HENNING

MANKELL

WSPOMNIENIA BRUDNEGO ANIOŁA

przełożyła Ewa Wojciechowska

Tytuł oryginału: Minnet av en smutsig ängel

Copyright © by Henning Mankell, 2011

Published by agreement with Leopard Förlag, Stockholm and Leonhardt & Høier Literary Agency A/S, Copenhagen

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Ewa Wojciechowska, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Motto

- Prolog

- Część I. Misjonarze opuszczają statek

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

13. 13

14. 14

15. 15

16. 16

17. 17

18. 18

19. 19

20. 20

21. 21

22. 22

- Część II. Laguna Dobrej Śmierci

1. 23

2. 24

3. 25

4. 26

5. 27

6. 28

7. 29

8. 30

9. 31

10. 32

11. 33

12. 34

13. 35

14. 36

15. 37

16. 38

17. 39

18. 40

19. 41

20. 42

21. 43

- Część III. Larwa tasiemca w ustach szympansa

1. 44

2. 45

3. 46

4. 47

5. 48

6. 49

7. 50

8. 51

9. 52

10. 53

11. 54

12. 55

13. 56

- Część IV. Zachowanie motyla wobec siły wyższej

1. 57

2. 58

3. 59

4. 60

5. 61

6. 62

7. 63

8. 64

9. 65

10. 66

11. 67

12. 68

13. 69

14. 70

15. 71

16. 72

17. 73

18. 74

19. 75

20. 76

21. 77

22. 78

- Epilog

1. 79

- Posłowie

- Słowniczek

- Przypisy

- Biogram autora

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Są trzy rodzaje ludzi: ci, którzy są martwi, ci, którzy żyją, oraz ci, którzy żeglują po morzach...

Platon

Prolog

Hotel Africa, Beira, 2002

Pewnego zimnego lipcowego dnia 2002 roku mężczyzna imieniem José Paulo wyrąbał dziurę w zbutwiałej podłodze. Nie szukał ucieczki ani kryjówki, chciał wykorzystać zniszczone deski na opał, afrykański chłód doskwierał tamtego roku najsilniej od wielu lat.

José Paulo nie miał rodziny, lecz wziął na siebie obowiązek opieki nad siostrą i jej pięciorgiem dzieci po tym, jak jego szwagier, Emilio, zniknął pewnego ranka, zostawiając parę zdartych butów i stertę niezapłaconych rachunków. Większość długów zaciągnął u donny Saminy, prowadzącej nielegalną karczmę w pobliżu portu rybackiego, gdzie serwowała tontonto oraz warzone domowym sposobem piwo z zadziwiająco wysoką zawartością alkoholu.

Emilio zwykł spędzać czas na piciu i opowieściach o minionych czasach, kiedy to pracował w południowoafrykańskich kopalniach złota. Wielu twierdziło, że tak naprawdę nigdy nie postawił stopy w Południowej Afryce ani tym bardziej nie miał stałej pracy.

I choć nikt nie spodziewał się jego zniknięcia, nie było ono dla nikogo zaskoczeniem. Emilio zwyczajnie podążył swoją drogą, wybrawszy na odejście najcichsze godziny, tuż przed świtem, gdy wszyscy jeszcze śpią.

Nikt nie wiedział, dokąd się udał. Nikt też za nim szczególnie nie tęsknił, nawet jego rodzina. Wątpliwe też, by tęskniła za nim donna Samina, domagała się jednak stanowczo, by ktoś uregulował jego rachunki.

Emilio, pijak i gaduła, nie zostawiał po sobie wielu śladów, nawet zanim odszedł. Zatem fakt, że nagle go zabrakło, niczego raczej nie zmienił.

José Paulo mieszkał z rodziną siostry w hotelu Africa, w mieście Beira. Niegdyś, w czasach, które zdawały się teraz równie odległe, co niezrozumiałe, miejsce to uchodziło za najokazalsze w całej kolonialnej Afryce. Porównywano je do Wodospadów Wiktorii, znajdujących się na granicy Południowej i Północnej Rodezji, zanim kraje te się wyzwoliły i przyjęły nazwy Zimbabwe i Zambia.

Biali ludzie ściągali z daleka do hotelu Africa, by się w nim pobrać, świętować ważną rocznicę lub zwyczajnie zaznaczyć, że należą do arystokracji niemogącej sobie wyobrazić, że kolonialny raj pewnego dnia legnie w gruzach. W niedzielne popołudnia w hotelu organizowano herbatki z tańcami, turnieje swingu oraz tanga. Na ogół goście tego przybytku pozowali do grupowych fotografii przed głównym wejściem.

Jednak sen o kolonialnym raju musiał się rozwiać. Pewnego dnia ostatni Portugalczycy opuścili swoje placówki oraz domy, a hotel Africa, gdy tylko zabrakło jego właścicieli, zaczął popadać w ruinę. Opuszczone apartamenty i pokoje zajęli biedni Afrykańczycy. Zgromadzili swój skromny przybytek w wybebeszonych fortepianach, buduarach bez okien oraz wannach. Zrywali piękne deski podłogowe, by palić nimi w najchłodniejsze zimowe dni.

Ostatecznie w miejscu zwanym niegdyś hotelem Africa zamieszkało kilka tysięcy osób.

Pewnego lipcowego dnia również José Paulo wyrąbał dziurę w podłodze i zabrał parę desek, by rozpalić ogień. W pokoju panował przenikliwy chłód, a jedynym źródłem ciepła było małe ognisko; wisiał nad nim żeliwny garnek, w którym gotowano jedzenie. Dym z pomieszczenia wyprowadzała na zewnątrz rura, wychodząca przez rozbite i nieuszczelnione okno.

Palące się zbutwiałe drewno szybko zaczęło cuchnąć swoją przeszłością. José Paulo w pierwszej chwili pomyślał, że pod podłogą rozkłada się zdechły szczur, ale jedynym, co tam znalazł, był stary, niewielki notatnik, oprawiony w cielęcą skórę.

Z trudem składając litery, odcyfrował wytłoczone na czarnej okładce przedziwne nazwisko.

Hanna Lundmark.

Pod nazwiskiem widniała data: 1905.

Nie był w stanie przeczytać tego, co zapisano w środku. Był to zupełnie nieznany mu język. José Paulo pokazał notatnik staremu Afanastasio, który mieszkał w pokoju 212, nieco dalej w tym samym korytarzu, i był przez wszystkich mieszkańców hotelu uważany za mędrca, gdyż w młodości przeżył spotkanie z dwoma głodnymi lwami na odludnej drodze nieopodal Chimoio.

Jednak nawet Afanastasio nie potrafił odczytać zapisków w notatniku. Pokazał go starej Lucindzie, zajmującej dawną recepcję hotelu, lecz i ona nie wiedziała, co to za język.

Afanastasio poradził José Paulowi, by wyrzucił notatnik.

– Długo leżał pod podłogą – powiedział. – Ktoś ukrył go tam w czasach, kiedy tacy jak my mogli przebywać w tym miejscu tylko jako kelnerzy, sprzątacze lub tragarze. Spal go, użyj jako rozpałki w naprawdę zimną noc.

José Paulo zabrał notatnik z powrotem do swojego pokoju. Nie spalił go, sam nie wiedząc dlaczego. Znalazł dla niego nową skrytkę. Pod framugą okna była szczelina, w której chował pieniądze, jakie z rzadka udawało mu się zarobić. Od tej pory brudne i nieliczne banknoty musiały ustąpić trochę miejsca czarnemu notatnikowi.

