Tabu - Ferdinand von Schirach

1

W połowie dro­gi między Mo­na­chium a Sal­zbur­giem, nie­co w bok od głównych dróg, leży wieś Esch­burg. Z zam­ku, od którego wio­ska wzięła swoją nazwę, zo­stało na wzgórzu tyl­ko trochę ka­mie­ni. Je­den z Esch­burgów był w osiem­na­stym wie­ku ba­war­skim kon­su­lem w Ber­li­nie, a kie­dy wrócił, wy­bu­do­wał nad je­zio­rem nowy dom.

Na początku dwu­dzie­ste­go wie­ku Esch­bur­go­wie mie­li jesz­cze pie­niądze. Po­sia­da­li wówczas pa­pier­nię i przędzal­nię. W tysiąc dzie­więćset dwu­na­stym roku w ka­ta­stro­fie "Ti­ta­ni­ca" zginął ich pier­wo­rod­ny syn i spad­ko­bier­ca, z cze­go ro­dzi­na była później trochę dum­na. Za­re­zer­wo­wał ka­jutę w pierw­szej kla­sie i podróżował w to­wa­rzy­stwie psa. Zre­zy­gno­wał z wsia­da­nia do łodzi ra­tun­ko­wej naj­praw­do­po­dob­niej dla­te­go, że był pi­ja­ny.

Jego młod­szy brat sprze­dał przed­siębior­stwa należące do ro­dzi­ny, ob­ra­cał pie­niędzmi, a pod­czas in­fla­cji w la­tach dwu­dzie­stych stra­cił znaczną część majątku. Po tym wszyst­kim za­wsze bra­ko­wało fun­du­szy, żeby grun­tow­nie wy­re­mon­to­wać dom. Z murów tynk od­pa­dał płata­mi, zimą nie ogrze­wa­no obu bocz­nych skrzy­deł, a da­chy po­ra­stał mech. Wiosną i je­sie­nią na stry­chu stały bla­sza­ne wia­dra, w których zbie­rała się deszczówka.

Pra­wie wszy­scy Esch­bur­go­wie byli myśli­wy­mi oraz podróżni­ka­mi i przez dwieście pięćdzie­siąt lat wypełnia­li po­miesz­cze­nia domu przed­mio­ta­mi, które im się po­do­bały. W holu wejścio­wym znaj­do­wały się trzy sto­ja­ki na pa­ra­so­le wy­ko­na­ne z nóg słoni, obok na ścia­nie wi­siały śre­dnio­wiecz­ne piki - długie włócznie, używa­ne pod­czas po­lo­wa­nia na dzi­ka. W ko­ry­ta­rzu na górze leżały dwa wy­pcha­ne kro­ko­dy­le wbi­te w sie­bie zębami, jed­ne­mu z nich wy­padło szkla­ne oko, dru­gie­mu bra­ko­wało kawałka ogo­na. W po­miesz­cze­niu go­spo­dar­czym stał ogrom­ny­niedźwiedź bru­nat­ny, na brzu­chu pra­wie całkiem wy­li­niał. Bi­blio­tekę zdo­biły czasz­ki kudu i an­ty­lop oryks, na jed­nym z regałów między dziełami Go­ethe­go i Her­de­ra tkwiła głowa ze­zo­wa­te­go gi­bo­na. Przy ko­min­ku stały bębny, rogi myśliw­skie oraz kciu­ko­we pia­ni­na z Kon­ga. Dwa afry­kańskie bożki płodności z he­ba­nu, czar­ne i poważne, sie­działy przy wejściu do po­ko­ju z bi­lar­dem.

W ko­ry­ta­rzach obok powiększo­nych re­pro­duk­cji znaczków z In­dii i ry­sunków tu­szem z Ja­po­nii wi­siały ob­ra­zy świętych z Pol­ski i Ro­sji. Były też chińskie ko­ni­ki z drew­na, gro­ty oszczepów z Ame­ry­ki Południo­wej, żółte kły niedźwie­dzia po­lar­ne­go, głowa miecz­ni­ka, stołek na czte­rech ko­py­tach oryk­sa sza­blo­ro­gie­go, stru­sie jaja oraz drew­nia­ne skrzy­nie z In­do­ne­zji, do których klu­cze daw­no prze­padły. W jed­nym z po­koi gościn­nych znaj­do­wały się sty­li­zo­wa­ne na ba­ro­ko­we me­ble z Flo­ren­cji, w ko­lej­nym sto­lik z wi­tryną, a w środ­ku niej bro­sze, pa­pie­rośnice i Bi­blia ze srebr­nym za­mknięciem, prze­cho­wy­wa­na od po­ko­leń.

Na skra­ju par­ku była staj­nia z pięcio­ma bok­sa­mi dla koni. Po ścia­nach wił się bluszcz, a spo­między ko­stek bru­ko­wych na podwórzu wy­ra­stała tra­wa. Z okien­nic scho­dziła far­ba, woda w kra­nach była brązowa od rdzy. W dwóch bok­sach su­szyło się drew­no ko­min­ko­we, w ko­lej­nym zimą prze­cho­wy­wa­no wiel­kie do­ni­ce ogro­do­we, sól do sy­pa­nia i paszę dla dzi­kich zwierząt.

W tym domu Se­ba­stian przy­szedł na świat. Jego mat­ka chciała ro­dzić w szpi­ta­lu w Mo­na­chium, ale sa­mochód długo stał na mro­zie i nie chciał za­pa­lić. Pod­czas gdy oj­ciec wciąż próbował uru­cho­mić auto, u ko­bie­ty zaczęły się skur­cze. Ze wsi przy­je­chał ap­te­karz z żoną, oj­ciec Se­ba­stiana cze­kał na ko­ry­ta­rzu pod drzwia­mi po­ko­ju. Kie­dy dwie go­dzi­ny później ap­te­karz za­py­tał mężczyznę, czy chce prze­ciąć pępo­winę, ten ryknął na nie­go, że roz­rusz­nik jest prze­cież ze­psu­ty. Po wszyst­kim prze­pro­sił go, ale we wsi długo jesz­cze dys­ku­to­wa­no, co miał na myśli.

W ro­dzi­nie Se­ba­stia­na dzie­ci nig­dy nie znaj­do­wały się w cen­trum uwa­gi. Uczo­no je, jak trzy­mać sztućce pod­czas posiłku, jak całować w rękę oraz że dziec­ko po­win­no możli­wie jak naj­rza­dziej się od­zy­wać. Jed­nak na ogół nie zaj­mo­wa­no się nimi. Kie­dy Se­ba­stian miał osiem lat, po raz pierw­szy wol­no mu było usiąść z ro­dzi­ca­mi do stołu.

Chłopiec nie wy­obrażał so­bie, by mógł miesz­kać gdzie in­dziej. W ho­te­lach, pod­czas ro­dzin­nych wy­jazdów na wa­ka­cje, czuł się obco. Cie­szył się, gdy wra­cał i za­sta­wał wszyst­ko na swo­im miej­scu: ciem­ne de­ski podłogo­we w ko­ry­ta­rzach, sta­re ka­mien­ne scho­dy i miękkie popołudnio­we światło w za­pa­dającej się ka­pli­cy.

W życiu Se­ba­stia­na od za­wsze współist­niały dwa świa­ty. Siatkówka jego oka re­je­stro­wała fale elek­tro­ma­gne­tycz­ne z za­kre­su między trzy­sta osiem­dzie­siąt i sie­dem­set osiem­dzie­siąt na­no­metrów, mózg odróżniał je w dwu­stu bar­wach, pięciu­set stop­niach ja­sności i dwu­dzie­stu różnych ro­dza­jach na­sy­ce­nia bie­li. Se­ba­stian wi­dział to, co po­zo­sta­li lu­dzie. Jed­nak ko­lo­ry, które on do­strze­gał, były inne. Nie po­sia­dały nazw, bo nie wy­star­czało dla nich słów. Ręce nia­ni miały ko­lor cy­ja­nu i bursz­ty­nu, zda­wało mu się, że jej włosy mie­niły się na fio­le­to­wo z do­mieszką ochry, skóra ojca była bladą, zie­lo­no­nie­bieską powłoką. Je­dy­nie jego mat­ka nie miała żad­ne­go ko­loru. Przez długi czas Se­ba­stianowi wy­da­wało się, że składa się z wody i do­pie­ro kie­dy on wcho­dzi do jej po­ko­ju, przy­bie­ra zna­jomą wszyst­kim po­stać. Za każdym ra­zem po­dzi­wiał szyb­kość, z jaką uda­wała jej się ta prze­mia­na.

Kie­dy na­uczył się czy­tać, również i li­te­ry zy­skały ko­lo­ry. "A" było czer­wo­ne jak swe­ter na­uczycielki z wiej­skiej szkoły lub fla­ga Szwaj­ca­rii, którą wi­dział po­przed­niej zimy na górskiej cha­cie, na­sy­co­na, in­ten­syw­na, wyraźna czer­wień. "B" było dużo de­li­kat­niej­sze, żółte, i pach­niało jak pola rze­pa­ku przy dro­dze do szkoły. Uno­siło się w po­miesz­cze­niu nad ja­sno­zie­lo­nym "C", wyżej, po­god­niej niż ciem­no­zie­lo­ne "K".

