowski:
Dom w śródmieściu

Dom w śródmieściu — to niewzruszona skała, o którą rozbijają się fale wszystkich wojen, rewolucji itp. awantur, stojących na przeszkodzie życiu tzw. porządnych ludzi.

Tego p. Choynowski wprawdzie nie napisał, ale niechże będzie wolno zrobić to w myśl jego intencji krytykowi. Zdaje mi się, że w tej formie ująłem zasadniczą myśl „ideologii” Choynowskiego i jemu podobnych. Książka ta stanowi swego rodzaju dokument: jest to przekrój mózgu spółczesnego endeka; wrodzona tępota, okraszona antysemityzmem, uwielbieniem policji, galówek narodowych i kawalerii, walczy tym o lepsze z również wrodzonym oportunizmem i kołtuństwem. Książką tą zachwycać się będą całe pokolenia narodowej kołtunerii.

Bohater tej powieści (prawdziwy bohater — rotmistrz z rosyjskiego wojska) wraca do domu. Rok 1919. Cieszy się, „że już mamy niepodległość” i zabiera się do administrowania kamienicą, którą ma dziedziczyć po wuju. Przez kilka miesięcy i kilkaset kartek książki poznajemy piętro po piętrze tej szanownej kamienicy, wgłębiamy się w erotyczne sprawy pana rotmistrza Makomskiego. Ze szczególną satysfakcją, zdaje się, pisane były sceny, w których można było jakąś łatkę przypiąć tym sprawcom wszystkiego złego — Żydom. Po Kijowie p. rotmistrz idzie na wojnę, staje się naturalnie bohaterem, podziwiamy triumf polskiej kawalerii i klęskę piechoty. Kończy się wszystko małżeństwem z jedną z „lokatorek” i pozostaniem p. majora w wojsku (ideologia to grunt).

Chcącym się zapoznać ze szczytnością „narodowych” ideałów mieszkańców domów w śródmieściu — polecam Dom w śródmieściu. Dom w śródmieściu, ze wszystkimi lokatorami, ich światopoglądem i stosunkiem do świata — to prawdziwy, niekiedy tragiczny, symbol „górnej” części spółczesnej Polski.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 17]

Adam Grzymała-Siedlecki:
Samosęki

Książka ta jest typowym przykładem płaskiego szlagońskiego gadulstwa. Dzieje się to, panie dobrodzieju, w majątku Samosęki, takie ot facecje o panu dziedzicu, gospodyni, oficjalistach i chłopach — a sedno w tym, żeby pokazać: nic nam nie zrobią wasze reformy rolne, bo my tu z dziada pradziada w tej glebie, jako owe zdrowe ziarno… itd.

Dziedzic przyjeżdża z Kochininy, gdzie spędził 30 lat, uciekłszy za młodu z domu. Z początku niczym się nie chce zajmować, bo go życie bardzo zdarło. Dopiero wobec groźby reformy rolnej nabiera energii i walczy o ziemię. Chłopi G. Siedleckiego — to zły, chciwy na ziemię, odstręczający od siebie tłum, prowadzony za nos przez politycznych dorobkiewiczów — posłów ludowych. Mowa jest właściwie tylko o bogatych chłopach: ci się dorabiają, skupują ziemię, zawierają zgodę z dziedzicem, którego chcieli niedawno zakłuć widłami; dziedzic się żeni z gospodynią, trochę ziemię parceluje — no i wszyscy są zadowoleni.

Siedlecki chce wskazać, w jaki sposób została rozwiązana lub powinna być rozwiązana kwestia rolna. Aby się tego sensu moralnego doczekać, trzeba przez 367 stronic zapoznawać się z jakimiś nieżywymi, drewnianymi ludźmi i ich nudnymi sprawami. Tani optymizm i nietrafna obserwacja ludzi i rzeczy, a także pewna siebie staroszlachecka, pełna kultury (tak!) — tępota i bezideowość cechują tę książkę. Pusto, głupio i mdło, panie dobrodzieju, po przeczytaniu tych szlagońskich wypocin.