Nigdy więcej go stamtąd nie wyjął. Ale o nim nie zapomniał.

Część I

Misjonarze opuszczają statek

1

Jest czerwiec roku 1904, wstaje duszny tropikalny świt.

Tutaj, w tym odległym teraz, na miękkiej, martwej fali stoi statek pod szwedzką banderą. Na pokładzie jest trzydziestojednoosobowa załoga. Pośród niej jedna kobieta. Nazywa się Hanna Lundmark, z domu Renström, pracuje na statku jako kucharka.

Statek transportujący ze Szwecji tarcicę na podłogi w salonach bogatych australijskich hodowców owiec miał dotrzeć na miejsce z trzydziestodwuosobową załogą.

Lecz jeden z jej członków właśnie zmarł. Był pierwszym oficerem na pokładzie oraz mężem Hanny. Był młody i chciał żyć, ale pewnego dnia, gdy statek cumował na załadunek węgla w jednym z pustynnych portów na południe od Suezu, pierwszy oficer, mimo ostrzeżeń kapitana Svartmana, zszedł na ląd i zaraził się febrą czyhającą na afrykańskim brzegu.

Gdy mężczyzna zrozumiał, że umrze, zaczął wyć ze strachu.

Żaden z tych, którzy trwali do końca przy łożu śmierci, ani kapitan Svartman, ani pracownik tartaku, mężczyzna nazwiskiem Halvrosen, nie zrozumieli ostatnich słów umierającego. Nie usłyszała ich nawet Hanna, mająca zostać wdową, po trwającym miesiąc małżeństwie. Jej mąż zmarł, krzycząc, a pod sam koniec, kiedy śmierć była już bliska, żałośnie jęczał ze strachu.

Nazywał się Lars Jakob Antonius Lundmark. Hanna opłakuje go, pogrążona w niemal paraliżującej rozpaczy.

Jest świt, nastał pierwszy ranek po śmierci Lundmarka. Statek stoi bez ruchu. Kapitan położył go na dryf, zaplanowawszy pogrzeb na morzu. Nie chciał z tym zwlekać, na statku nie było możliwości, aby utrzymać ciało w niskiej temperaturze.

Hanna stoi na rufie z wiadrem pomyj. Jest niska, trzyma się prosto i ma przyjazne oczy. Brązowe włosy upięła w skromny kok na karku. Nie jest ładna, lecz bije od niej niezwykły blask, dający odczuć, że jest kobietą z charakterem.

Tu i teraz. W tej chwili znajduje się właśnie tu. Na morzu na pokładzie parowca z podwójnym kominem, wiozącego ładunek tarcicy do Australii. Port macierzysty: Sundsvall.

Statek nazywa się „Lovisa”. Zbudowano go w podsztokholmskiej stoczni Finnboda, lecz jego port macierzysty znajduje się dalej na północ.

Najpierw statek należał do armatora w Gävle, lecz przedsiębiorstwo zbankrutowało wskutek spekulacji. Dopiero potem trafił do Sundsvall. W Gävle nosił nazwę „Matilda”, na cześć żony armatora grającej Szopena niezgrabnymi palcami. Teraz statek nazywa się „Lovisa”, bo takie imię nosi najmłodsza córka nowego armatora.

Jednym ze współwłaścicieli statku jest mężczyzna nazwiskiem Forsman. To on zadbał, by Hanna Lundmark dostała pracę na pokładzie. I mimo że w domu Forsmana też stoi pianino, nikt na nim nie gra. Forsman lubi słuchać instrumentu, gdy raz do roku przychodzi stroiciel.

I oto na pokładzie „Lovisy” od śmiertelnej gorączki zmarł właśnie pierwszy oficer Lars Johan Jakob Antonius Lundmark.

Wydaje się, że martwa fala zastygła. Statek tkwi w bezruchu, jakby wstrzymywał oddech.

Właśnie tak wyobrażam sobie śmierć, myśli nagle Hanna Lundmark. Jako nastającą nagle ciszę, zupełnie nieoczekiwaną i przychodzącą znikąd. Śmierć jest jak podmuch wiatru, który niepostrzeżenie spycha cię na zawietrzną.

Na zawietrzną stronę śmierci. A dalej nie ma już nic.

2

W tej samej chwili Hannie nasuwa się pewne wspomnienie. Również ono przychodzi nie wiadomo skąd.

Staje jej przed oczami ojciec, Hanna słyszy w głowie jego głos, który pod koniec życia był już tylko szeptem. Wówczas jej się zdawało, że ojciec mówi do niej tak cicho, bo chce jej powierzyć cenną tajemnicę.

Brudny anioł. Oto, kim jesteś.

Powiedział jej to tuż przed śmiercią. Zupełnie jakby usiłował dać jej jakiś prezent, mimo że sam nie posiadał prawie nic – a może właśnie dlatego?

Hanno Renström, córko moja, jesteś aniołem, ubrudzonym, ale mimo wszystko aniołem.

Co Hanna właściwie zapamiętała? Jak dokładnie brzmiały jego słowa? Czy nazwał ją zabiedzonym, czy ubrudzonym aniołem? Czyżby pozostawił jej wolny wybór? Teraz, kiedy Hanna wspomina tamtą chwilę, wydaje jej się, że powiedział: jesteś ubrudzonym aniołem.

Wspomnienie jest odległe i mgliste. Hanna jest teraz tak daleko od ojca i jego śmierci. Od domu położonego nad brzegiem brunatnej i zimnej rzeki Ljungi, płynącej na odludziu w północnej Szwecji. Ojciec umarł, skurczony z bólu na rozkładanej kanapie w kuchni, którą trudno było ogrzać.

Zmarł otoczony chłodem, myśli teraz Hanna. W styczniu 1899 roku, gdy jej ojciec przestał oddychać, było naprawdę zimno.

Minęło ponad pięć lat. Teraz jest czerwiec roku 1904.

Wspomnienie ojca i jego słów odchodzi równie szybko, jak się pojawiło. Powrót myślami do teraźniejszości zajmuje Hannie ledwie parę sekund.

Hanna wie, że najniezwyklejsze podróże człowiek odbywa zawsze w swoim wnętrzu, gdzie nie istnieją ani przestrzeń, ani czas.

Może wspomnienie ojca powróciło, by jej pomóc? Może rzuciło jej linę, po której będzie mogła się wspiąć i przejść na drugą stronę muru rozpaczy?

Przecież nie mogę stąd uciec, myśli po chwili. Statek jest jak niezdobyta twierdza.

Hanna wie, że nie umknie nieszczęściu. Jej mąż naprawdę nie żyje.

Śmierć jest jak pazur, stwierdza. Raz się wbija i nie chce już puścić.

3

Zmniejszono ciśnienie w kotłach. Tłoki tkwią w bezruchu. Maszyny odpoczywają. Hanna stoi przy relingu z wiadrem pomyj. Zamierza wylać resztki jedzenia za rufę. Chłopiec okrętowy chciał je od niej odebrać, gdy niosła je z kambuza, ona jednak mocno trzymała wiadro i nie oddała go. Ani myśli zaniedbywać swoich obowiązków, choć tego dnia jej mąż zaszyty w kawałek płótna zostanie pochowany na dnie morza.

