Polki na bursztynowym szlaku - Monika Richardson, Lidia Popiel

-
Proszę czekać

Sztuka dobrego życia, czyli jak poznałam Lidię Popiel

Spotkanie z Lidią to jeden z przełomów tej opowieści. Są kobiety mądre, potrafiące dobrze żyć, często lepiej ode mnie wyposażone w umiejętności dogadywania się z ludźmi, a mimo to budzą moją nieufność. Swoje damskie przyjaźnie wybieram ostrożnie, a pancerzyk ochronny zdejmuję etapowo i po długim badaniu gruntu. Lidia rozbroiła mnie dość szybko. Właściwie nie pamiętam żadnego komunikatu z jej strony, żadnej próby przełamania lodów. Po prostu zaczęłyśmy przygotowania do sesji zdjęciowej, na którą umówił nas Robert. Lidia mówiła mało, raczej się przyglądała. Czasem jej zwięzły komentarz przecinał jałowe dyskusje. Przeglądałyśmy biżuterię i ciuchy, a we mnie mimowolnie rodził się szacunek. Może nawet szacunek wobec autorytetu? Nie miałam ochoty tego analizować, więc po prostu zrobiłyśmy tę sesję. Wyszła pięknie. A potem zaczęłyśmy razem spotykać się ze wszystkimi, którzy mieli w Gdańsku i okolicach cokolwiek wspólnego z bursztynem. Wiele z tych osób, niektóre warsztaty, fabryki, muzea, Lidia już znała z początków swojej ambasadorskiej misji. Ale teraz to ja zadawałam pytania, a ona mogła skupić się na opowiadaniu obrazem, nad uchwyconą chwilą, nastrojem, który przez moment wytworzył się wokół nas. Bursztyn na nowo nas zafascynował i sprawił, że spojrzałyśmy inaczej na swoją kobiecość, trochę inaczej także na kobiety wokół nas i na historię miejsca, w którym się spotkałyśmy. Ja gadałam, Lidka patrzyła; potem ja milkłam na chwilę i patrzyłam, jak ona patrzy. Wtedy wiedziałam, kogo o co pytać. Zrozumiałyśmy się. Spotkały się dwa światy: drapieżny świat szybkiej wiedzy i uproszczeń dziennikarskich i nieapostolski, samowystarczalny świat artystki. Pomyślałam, że możemy coś powiedzieć wspólnie. Coś, co może okazać się złotym środkiem (sic!) na potraktowanie zakurzonego zagadnienia naszego bursztynowego dziedzictwa. Ja udowodniłam "Europą", że ważne, ale mało seksowne tematy to moja specjalność. Lidia od lat szkoliła oko i umysł na polskich artystach i najlepszej, niedostępnej dla przeciętnych estetyce, a swoje przemyślenia dotyczące dobrego życia utrwaliła na autorskim portalu Finelife.pl. Nasza współpraca, pod szlachetnymi auspicjami Prezydenta Gdańska, szybko nabrała kolorów. A potem wrócił pomysł albumu o rzymskim szlaku bursztynowym.

Co Ty wiesz o bursztynie, czyli ignorancja kosztuje

Bursztyn przyciąga ignorantów. Niektórzy z nich to ci niegodziwi bursztynnicy, którzy z chęci zysku specjalizują się w podgrzewaniu bursztynu w autoklawie. Uzyskują w ten sposób pożądaną barwę żywicy (ciemniejszą niż ta, którą miała bryłka przed usmażeniem), a także wewnętrzne spękania, które nazywają "łuską", a które zastąpić mają inkluzje. Są nawet tacy, którzy tłumaczą, że to prawdziwe rybie łuski zaklęte w żywicy sprzed milionów lat. Są też naiwni klienci. Tacy, którzy nie potrafią odróżnić bursztynu (przypomnijmy: wiek 40 do 55 milionów lat) od kopalu, młodej (do miliona lat) żywicy, która pochodzi najczęściej z Kolumbii, a nawet od kalafonii, produktu ubocznego powstałego w trakcie chemicznego rozkładu bursztynu i zarazem bardzo młodej żywicy (kilkadziesiąt tysięcy lat), która po sproszkowaniu wykorzystywana jest na przykład w przemyśle muzycznym do natłuszczania strun instrumentów. Ani kopal, ani na pewno kalafonia, ani większość znanych żywic kopalnych nie nadaje się do obróbki ze względu na swoją kruchość. To wiedziałam z lektur. Wydało mi się jednak zastanawiające, dlaczego wciąż tak mało wiemy o składzie bursztynu i jego prawdziwych, a nie mitycznych właściwościach.