Po­nie­waż wszyst­kie rze­czy oprócz do­strze­gal­ne­go ko­lo­ru po­sia­dały jesz­cze inny, nie­do­strze­gal­ny, mózg Se­ba­stia­na zaczął porządko­wać ten świat. Z cza­sem po­wstała mapa ko­lorów, znaj­do­wały się na niej tysiące ulic, uli­czek oraz placów i co roku do­cho­dziła ko­lej­na war­stwa. Po­tra­fił po­ru­szać się po tej ma­pie, dzięki ko­lorom od­naj­dy­wał swo­je wspo­mnie­nia. Stała się ona ob­ra­zem jego dzie­ciństwa. Kurz w domu miał na tej ma­pie ko­lor cza­su, ciem­nej, łagod­nej zie­le­ni.

Nie mówił o tym, wciąż sądził, że każdy człowiek wi­dzi to samo. Nie zno­sił, kie­dy mat­ka ubie­rała go w ko­lo­ro­we swe­try, wście­kał się, darł je albo za­ko­py­wał w ogro­dzie. W końcu udało mu się po­sta­wić na swo­im i prze­ko­nać, by mógł cho­dzić tyl­ko w ty­po­wych w tam­tej oko­li­cy gra­na­to­wych tu­ni­kach; do dzie­siątego roku życia były one jego co­dzien­nym stro­jem. Zda­rzało się, że la­tem zakładał czapkę tyl­ko dla­te­go, że miała właściwy ko­lor. Nia­nia prze­czu­wała, że Se­ba­stian jest inny. Za­uważał, kie­dy użyła in­nych per­fum czy po­ma­lo­wała usta inną szminką. Co jakiś czas dzwo­niła do swo­je­go chłopa­ka z Lyonu, roz­ma­wiała po fran­cu­sku, ale zda­wało jej się, że Se­ba­stian ro­zu­mie obcy język, jak­by wy­star­czała mu sama bar­wa jej głosu.

W wie­ku dzie­sięciu lat Se­ba­stian zo­stał za­pi­sa­ny do szkoły z in­ter­na­tem. Tak samo było w wy­pad­ku jego ojca, dziad­ka i pradziad­ka, a że ro­dzi­na nie miała już pie­niędzy, otrzy­mał sty­pen­dium. Kie­row­nic­two in­ter­na­tu wysłało do domu chłopca list. Ja­sno określono, ja­kie ubra­nie należy przy­wieźć, ile par spodni, ile swetrów i piżam. Ku­char­ka mu­siała na każdą rzecz na­szyć nu­me­rek, żeby w in­ter­na­to­wej pral­ni odzież się nie po­mie­szała. Ko­bie­ta płakała, znosząc ze stry­chu wa­lizkę, a oj­ciec Se­ba­stiana po­wie­dział roz­drażnio­ny, że ma prze­stać la­men­to­wać, chłopak nie idzie prze­cież do więzie­nia. Ale i tak roz­pa­czała i cho­ciaż w liście wyraźnie tego za­bro­nio­no, pomiędzy czy­ste ko­szu­le włożyła słoik mar­mo­la­dy i trochę pie­niędzy.

Właści­wie nie była ku­charką, w ich domu nie za­trud­nia­no służby od daw­na. Należała do ro­dzi­ny jako da­le­ka ciot­ka, za lep­szych czasów była go­spo­dy­nią i ko­chanką nie­miec­kie­go kon­su­la w Tu­ne­zji. Mężczy­zna nic jej nie zo­sta­wił. Cie­szyła się, że mogła za­miesz­kać u Esch­burgów. Cza­sa­mi wypłaca­no jej pensję, ale na ogół za­pew­nia­no jej tyl­ko wikt i opie­ru­nek.

Do in­ter­na­tu, do którego oj­ciec miał go za­wieźć, chłopiec chętnie za­brałby białe ja­skry, siwe plisz­ki, la­tające nad je­zio­rem, i rosnące przed do­mem pla­ta­ny. Jego pies leżał w słońcu, miał ciepłą sierść, Se­ba­stian nie wie­dział, co ma mu po­wie­dzieć. Zwierzę zdechło pół roku później.

5

Obu­dził się w swo­im łóżku. Nie wie­dział, jak się tam zna­lazł. Miał na so­bie piżamę. Z dołu do­cho­dził głos mat­ki. Po­czuł su­chość w ustach. Wstał i pod­szedł do okna, było południe. Przed do­mem stał sa­mochód po­li­cyj­ny, obok nie­go czar­ne kom­bi z przy­ciem­nia­ny­mi szy­ba­mi.

Le­karz ro­dzin­ny wszedł do po­ko­ju chłopca. Po­wie­dział, że Se­ba­stian po­wi­nien uni­kać wysiłku, ma wrócić do łóżka i dużo spać. Mężczy­zna dał mu ta­bletkę i szklankę wody, po­tem zaciągnął zasłony. Na żółto-zie­lo­nym sta­rym ma­te­ria­le na­szy­te były pa­pu­gi, oka­załe pta­ki z wiel­ki­mi dzio­ba­mi. Se­ba­stian próbował nie zasnąć, ale pta­ki roz­my­wały się przed jego ocza­mi i zni­kały. Śniła mu się dżungla, było tam gorąco i wil­got­no, za dużo ko­lorów, za wie­le za­pachów.

Później ob­cych nie było już w domu. Słyszał tyl­ko zna­jo­me dźwięki: wodę, która szu­miała w po­kry­tej mchem fon­tan­nie przed do­mem, bla­sza­ne­go kur­ka, skrzy­piącego przy każdym po­dmu­chu wia­tru, kunę na pod­da­szu. Se­ba­stian trząsł się z zim­na, piżama była mo­kra od potu.

Następne­go ran­ka jego mat­ka sie­działa na brze­gu łóżka, trzy­mała go za rękę. Nie przy­po­mi­nał so­bie, by kie­dy­kol­wiek wcześniej tak robiła. Po­wie­działa, że to był tyl­ko zły sen, że miał gorączkę. Przekręciła pierścio­nek na pal­cu. Se­ba­stian spoj­rzał na jej usta, na war­gi, które były bla­de i wy­su­szo­ne. Po­wie­działa, że oj­ciec miał wy­pa­dek, że padł strzał, kie­dy czyścił broń. Jej usta wciąż się po­ru­szały, Se­ba­stian już jej nie słyszał. Zda­wało mu się, jak­by między nim a ko­bietą po­sta­wio­no ścianę. Przy­po­mi­nała chro­po­wa­ty pa­pier czer­pa­ny, który oj­ciec za­wsze ku­po­wał w sta­rym młynie kil­ka wsi da­lej. Pew­ne­go razu Se­ba­stian po­je­chał tam ra­zem z nim i przyglądał się, jak ro­bio­no ten pa­pier. Mężczy­zna trzy­mał sito i czer­pał z ka­dzi po­je­dyn­cze ar­ku­sze, woda kapała na fil­co­we podkładki i wsiąkała. Mężczy­zna w nie­bie­skim far­tu­chu po­wie­dział, że pa­pier wy­twa­rza się z bawełnia­nych szmat, zużytych w szpi­ta­lu.

Se­ba­stian chciał po­wie­dzieć mat­ce, że oj­ciec nig­dy nie czyścił strzelb w swo­im po­ko­ju i że nie ma ni­ko­go, kto ob­cho­dziłby się z bro­nią ostrożniej. Chciał jej wyjaśnić, że wi­dział na sto­le śrut oraz krew na ścia­nie i że ojcu urwało głowę. Wi­dział to wszyst­ko i ro­zu­miał, a jej hi­sto­ria jest nie­praw­dzi­wa. Chciał opo­wie­dzieć jej o po­lo­wa­niu, łąkach, zie­mi i wi­do­ku porośniętych pa­pro­cia­mi pagórków wcze­snym ran­kiem. Jed­nak wszyst­kie te zda­rze­nia, myśli, ko­lo­ry i za­pa­chy tkwiły obok sie­bie, za­wie­szo­ne w próżni, su­ro­we i na wpół świa­do­me, nie po­tra­fił ich ze sobą połączyć.

Wte­dy jego mat­ka wstała i wyszła z po­ko­ju.

2

Pod­czas podróży do in­ter­na­tu Se­ba­stian mógł zająć miej­sce z przo­du. Kie­dy na dłuższych tra­sach sie­dział na tyl­nym sie­dze­niu sta­re­go auta, robiło mu się nie­do­brze. Spoglądał przez okno, wy­obrażał so­bie, że świat do­pie­ro po­wsta­je i może się oka­zać, że nie zo­stał na czas ukończo­ny, jeśli oj­ciec będzie je­chał zbyt szyb­ko.

Kie­dy minęli sady rosnące nad wiel­kim je­zio­rem, na­zwa­nym przez ojca Szwab­skim Mo­rzem, do­je­cha­li do gra­ni­cy szwaj­car­skiej. Oj­ciec po­wie­dział, że pomiędzy Niem­ca­mi i Szwaj­ca­rią znaj­du­je się zie­mia ni­czy­ja. Se­ba­stian długo po­tem za­sta­na­wiał się, jak wyglądają lu­dzie miesz­kający na zie­mi ni­czy­jej, w ja­kim mówią języku i czy w ogóle jakiś mają.

Funk­cjo­na­riusz straży gra­nicz­nej wyglądał do­stoj­nie w swo­im mun­du­rze. Skon­tro­lo­wał nowy pasz­port Se­ba­stia­na, za­py­tał na­wet, czy oj­ciec ma coś do ocle­nia. Se­ba­stian wpa­try­wał się w pi­sto­let funk­cjo­na­riu­sza, znaj­dujący się w wysłużonej ka­bu­rze. Chłopiec żałował, że mężczy­zna nie musi go wyciągnąć.