Spoglądając w dół, na wiadro pełne skorupek po jajkach, Hanna ma wrażenie, że duszny upał wpija się jej paznokciami w twarz. Gdzieś tam, po stronie sterburty, w słonecznej mgle leży Afryka. Mimo że Hanna nie dostrzega lądu, wydaje jej się, że czuje jego zapach.

Opowiedział jej o nim ten, który już nie żyje. O parującym, niemal gryzącym, wszechobecnym w tropikach gnilnym swądzie.

Lundmark odbył już kilka takich podróży, odwiedził wiele miejsc. Zdążył się sporo nauczyć, jednak nie tego, co najważniejsze: jak przetrwać.

Nie dane mu było dokończyć tej wyprawy. Zmarł w wieku dwudziestu czterech lat.

Zupełnie jakby próbował mnie przed czymś ostrzec, myśli Hanna. Nie wie jednak przed czym. A on już nie żyje.

Martwy nigdy nic nie odpowie.

Ktoś nagle zjawia się bezszelestnie u jej boku. Najbliższy przyjaciel jej męża, pracownik tartaku, Norweg nazwiskiem Halvrosen. Hanna nie zna jego imienia, mimo że przebywają na tym samym statku od ponad dwóch miesięcy. Wszyscy wołają na niego Halvrosen. To poważny człowiek. Ludzie mówią, że pada na kolana i uzyskuje rozgrzeszenie za każdym razem, gdy po kilku miesiącach na morzu wraca do domu, do Brönnöysund. Po jakimś czasie, gdy wiara przestaje go uskrzydlać, znów się zaciąga na jakiś statek.

Ma duże dłonie, ale twarz łagodną, niemal kobiecą. Broda na jego żuchwie zdaje się domalowana lub naniesiona pudrem przez kogoś, kto chciał mu zrobić kawał.

– Domyślam się, że chcesz mnie o coś zapytać – mówi do Hanny śpiewnym głosem, zupełnie jakby nucił.

– O głębokość – odpowiada Hanna. – Na jakiej głębokości będzie grób Lundmarka?

Halvrosen niepewnie kręci głową. Hanna stwierdza zaskoczona, że Norweg wygląda jak niespokojny ptak próbujący wzbić się w powietrze.

Po chwili odchodzi w ciszy i zostawia ją samą. Hanna wie, że Halvrosen odpowie na jej pytanie.

Na jakiej głębokości będzie grób? Czy jest w ogóle jakieś dno w miejscu, w którym owinięte w płótno ciało jej męża zostanie wrzucone do wody? Może nie ma tam nic poza nieskończoną otchłanią?

Hanna wyrzuca skorupki za burtę, patrząc, jak białe ptaki pikują do wody za łupem. Potem ociera pot z czoła ścierką zatkniętą za fartuch.

I wreszcie robi to, co nieuniknione. Krzyczy na cały głos.

Kilka kołyszących się na fali ptaków, czekających na kolejne wiadro z odpadkami, zrywa się do lotu i umyka przed tym rozpaczliwym wrzaskiem, który chłoszcze jak grad.

Lars, chłopiec okrętowy, wychyla się z kambuza i patrzy na Hannę ze strachem. Trzyma w dłoni rozbite jajko. Za moment odwraca wzrok, w obliczu śmierci czuje się niepewnie.

Hanna wie, co chłopak sobie myśli: „Zaraz wyskoczy. Zostawi nas, bo nie jest w stanie żyć w tej rozpaczy”.

Wielu na pokładzie słyszało jej krzyk. Dwóch spoconych majtków z nagimi torsami przystaje przy wejściu do kambuza i wpatruje się w Hannę wytrzeszczonymi oczami. Stoją tuż przy zwiniętej cumie, która wygląda jak śpiący wąż.

Hanna tylko kręci głową, zagryza zęby i wraca do kambuza z opróżnionym wiadrem. Nie, nie zamierza wychodzić za reling. Jakoś sobie radziła przez całe życie, poradzi sobie i teraz.

W kambuzie uderza ją fala gorąca. Praca przy kuchni jest jak praca w kotłowni. Hanna dobrze to wie, nie musiała nawet schodzić na dół, by się o tym przekonać. Przecież powiedziano jej, że obecność kobiety w pobliżu kotłów parowych przynosi pecha.

Zdaniem starszych marynarzy nieszczęście przynosi już sama obecność kobiety na pokładzie. Nie wspominając o awanturach, jakie mogą wybuchnąć wśród męskiej załogi z powodu zwykłej zazdrości. Jednak gdy Forsman poprosił kapitana Svartmana, by przyjął Hannę na służbę, ten od razu się zgodził. Nie był przesądnym człowiekiem.

Hanna sięga po jajko, rozbija je o brzeg patelni i wyrzuca skorupkę do wiadra. Trzydziestu pozostałych przy życiu marynarzy czeka na śniadanie. Hanna próbuje myśleć tylko o jajkach, nie o czekającym ją tego dnia pogrzebie. Została zatrudniona jako kucharka i nie zmienił tego fakt, że właśnie umarł jej mąż.

Jest, jak jest, myśli. Ja wciąż żyję. Ale Lundmark już nie.

4

Chwilę później wraca Halvrosen i prosi Hannę, by z nim poszła. Tłumaczy, że czeka na nich kapitan Svartman.

– Zmierzymy głębokość – oznajmia. – Jeśli nie wystarczy liny, kapitan wybierze inne miejsce.

Hanna smaży do końca cztery jajka, które akurat ma na patelni, a potem idzie za Norwegiem. Po drodze chwieje się w przypływie nudności. Nie upada jednak, wciąż dzielnie się trzyma.

Hanna wie, że kapitan Svartman pochodzi z rodziny o długich tradycjach żeglarskich. Jest starym człowiekiem, skończył już sześćdziesiąt lat. Brakuje mu ostatniego paliczka małego palca u lewej dłoni. Nikt nie wie, czy taki się urodził, czy też miał jakiś wypadek.

Dwukrotnie zdarzyło mu się dowodzić żaglowcem, który poszedł na dno. Za pierwszym razem uratowano go wraz z całą załogą, za drugim ocalał tylko on i pokładowy kundel, który zaraz po dotarciu na ląd położył się na piasku i zdechł.

Mąż Hanny wspomniał jej przy jakiejś okazji, że kapitan Svartman tak naprawdę wtedy umarł, razem ze swoim psem. Po tamtej katastrofie przez wiele lat nie wypłynął na morze. Nikt nie wie, czym się w tym czasie zajmował, ale krążyła plotka, że pracował jako kolejarz i należał do ekipy wysłanej przez koleje państwowe na północ, z zadaniem wytyczenia trasy „linii śródlądowej”1, o którą w szwedzkim parlamencie toczyły się spory.

Potem Svartman nagle wrócił na morze, tym razem jako dowodzący statkiem parowym. Należał do grona nielicznych, którzy nie opuścili morza wraz z końcem ery żaglowców i zdecydowali się wkroczyć w ten nowy świat.

Nikomu nie opowiedział o latach spędzonych na lądzie. Ani o tym, co robił, o czym wówczas rozmyślał, ani nawet gdzie wtedy mieszkał.

Kapitan rzadko odzywa się bez potrzeby, za bardzo nie wierzy też w umiejętność słuchania u innych. Jest przekonany, że potrafi to tylko morze. Ma w kajucie kwiaty doniczkowe w kolorze lawendy. Dba o nie sam, nikomu innemu nie wolno ich podlewać.