[„Nowa Kultura” 1924]

Karol Irzykowski: X muza

To obszerne i wyczerpujące studium o kinie jest pierwszą w Polsce poważną pracą z tej dziedziny. Pomimo iż książka, jak to autor zaznacza we wstępie, „przeznaczona jest przede wszystkim dla literatów, ponieważ autor ma przekonanie, że do reformy kina oni są głównie powołani”, może ją czytać każdy, kogo z jakich bądź względów interesuje kino i kto chce zdanie swoje o nim ugruntować.

We wszystkich rozważaniach posiadających charakter sumiennej i wnikliwej analizy zjawisk przeprowadza Irzykowski oryginalną ideę swej książki: „Kino jest widzialnością obcowania człowieka z materią”. Bogaty i skrupulatnie wyzyskany materiał faktyczny (filmy, literatura kinowa) bezustannie ilustruje myśli Irzykowskiego o treści, formie i wreszcie teorii kina. W końcowych częściach książki zastanawia się Irzykowski nad możliwościami kina: wynalazczość powinna prowadzić ku kinofonowi (tj. połączenia obrazu z głosem), to jednak, zdaniem autora, kina nie zabije, — posiada ono swą wyłącznie plastyczną, niezastąpioną wartość. Interesujące są rozdziały o „filmie rysunkowym” i „czystego ruchu”, tj. abstrakcyjnym, operującym ruchem i barwą podobnie jak muzyka dźwiękiem. W ogóle największą zaletą tej książki jest sumienność i trafność obserwacji w szczegółach, — tych ostatnich jednak jest nagromadzona tak wielka ilość, że utrudnia to uchwycenie myśli syntetycznej w poszczególnych zagadnieniach i nasuwa podejrzenie, czy autor tu i ówdzie w ogóle doszedł do syntezy? Zresztą, niech syntetyzuje czytelnik i widz; — książka jest cenna dzięki sumiennej analizie poruszanych zagadnień.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 21]

Messalina
Reż. Enrico Guazoni

Oskarżam cię, kobieto!
Reż. Cecil B. DeMille

Film włoski i film amerykański. Pierwszy odtwarza stary Rzym w całej jego wspaniałości, drugi osnuty na tle współczesnego życia. Pomimo że zasadniczo nie jestem zwolennikiem filmu historycznego, zmuszony jestem do kilku słów uznania dla realizatorów Messaliny. Nie za ten kolosalny nakład kosztów i pracy nad zbudowaniem tak imponującego tła architektonicznego (Forum Romanum, Cyrk), lecz z powodu potężnej rytmiki niektórych obrazów, rozsadzających wprost ramy ekranu. Pochód triumfalny Cezara, sceny z tłumem w cyrku i na ulicach Rzymu należą do tych, dla których wybaczyć można wiele. I naiwną treść scenariusza, i teatralną grę aktorów, i nużący estetyzm. Tło architektoniczne odtworzono z taką drobiazgowością, że gdyby nie ludzie, mielibyśmy zupełne złudzenie starego Rzymu. Świetny jest również wyścig wozów na arenie cyrku. Nudzą natomiast naciągane historie erotyczne Messaliny i księżniczki egipskiej, obrazy, w których reżyser często musi się uciekać do pomocy słowa, co jest w filmie wprost przestępstwem. Filmowi temu należy się słusznie podziw, chłodny co prawda, ale trudno: film historyczny to tylko teatr, a nie samo życie.

Amerykański film pt. Oskarżam cię, kobieto! można nazwać „wilsonowską piłą”. Reżyser wraz z autorem uwzięli się, żeby widza umoralnić i umoralniają przez całe 10 aktów. Jak wygląda amerykańska moralność? — Maleńki przykład. — Miliarderka wtrąca do więzienia pokojówkę za kradzież pierścionka. Później przypadkowo staje się winną śmierci policjanta. Za to sama idzie na trzy lata do więzienia. Zawdzięcza to zakochanemu w niej prokuratorowi, który pragnie, aby więzienie umoralniło ukochaną. I tak się staje. Więzienie czyściutkie, eleganckie, z przykazaniami boskimi na ścianach, robi w ciągu trzech lat z rozrzutnej i lekkomyślnej miliarderki bogobojną filantropkę. Po wyjściu z więzienia rozdaje ubogim zupkę. Sens moralny: aby ludzkość umoralnić, należy wszystkich zamknąć na trzy lata do więzienia.