Po dru­giej stro­nie gra­ni­cy oj­ciec wy­mie­nił pie­niądze i kupił w skle­pi­ku cze­ko­ladę. Po­wie­dział, że za­wsze trze­ba tak robić, kie­dy je­dzie się do Szwaj­ca­rii. Każdy ba­to­nik był od­dziel­nie za­pa­ko­wa­ny, na sre­ber­kach znaj­do­wały się ob­raz­ki: wo­do­spad na Re­nie nie­da­le­ko Schaf­fhau­sen, Mat­ter­horn, kro­wy i bańki na mle­ko przed oborą, Je­zio­ro Zu­rych­skie.

Je­cha­li wyżej, w góry, zro­biło się chłod­niej, za­mknęli okna w au­cie. Szwaj­ca­ria to je­den z naj­większych krajów na świe­cie, opo­wia­dał oj­ciec, gdy­by roz­ciągnąć po­wierzch­nię gór, wte­dy byłaby tak duża jak Ar­gen­ty­na. Dro­gi sta­wały się węższe, wi­dzie­li go­spo­dar­stwa, ka­mien­ne wieże kościel­ne, rze­ki, górskie je­zio­ro.

Kie­dy prze­jeżdżali przez wyglądającą na szczególnie za­dbaną wieś, oj­ciec oznaj­mił, że miesz­kał tam Nie­tz­sche. Wska­zał na dwu­piętro­wy dom, na pa­ra­pe­tach stały pe­lar­go­nie. Se­ba­stian nie wie­dział, kim był ten Nie­tz­sche, ale oj­ciec powie­dział to z ta­kim smut­kiem, że za­pa­miętał to na­zwi­sko.

Je­cha­li wśród skał jesz­cze ja­kieś trzy­dzieści ki­lo­metrów i w końcu za­trzy­ma­li się w mia­stecz­ku, przy ryn­ku. Przy­by­li trochę za wcześnie, więc po­spa­ce­ro­wa­li wąski­mi ulicz­ka­mi. Stały przy nich dwu- i trzy­piętro­we ka­mie­ni­ce z małymi okna­mi, wygiętymi w łuk bra­ma­mi i gru­by­mi mu­ra­mi, chro­niącymi przed sro­gim zim­nem. Do­strze­gli stamtąd bu­dy­nek in­ter­na­tu, ba­ro­ko­wy zespół klasz­tor­ny. Fon­tannę z posągiem Ma­ryi ota­czały ar­ka­dy, da­lej stały dwie wieże im­po­nującej ko­le­gia­ty.

Po­wi­tał ich dy­rek­tor in­ter­na­tu, miał na so­bie brązowy ha­bit, be­ne­dyk­tyński. Se­ba­stian usiadł na so­fie obok ojca. Za szybą, we wnęce, stała Ma­don­na. Jej usta były maleńkie, miała ma­to­we spoj­rze­nie, dziec­ko na jej ra­mio­nach wyglądało na cho­re. Se­ba­stian był nie­spo­koj­ny. W kie­sze­ni spodni miał gwiz­dek imi­tujący odgłosy ptaków, bar­dzo gładki ka­mień, który zna­lazł rok wcześniej na plaży, i skórkę po­ma­rańczy. Pod­czas kie­dy mężczyźni oma­wia­li spra­wy, których Se­ba­stian nie ro­zu­miał, kciu­kiem i pal­cem wska­zującym roz­ry­wał skórkę po­ma­rańczy na co­raz mniej­sze kawałki. Kie­dy dorośli skończy­li roz­mowę, a Se­ba­stian mógł w końcu wstać, oj­ciec pożegnał się z za­kon­ni­kiem. Se­ba­stian również chciał podać rękę nie­zna­jo­me­mu mężczyźnie, ale ten po­wie­dział: "Nie, nie, ty tu zo­sta­jesz".

Drob­ne cząstki skórki po­ma­rańczy wy­padły z kie­sze­ni Se­ba­stia­na, roz­sy­pały się na so­fie i po­zo­sta­wiły na obi­ciu ciem­ne pla­my. Oj­ciec prze­pro­sił, ale du­chow­ny tyl­ko się roześmiał. "Nic się nie stało", po­wie­dział. Se­ba­stian wie­dział, że ten obcy mężczy­zna kłamał.

9

Kie­dy mat­ka Se­ba­stia­na sprze­dała dom nad je­zio­rem, wzięła w dzierżawę no­wo­czesną stad­ninę w po­bliżu Fry­bur­ga. Miesz­kała tam w domu jed­no­ro­dzin­nym o cien­kich ścia­nach, z podwójnym garażem.

W staj­ni znaj­do­wało się dwa­naście boksów, był także maneż i czwo­ro­bok. Masz­ta­lerz co dzień sprzątał staj­nię, sio­dlar­nię i dzie­dzi­niec. Mat­ka krzy­czała, jeśli za­uważyła gdzieś pajęczy­ny.

Wsta­wała co rano o szóstej, do popołudnia jeździła na każdym z dwu­na­stu koni. W week­en­dy od wio­sny do je­sie­ni była na za­wo­dach, raz zo­stała na­wet wi­ce­mi­strzy­nią Nie­miec w ujeżdżaniu. Żyła z tego, co przy­niosła sprze­daż domu nad je­zio­rem i lasu.

Czas płynął od fe­rii do fe­rii, a Se­ba­stian do­strze­gał, jak mat­ka się zmie­nia. Jej bro­da i nos stały się bar­dziej spi­cza­ste, usta węższe, żyły na przed­ra­mio­nach uwy­dat­niły się.

Kie­dy Se­ba­stian przy­jeżdżał w od­wie­dzi­ny, miesz­kał w małym po­ko­ju na pod­da­szu, la­tem było tam dusz­no, zimą ciem­no. Pod­czas jego nie­obec­ności mat­ka wy­ko­rzy­sty­wała to po­miesz­cze­nie jako biu­ro. Jego rze­czy leżały na stry­chu, spa­ko­wa­ne w dwie skrzyn­ki.

Pod­czas fe­rii jeździł z matką na za­wo­dy. Na pla­cach do kon­nej jaz­dy było błoto, w śla­dach kół sa­mo­chodów do prze­wo­zu koni stała woda, w na­mio­tach uno­sił się swąd ce­bu­li i przy­pa­lo­ne­go tłuszczu. La­tem końskie łajno wy­sy­chało na słońcu na pa­do­kach, lu­dzie męczy­li się w upa­le, w po­wie­trzu czuć było ostry za­pach końskie­go potu. Mężczyźni sie­dzie­li na składa­nych krzesłach przy szran­kach czwo­ro­bo­ku i przyglądali się ama­zon­kom, swo­im żonom i córkom. Posługi­wa­li się własnym języ­kiem, mówili, że koń musi być "ze­bra­ny", roz­ma­wia­li o tra­wer­sach, o lot­nej zmia­nie nogi i wyciągniętym kłusie. Se­ba­stian za­uważył, że ko­bie­ty jeżdżące kon­no były uza­leżnio­ne od swo­ich wierz­chowców.

Mat­ka rzad­ko z nim roz­ma­wiała, wciąż była zmęczo­na jazdą konną. Po­wie­działa, że nie może już znieść swo­je­go ciała, bólu ko­lan, pleców i rąk. Le­karz ostrzegł ją, że od ciągłego wysiłku jej ner­wy szyj­ne są nad­werężone. Dal­sze tre­nin­gi sta­no­wią nie­bez­pie­czeństwo, za wie­le ry­zy­ku­je. Wy­trzy­mała tyl­ko ty­dzień, po­tem znów wsiadła na ko­nia. Musi jeździć, po­wie­działa, nie po­tra­fi in­a­czej.

Kie­dy Se­ba­stian był w wie­ku szes­na­stu lat, mat­ka przed­sta­wiła mu swo­je­go no­we­go przy­ja­cie­la. Mężczy­zna miał około czter­dzie­stu pięciu lat - krótkie siwe włosy, gęste brwi, za­dba­ne pa­znok­cie - i był od niej niższy o pół głowy. Ode­bra­li Se­ba­stiana z dwor­ca, kie­dy chłopak przy­je­chał z in­ter­na­tu.

Mężczy­zna po­wie­dział, że pójdą coś zjeść. Zawiózł ich do po­dob­no naj­lep­szej re­stau­ra­cji, jego szef też w niej jadał. W kar­cie na­pi­sa­ne było: "daw­na ma­sar­nia prze­mie­nio­na w sty­lową fran­cuską ka­wiar­nię z przełomu wieków" - knaj­pa miała od tej pory być "au­ten­tyczną cząstką Fran­cji w ser­cu Fry­bur­ga". Stoły stały je­den przy dru­gim, w po­miesz­cze­niu znaj­do­wało się zbyt wie­le osób, krzesła były nie­wy­god­ne. Pa­no­wał gwar. Nowy mężczy­zna ryknął, że je­dze­nie jest tu wyśmie­ni­te, z kel­ne­rem był po imie­niu.

Ten nowy mężczy­zna spoj­rzał na ze­ga­rek i zamówił je­dze­nie dla wszyst­kich. Oznaj­mił, że wie, co do­bre­go tu po­dają. Kie­dy cze­ka­li na da­nia, po­wie­dział, że jest przed­sta­wi­cie­lem pro­du­cen­ta płyt gip­so­wo-kar­to­no­wych, ponoć to wiel­ki in­te­res. Raz uka­zał się o nim ar­ty­kuł w lo­kal­nym bru­kow­cu, miał wte­dy załatwić, żeby szwedz­ki de­aler sa­mo­chodów otwo­rzył w mieście swoją sie­dzibę. Do­staw­ca wpraw­dzie później zmie­nił zda­nie, ale w ar­ty­kule na­zwa­no go "ma­che­rem". Coś ta­kie­go ciąży na człowie­ku, oświad­czył. Uniósł brwi i po­wie­dział te słowa tak, jak­by żar­to­wał, ale Se­ba­stian zro­zu­miał, że mężczy­zna był dum­ny. Mat­ka mil­czała, wyglądało na to, że zna tę hi­sto­rię.