Jest wycofanym i milczącym człowiekiem. A teraz musi określić głębokość w miejscu, w którym ma zostać pochowany pierwszy oficer z jego statku.

Kapitan kłania się Hannie, kiedy ta do niego podchodzi. Mimo upału Svartman ma na sobie mundur. Wszystkie guziki są zapięte, koszula wyprasowana.

Obok niego stoi bosman, Fin nazwiskiem Peltonen. Trzyma w dłoni ołowiany ciężarek, przymocowany do cienkiej, długiej liny.

Kapitan Svartman kiwa głową. Peltonen wyrzuca ciężarek za burtę, do morza. Lina sunie się między palcami bosmana. Wszyscy stoją w milczeniu. Na linie w równych odstępach są zawiązane czarne wstążeczki.

– Sto metrów – mówi Peltonen, kiedy pod wodą niknie pierwszy ciemny węzełek.

Jego skrzekliwy głos odbija się echem od martwej fali.

W pewnej chwili pod wodę trafia siódmy czarny supełek i lina się kończy. Ołowiany ciężarek wciąż zwisa w głębinie, jeszcze nie dotarł do dna. Peltonen przywiązuje do końca liny następną, tak samo oznaczoną co sto metrów czarnymi wstążeczkami.

Lina robi się luźna na głębokości 1935 metrów. Ciężarek opadł na dno. Hanna otrzymała odpowiedź na pytanie, jak głęboko pod wodą zostanie pochowany jej mąż.

Peltonen zaczyna wciągać linę, nawijając ją na specjalnie wyprofilowaną drewnianą deskę. Svartman zdejmuje czapkę kapitańską i ociera pot z czoła. Potem zerka na zegarek. Za kwadrans siódma.

– Punkt o dziewiątej – oznajmia Hannie. – Zanim upał stanie się nie do zniesienia.

Hanna wraca do kajuty, którą dzieliła z mężem. Górna koja należała do niego, ale zwykle sypiali razem na dolnej. Hanna widzi, że ktoś zabrał pościel zmarłego.

Został goły materac. Hanna siada na swojej koi i spogląda w stronę grodzi w drugim końcu ciasnego pomieszczenia. Wie, że powinna się zmusić do myślenia.

Jak się tu właściwie znalazła? W jaki sposób trafiła na kołyszący się na obcych wodach statek? Ona, która urodziła się tak daleko od morza, jak tylko można sobie wyobrazić. W pobliżu jej domu przy brzegu rzeki Ljungi była zacumowana łódka. To wszystko. Czasem do niej wsiadała, kiedy ojciec zabierał ją na ryby. Gdy pewnego razu, mając może siedem lub osiem lat, zapytała ojca, czy nauczy ją pływać, ten odparł, że nigdy jej na to nie pozwoli. Pływanie to strata czasu. Jeśli ma ochotę, może się wykąpać przy brzegu. A jeśli chce się dostać na drugą stronę rzeki, jest przecież most lub łódź.

Hanna kładzie się na koi i zamyka oczy. Biegnie w pamięci tak daleko wstecz, jak tylko potrafi. Aż tam, gdzie wydłużają się cienie.

Być może tam znajdzie schronienie do chwili, kiedy nadejdzie pora i jej mąż zniknie w morzu.

Zostawi ją. Na zawsze.

5

Dzieciństwo: głęboko, na samym dnie wspomnień. W szczelinie w skorupie ziemi.

Pierwszym wspomnieniem Hanny Lundmark jest chłód. Ziąb skuwający i niemal wykręcający drewniane ściany, tuż przy jej twarzy, nocą, gdy spała. Często budziła się ze świadomością, jak cienka jest warstwa gazet udających tapety w ubogim domu rodzinnym. Chłód nieustannie próbował przez nie się przegryźć.

Każdej wiosny jej ojciec obchodził dom, zupełnie jakby był to statek wciągnięty na ląd, aby – najlepiej jak mógł – połatać i pozalepiać nowo powstałe dziury przed następną zimą.

Mróz był oceanem, ich dom małym bezbronnym statkiem, a zima nieustannym czekaniem. Ojciec zatykał szczeliny aż do późnej jesieni, do chwili gdy wracał silny mróz. Wówczas nie mógł już nic zrobić, musiało wystarczyć to, z czym zdążył przed nadejściem chłodu.

Ojciec Hanny nazywał się Arthur Olaus Angus Renström, pracował przy wyrębie lasu pod Iggesund i posiadał konia pociągowego do zwożenia drzewa, do spółki z braćmi Salomonssonami, mieszkającymi nieco dalej nad rzeką. Harował w lesie za marną zapłatę, ale był jednym z tych ludzi, którzy nie wiedzą, czy wynagrodzenie, jakie dostają za swoją pracę, jest wystarczające.

Hanna zapamiętała ojca jako silnego i uśmiechniętego człowieka, jednocześnie jednak nieco ociężałego i zatopionego w myślach, których nie znała. Troll, myślała o nim czasem, kiedy był wyjątkowo nieobecny i siedział przy stole kuchennym z rękami opartymi na kolanach. Niby znajdował się w domu razem z całą rodziną, ale w pewien sposób był nieobecny. Hanna wyobrażała sobie w takich chwilach, że ojciec przebywa w świecie, w którym głazy przemieniają się w trolle, mech w długie włosy, a wiatr szumiący między sosnami staje się chórem głosów umarłych.

Ojciec często o nich opowiadał. O tych, którzy już odeszli. Przerażała go myśl, że na świecie żyje tak mało ludzi w porównaniu z tymi, którzy zmarli.

W okolicy panowała epidemia, której nazwa była dobrze znana wszystkim kobietom. Mówiły na nią „bijoza”. Dopadała mężczyzn, gdy do ich krwi dostawał się mocny alkohol. Wówczas bili wszystkich, którzy stanęli im na drodze, przede wszystkim swoje dzieci i żony próbujące je chronić. Ojciec Hanny rzecz jasna też czasem pił, ale nigdy nie stawał się agresywny. Dlatego też picie niepokoiło matkę Hanny mniej niż jego codzienna ociężałość. Kiedy się napił, ogarniała go ckliwość i chciał śpiewać psalmy. Akurat on, który na trzeźwo najchętniej spaliłby wszystkie kościoły, a duchownych pogonił w las.

I to na bosaka! – krzyczał. – Pogonić ich w las bez butów w największy mróz! Właśnie tam jest ich miejsce! W lesie! Na bosaka!

Babka Hanny, mieszkająca w nieszczelnej, pełnej przeciągów chałupie u wrót doliny Funäs, wciąż wyrzekała, że jej przeklęty zięć pośle swoje dzieci do piekła tym bluźnierczym gadaniem. Hanna drżała ze strachu, słuchając jej słów. W piekle czekała na nią wrząca smoła i rozżarzone węgle parzące stopy. Babka była surowym kaznodzieją o złych, świdrujących oczach. Bez wahania straszyła swoje wnuki, aż zaczynały płakać i bały się spać. Gdy matka Hanny zmuszała ją i resztę rodzeństwa do odwiedzin u babki, Hanna traktowała to jak najgorszą torturę.