Naturalnie, film taki graniczy z humorystyką i śmiejąc się do łez ze „wzniosłości” synów dolara, niewrażliwi jesteśmy na niektóre świetne, choć w tym filmie bardzo rzadkie momenty. Do takich należy wyścig samochodu z pociągiem, motocyklu z samochodem itp., w których prostactwo (czy obłudę?) największych wyzyskiwaczy świata zasłania nam potęga ich techniki. Tak jest. Importujemy z Ameryki wiedzę techniczną, maszyny, dobre filmy — a z moralnością to już sami sobie damy radę.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 14]

Czterech jeźdźców Apokalipsy
Reż. Rex Ingram

Film ten mimo wybitnie tendencyjnej, szowinistycznej fabuły zasługuje na uwagę z dwóch względów: po pierwsze niewiele było ostatnio wyświetlanych w Warszawie filmów jak ten wybiegających treścią poza granice szablonu erotycznego i detektywnego, po drugie film ten posiada szereg świetnych scen i doskonałą rytmikę obrazów. Jest to film amerykański, osnuty na tle wielkiej wojny europejskiej. I w nim, jak w wielu dawniej oglądanych, nie obeszło się bez specyficznego amerykańskiego „sensu moralnego”. Tym razem chodzi o wpojenie w widza przekonania, iż jedynymi winowajcami wojny, barbarzyńcami, najeźdźcami są wyłącznie Niemcy. Wszyscy bez wyjątku Niemcy są źli: od maleńkiego dziecka do starca, od szeregowca do generała — to brutale, urodzeni militaryści, wandale itd. — a więc wrogowie ludzkości. Szarża w charakterystyce ujemnych stron Niemców posunięta jest tak daleko, że budzi czasami śmiech politowania nad… naiwnością reżysera (np. scena, w której trzech synów maszeruje z ojcem po wojskowemu i kłania się na komendę). Przejaskrawione do absurdu sceny gwałtów, rabunków itp. budzą niesmak, ponieważ tendencyjne łgarstwo zabija tu po prostu samą akcję filmową. Wszystko tu świadomie prowadzi do jednej konkluzji: Niemcy to urodzeni zbrodniarze i dlatego należy ich tępić.

Z jaką za to sympatią ustosunkowuje się reżyser do Francuzów. Ta strona — to sami bohaterscy patrioci, tacy sympatyczni a nieszczęśliwi. Słowem — w filmie tym święci triumfy światopogląd pierwszego lepszego francuskiego sklepikarza czasów wojny, a także niepowołanych moralizatorów świata — Amerykanów.

Ta „ideologiczna” strona filmu nas jednak nie interesuje; — trzeba sobie po prostu powiedzieć: przecierpiało się wojnę europejską, przecierpi się i to. Trzeba się starać nie dać „nabujać” patriotom amerykańskim i oglądać film jako film. Cóż w nim jest uderzającego? Tło familijne i erotyczne fabuły odgrywa tu stosunkowo niewielką rolę; nieodzowne sceny salonowe, zresztą bardzo szczęśliwie zrobione, nie są niemożliwą piłą, jak w innych filmach („erotycznych”). Niektóre sceny, jak tawerna w Argentynie, wprost świetne. Chlubą zaś filmu są sceny z placu boju. Sama wojna, jako zjawisko wybitnie plastyczne, dające się ująć wzrokowo, jest fotogeniczną kopalnią złota, dotąd niewyzyskaną.

Mobilizacja, posuwające się po szosach kolumny wojsk, bombardowanie miasteczka i wreszcie, co najświetniejsze, okopy pod Ypres — to sceny, dla których warto ten film obejrzeć nawet pod groźbą usłyszenia kazania w każdym antrakcie.