- Wszyst­ko ma swoją cenę - po­wie­dział ma­cher. - Ale jeśli ru­szysz tyłek i się po­sta­rasz, to nie­ważne, skąd po­cho­dzisz.

Ma­cher położył rękę na udzie mat­ki i gapił się na jej de­kolt. Kel­ner przy­niósł bu­telkę Clos de Be­au­jeu, mimo że nikt go nie za­ma­wiał. Ma­cher po­wie­dział Se­ba­stia­no­wi, żeby się napił, "dla uczcze­nia dnia". Chłopak za­py­tał, czy może do­stać szklankę wody.

Wte­dy mężczy­zna ryknął do siedzącego po dru­giej stro­nie stołu Se­ba­stia­na:

- Kim ty chcesz zo­stać?!

Se­ba­stian wzru­szył ra­mio­na­mi. Ma­cher bawił się sol­niczką. Mimo że nie był tęgi, pal­ce miał gru­be. Na ręce nosił złoty ze­ga­rek ze złotym pa­skiem, na szkiełku znaj­do­wała się lupa do od­czy­ty­wa­nia daty. W kąci­kach jego ust zaschła ślina. Se­ba­stian wy­obra­ził so­bie war­gi ma­che­ra przy war­gach mat­ki.

- Nie masz żad­ne­go pla­nu? Cho­dzisz do tak dro­giej szkoły i nie masz żad­ne­go pla­nu? - spy­tał mężczy­zna.

Se­ba­stian nie od­po­wie­dział.

- Co tam masz? - za­py­tał. Sięgnął do prze­wie­szo­ne­go przez krzesło płasz­cza Se­ba­stia­na i wyciągnął z kie­sze­ni książkę, którą chłopak czy­tał w pociągu.

- Nie­spo­dzia­ne światło - mężczy­zna po­wo­li od­czy­tał na głos. - Co to niby zna­czy? - Roześmiał się głośno, trzy­mał książkę wy­so­ko.

- To są wier­sze - po­wie­dział Se­ba­stian. Wy­rwał ma­che­ro­wi książkę, prze­wra­cając kie­li­szek. Wino wylało się na spodnie mężczy­zny, ob­rus nasiąkł. Se­ba­stian prze­pro­sił, po­wie­dział, że musi za­czerpnąć świeżego po­wie­trza.

Chłopak wy­szedł na zewnątrz. Na przy­stan­ku bez­dom­ny grze­bał w śmiet­ni­ku. Obok bezgłośnie prze­je­chał długi, błyszczący sa­mochód. Po­wie­trze na uli­cy stało, czuć było za­pach as­fal­tu i ben­zy­ny. Obok przeszła ko­bie­ta, krzy­czała do te­le­fo­nu, że jej zna­jo­ma przez długi czas była sin­gielką. Se­ba­stian bar­dzo szyb­ko wy­pa­lił dwa pa­pie­ro­sy, je­den za dru­gim. W in­ter­na­cie nad jego biur­kiem wi­siało zdjęcie zie­lo­ne­go dom­ku ry­bac­kie­go w Wa­lii, w którym Dy­lan Tho­mas pisał wier­sze. O tym myślał w tam­tej chwi­li.

Kie­dy wrócił do środ­ka, "własne­go wy­ro­bu fry­ka­de­la z wołowi­ny Gal­lo­way", którą zamówił dla nie­go ma­cher, była zim­na.

Mężczy­zna za szyb­ko pro­wa­dził w dro­dze do domu, Se­ba­stian czuł ucisk pasów na szyi. Ma­cher i mat­ka od razu po­szli spać. Se­ba­stian przez jakiś czas czy­tał to­mik wier­szy. Po­tem wstał i po­szedł do ogro­du, żeby za­pa­lić, mat­ka za­bra­niała tego w domu.

W sy­pial­ni paliło się światło. Przed łóżkiem stał nagi ma­cher, mat­ka spała. Mężczy­zna trzy­mał w ręce ka­merę, czer­wo­na dio­da sy­gna­li­zująca na­gry­wa­nie migała. Drugą ręką się ma­stur­bo­wał. Se­ba­stian zo­ba­czył swo­je od­bi­cie w wiel­kim pa­no­ra­micz­nym oknie.

Po­szedł na górę do po­ko­ju na pod­da­szu i usiadł przy biur­ku z two­rzy­wa sztucz­ne­go, stojącym pod oknem. Chciał na­pi­sać list, ale nie wie­dział do kogo. Wpa­try­wał się w za­ostrzo­ny gra­fit ołówka. Po­tem wyciągnął z wa­liz­ki scy­zo­ryk w drew­nia­nej opra­wie, który za­wsze za­bie­rał na wędrówki. Prze­ciął opu­szek le­we­go pal­ca wska­zującego. Przyglądał się, jak płynie z nie­go krew i ka­pie na biur­ko. Przez chwilę czuł, że żyje. Po­tem po­szedł do łazien­ki i opa­trzył ranę.

Nie­cały rok później mat­ka Se­ba­stia­na i ma­cher po­bra­li się. Przyjęcie odbyło się w mieszczącym się w pałacu ho­te­lu, który ma­cher znał z "kon­fe­ren­cji dla przed­sta­wi­cie­li". Para młoda po­je­chała do urzędu sta­nu cy­wil­ne­go dorożką, mat­ka miała na so­bie białą su­kienkę. Przed ho­te­lem usta­wio­no na­miot, mu­zykę grał didżej, miał or­ga­ny Ham­mon­da. Wol­no było tańczyć tyl­ko na zewnątrz, dy­rek­tor ho­te­lu po­wie­dział, że par­kiet w pałacu jest zbyt de­li­kat­ny.

Przed we­se­lem ma­cher wziął lek­cje, gdyż nie umiał tańczyć. Mimo to pod­czas pierw­sze­go tańca po­tknął się i z hu­kiem upadł na de­ski. Mu­zy­ka na krótko ucichła, jakaś ko­bie­ta za­kryła ręką usta. Kie­dy ma­cher wstał, jego spodnie były w ku­rzu. Goście wi­wa­to­wa­li, ktoś pod­pi­ty krzyknął, że to do­bra wróżba dla małżeństwa, i wszy­scy się roześmia­li.

Se­ba­stian wy­szedł z na­mio­tu. Po­tem usłyszał swoją matkę. Wzięła ma­che­ra pod rękę i wy­pro­wa­dziła na zewnątrz. Kłócili się, fa­cet gwałtow­nie potrząsnął głową i wy­rwał się.

Mężczy­zna po­szedł na górę, do rozświe­tlo­ne­go pałacu, uty­kał. Przed wejściem na ka­mien­nych scho­dach spał kot, po­ru­szał łap­ka­mi we śnie. Ma­cher ro­zej­rzał się. Po­tem czub­kiem la­kie­ro­wa­ne­go buta kopnął zwierzę w brzuch.

3

Życie w klasz­to­rze od stu­le­ci kon­cen­tro­wało się na czy­ta­niu i pi­sa­niu. Bi­blio­te­ka ka­pi­tul­na mieściła się w wy­so­kiej sali z jasną dębową podłogą, znaj­do­wało się tam po­nad tysiąc czte­ry­sta ręko­pisów i po­nad dwieście tysięcy książek dru­ko­wa­nych, większość z nich opra­wio­na w skórę. W je­de­na­stym wie­ku mni­si założyli szkołę, w której wykłada­no pod­sta­wo­we przed­mio­ty, w sie­dem­na­stym zbu­do­wa­no tam jesz­cze dru­kar­nię. Ucznio­wie mie­li do dys­po­zy­cji drugą bi­blio­tekę, po­miesz­cze­nie z ciem­ny­mi drew­nia­ny­mi stołami i mosiężnymi lamp­ka­mi. Wśród dzie­ci krążyły opo­wieści o ta­jem­nych piw­ni­cach klasz­tor­nych, w których prze­cho­wy­wa­no za­ka­za­ne książki: ręko­pisy poświęcone tor­tu­rom, pro­ce­som cza­row­nic i ma­gii. Za­kon­ni­cy nie zachęcali do czy­ta­nia, wie­dzie­li, że niektóre dzie­ci same na­biorą ocho­ty, a inne nie będą in­te­re­so­wać się książkami.

Se­ba­stian zaczął czy­tać w za­ci­szach klasz­to­ru. Po pew­nym cza­sie prze­stały prze­szka­dzać mu obo­wiązujące w in­ter­na­cie za­sa­dy, przy­wykł do po­ran­nych i wie­czor­nych mszy, do lek­cji, zajęć spor­to­wych, cza­su prze­zna­czo­ne­go na naukę. Rytm dni w klasz­to­rze był wciąż ten sam i po­zwa­lał na spo­koj­ne życie pośród książek.

W ciągu pierw­szych ty­go­dni tęsknił do domu nad je­zio­rem. Z wyjątkiem wa­ka­cji dzie­ciom nie wol­no było wyjeżdżać, roz­mo­wy te­le­fo­nicz­ne mu­siały być skru­pu­lat­nie od­no­to­wa­ne. W co drugą nie­dzielę Se­ba­stian dzwo­nił do domu. Stał wte­dy w jed­nej z małych drew­nia­nych ka­bin w holu wejścio­wym klasz­to­ru, a fur­tian łączył roz­mowę.