Wybrałyśmy się więc z Lidią do bursztynowej guru: kobiety, która wie wszystko i widzi wszystko (nawet z daleka). Guru nazywa się profesor Barbara Kosmowska-Ceranowicz i od 1956 roku można ją zastać w rozległych, acz bardzo już proszących o remont wnętrzach Muzeum Ziemi PAN, w Warszawie na Skarpie. Kiedyś oszukana przez nieuczciwego jubilera założyłam fałszywe bursztyny, czyli szklane mleczne kule. Ich obecność na mojej - ambasadorki - szyi podczas pewnego gdańskiego święta została natychmiast stwierdzona przez naszą guru, a skandal, jaki towarzyszył tej nowinie, odbił się wysoką bałtycką falą na całej trójmiejskiej społeczności. Może dlatego perspektywa spotkania z panią profesor budziła we mnie niezrozumiały lęk, ale Lidia powiedziała, że nie należy bać się kobiet, więc poszłyśmy.

Pani profesor okazała się bardzo sympatyczna. Stwierdziła nawet, że kobiety są lepszymi szefami, bo sprawniej organizują pracę i bardziej dbają o otoczenie. Z tym nie mogłam się nie zgodzić.

Monika Richardson z profesor Barbarą Kosmowską-Ceranowicz

Zaczęłyśmy od obejrzenia imponującej pary metasekwoi w ogrodzie muzeum. Drzewa te miały jakieś 35 metrów wysokości, piękne, ciemne, pionowo poorane pnie i delikatne "modrzewiowate" listki. Pewnie bym się nie przejęła tymi okazami, gdyby nie to, że sama mam kilka tych drzew w ogrodzie i nie przyszło mi do głowy, że mogą z nich wyrosnąć takie kolosy w ciągu zaledwie czterdziestu paru lat. Potem obejrzałyśmy jeszcze przepiękny tulipanowiec (z rodziny magnoliowatych) z liśćmi w kształcie sukienek oraz dumę pani profesor: trzyletni ambrowiec balsamiczny (Liquidambar styraciflua), który - jest nadzieja - niedługo zacznie żywicować. Wyobraziłam sobie nawet panią profesor skradającą się pod osłoną nocy z kozikiem, żeby trochę poranić ambrowca i zobaczyć, czy żywica drzewa bursztynowego jest bursztynem w wersji instant. Ten obrazek ostatecznie mnie rozbroił, a opowieści pani profesor przy prawdziwej kawie "plujce" były jeszcze ciekawsze.

Imponujące eksponaty w Muzeum Ziemi

Okazało się między innymi, że przynależność żywicy do konkretnego rodzaju bursztynu, takiego jak sukcynit (nazwany tak w 1820 roku), symetyt (bursztyn sycylijski) czy rumenit (występujący w łuku Karpat) można zbadać za pomocą spektroskopii absorpcyjnej, badania w podczerwieni, które wykazuje różną długość fali światła w zależności od przepuszczalności bursztynu. Żywice, których badanie wykazuje obecność tzw. ramienia bałtyckiego na odcinku 1000-1200 cm-1, kwalifikowane są jako sukcynit. Jak widać, nie ma nic bardziej mylnego niż kojarzenie pochodzenia bursztynu z Bałtykiem. Bałtyk to morze bardzo młode (i zimne). Ma mniej niż 10 000 lat i w czasie powstawania bursztynu było lądem, a klimat panował tu ciepły i wilgotny. Ten ląd nazwano umownie Fennoskandią, kontynentem, na który składała się lwia część dzisiejszej Europy. W trzeciorzędzie część Fennoskandii porastał las drzew bursztynodajnych, według Pliniusza był to rodzaj sosny, który nazwał pino succynifera, według współczesnych były to raczej modrzewiowate z rodziny pseudolarix. W pewnym momencie drzewa te zaczęły żywicować bardziej niż zwykle, by ostatecznie całkowicie wyginąć.