Tytuł filmu pozostaje w związku ze znanym sztychem Albrechta Dürera[4], wyobrażającym czterech jeźdźców, symbole zesłanego przez boga na świat zniszczenia. Motyw obrazu z czterema fantastycznymi jeźdźcami galopującymi przez chmury powtarza się kilkakrotnie i jest bardzo szczęśliwie wyzyskany dla podniesienia nastroju grozy wojennej. Ci czterej jeźdźcy zesłani przez boga — to wojna ze wszystkimi jej okropnościami. Jaka szkoda, że tak piękny motyw zepsuty został przez zestawienie z jakimś długowłosym rosyjskim idiotą, niezmiernie uduchowionym, mistycznym i kudłatym.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 17]

Bitwa pod Cuszimą
Reż. Edouard-Emile Violet

Marynarz japoński umierając z ran odebranych w bitwie morskiej pod Cuszimą, tym jednym tylko słowem żegna opłakującą do żonę: zwycięstwo! Szczęście osobiste i rodzina, miłość, przyjaźń, a nawet dumę potrafią ci silni ludzie Dalekiego Wschodu poświęcić, gdy chodzi o służbę sprawie społecznej, o służbę idei. Zapomnijmy, że to czasy wojny rosyjsko-japońskiej, że idea, za którą ginie Yorissaka, jest nam obca lub wroga — chciejmy pamiętać jedynie o tym, że jest on jednostką spełniającą wobec społeczeństwa dług, do którego się poczuwa. I spełnia go z tak nieugiętym hartem, z tak dumnym samozaparciem się, jakiego od jednostki wymaga każdy walczący ogół.

Uwagi powyższe mogłyby się równie dobrze nasunąć po przeczytaniu powieści Farrére’a, na której tle osnuto scenariusz omawianego filmu^1. Wydaje się jednak, że nawet dla tak oderwanych refleksji żywszą podnietę daje plastyczna wizja ekranu niż mózgowa praca przy czytaniu książki.

Główną rolę w tym filmie gra Sessue Hayakawa, jeden z najlepszych artystów filmowych świata, Japończyk. Zadziwia potęga wyrazu mimicznego tego artysty; zimna i prawie martwa maska jego rzadko nabiera wyrazu uczuciowego, ale momenty te, może właśnie dzięki ekonomii w ich użyciu, mówią tak wiele i wyraźnie. Jakimś niedostrzegalnym skurczem ust, ruchem ręki zastępuje Hayakawa nudne, gestykulacyjne monologi mimiczne swych kolegów z Europy.

Pod względem reżyserii film zasługuje na pełne uznanie. Świetne, czyste zdjęcia wnętrz japońskich, potężne obrazy bitwy morskiej i wreszcie te o niesłychanym napięciu dramatycznym fragmenty walki na pokładzie torpedowca są chlubą francuskiej wytwórni filmowej.

[„Nowa Kultura” 1924, nr 14]

Miłość przez ogień i krew
Reż. Jan Kucharski

Tragizm w życiu graniczy zwykle z komizmem. Podobnie z filmami: kiepski dramat jest przecież nieraz dość dobrą farsą. Na przykład film, który zatytułowano ponuro: Miłość przez ogień i krew, daje możność, jak owe kalendarze przed dworcem wiedeńskim „i samemu się uśmiać, i cały dom zabawić”.

Plakat tego filmu, jak ktoś tłumaczył, ma wyobrażać reżysera Kucharskiego, znęcającego się nad publicznością. Poza tym grożą pokazywaniem Hallera, Witosa, Lenina i Trockiego. Nie tak łatwo jednak odstraszyć prawdziwych amatorów: tłumnie, w skupieniu śpieszą oglądać patriotyczne panopticum kinowe.