Pew­nej nie­dzie­li po dru­giej stro­nie li­nii była jego mat­ka. Se­ba­stian od razu wie­dział, że coś jest nie tak. Powie­działa, że oj­ciec jest cho­ry, ale to nic groźnego. Kie­dy chłopak odłożył słuchawkę, jego ko­la­na drżały. Na­gle wydało mu się, że tyl­ko on może ura­to­wać ojca. Żeby to zro­bić, musi sa­mot­nie po­ko­nać wąwóz Via Mala. Se­ba­stian bał się wąwozu, pa­nujących w nim ciem­ności oraz wąskich ścieżek. Nie wy­brał się tam na kla­sową wy­cieczkę. Via Mala - "zła dro­ga"; ścia­ny skal­ne wy­so­kie na trzy­sta metrów, nie­ska­zi­tel­nie gład­kie i zim­ne, ka­mien­ne stop­nie i kładki.

Se­ba­stian od razu ru­szył w drogę, nie od­mel­do­wał się. Po­je­chał au­to­bu­sem spod in­ter­na­tu. Do­pie­ro w dro­dze za­uważył, że nie za­brał kurt­ki, a na no­gach ma tyl­ko cien­kie półbuty. Miał dwa­naście lat, cier­piał na lęk wy­so­kości, ale mu­siał dać so­bie radę. Szedł bar­dzo po­wo­li. Kie­dy prze­cho­dził przez kładki, trzy­mał się środ­ka, nie spoglądał w prze­paść. Słyszał płynącą w dole rzekę. Był tak bla­dy, że turyści wie­lo­krot­nie py­ta­li go, czy nie po­trze­bu­je po­mo­cy. Udało mu się po trzech go­dzi­nach. Po­je­chał z po­wro­tem do klasz­to­ru. Szu­ka­li go, a pre­fekt oczy­wiście nie zro­zu­miał całej spra­wy z oj­cem. Se­ba­stianowi zo­stał wy­mie­rzo­ny po­li­czek. Nie przejął się tym, prze­cież ura­to­wał ojca.

Szkoła położona była na wy­so­kości pra­wie dwóch tysięcy metrów, zimy wcześnie się tu za­czy­nały i trwały długo. W in­ter­na­cie ogrze­wa­nie włącza­no późno, wy­so­kie po­miesz­cze­nia nig­dy się porządnie nie na­grze­wały, a w długich ko­ry­ta­rzach ciągnęło chłodem. Se­ba­stia­na za­wsze cie­szyły dni, kie­dy spadł pierw­szy śnieg. Z piw­nic wyciągano san­ki, a w week­end dzie­ci jeździły na nar­tach. Rano kołdry po­kry­wała cien­ka war­stwa szro­nu, z kranów w umy­wal­ni zwi­sały so­pel­ki lodu.

Co roku z początkiem zimy Se­ba­stian cho­ro­wał, do­sta­wał za­pa­le­nia ucha środ­ko­we­go i gorączko­wał. W ga­bi­ne­cie le­ka­rza we wsi wi­siał duży ob­ra­zek ze sche­ma­tem ucha. Le­karz po­ka­zał Se­ba­stianowi skórę, chrząstki, kości i ner­wy. Po­wie­dział, że być może jego skóra jest zbyt cien­ka. Na jego biur­ku leżały chro­mo­wa­ne, połyskujące narzędzia, były zim­ne i za­da­wały ból cho­re­mu uchu. Chłopiec myślał o ku­char­ce, która robiła mu prze­ciwbólowe okłady z cien­ko po­kro­jo­nej ce­bu­li. Ko­bie­ta mówiła, że od ce­bu­li się płacze, ale że po­tra­fi uzdra­wiać. Ko­bie­ta sie­działa przy jego łóżku, opo­wia­dała o Tu­ne­zji, o przy­pra­wach na tar­gach w me­dy­nie, ry­siu ste­po­wym, którego uszy przy­po­mi­nają pędzel­ki, o gorącym sa­ha­ryj­skim wie­trze, który na­zy­wała che­hi­li.

W trak­cie po­nu­rych mie­sięcy w in­ter­na­cie, kie­dy książki już nie wy­star­czały, gdy szklar­nia, bo­iska i ławki przy­kry­te były śnie­giem, Se­ba­stia­na ra­to­wały bar­wy w jego głowie.

4

To był pierw­szy dzień let­nich wa­ka­cji. Se­ba­stian pra­wie nie spał. O czwar­tej nad ra­nem po­je­cha­li na re­wir łowiec­ki. W nocy padało, łąki były wil­got­ne, zie­mia przy­kle­jała się do ka­lo­szy i spra­wiała, że buty sta­wały się ciężkie. Oj­ciec niósł prze­wie­szoną przez ramię du­beltówkę. Jej osa­da ocie­rała się o fil­co­wy płaszcz, z bie­giem lat ma­te­riał wy­tarł się w tym miej­scu. Róże i złote li­nie an­giel­skie­go gra­we­run­ku stały się pra­wie nie­wi­docz­ne, osa­da była nie­mal czar­na. Fil­co­wy płaszcz pach­niał króli­kiem i ta­baką. Se­ba­stian myślał o bro­ni, którą oj­ciec obie­cał mu z oka­zji eg­za­mi­nu łowiec­kiego. Mógłby go zdać po ukończe­niu sie­dem­na­stu lat, ale do tej pory mi­nie jesz­cze dużo cza­su.

Chętnie to­wa­rzy­szył ojcu. Po­lo­wa­nie to poważna spra­wa, po­wta­rzał często oj­ciec, i Se­ba­stian ro­zu­miał, co wówczas miał na myśli. Je­dy­nie na po­lo­wa­niach z na­gonką było in­a­czej. Na podwórzu dom­ku myśliw­skie­go po­da­wa­no wte­dy kar­to­flankę, było gwar­no. Często przy­cho­dzi­li nowi lu­dzie, świeżaki, jak między sobą mówili na­ga­nia­cze. Mie­li nowe płasz­cze i nową broń. Pro­wa­dzo­no ich na ta­kie po­zy­cje, z których i tak nie mo­gli zro­bić ze swo­ich strzelb żad­ne­go użytku. Mówili bez ustan­ku, na­wet kie­dy cze­ka­li na zwie­rzynę. Roz­ma­wia­li o swo­jej pra­cy w mieście, o po­li­ty­ce lub czym­kol­wiek, Se­ba­stian wie­dział, że nie ro­zu­mieją sen­su po­lo­wa­nia. Przed dom­kiem myśliw­skim układa­no po­kot, zwierzęta były mar­twe i brud­ne. Se­ba­stian nie cho­dził już na po­lo­wa­nia z na­gonką. Kie­dy wy­bie­ra­li się sami, oj­ciec pra­wie się nie od­zy­wał, las i zwie­rzyna należały do nich i nic nie było brud­ne ani fałszy­we.

Wdra­pa­li się na am­bonę i cze­ka­li, aż opad­nie po­ran­na mgła. Kie­dy na pole wy­szedł ko­zioł, oj­ciec podał Se­ba­stia­no­wi lor­netkę. Był to wspa­niały szóstak, wiel­ki, dum­ny i piękny. Nie spiesz­my się, wy­szep­tał oj­ciec. Se­ba­stian przy­taknął. Był początek sierp­nia, okres ochron­ny za­czy­nał się do­pie­ro w połowie paździer­ni­ka. Za­sta­na­wiał się, po co oj­ciec w ogóle miał przy so­bie broń, sko­ro nie chciał jej użyć. Po­tem uznał, że on również będzie miał broń za­wsze przy so­bie.

Oj­ciec wyciągnął pa­pie­ro­sa, skóra pa­pie­rośnicy była po­pla­mio­na i sta­ra, tak jak sta­re było wszyst­ko, co do nie­go należało. Z am­bo­ny spoglądać można było w głąb do­li­ny, z wieżą wiej­skie­go kościoła w od­da­li, a w po­god­ne dni jesz­cze z Al­pa­mi na ho­ry­zon­cie. Se­ba­stian pamiętał później każdy szczegół, dym pa­pie­ro­sa, za­pach żywi­cy i mo­krej wełny oraz wiatr kołyszący drze­wa­mi.

Na prze­mian spoglądali przez lor­netkę, była tak ciężka, że Se­ba­stian mu­siał łokcia­mi pod­pie­rać się o po­przeczną belkę. Długo ob­ser­wo­wa­li sar­ny.

Po­tem oj­ciec szyb­ko wy­ce­lo­wał z bro­ni i strze­lił. Ze­szli z am­bo­ny, Se­ba­stian po­biegł przez pole. Przed­nie nogi kozła wyglądały tak, jak­by jesz­cze się ru­szał, były złama­ne i krótkie, oczy otwar­te, wybałuszo­ne i mętne, czer­wo­ny język dzi­wacz­nie wykręcony. Se­ba­stian znał starą myśliwską gwarę, mówiło się o śle­piach za­miast o oczach i py­sku za­miast o łbie. Oj­ciec po­wie­dział, że myśliwi są przesądni i w le­sie nie wol­no używać nor­mal­nych słów, płoszy się wte­dy zwie­rzynę. Jed­nak ko­zioł już nie żył i słowa nie miały zna­cze­nia.

Oj­ciec na­chy­lił się nad zwierzęciem, roz­sta­wił jego tyl­ne nogi i przyklęknął na nich. Roz­ciął brzuch od od­by­tu aż do gardła. Ze środ­ka wypłynęły krew i trze­wia. Oj­ciec wyciągnął żołądek, ser­ce, śle­dzionę oraz płuca i położył je na tra­wie.