Zbiory są szczegółowo opisywane

Pytanie brzmi: dlaczego? Obfite żywicowanie to znak choroby, w ten sposób drzewa "krwawią". Co spowodowało chorobę? Czy były to zwierzęta, Bakterie? Interwencja żywiołów? Zmiany klimatyczne? Mówimy o trzeciorzędzie, wiele milionów lat przed czwartorzędowymi zlodowaceniami, nie była to więc raczej nagła zmiana klimatu. Jedna z teorii brzmi: wulkanizm. Może dlatego pyły wulkaniczne znad Islandii, które niedawno doprowadziły do zamknięcia przestrzeni powietrznej nad Europą, ucieszyły panią profesor. Wystarczyło bowiem zrobić mapę rozprzestrzenienia się pyłów z ostatnich wybuchów wulkanu o trudnej nazwie i porównać ją z domniemaną mapą lasów bursztynowych Fennoskandii. Te mapy są niemal identyczne. Na Islandii wybuchł tylko jeden - mniejszy - z dwóch czynnych tam wulkanów, ale geolodzy odkryli obecność 167 kolejnych warstw pyłów wulkanicznych w glebie islandzkiej. Łatwo więc sobie wyobrazić noc wulkaniczną nad Fennoskandią, która przecież mogła trwać wieleset lat, i mamy możliwe rozwiązanie jednej z fascynujących zagadek przeszłości.

Bursztyn bałtycki to odmiana kopalnej żywicy, która miała kontakt z wodą morską. Pani profesor Ceranowicz i inni badacze udowodnili, że tylko tzw. transgresja morska nadaje bursztynowi cechy chemiczne, które posiada sukcynit. W pewnym sensie mamy więc prawo nazywać go bursztynem bałtyckim.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Po bursztyn do barbarzyńców, czyli co nam dali Rzymianie

Pomysł był właściwie prosty: odnaleźć bursztyn dla współczesnych Polek. W starożytności ludzie ryzykowali życie, by zdobyć electron, jak nazywają ten kamień Grecy. Pliniusz Starszy pisze w swojej "Naturalis historia", że bursztynowa figurka była warta więcej niż rosły niewolnik. Bursztyn zdobił kobiety, mężczyzn, był stosowany w wystroju wnętrz, broni, używano go nawet do zdobienia sieci, którymi walczyli gladiatorzy. Człowiek epoki brązu i żelaza umieszczał bursztynowe amulety i wisiory w grobach najważniejszych członków swojej społeczności. Z bursztynem wiązały się niezliczone wierzenia i legendy, jak ta o synu Zeusa, Faetonie, który zabrał ojcu ognisty rydwan i ruszył w kierunku Słońca. A że podfrunął zbyt blisko (nie znał lekcji o Ikarze, biedak), rydwan się spalił i Faeton zginął. Jego zrozpaczone siostry płakały złotymi łzami, kołysząc się w smutku, aż Zeus zamienił je w topole. Ich łzy to żywica tych drzew, którą ziemia zostawiła światu. Legenda wyraża w pewnym stopniu również frustrację badaczy, którzy do dziś nie potrafią stwierdzić, z jakich drzew płynęła żywica, która dała nam tzw. bursztyn bałtycki.

Takich tajemnic jest więcej: choćby pytanie o wiek bursztynu. Potrafimy już ocenić wiek złóż, w których go znajdujemy (między 40 a 220 milionów lat, w zależności od miejsca), ale wiek samej żywicy trudno oszacować ponad wszelką wątpliwość, a opinie różnią się, bagatela, paroma milionami lat. To zadanie dla archeologów i geologów, którzy próbują dociec, jakie były losy żywicy od momentu, gdy skapnęła z drzewa lub wraz z jego szczątkami została przeniesiona przez wodę albo przykryta wieloma warstwami ziemi. Jedno jest pewne: bursztyn był znajdowany i wykorzystywany przez człowieka od wielu tysięcy lat, a starożytną mekką bursztynu dla Greków i Rzymian (czyli od drugiego tysiąclecia p.n.e. do czasów wczesnochrześcijańskich) była opisana przez Pliniusza Starszego Scytia (najprawdopodobniej tereny dzisiejszej Ukrainy, gdzie znajdują się bogate złoża sukcynitu) oraz rejon dzisiejszej Zatoki Gdańskiej (Gdańsk i Kaliningrad). Były to ziemie barbaricum, miejsca niebezpieczne, daleko na północ za ufortyfikowaną granicą cesarstwa, zwaną limesem.