Zapamiętała też nieustający gniew babki. Staruszka nie mogła wybaczyć matce Hanny, że wyszła za mąż za nieudacznika Renströma, mimo że ją przed nim ostrzegała. W kółko się wyzłośliwiała, pytając, co też takiego jej córka w nim widzi. Żeby chociaż jakoś wyglądał, a był przecież niski, miał krzywe nogi i zaczął łysieć, zanim skończył dwadzieścia pięć lat. Poza tym płynęła w nim krew dawnych fińskich osadników. Jego przodkowie mieszkali w nieprzebytych lasach Värmlandii, gdzie drzewa rosną tak gęsto, że trudno odróżnić noc od dnia. Dlaczego nie mogła wybrać sobie na męża kogoś z Hede, Bruksvallarny albo z jakiegokolwiek miejsca, gdzie żyją uczciwi ludzie?

Matka Hanny miała na imię Elin. Zawsze kuliła się na dźwięk głosu swojej matki, nigdy jej się nie sprzeciwiała i przyjmowała jej wyrzuty w milczeniu. Hanna w końcu zrozumiała, że widocznie da się kochać kogoś, kto traktuje nas źle, jakkolwiek dziwne jej się to zdawało. Tak musiało być w wypadku jej matki oraz babki.

Elin.

Hanna zawsze była zdania, że to imię do jej matki nie pasuje. Kobieta o takim imieniu powinna być drobna, o delikatnej cerze, z dłońmi białymi jak mleko i spływającymi na plecy jasnymi włosami. Elin Wallén, po mężu Renström, była krępa, miała mysiobrązowe sterczące włosy, duży nos i niezbyt proste zęby. Gdy się uśmiechała, można się było zastanawiać, dokąd jej zęby właściwie się wybierają. Wyglądały tak, jakby zamierzały wyskoczyć i gdzieś sobie pójść. Elin Renström bez wątpienia nie była ładną kobietą. Dobrze o tym wiedziała. Hanna była ciekawa, czy matce jest z tego powodu przykro. Zaczęła sobie zadawać to pytanie, kiedy sama była już na tyle duża, że z ciekawością przyglądała się swojej twarzy w pękniętym lusterku, którego ojciec używał do golenia.

Jednak jej matka nie sprawiała wrażenia zrezygnowanej. Miała mnóstwo sił i nie pozwalała im się marnować. Zastąpiła niedostatki w urodzie niezmordowaną dbałością o czystość w swoim domu. Nieważne, jak silny był mróz, wszystkie podłogi, ściany, a nawet sufit, miały lśnić. Podobnie jak dzieci, mąż oraz jej własne ciało. Elin tępiła wszy z siłą batalionu szturmującego pozycje wroga. Stawiała na środku izby blaszaną balię, nosiła w wiadrach wodę z rzeki, podgrzewała ją, szorowała dzieci, a potem, wciąż niestrudzona, znów przynosiła wodę, tym razem na piętrzące się w kącie pranie.

Później czworo jej dzieci obserwowało z zadziwieniem, jak matka zajmuje się ich ojcem, który wracał z pracy brudny i zmordowany. Myła go, a jej ręce poruszały się tak, jakby w myślach wyśpiewywała miłosną pieśń. Ojciec zdawał się lubić te dłonie, które szorowały go i wycierały, obcinały mu paznokcie i goliły go tak dokładnie, że jego skóra stawała się gładka jak u niemowlęcia.

Mimo to pierwszym wspomnieniem Hanny był chłód. Mróz i śnieg, który zaczynał padać już pod koniec września, a potem utrzymywał się aż do początków czerwca. Dopiero wtedy znikały ostatnie białe plamy.

Była też bieda. Ta jednak nie kojarzyła się Hannie z niczym innym jak z pojedynczą zimną izbą, w której dorastała. Ubóstwo sprawiło też, że Hanna musiała opuścić dom rodzinny nad rzeką.

Miała wówczas siedemnaście lat. Jej ojciec już nie żył, a ona spędzała czas na pomaganiu matce w zajmowaniu się domem i dziećmi, ponieważ była najstarsza. Żyli biednie, ale jakimś cudem w ich domu nikt nie głodował.

Aż nastał rok 1903. Latem przyszła wielka i długa susza, a wkrótce po niej wczesny mróz. Dokończył dzieła zniszczenia i zniszczył zasiewy, które wcześniej jakimś cudem przetrwały.

Tamtego roku życie Hanny się zmieniło.

Horyzont – kiedyś tak odległy – teraz nagle się zbliżył. Jak niebezpieczeństwo.

6

Hanna nie mogła zapomnieć pewnego dnia, choć wcale nie chciała go pamiętać: środek sierpnia, chmury wisiały nisko, był wczesny ranek.

Hanna poszła z matką w pole, żeby ocenić zniszczenia. Susza spaliła wszystko na popiół. Ziemia była dziwnie cicha. Mąka, którą matka Hanny trzymała w domu, mogła im wystarczyć najwyżej do adwentu. Nie miały też siana, żeby wykarmić w zimie jedyną krowę.

Gdy chodziły po polu na opadającym ku rzece zboczu, Hanna ujrzała po raz pierwszy, jak Elin płacze. Podczas długiej choroby ojca matka tylko mrużyła oczy. Nawet kiedy w końcu zmarł. Hanna myślała sobie, że Elin zamyka je ze strachu przed nieuchronnym końcem i czekającą ją samotnością. Wtedy jednak nie płakała, ani razu nie krzyczała z żalu. Kierowała swój ból do swojego wnętrza, gdzie musiała tkwić jakaś siła, będąca w stanie zniszczyć to, co dręczyło Elin.

Ale tamtego dnia, gdy spacerowały po wypalonych suszą polach i zrozumiały, że grozi im prawdziwa nędza, Elin oznajmiła Hannie, że musi wyjechać. Zdaniem matki nie było dla Hanny przyszłości tutaj, nad rzeką. Powinna wyjechać na wybrzeże i tam zapewnić sobie utrzymanie. Pewnego dnia Elin i jej mąż przybyli nad brzeg tej rzeki, żeby przejąć ubogie gospodarstwo po jednym ze stryjów Elin. Nie mieli zresztą wyboru. Był rok 1883, od ostatniego wielkiego głodu spowodowanego nieurodzajem minęło zaledwie szesnaście lat. Jeśli podobny głód miał teraz powrócić, Hanna musiała wyjechać. I to jak najszybciej, póki jest jeszcze czas.

Stanęły przy skraju lasu, gdzie kończyło się pole.

– Wypędzasz mnie z domu? – spytała matkę Hanna.

Elin potarła nos. Robiła to za każdym razem, kiedy była zmartwiona.

– Dam radę wyżywić troje dzieci – odparła. – Ale nie czworo. Jesteś już dorosła, możesz wyjechać, ułatwić życie nam i przede wszystkim sobie. Nie wypędzam żadnego z moich dzieci. Chcę tylko, żebyś miała szansę godnie żyć. Tutaj możesz jedynie przeżyć. To za mało.

– Ale co ja mogę robić pożytecznego na wybrzeżu?

– To samo, co robisz tutaj. Możesz pilnować dzieci, pracować własnymi rękami. W mieście zawsze są potrzebne służące.

– Kto ci tak powiedział?

Hanna nie chciała się sprzeciwiać matce, lecz Elin odebrała to jako oznakę nieposłuszeństwa i mocno chwyciła córkę za ramię.

– Ja tak mówię – wycedziła przez zęby. – A kiedy ci coś mówię, masz wierzyć w każde moje słowo. Nie robię tego dla przyjemności, ale dlatego, że nie ma innego wyjścia.