Se­ba­stian po­czuł się tak jak wte­dy, kie­dy pod­czas pew­nej wy­pra­wy spoj­rzał na dno wąwozu i nie mógł po­wstrzy­mać się od pa­trze­nia w dół. Wbi­jał wzrok w prze­paść, co­raz głębiej, bez­wol­nie i nie wzbra­niając się, aż w końcu oj­ciec wy­rwał go z tego sta­nu. Wte­dy nastąpiło to cięcie, cięcie nożem ojca. Równo­cześnie przy­ciągało chłopca i od­py­chało. Nie mógł się ru­szyć, wi­dział biel w cie­le sar­ny, włókna mięśnio­we i kości. Oj­ciec wresz­cie skończył i za­rzu­cił so­bie zwierzę na ra­mio­na. Se­ba­stian niósł ple­cak, szedł za oj­cem do sa­mo­cho­du. Za­po­wia­dał się upal­ny dzień, na łąkach zro­biło się par­no, światło sta­wało się ostre i le­piej było po­zo­stać w cie­niu drzew.

Mat­ka Se­ba­stia­na sie­działa przed do­mem pod kasz­ta­now­ca­mi przy żela­znym sto­le i jadła śnia­da­nie, dwa psy drze­mały na traw­ni­ku. Był czwar­tek, miała się wy­brać na za­wo­dy jeździec­kie, Se­ba­stian wi­dział trans­por­ter do prze­wo­zu koni. Przed kil­ko­ma laty mat­ka kazała wy­re­mon­to­wać staj­nię, stały tam jej dwa ko­nie do ujeżdżania. Se­ba­stian pocałował matkę w oba po­licz­ki, po­tem po­biegł na górę do swo­je­go po­ko­ju i wyjął z wa­liz­ki pre­zent dla niej. W warsz­ta­cie mieszczącym się w in­ter­na­cie wy­ko­nał fi­gurkę dziad­ka do orzechów; miał białe zęby, czer­woną brodę i czar­ny ka­pe­lusz z drew­nia­nym piórkiem bażanta. Chłopiec długo nad nim pra­co­wał, piórko po­ma­lo­wał na brązowo-zie­lo­no. Jed­nak w tam­tym mo­men­cie pre­zent wydał mu się głupi. Pa­trzył w zie­mię, kie­dy go dawał. Na rękach miał jesz­cze żywicę z am­bo­ny, przez jego nie­uwagę przy­kleiła się do dziad­ka do orzechów. Mat­ka po­dziękowała. Dwa razy roz­chy­liła usta fi­gurki. Po­tem wróciła do czy­ta­nia in­for­ma­cji o kon­kur­sach w "Przeglądzie Jeździec­kim". Na sto­le leżały for­mu­la­rze zgłosze­nio­we na za­wo­dy. Se­ba­stian opo­wie­dział, co no­we­go słychać w in­ter­na­cie. Cza­sa­mi, nie pod­nosząc wzro­ku znad pa­pierów, mat­ka za­da­wała py­ta­nie. Nie­ba­wem po­wie­działa, że na nią już pora. Złożyła ser­wetkę, sta­ran­nie, tak by rogi przy­le­gały je­den do dru­gie­go. Pocałowała chłopca w czoło. Psy pod­niosły się i po­wlokły za nią alejką w stronę staj­ni.

Se­ba­stian wciąż sie­dział w cie­niu sta­rych kasz­ta­nowców. Wa­ka­cje jesz­cze się nie zaczęły. Może na­pra­wi stojącą w han­ga­rze drew­nianą łódkę, trze­ba ją od­ma­lo­wać, pomyślał. Chłopiec przy­po­mniał so­bie, jak we trójkę pływa­li łódką po je­zio­rze, oj­ciec wiosłował, pod­czas kie­dy on, brodą wspar­ty o burtę, leżał na brzu­chu. Był jesz­cze bar­dzo mały, miał może pięć, sześć lat. Mat­ka miała na so­bie jasną lnianą su­kienkę i sztyw­no sie­działa na ławecz­ce pośrod­ku. Wte­dy jesz­cze często się śmiała, krzy­czała, kie­dy łódka się chwiała, a oj­ciec, wiosłując, chla­pał na nią. Se­ba­stian za­nu­rzał dłonie w zim­nym je­zio­rze, wi­dział pstrągi, oko­nie i sie­je, a cza­sa­mi czuł ciepły za­pach per­fum mat­ki - róże, jaśmin i po­ma­rańcze na wo­dzie.

Wszyst­ko to wy­da­wało mu się od­ległe. Wie­dział wte­dy, że jego ro­dzi­ce już się nie lubią. Często przeglądał al­bu­my ślub­ne w ga­bi­ne­cie ojca. Ro­dzi­ce wyglądali młodo i zda­wa­li się obcy, mat­ka była nieśmiała i de­li­kat­na, nie­mal dziew­czyn­ka, z po­godną buzią i o ja­snych oczach.

Kie­dy ro­dzi­ce Se­ba­stia­na jesz­cze ze sobą roz­ma­wia­li, często słyszał, jak mat­ka mówi ojcu, że brak mu am­bi­cji, dys­cy­pli­ny, nie ma na­wet porządne­go za­wo­du. W życiu po­trzeb­ne są cele, mówiła, to one są naj­ważniej­sze.

Se­ba­stian wyjął ro­wer z garażu, na­pom­po­wał koła i wy­ru­szył z par­ku. W ostat­nim domu na skra­ju pól miesz­kał jego przy­ja­ciel. Bab­ka chłopca krzyknęła z okna, że jest on z po­zo­stałymi dziećmi nie­da­le­ko śluzy. Se­ba­stian zawrócił, do­je­chał z po­wro­tem do ryn­ku i za ap­teką skręcił w polną drogę.

Nad wodą jego przy­ja­ciel stał z in­ny­mi chłopca­mi ze wsi. Po­mi­mo że nie wi­dzie­li się trzy mie­siące, przy­wi­ta­li Se­ba­stia­na tak, jak­by ten nig­dy nie wyjeżdżał. Dzień spędzi­li na na­pra­wia­niu tra­twy. Całą zimę prze­leżała w ba­gnie, bel­ki nasiąkły wodą, były ciężkie i śli­skie.

Opie­ka­li na­bi­te na pa­ty­ki nie­doj­rzałe kol­by ku­ku­ry­dzy, ziar­na wcho­dziły między zęby, były bez sma­ku, ale dym od­stra­szał osy i do­brze było po­sie­dzieć przy ogniu. Łama­li trzci­ny, cięli na kawałki i pa­li­li ni­czym wiel­kie cy­ga­ra.

W cie­niu olch je­zio­ro było chłodne i ciem­ne. Se­ba­stian wypłynął da­le­ko, przekręcił się na ple­cy. Kie­dy pod­niósł głowę, do­strzegł dom stojący po dru­giej stro­nie je­zio­ra, bu­dy­nek mie­nił się w słońcu. Wi­dział po­most, po­ma­lo­wa­ny na nie­bie­sko han­gar na łodzie, słyszał wy­so­kie głosy swo­ich przy­ja­ciół stojących przy brze­gu, a kie­dy za­mknął oczy, wszyst­ko w nim stało się jed­nym, nie­opi­sa­nym ko­lo­rem.

Wcze­snym wie­czo­rem Se­ba­stian wrócił do domu, umył twarz i włożył czy­ste ubra­nie. Było za chłodno, żeby jeść na zewnątrz, ku­char­ka na­kryła do stołu w sali z pięknym wi­do­kiem na park. Od ojca czuć było al­ko­ho­lem, wyglądał na zmęczo­ne­go.

- Nie je­stem głodny, Se­ba­stia­nie, tyl­ko się cze­goś na­piję.

Schudł, pomyślał Se­ba­stian. Wie­dział, że oj­ciec rzad­ko bywał w domu, większość cza­su spędzał na po­lo­wa­niach w Au­strii. Kie­dy wra­cał, pra­wie za­wsze prze­sia­dy­wał w swo­im ga­bi­ne­cie. Nie roz­su­wa­no tam zasłon, a pod nie­obec­ność ojca ni­ko­mu nie wol­no było wcho­dzić do środ­ka. Leżał na ka­na­pie, wpa­try­wał się w su­fit i palił. Mówił co­raz mniej, gar­ni­tu­ry na nim wi­siały i za­czy­nał pić już od rana.

Po je­dze­niu po­szli na górę, do po­ko­ju z bi­lar­dem. Oj­ciec się za­ta­czał.

- Za­gra­my? - za­py­tał Se­ba­stian.

- Nie, je­stem za bar­dzo zmęczo­ny. Za­graj sam, do­trzy­mam ci to­wa­rzy­stwa.

Se­ba­stian ułożył bile. Oj­ciec usiadł ze szklanką whi­sky na pa­ra­pe­cie i za­pa­lił cy­ga­ro. Co jakiś czas spoglądał na stół, po­tem swo­im sta­ro­mod­nym fran­cu­skim mówił entrée, de­dans i a che­val. Se­ba­stian w sku­pie­niu grał ka­ram­bo­la, od­bi­jał kule z kości słonio­wej wzdłuż ban­dy do­okoła stołu. Przez długi czas ciszę prze­ry­wał tyl­ko dźwięk toczących się po fil­cu i ude­rzających o sie­bie bil.

Kie­dy zro­biło się ciem­no, chłopak usta­wił kij na drew­nia­nym sto­ja­ku. Usiadł w fo­te­lu obok ojca. W bi­blio­te­ce paliło się jesz­cze światło, przez roz­su­wa­ne drzwi wąska smu­ga padała na podłogę, drew­no przy­po­mi­nało ciem­ny ak­sa­mit.