Przez pierwszych kilka aktów widać na ekranie grono osób ucharakteryzowanych na aktorów. Ludzie ci pracowicie kochają się, grają na skrzypcach i wygłaszają patriotyczne sentencje. Można także poznać, kiedy są wzruszeni, bo wtedy zwykle poruszają gwałtownie klatkami piersiowymi. Wreszcie zaczyna się tak zw. „cud nad Wisłą” i wszyscy wyjeżdżają na rembertowski poligon. A tam bolszewicy! Więc wojna. Haller telefonuje do kompanii skautów. Weygand^1 pali fajkę. Oficerowie salutują. Witosa dwóch generałów prowadzi przez okopy i Witos rozdaje papierosy. Ledwie rozdał, a tu bolszewicy atakują. Więc Witos rwie się do boju, aż go dwóch generałów musi trzymać. I byłoby już kiepsko, ale zjawia się ks. Skorupka i biegnie naprzód bardzo prędko. Później kompania z Rembertowa biega jeszcze to w tę, to w tamtą stronę (klną pewnie, bo to w pełnym rynsztunku), no i wreszcie bolszewicy uciekają, bo jest ich tylko 20, a to na jednego Kucharskiego za mało. Jest trochę rannych i tkliwe siostry miłosierdzia. Ranni trochę się martwią, bo jeden to nawet nie ma obu rąk, ale przychodzi Piłsudski i rozdaje ordery, więc wszyscy się cieszą. Po tym wszystkim główny amant pozbawiony prawej ręki musi jeszcze więcej ruszać klatką piersiową, żeby pokazać, jak nieszczęśliwie jest zakochany. Kończy się tak: amant chce ją i jego zastrzelić, ale przychodzi sanitariuszka i prosi, żeby tego nie robił, żeby sobie wyperswadował, bo ona go bardzo kocha i z nią też się może ożenić — no i amant żeni się z sanitariuszką. Inwalidzi w swoim inwalidzkim domu martwią się, że inni sobie tańczą w „Oazie”, a oni nie. Na to przychodzi pewien pułkownik i powiada: słuchajcie, wszystko będzie dobrze, tylko musimy założyć orkiestrę inwalidzką…

Swego czasu wstrząsające wrażenie wywierała na mnie śmierć z Szopki krakowskiej nr 1 oraz diabeł, który mówił: „Królu Herodzie, za twe zbytki chodź do piekła, boś ty brzydki”. Jednak groza tamtego wspomnienia blednie wobec straszliwej sceny na Kremlu, jaką pokazał nam p. Kucharski. Proszę sobie tę scenę wyobrazić: za oknem widać Kreml, pod oknem stół, obok stołu Lenin i Trocki, na stole globus. Wzrok dziki, suknia plugawa, rewolwery za pasem… Trocki pokazuje Leninowi globus. Lenin kiwa głową. Wołają komisarza. Znów: wzrok dziki, suknia plugawa itd. Pokazują komisarzowi Warszawę na globusie. Komisarz kiwa głową i wychodzi z Leninem. Wtedy Trocki obejmuje globus obu rękami. Równocześnie na przedzie sceny ukazuje się słup dymu. Br… Okrrropność!!…

Spodziewam się, że film ten zwróci na siebie uwagę patriotycznej prasy. Noszę się więc z zamiarem oddania do „Dwugroszówki” artykułu o potrzebie agitacji antybolszewickiej…

A teraz pomówmy poważnie. Ta nędzna bzdura filmowa, ten szczyt niedołęstwa reżyserii oraz sklepikarskiego patriotyzmu, to paskudztwo zaśmiecające ekrany warszawskie — stanowi dostateczny powód do wyrzeczenia się na czas dłuższy filmów tendencyjnej krajowej twórczości.

Opracowanie, przypisy, komentarz

Maciej Tramer

Opieka redakcyjna

Maciej Kropiwnicki

Korekta

Urszula Roman

Projekt graficzny i typograficzny

Marcin Hernas | tessera.org.pl

Skład i łamanie

Marcin Hernas | tessera.org.pl

Dziękujemy Muzeum Władysława Broniewskiego za zgodę na publikację fragmentu zdjęcia użytego na okładce (część anonimowej fotografii nazwanej Broniewski na targu w Taszkiencie 1942 r.).

Wydawnictwo Krytyki Politycznej

ul. Foksal 16, II p.

00 -372 Warszawa

redakcja@krytykapolityczna.pl

www.krytykapolityczna.pl

Dofinansowano ze środków
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Książki Wydawnictwa Krytyki Politycznej dostępne są w siedzibie Krytyki Politycznej (ul. Foksal 16, II p.), w Świetlicach KP w Cieszynie (ul. Zamkowa 1), Gdańsku (ul. Nowe Ogrody 35) i Łodzi (ul. Piotrkowska 101) oraz sklepie internetowym KP (www.sklep.krytykapolityczna.pl), a także w dobrych księgarniach na terenie całej Polski.

Skład wersji elektronicznej
Marcin Kapusta

konwersja.virtualo.pl