Puściła rękę Hanny, jakby nagle się opamiętała i pożałowała swoich słów.

Hanna zrozumiała, że jej matka właśnie zrobiła coś niezwykle trudnego.

Na zawsze zapamiętała tę chwilę: tam i wtedy, na obrzeżach rozciągającej się przed nimi krainy nędzy, u boku matki, która po raz pierwszy przy niej się rozpłakała, Hanna po raz pierwszy pojęła, że jest sobą i nikim innym.

Była Hanną i nie mogła się z nikim zamienić. Nie dało się zastąpić ani jej ciała, ani jej myśli. Wtedy naprawdę zrozumiała, że jej zmarły ojciec również taki był. Jego także nie dało się nikim zastąpić.

Czy to właśnie jest dorosłość? pomyślała, odwróciwszy twarz, bo jej się zdawało, że matka jest w stanie odgadnąć jej myśli. Czy polega to na tym, że nagle sobie uświadamiasz, iż nie poznasz odpowiedzi na żadne pytanie, jeśli samemu jej nie znajdziesz?

Wróciły razem do domu, przycupniętego w zagajniku brzóz, obok samotnej jarzębiny. Rodzeństwo Hanny czekało w środku, mimo że dzień nie był szczególnie chłodny. W ostatnich tygodniach dzieci mniej się bawiły. Były spokojniejsze, kiedy dokuczał im głód. Ich życie sprowadzało się do nieustannego czekania na coś do jedzenia.

Elin zatrzymała się przed progiem, jakby nagle postanowiła nie wpuszczać swojej córki do domu.

– W Sundsvall mieszka mój wuj, Axel – powiedziała. – Axel Andreas Wallén. Pracuje w porcie. On i jego żona Dora to porządni ludzie. Nie mają dzieci. Mieli dwóch chłopców, ale umarli, a potem Dora już więcej nie rodziła. Oni ci pomogą. Nie przegonią cię ze swojego domu.

– Nie chcę przyjść do nich jak żebraczka – odparła Hanna.

Elin natychmiast wymierzyła jej policzek. Wspominając go po jakimś czasie, Hanna pomyślała, że był jak drapieżny ptak, który rzucił się z nieba na jej twarz.

Matce zdarzyło się ją już wcześniej uderzyć, ale wówczas zrobiła to ze strachu. Na przykład wtedy, gdy Hanna weszła na lód na rzece wczesną wiosną, kiedy już trzeszczała kra, i o mało nie wpadła do wody. Teraz Elin wymierzyła jej policzek ze złości. Po raz pierwszy.

Dorosła kobieta spoliczkowała dorosłą kobietę. I uderzona miała sama dobrze wiedzieć, dlaczego dostała w twarz.

– Nie wyrzucam z domu córki, żeby została żebraczką – syknęła wzburzona Elin. – Chcę dla ciebie jak najlepiej. Tutaj nie ma dla ciebie przyszłości.

Hanna poczuła łzy w oczach. Nie z bólu, zdarzało jej się odczuwać dużo większy ból.

Policzek, który właśnie wymierzyła jej matka, potwierdzał to, co przed chwilą Hanna tylko podejrzewała – od teraz jest sama na świecie. Miała wyruszyć na wschód, na wybrzeże, i nie wolno jej było spojrzeć za siebie. To, co zostawiała, miało odejść w niepamięć, podążając dalej i dalej, jak sanie, w których znajdowała się Hanna.

Było to wczesną jesienią 1903 roku. Hanna Renström miała siedemnaście lat, a jej osiemnaste urodziny przypadały na dwunasty dzień grudnia.

Za parę miesięcy miała na zawsze opuścić swój dom.

7

Czas zmartwień minął, pomyślała Hanna. Teraz życie rozpoczyna swój nowy rozdział.

Zrozumiała to, gdy Elin wyjaśniła, jaki ma plan. Bywało, że kupcy z wybrzeża, udający się zimą na targ w Røros, nie wracali najprostszą i najkrótszą drogą, tą wiodącą wzdłuż rzeki Ljusny, a potem na dół, do Kårböle. Niektórzy zbaczali nieco na północ, a po przekroczeniu granicy z Norwegią skręcali w stronę Flatruet i jeśli tylko dopisywała pogoda, przejeżdżali przez wioski wzdłuż rzeki Ljungi, chcąc sprzedać ich mieszkańcom zakupione w Norwegii towary.

Najbardziej znanym kupcem był Jonathan Forsman. On też najczęściej wracał do domu tą drogą.

– Ma wielkie sanie – powiedziała Elin. – W drodze powrotnej nie są tak obciążone jak wtedy, gdy Forsman jedzie do Røros. Zabierzesz się z nim do Sundsvall. Nie tknie cię, będziesz z nim bezpieczna.

Hanna spojrzała na matkę pytająco. Skąd Elin mogła to wiedzieć? Hanna wiedziała, co ją czeka w życiu, słyszała, co szepczą inne dziewczyny, zwłaszcza dziewki pilnujące owiec. Opowiadały przedziwne historie, okraszone chichotem, ale czasem też niepokojem. Hanna wiedziała też, co oznacza niespodziewany rumieniec i nagła fala gorąca w całym ciele, często wieczorami, tuż przed zaśnięciem.

Nic więcej jednak nie wiedziała. I nie wierzyła, by Elin mogła mieć pewność, co się stanie podczas długiej podróży saniami.

Zapytała ją o to wprost.

– Odnalazł drogę do Boga – odparła matka. – Wcześniej był okropnym człowiekiem, jak większość tych samotnych wilków z saniami. Ale odkąd odzyskał wiarę, stał się dobrym samarytaninem. Zabierze cię na wybrzeże i nawet nie zażąda zapłaty. Pozwoli ci też okryć się jednym z grubych futer, żebyś nie zmarzła.

Elin nie miała jednak pewności, kiedy Forsman przyjedzie i czy w ogóle będzie mu tędy po drodze. Zwykle zjawiał się na krótko przed Bożym Narodzeniem, ale zdarzało się, że docierał dopiero po Nowym Roku. Czasem nie zjawiał się wcale.

– Mógł przecież umrzeć – dodała Elin w zamyśleniu.

Kiedy sanie znikały w śnieżnej zawiei, człowiek nie mógł być pewien, czy przypadkiem nie widział odjeżdżającego ostatni raz, nieważne, czy podróżny był stary, czy młody.

Hanna miała być gotowa do podróży od swoich urodzin, od 12 grudnia. Jonathan Forsman zawsze się spieszył, nigdy nie zostawał dłużej niż trzeba. W odróżnieniu od tutejszych, którzy dysponowali mnóstwem czasu, życie kupca Forsmana wypełniało działanie, i dlatego żył on w wielkim pośpiechu.

– Zwykle zjawia się po południu – tłumaczyła Elin. – Przyjeżdża od strony lasu i stąd kieruje się na południe. Potem jedzie dalej drogą dla sań, wzdłuż mokradeł, a następnie korytem rzeki i dalej, w dół doliny.

Odtąd każdego popołudnia, kiedy zaczynało zmierzchać, Hanna wychodziła przed dom i spoglądała w stronę lasu. Czasem jej się zdawało, że słyszy dzwonienie janczarów. Nikt jednak nie wyłaniał się z leśnych wrót.