- To miłe, że tu je­steś - po­wie­dział oj­ciec. Jego głos był nie­wy­raźny.

- Mam włączyć światło? - spy­tał Se­ba­stian.

- Nie, proszę nie - od­parł oj­ciec.

Na zewnątrz po­krzy­ki­wał jastrząb. Se­ba­stian zro­bił się sen­ny. W półmro­ku wi­dział pro­fil ojca, wy­so­kie czoło, za­pad­nięte po­licz­ki. Słyszał jego od­dech. Wy­da­wało się, że oj­ciec chce coś po­wie­dzieć, jak­by szu­kał słów. Ale nie po­wie­dział nic.

Se­ba­stian zasnął w fo­te­lu. Kie­dy usłyszał tam­ten dźwięk, po ciem­ku zbiegł po scho­dach do główne­go holu na par­te­rze, po­tknął się, roz­bił ko­la­no i po­biegł da­lej ko­ry­ta­rzem do ga­bi­ne­tu. Otwo­rzył z im­pe­tem drzwi.

Paliła się tyl­ko lamp­ka na biur­ku, obok niej leżało tek­tu­ro­we pudełko z amu­nicją, śrut w ja­sno­czer­wo­nych łuskach, ka­li­ber 12/70. Se­ba­stian ostrożnie ob­szedł biur­ko. Twe­edo­wy gar­ni­tur był wy­tar­ty na łokciach i ko­la­nach, z kie­sze­ni ma­ry­nar­ki wy­sta­wała zie­lo­na chust­ka. Lewa noga ojca leżała na przewróco­nym krześle, but miał zdar­ty ob­cas, widać było gwoździe. Oj­ciec od­strze­lił so­bie głowę. Dwa­naście ołowia­nych ku­lek zma­sa­kro­wało twarz, skle­pie­nie czasz­ki zo­stało ode­rwa­ne.

Se­ba­stian stał w po­ko­ju, nie mógł się ru­szyć. Czuł proch, whi­sky, która wylała się z przewróco­nej bu­tel­ki na ka­mien­ne płytki, wodę po go­le­niu ojca. Wi­dział kurz na książkach, te­le­skop z mosiądzu, rysy na skórza­nych fo­te­lach i srebrną pa­pie­rośnicę z dużą ja­de­itową gwiazdą. W końcu zaczęło być tego za wie­le, ob­ra­zy w głowie chłopca pędziły, na­war­stwiały się i układały na nowo, nie po­tra­fił ich już uporządko­wać. Ko­lo­ry przy­po­mi­nały ogrom­ne ba­lo­ny.

Z nosa Se­ba­stia­na zaczęła le­cieć krew, ciepła strużka spłynęła przez usta na język. Zro­bił krok do przo­du, za­brał pa­pie­rośnicę i wyłączył lampkę. Nie wie­dział, dla­cze­go to zro­bił, po­tem wszyst­ko się uspo­koiło.

- Mamy jesz­cze czas - po­wie­dział oj­ciec.

8

Ko­lej­ne lata w in­ter­na­cie Se­ba­stian prze­sie­dział w bi­blio­te­ce, pogrążony w lek­tu­rach. Był w In­diach, Sier­ra Ne­va­da albo dżungli, je­chał psim zaprzęgiem, latał na smo­kach, łowił wa­le­nie, był żegla­rzem, po­szu­ki­wa­czem przygód i podróżni­kiem w cza­sie. Nie odróżniał fik­cji od rze­czy­wi­stości.

Bi­blio­te­karz jako pierw­szy zwrócił na to uwagę. Wi­dział, jak Se­ba­stian pod­eks­cy­to­wa­ny kil­ka razy z kimś roz­ma­wiał, mimo że w czy­tel­ni był sam. Mężczyźnie wydało się to dziw­ne i po­in­for­mo­wał o tym kie­row­nic­two in­ter­na­tu. Pre­fek­ci i na­uczy­cie­le prze­pro­wa­dzi­li dys­kusję, skon­tak­to­wa­no się z matką Se­ba­stiana te­le­fo­nicz­nie i w końcu po­sta­no­wio­no sprawą się zająć.

Oj­ciec przełożony po­je­chał z Se­ba­stia­nem do sto­li­cy. Po­wie­dział chłopcu, że pójdą do zna­ne­go le­ka­rza, pro­fe­so­ra uni­wer­sy­tec­kie­go.

Le­karz był tęgi, bar­dzo sta­ry i czuć było od nie­go grochówką. Jed­nak nie wyglądał na le­ka­rza, a jego ga­bi­net nie był ty­po­wy. Na ścia­nach wi­siały afry­kańskie ma­ski, na biur­ku leżał wy­ko­na­ny z kości na­szyj­nik. Se­ba­stian pięć razy z du­chow­nym po­szedł do otyłego le­ka­rza w mieście. To były miłe wy­ciecz­ki, po każdej z nich za­kon­nik szedł z Se­ba­stianem do ka­wiar­ni i chłopiec mógł wy­brać so­bie ciast­ko.

Pod­czas ostat­niej wi­zy­ty gru­by mężczy­zna po­wie­dział, że Se­ba­stian nie musi więcej przy­cho­dzić. Omówił z du­chow­nym coś, co Se­ba­stian chciał za­pa­miętać, ale mężczyźni używa­li słów, których chłopiec nie znał. Tęgi mężczy­zna mówił o wi­zu­al­nych ha­lu­cy­na­cjach i wie­lu in­nych nie­zro­zu­miałych rze­czach.

Kie­dy wy­szli na zewnątrz, Se­ba­stian za­py­tał za­kon­ni­ka, co ten opasły le­karz po­wie­dział, przy­znał, że trochę się boi, że jest cho­ry. Mężczy­zna uspo­koił go, że to nic złego. Se­ba­stian wy­obraża so­bie lu­dzi i rze­czy, których nie ma. Dzie­ci tak cza­sa­mi mają, gra­ni­ca między rze­czywistością a tym, co dzie­je się w ich głowie, nie jest jesz­cze wyraźna. Z cza­sem się to zrośnie. Za­kon­nik wyglądał na smut­ne­go, kie­dy to mówił. Po­tem jak zwy­kle po­szli do ka­wiar­ni. Se­ba­stian zamówił babkę mar­mur­kową, a du­chow­ny piwo.

Chłopcu nie po­do­bało się, że coś ma się w nim zrosnąć. Ku­char­ka miała krzy­wy pa­lec, po­wie­działa, że po pro­stu źle się zrósł. Se­ba­stian nie chciał żad­nych krzy­wych i pa­skud­nych rze­czy w swo­jej głowie. W dro­dze po­wrot­nej długo o tym myślał. Po­sta­no­wił, że nic się nie sta­nie, jeśli da­lej będzie roz­ma­wiał z Ody­se­uszem, Her­ku­le­sem i Tom­kiem Sa­wy­erem. Tyl­ko nie wol­no mu było o tym ni­ko­mu po­wie­dzieć, będzie mu­siał uważać.

7

Dwa ty­go­dnie po po­grze­bie mat­ka zaczęła porządki. Po­wie­działa, że musi zli­kwi­do­wać wy­po­sażenie domu.

Jako pierw­szy po­ja­wił się han­dlarz sta­ro­cia­mi z Mo­na­chium, miał cien­kie włosy i wiszące na łańcusz­ku oku­la­ry do czy­ta­nia w nie­bie­sko-czer­wo­nych opraw­kach. Cho­dził z matką po po­miesz­cze­niach, co jakiś czas przy­sta­wał i na coś wska­zy­wał. W końcu kupił srebr­ne sztućce, czte­ry mi­nia­tu­ry z osiem­na­ste­go wie­ku, trzy ob­ra­zy olej­ne w znisz­czo­nych ra­mach, broń i kły słoni. Zle­ci ode­bra­nie wszyst­kich rze­czy, tak po­wie­dział, wy­pi­sując czek.

Eki­pa li­kwi­dująca miesz­ka­nia po­sta­wiła kon­te­ner przed oka­załymi scho­da­mi zewnętrzny­mi. Przez ty­dzień mężczyźni wy­wle­kli z domu pra­wie wszyst­ko, kon­te­ner opróżnia­no dwa razy dzien­nie. Już w południe czuć było od nich po­tem, mie­li na so­bie tyl­ko pod­ko­szul­ki. Z cza­sem zaczęli się za­cho­wy­wać swo­bod­niej, nie za­no­si­li rze­czy od razu do kon­te­nera. Wkłada­li afry­kańskie ma­ski, wrzesz­cze­li i rzu­ca­li oszcze­pa­mi w drze­wa w par­ku.

Se­ba­stian nie ro­zu­miał postępo­wa­nia mat­ki. Na­zwała to usu­wa­niem od­padów. Do kon­te­ne­ra tra­fiły slaj­dy ojca, fil­my su­per 8 mm, na­wet jego no­tat­ni­ki. W stojącym w ogro­dzie zbior­ni­ku na deszczówkę spa­liła zdjęcia i li­sty. Wciąż wte­dy po­wta­rzała, że musi po­sprzątać, skończyć z tym, za­mknąć to. Słyszał, jak mat­ka cho­dzi po domu, wołała go, ale nie od­po­wia­dał.

Se­ba­stian co­dzien­nie sie­dział na scho­dach w cie­niu domu i cze­kał na chłód, który przy­nie­sie wieczór. W ścia­nach małych zewnętrznych schodów wmu­ro­wa­ne były płasko­rzeźby z pia­skow­ca: bor­su­ki, wy­dry i bo­bry. Oj­ciec mówił, że gdy wy­cho­dzisz, po­trzyj o nos wy­dry, wte­dy za­wsze wrócisz do domu.