Możemy się oczywiście kłócić, że zamieszkiwali je nasi pradziadowie. Niestety, lansowane w Polsce w okresie powojennym teorie o ludach "prasłowiańskich" nie znajdują potwierdzenia w badaniach archeologów i historyków. Europę Środkową zamieszkiwali najpierw Celtowie, a potem liczne plemiona germańskie, w tym Goci, którzy ze Słowianami nie mieli nic wspólnego. Plemiona słowiańskie pojawiły się w Europie Środkowej dopiero około VII wieku n.e., przybyły gdzieś zza Uralu w latach, gdy Europa pogrążona już była w mrokach średniowiecza. Oczywiście nic w tym złego, w końcu kultura germańska zrodziła wielu ludzi utalentowanych i szlachetnego ducha, ale faktem niezaprzeczalnym jest, że w okresie największego rozkwitu szlaków bursztynowych, na przełomie er, Rzymianie mogli spodziewać się po naszych pradziadach wszystkiego najgorszego.

Mimo to interes kwitł. Przez parę wieków barbarzyńcy chętnie wyzbywali się bursztynu (choć nie znaczy to, że nie potrafili wytwarzać bursztynowych ozdób) w zamian za towary, które wieźli ze sobą Rzymianie: złoto, inne metale, monety. Ci zaś gotowi byli ryzykować życie i zdrowie, by z egzotycznej wyprawy do barbaricum powrócić z niewolnikami, skórami zwierzęcymi, bydłem, żelazem i ceramiką. Ta względna równowaga sił nie trwała długo, a próby cywilizowania barbaricum na rzymską modłę zakończyły się podbojem Rzymu przez Gotów pod wodzą Alaryka w 410 roku. Nas jednak interesował okres wymiany towarów i kultur, dzięki któremu świat południa Europy poznał bałtycki bursztyn.

Postanowiłyśmy z Lidią wyruszyć bursztynowym szlakiem z Rzymu dzisiaj, Anno Domini 2010. Czy będzie to podróż równie ekscytująca jak dla pewnego rzymskiego ekwity, którego nad Bałtyk wysłał cesarz Neron? Czy znajdziemy bursztyn, który potrafią pokochać współczesne kobiety: wykształcone, stylowe, wybredne? Czy dzisiejsi Włosi i Włoszki, Słoweńcy, Austriacy, Węgrzy i Czesi wiedzą coś o tej prastarej żywicy i jej właściwościach? Czy kobiety chcą nosić bursztyn oprawny w złoto i diamenty, czy po latach degradacji i wszechobecności podróbek tego cennego kruszcu uważają, że jest to bezużyteczny produkt kultury ludzi biednych? Co zostało z czasów, gdy "złoto Północy" wymieniano na szkło z Murano, cynę, srebro, a nawet złoto? Ale zanim poznałyśmy odpowiedzi na te pytania, musiałyśmy opracować trasę.

Szlaków bursztynowych było wiele. Archeolodzy odnaleźli największą liczbę bursztynowych wyrobów w wykopaliskach w Grecji. Profesor Janusz Czebreszuk z Poznania ocenia, że około trzech ton "złota Północy" znajduje się w okolicy miejscowości Pylos, dokąd zostało sprowadzone być może już około 1700 roku p.n.e. Szlaki greckie wiodły również przez Mykeny, które także szczycą się pokaźnymi zbiorami bursztynowych wisiorów, amuletów i statuetek. Po bursztyn trzeba było wybrać się w nieznane, dzikie tereny w Europie Środkowej, bo choć opisanych żywic kopalnych jest dziś na świecie ponad 160 (bursztyn znaleźć można na przykład na Sycylii i w Rumunii), to właśnie tzw. bursztyn bałtycki cieszył się w starożytności (i cieszy się do dzisiaj) największym powodzeniem jako kamień najlepiej nadający się do obróbki, o największym bogactwie barw i różnym stopniu przezroczystości.

Bursztyn jest fotogeniczny

Starożytni Rzymianie przejęli od Greków sporo z kultury codziennej. Także bursztyn uznany został za szczęśliwy i cenny kamień, a jego sprowadzaniem zajęli się śmiałkowie, których odwaga musiała równać się talentom handlowym. Nie mieli zresztą innego wyjścia. Dziwny, bo przezroczystobiały, czasem złoty, a czasem barwą zbliżony do wina, ciepły w dotyku kamień z zatopionymi w nim cząstkami roślin i małymi zwierzętami spodobał się cesarzom. Neron przyrównał nawet barwę bursztynu do koloru włosów swojej żony Pompei. I zaczęło się. Wypraw po bursztyn było co najmniej kilka, większość z nich nie dotarła do Bałtyku, zadowalając się wymianą handlową z Celtami, Gotami i innymi plemionami barbaricum. Rzymski ekwita, o którym pisze Pliniusz Starszy, z pewnością dotarł jednak nad Bałtyk około 62 roku n.e., a my postanowiłyśmy udać się jego śladem.