Hanna źle sypiała przez to niecierpliwe oczekiwanie. Często się budziła, wystraszona jakimś koszmarem, z którego nic nie rozumiała. Jej sny były teraz białe jak śnieg, puste i pogrążone w ciszy.

Jeden z nich ją prześladował: leżała na rozkładanej kanapie razem z dwojgiem rodzeństwa, najmłodszym braciszkiem Olausem i siostrą, dwunastoletnią Verą. Czuła dotyk ich ciepłych ciał. Hanna wiedziała jednak, że kiedy tylko otworzy oczy, obok niej znajdą się zupełnie inne dzieci, całkiem obce. I w chwili gdy na nie spojrzy, te dzieci umrą.

Za każdym razem, gdy się budziła, odkrywała z ulgą, że to był tylko sen. Potem zwykle długo leżała z otwartymi oczami i wpatrywała się w srebrzyste światło księżyca, które wpadało przez niskie okna, pokryte kryształkami lodu. Dotykała dłonią oklejonej gazetą ściany. Paraliżujący, skuwający drewno mróz był tuż obok.

Chłód jest jak dziki zwierz, rozmyślała. Zwierz uwięziony w klatce, próbujący wydostać się na wolność.

Ten sen coś oznaczał, ale Hanna go nie rozumiała. Była pewna, że ma on coś wspólnego z jej podróżą. Co ją spotka w nieznanym świecie? Czego będzie się tam od niej oczekiwało? Wyobrażając sobie ludzi żyjących w mieście, sama czuła się głupia i nieporadna. Gdyby żył jej ojciec, mógłby ją przygotować. Był kiedyś w Sztokholmie, a nawet w innym wielkim i niezwykłym mieście o nazwie Arboga. Opowiedziałby jej, jak tam jest, i nie musiałaby się bać.

Elin pochodziła z doliny Funäs i nigdy nie była nigdzie indziej. Wybrała się tylko w tę jedną podróż na północ, razem z mężczyzną, który został jej mężem.

Mimo to właśnie ona musiała odpowiedzieć na wszystkie pytania Hanny. Nie było nikogo innego.

Odpowiedzi Elin były lakoniczne, pełne milczenia. Wiedziała przecież tak niewiele.

8

Pewnego dnia na początku listopada, gdy Hanna i jej matka zbierały i rąbały w lesie drewno na opał, Hanna zapytała Elin o morze. Jak ono wygląda? Czy płynie w korycie, jak rzeka? Czy ma taki sam kolor? Czy jest tak głębokie, że nie dosięgniesz dna?

Elin przerwała pracę, położyła dłonie na bolącym krzyżu i długo przyglądała się córce, zanim jej odpowiedziała.

– Nie wiem – oznajmiła. – Myślę, że morze jest jak wielkie jezioro. I są na nim fale. Ale nie umiem powiedzieć, czy płynie z prądem.

– Ojciec nic ci nie mówił? – zdziwiła się Hanna. – Przecież podobno płynął kiedyś po morzu.

– Może to wcale nie była prawda. Może wszystko, co opowiadał, wydarzyło się wyłącznie w jego głowie. O morzu nie powiedział nic poza tym, że jest wielkie.

Elin znów się schyliła i zaczęła zbierać pocięte gałęzie. Hanna nie dała za wygraną. Dziecko przestawało pytać, kiedy dawało mu się odczuć, że już wystarczy. Ona była jednak dorosła. Miała prawo chcieć więcej.

– Nie wiem, co mnie tam czeka – powiedziała. – Będę mieszkała w czyimś domu? Czy będę musiała dzielić z kimś łóżko?

Elin zdenerwowana cisnęła drewno do kosza.

– Zadajesz za dużo pytań – odparła. – Nie wiem, co cię tam czeka. Wiem za to na pewno, że tutaj nie czeka cię nic. Tam przynajmniej są ludzie, którzy mogą ci pomóc.

– Po prostu chciałam wiedzieć – jęknęła cicho Hanna.

– Nie pytaj mnie już o nic więcej. Głowa mnie boli od tych twoich pytań. Nie znam na nie odpowiedzi.

W milczeniu wróciły do domu. Z komina unosiła się prosto do nieba smużka dymu. Olaus i Vera pilnowali, żeby nie zgasł ogień. Mimo to Elin i Hanna nigdy nie odchodziły dalej niż na odległość, z której można było, na przykład wspiąwszy się na duży kamień, dostrzec, czy z komina unosi się dym. Lub co gorsza, czy ogień nie wydostał się poza otwarte palenisko i nie zaczął chłostać wszystkiego wokół swoimi płomieniami, jak szaleniec.

Nocami padał śnieg, a każdego poranka trzymał mróz. Lecz wciąż jeszcze nie nadeszły prawdziwe śnieżyce, te trwające dłużej niż trzy dni, skradające się od gór na zachodzie. Hanna dobrze wiedziała, że jeśli nie spadnie wystarczająco dużo śniegu, do ich domu nie dotrą żadne sanie.

Śnieg przyszedł wreszcie po kilku dniach. Jak zwykle zaczął padać nocą, bezszelestnie. Gdy Hanna wstała nad ranem, żeby napalić w piecu, Elin stała przy uchylonych drzwiach.

Nie poruszała się, jakby czegoś wypatrywała. Na zewnątrz wszystko zrobiło się białe, a pod ścianami domu utworzyły się duże zaspy. Hanna dostrzegła na śniegu ślady wrony, potem też myszy i może nawet zająca.

Śnieg padał bez przerwy.

– Ten śnieg już nie stopnieje – powiedziała Elin. – Nadeszła zima. Nie zobaczymy gołej ziemi do wiosny, do końca maja albo początku czerwca.

Padało cały następny tydzień. Początkowo mróz był niewielki, zaledwie parę kresek poniżej zera, ale kiedy śnieg ustał i niebo się rozjaśniło, nadeszła fala chłodu.

Elin miała termometr, który Renström kupił dawno temu na jakimś targu. A może wygrał go w siłowaniu się na rękę? Mogło tak być, był prawdziwym siłaczem. Termometr miał specjalny uchwyt, za który dało się go przytwierdzić do ściany. Elin bardzo o niego dbała. Nie zostawiała go na dworze z obawy, by ktoś przypadkiem nie stłukł cieniutkiej rurki, w której uwięziona była niebezpieczna rtęć.

Elin ostrożnie wetknęła termometr w zaspę pod domem, od strony, która zawsze pozostawała w cieniu. Od trzech dni z rzędu mróz trzymał mocno, temperatura spadała poniżej minus trzydziestu stopni.

W najzimniejsze dni Elin i Hanna nie zajmowały się niczym innym, jak tylko paleniem w piecu oraz pilnowaniem, by krowa i dwie kozy miały co jeść. Same jadły tyle, żeby nie dokuczał im głód. Przeznaczały wszystkie swoje siły na utrzymanie chłodu za progiem domu. Każda kolejna kreska poniżej zera była jak posiłki dla wrogich wojsk, trzymających dom w oblężeniu.

Hanna widziała wyraźnie, że Elin się boi. Co będzie, jeśli w domu coś się zepsuje? Co zrobią, jeśli pęknie szyba lub ściana? Nie miały dokąd uciec, poza maleńką oborą, w której stały zwierzęta. Ale i tam było zimno, na dodatek nie było tam pieca.