Krótko przed końcem wa­ka­cji przy­je­chał agent nie­ru­cho­mości. Na jego sa­mo­cho­dzie znaj­do­wał się na­pis: ŁĄCZY­MY PRA­GNIE­NIA WY­MA­GAJĄCYCH LU­DZI Z CAŁEGO ŚWIA­TA. Pośred­nik stanął przed do­mem, zwinął ręce w kształt lu­ne­ty i po­wie­dział: "Cóż, moc­no za­nie­dba­ny, ale lo­ka­li­za­cja świet­na. Może uda nam się go sprze­dać". Zro­bił dużo zdjęć. Mat­ka sie­działa z nim później przy sto­le pod kasz­ta­now­ca­mi. Se­ba­stian słyszał, jak mówiła: "Och, tyl­ko tyle?", i przez mo­ment wy­da­wało mu się, że może jed­nak za­trzy­mają ten dom.

Dzień później Se­ba­stian pierw­szy raz od po­grze­bu po­je­chał ro­we­rem do kościoła. Przy bra­mie cmen­tar­nej zsiadł z ro­we­ru i po­pro­wa­dził go żwi­rową ścieżką. Wi­dział ka­mien­ne na­grob­ki swo­ich przodków, z każdego od­czy­ty­wał swo­je na­zwi­sko. Przy­stanął przed gro­bem ojca. Ktoś po­sa­dził kwia­ty, stała tam jesz­cze obok bla­sza­na ko­new­ka. Uklęknął i rękami wy­ko­pał dziurę. Na wierz­chu zie­mia była na­grza­na od słońca, ale kie­dy kopał głębiej, sta­wała się zim­na i mo­kra. Wcześniej młotkiem utrącił z rzeźby nos wy­dry. Włożył go do zie­mi.

- Byłoby le­piej, gdy­byś te­raz wrócił - po­wie­dział - sam so­bie nie po­radzę.

Pod ko­niec wa­ka­cji mat­ka za­wiozła go do Mo­na­chium. Prze­kli­nała sa­mochód, mówiła, że jest za sta­ry. Kupi nowy, jak tyl­ko dom zo­sta­nie sprze­da­ny, tak po­wie­działa. Za­par­ko­wała na pla­cu przed dwor­cem. Po­wie­działa, że jej przy­kro, nie może od­pro­wa­dzić Se­ba­stia­na na pe­ron, bo spóźni się na za­wo­dy. Wy­siadł, przez otwar­te okno pocałował matkę i za­brał wa­lizkę z tyl­ne­go sie­dze­nia. Nie może po­ma­chać, za wymówkę ma tym ra­zem ruch ulicz­ny, tak pomyślał, kie­dy za nią spoglądał.

Wsiadł do pociągu, zajął swo­je miej­sce i spoj­rzał przez okno. Ręką wy­ma­cał w kie­sze­ni spodni pa­pie­rośnicę ojca, kciu­kiem po­cie­rał o ja­de­it. Pomyślał o ścia­nie za biur­kiem, zo­stała już od­ma­lo­wa­na. Kie­dy pociąg od­je­chał z dwor­ca, Se­ba­stian odłożył pa­pie­rośnicę na znaj­dujący się przed nim składa­ny sto­lik. Ka­mień błysz­czał w słońcu, jego ko­lor był sto­no­wa­ny i czy­sty. Oj­ciec na­zwał go kie­dyś ce­sar­skim ja­de­item. Pa­pie­rośnica po­cho­dziła z lat dwu­dzie­stych, na wewnętrznej stro­nie wy­gra­we­ro­wa­ne były japońskie zna­ki. Se­ba­stian trzy­mał pa­pie­rośnicę na wy­so­kości oczu. Co pe­wien czas na ka­mień padał cień drze­wa lub słupa wy­so­kie­go napięcia i zmie­niał jego ko­lor.

Stanęły mu przed ocza­mi dom, ciem­na zie­leń dzie­ciństwa, po­god­ne dni. Ko­lo­ry miały za­pach ku­rzu, który wszyst­ko przy­kry­wał, pach­niały świeżo sko­szoną popołudniem trawą, jak ty­mia­nek po desz­czu i jak si­to­wie między de­ska­mi po­mo­stu. Myślał o je­dwab­nych su­kien­kach mat­ki, które nosiła kie­dyś, o jej skórze w słońcu i ob­ra­zie z mo­rzem sku­tym lo­dem w po­ko­ju ojca. Już nie wie­dział, co było praw­dzi­we, nie wie­dział też, kim będzie.

6

Na po­grzeb przy­je­cha­li krew­ni, Se­ba­stian ich nie znał, niektórzy z nich głaska­li go po głowie i py­ta­li, czy ich jesz­cze pamięta. Star­sza ko­bie­ta z fio­le­tową opaską na głowie przy­tu­liła go, jej su­kien­ka pach­niała środ­kiem na mole.

Przyszła cała wieś. Pod­czas kie­dy ksiądz prze­ma­wiał nad gro­bem, Se­ba­stian stanął obok swo­je­go przy­ja­cie­la, który też mu­siał włożyć ciem­ny gar­ni­tur. Chłopiec wy­szep­tał, że tra­twa jest już go­to­wa, można znów na niej pływać, jest na­wet większa niż ta sprzed roku i dużo lep­sza. Chciał wie­dzieć, kie­dy Se­ba­stian wróci, mie­li cze­kać tyl­ko na nie­go.

Po południu krew­ni sie­dzie­li w ogro­dzie. Ku­char­ka upiekła cia­sto pia­sko­we, śmie­ta­na wa­rzyła się na słońcu. Goście byli początko­wo poważni i sku­pie­ni, po krótkim cza­sie zaczęły się głośne roz­mo­wy.

Mat­ka Se­ba­stia­na za­stu­kała wi­del­cem w kie­li­szek. Goście uci­chli, wszy­scy odwrócili się w jej stronę. Po­dziękowała, że tak wie­le osób przyszło na po­grzeb, po­czuła się le­piej. Po­wie­działa, że pro­si o zro­zu­mie­nie, ale sprze­da dom. Jej głos nie zadrżał. Po­tem usiadła.

Ci­sza pa­no­wała, dopóki nie wstał brat ojca. Za­chwiał się, wsparł rękami, ob­rus zsunął się, pa­te­ra z cia­stem roz­trza­skała się o ka­mienną po­sadzkę. Był pi­ja­ny.

- Mój brat i ja uro­dzi­liśmy się w tym domu. Ko­cham ten dom, to je­zio­ro, ten park i ich nie­na­widzę. Wszyst­ko to ko­cham i nie­na­widzę - po­wie­dział, wy­ko­nując ruch ręką. Bełkotał. - Ona ma rację. Ja i mój brat wie­rzy­liśmy, że możemy zbu­do­wać świat od nowa. Ale ni­cze­go nie da się zacząć od nowa, ab­so­lut­nie ni­cze­go, wszyst­ko już jest. Nie mógł zo­stać tym, kim chciał, ja też nie. Muszę, wie­cie, muszę... - Jego żona pociągnęła go za rękaw. - Tak, tak - po­wie­dział - daj mi skończyć. - Opadł na wi­kli­no­we krzesło. Wziął do ręki kie­li­szek. - Piję za ko­niec - po­wie­dział i ci­cho dodał: - Bogu dzięki, mój bied­ny brat ma to za sobą.

Se­ba­stian sie­dział na pa­ra­pe­cie i słuchał wuja. Nie ro­zu­miał go. Wuj po­tra­fił wy­ci­nać po­sta­cie z pa­pie­ru i od­gry­wał nimi przed­sta­wie­nia. Ożenił się z Hin­duską, była poważna i obca. Od pra­wie dwu­dzie­stu lat żył w Del­hi. Pew­ne­go razu wszy­scy byli na wy­spie Nor­der­ney. Wuj bar­dzo wcześnie rano wypłynął z Se­ba­stianem na ry­bac­kiej łodzi. Pił gin. Se­ba­stian pamiętał, jak stał na środ­ku łodzi z żółtą bu­telką w ręce. Mężczy­zna zawołał Se­ba­stiana do sie­bie, przy­tu­lił go i krzyknął: - Mo­rze jest tak strasz­li­wie głupie! - Po­tem upadł. Na ko­niec ry­ba­cy spro­wa­dza­li go z łodzi.

Se­ba­stian obu­dził się w nocy po po­grze­bie. W piżamie po­szedł nad je­zio­ro, usiadł na drew­nia­nym pomoście. Pomyślał, że w ta­jem­ni­cy zo­sta­nie w domu. Na końcu pra­we­go skrzydła znaj­do­wał się mały pokój, do którego można było do­stać się tyl­ko przez szafę wnękową, ide­al­ne roz­wiąza­nie. Na­wet ku­char­ka nie znała tego miej­sca. Mógłby się tam scho­wać, przy­ja­ciel przy­no­siłby mu je­dze­nie, a kie­dy będzie do­rosły, od­bie­rze ten dom.

Oj­ciec po­wie­dział, że ten dom za­wsze będzie tu stał, miesz­ka­li tu jego ro­dzi­ce, dziad­ko­wie oraz wszy­scy przod­ko­wie i Se­ba­stian, jego dzie­ci i wnu­ki też będą tu miesz­kać. Bez domu człowiek jest stra­co­ny, mówił, na­wet jeśli tak sta­ry bu­dy­nek bywa praw­dzi­wym ciężarem.

Se­ba­stian myślał o tych słowach oraz o swo­im pla­nie, w końcu zasnął na pomoście.