W czasie tych mroźnych dni Hanna po raz pierwszy pomyślała, że zmiana być może przyniesie jej coś dobrego. Może będzie jak leśna polana, do której dostają się promienie słońca. Całkiem niespodziewany jasny punkt pośrodku ciemności. Może czeka ją lepsze życie, może nie będzie tam otoczona wojskami nędzy i chłodu. Lęk przed nieznanym zmienił się nagle w tęsknotę za nowym życiem. Życiem z dala od górskich zboczy i lasów.

Nie powiedziała o tym Elin. Postanowiła zachować tę niejasną tęsknotę dla siebie.

9

Siedemnastego grudnia, tuż po trzeciej po południu, od strony lasu dobiegły pobrzękiwania janczarów. Pierwsza usłyszała je Vera, która wyszła z domu, żeby sprawdzić, czy kury nie zniosły jajek mimo mrozu. Usłyszała zbliżające się sanie, wracając z pustymi rękoma, wąską ścieżką wydeptaną między metrowymi zaspami. Zawołała Elin i Hannę, a one natychmiast wybiegły przed dom. Minął już największy chłód, parę dni wcześniej nastała nawet odwilż, lecz ostatniej nocy pojawiła się warstwa świeżego śniegu.

Dzwoneczki brzęczały coraz głośniej i w końcu w oddali pojawił się czarny koń. Wyglądał jak troll albo niedźwiedź wyłaniający się z lasu. Otulony futrami woźnica ściągnął wodze i zatrzymał sanie tuż przed tonącą w śniegu nędzną chałupą.

Wówczas Elin wypowiedziała do Hanny poważne słowa:

– To właśnie jest Jonathan Forsman.

– Skąd to wiesz? – spytała Hanna.

– Bo nikt oprócz niego nie ma takiego czarnego konia. Ani tylu futer.

Hanna przekonała się, że to prawda, kiedy mężczyzna zszedł z sań i wkroczył do izby. Odziany był w skórę z niedźwiedzia i wilka, na koźle znajdowała się skóra renifera, a szyję miał owiniętą lisim ogonem. Kiedy wygramolił się z tych wszystkich futer, ociekających topniejącym śniegiem, Hannie przyszło na myśl, że człowiek ten ledwie chwilę temu siedział za blisko ognia. Miał czerwoną, ogorzałą twarz, a mokre włosy lepiły mu się do czoła. Od razu też zrozumiała, że jej matka ma rację. Ten mężczyzna, który być może zgodzi się zabrać ją do miasta, nie był ani trochę groźny. Robił bardzo miłe wrażenie. Usiadł na taborecie przy piecu i wręczył Elin prezent, modlitewnik zakupiony w Røros.

– Jest po norwesku – oznajmił. – Ale ma ładną okładkę, to prawdziwa skóra, a okucia ładnie lśnią, jeśli je wyczyścisz. Poza tym chyba i tak nie umiesz czytać, mam rację, Elin Renström?

– Potrafię składać litery – odparła matka. – Jeśli to się nazywa czytaniem, potrafię to robić.

Dopiero wieczorem, kiedy młodsze dzieci poszły spać, Elin odważyła się zapytać Forsmana o podróż Hanny. Siedzieli przy otwartym ogniu. Jonathan Forsman ogrzewał swoje duże dłonie. Zanim rodzeństwo położyło się do łóżka, zaśpiewał im psalm niezwykłym, jakby pękniętym na pół głosem. Hanna nigdy wcześniej nie słyszała, jak śpiewa mężczyzna. Nie licząc pastora, który odprawiał nabożeństwa w Ljungdalen, ale on miał głos wysoki i piskliwy. Brzmiało to trochę tak, jakby w trakcie śpiewania ktoś go szczypał. Pod wpływem głosu Forsmana mróz gryzący drewniane ściany chałupy zdawał się na moment ustępować.

Elin przedstawiła sprawę prosto. Nie trzeba było wielu słów.

– Możesz zabrać ze sobą Hannę? – spytała. – Wysyłam ją do Sundsvall. Moi krewni przyjmą ją pod swój dach.

Jonathan Forsman zamyślił się, wysłuchawszy jej prośby.

– Jesteś tego pewna? – zapytał po chwili.

– Dlaczego miałabym nie być tego pewna?

– Czy ci krewni na pewno pozwolą jej zostać? To rodzina Renströma?

– Nie, moja. Nazywają się Wallén. Gdyby to byli jego krewni, nie wysyłałabym jej.

– Wiedzą, że przyjedzie?

– Nie wiedzą, że to będzie Hanna. Ale zgodzili się przyjąć jedno z dzieci, kiedy ostatnio z nimi rozmawiałam.

Jonathan Forsman długo wpatrywał się w swoje dłonie.

– Kiedy to było? – spytał wreszcie.

– Wiosną miną cztery lata.

– Sporo mogło się zmienić przez tak długi czas – odparł. – Ale dobrze, wezmę ją z sobą. I miejmy nadzieję, że w Sundsvall znajdzie się ktoś, kto ją przyjmie.

– Wszyscy przecież nie umarli przez cztery lata – obruszyła się Elin. – Chyba że zabiła ich epidemia, która nie zdołała do nas dotrzeć.

Jonathan Forsman po raz pierwszy spojrzał z powagą na Hannę.

– Ile masz lat? – spytał.

– Właśnie skończyłam osiemnaście.

Mężczyzna kiwnął głową. Nie pytał o nic więcej.

Ogień trzaskał cicho.

Jonathan przespał tę noc na podłodze przy piecu, leżąc na rozłożonych futrach i owinięty skórą renifera. Jego czarny koń dostał miejsce w ciasnej obórce, między kozami i krową.

Hanna leżała bezsennie długie godziny. Żaden mężczyzna nie spał w tym domu, odkąd umarł ojciec. Teraz znów ktoś chrapał i bełkotał coś przez sen. Forsman oddychał z trudem, jakby dźwigał straszny ciężar.

Nazajutrz z nieba spadały pojedyncze płatki śniegu. Słupek rtęci wskazywał dwa stopnie poniżej zera. Tuż po ósmej Hanna usiadła na saniach, obok dwóch przygotowanych dla niej przez Elin tobołków. Włożyła na siebie prawie wszystko, co miała, a Jonathan Forsman opatulił ją jeszcze warstwą futer, tak że prawie nie mogła się ruszyć.

Rodzeństwo płakało, kiedy się żegnała. Najpierw przytuliła każde z nich z osobna, a potem wszystkie naraz.

Matce podała tylko rękę. Jest, jak jest, pomyślała. Zajmując miejsce na saniach, postanowiła ani razu się nie odwrócić, kiedy będą odjeżdżać. Płakała w duchu, gdy Forsman smagnął batem czarnego konia i ruszyli. Nie okazała nic po sobie. Nie chciała, by ktokolwiek widział jej smutek.

Rozmyślała o ojcu. Zdawało jej się, że i on stoi obok Elin i patrzy, jak jego córka odjeżdża w świat.

Wrócił specjalnie na tę chwilę. Chciał przy tym być.

Był rok 1903, a następnego roku Szwecję znów miała nawiedzić fala głodu.

Przekład: Ewa Wojciechowska

Redakcja: Filip Modrzejewski

Korekta: Małgorzata Denys, Maria Karpińska

Adiustacja: Klaudia Bryła

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: © Bridgeman Art / FotoChannels

Skład i łamanie: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-1636-1

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

i Aneta Więckowska / Virtualo Sp. z o.o.