1. Podstawy pracy z komputerem

Moduł ten sprawdza znajomość podstawowych pojęć oraz umiejętności z zakresu obsługi urządzeń, tworzenia plików, zarządzania sieciami informatycznymi oraz bezpieczeństwem danych.

Aby zaliczyć moduł, Kandydat musi posiadać wiedzę i umiejętności z zakresu:

- najważniejszych założeń w odniesieniu do: technologii informacyjnej i komunikacyjnej (ICT), komputerów, urządzeń komputerowych oraz oprogramowania,

- włączania i wyłączania komputera,

- efektywnej pracy z komputerem przy użyciu ikon oraz okien,

- dostosowywania głównych ustawień systemu operacyjnego i używania wbudowanych mechanizmów pomocy,

- tworzenia prostych dokumentów oraz ich drukowania,

- podstawowych założeń przechowywania, kompresowania i dekompresji danych przy użyciu dedykowanego oprogramowania,

- najważniejszych założeń sieciowych oraz znajomości systemów łączności komputerowej, umiejętności łączenia się z siecią,

- bezpieczeństwa danych oraz urządzeń i ich ochrony przed realnymi zagrożeniami,

- ochrony środowiska, ergonomii i dostępności dla osób z ograniczoną sprawnością[1].

1.1. Komputery i sprzęt

1.1.1. ICT

ICT to inaczej Technologie Informacyjne i Komunikacyjne, zwane też Teleinformatyką. Skrót ICT pochodzi od ang. Information and Communication Technologies. ICT zajmuje się przesyłem informacji, a także narzędziami sterującymi przepływem i transmisją danych.

Termin ICT jest obecnie używany także w odniesieniu do komunikacji pomiędzy różnymi urządzenia sieciowymi - jedno z tych urządzeń jest hostem (urządzeniem świadczącym usługi na rzecz pozostałych urządzeń), pozostałe natomiast to terminale przyłączone do hosta za pomocą łącza telekomunikacyjnego (łącza umożliwiającego dostęp do internetu).

Technologie Informacyjne i Komunikacyjne są również rozumiane jako wszelkie działania produkcyjne, w których wykorzystuje się urządzenia telekomunikacyjne i informatyczne. Do opisywanych technologii zalicza się gromadzenie, przetwarzanie, zapisywanie oraz udostępnianie danych w postaci cyfrowej.

Biorąc pod uwagę wszystkie wymienione aspekty, możemy powiedzieć, że z ICT wiążą się:

- media komunikacyjne (sieci Wi-Fi, bluetooth, internet, telefonia stacjonarna, komórkowa i satelitarna, radio, telewizja, połączenia audio-wideo),

- sprzęt, dzięki któremu możemy przetwarzać dane (komputery osobiste, laptopy, netbooki, serwery),

- nośniki danych (pamięci przenośne, dyski twarde, dyski SSD, płyty CD, DVD, Blu-Ray),

- aplikacje informatyczne (w tym bardzo rozpowszechnione pakiety programów biurowych).

Technologie Informacyjne i Komunikacyjne zyskały na popularności z chwilą ukazania się na rynku wielu urządzeń mobilnych, bez których dzisiaj trudno wyobrazić sobie wiele codziennych czynności. Należy zauważyć, że tablety, smartfony czy laptopy mają możliwość pracy w chmurze. Oznacza to, że z każdego miejsca, w którym się akurat znajdujemy, mamy dostęp do swoich danych. Jadąc autobusem, możemy sprawdzać pocztę elektroniczną, siedząc w kawiarni - dokonywać przelewów z konta bankowego, a będąc na wczasach - oglądać telewizję internetową lub za pomocą wideokonferencji ustalać szczegóły projektów, których nie zdążyliśmy uzgodnić przed urlopem.

1.1.2. Sprzęt

Sprzęt komputerowy określany jest mianem hardware. Do tej grupy zaliczymy na przykład dysk twardy lub płytę główną. Czasem zdarza się, że element sprzętowy ma wbudowany układ scalony z zestawem poleceń lub instrukcji, na przykład drukarka (ma wbudowany sterownik realizujący proces drukowania) czy BIOS na płycie głównej pozwalający na uruchomienie komputera i załadowanie systemu operacyjnego. Takie wbudowane oprogramowanie określa się mianem firmware.

Przez termin komputer najczęściej rozumiemy komputer stacjonarny, nazywany w skrócie PC (ang. personal computer - komputer osobisty). Takie urządzenia są zazwyczaj stosowane w biurach oraz pracowniach komputerowych. W ostatnich dziesięciu latach pojawiły się nowe rodzaje komputerów stacjonarnych, a w zasadzie nowe rozwiązania w konstrukcji komputera PC:

- SFF (ang. Small Form Factor) - komputer w wersji desktop z płytą główną typu Micro ATX, Mini ITX lub Nano ITX wyposażony w procesor desktopowy lub mobilny.

- Nettop - również zaliczany jest do grupy SFF. Pozwala łączyć się z internetem, przeglądać dokumenty, korzystać z aplikacji sieciowych. Nettop często przejmuje rolę dawnych terminali. Korzysta z aplikacji udostępnionych na serwerze sieciowym, a dane zapisuje nie na dysku lokalnym, lecz sieciowym.

- AIO (ang. All-in-One) - desktop, w którym komputer znajduje się we wspólnej obudowie z monitorem. Wzorem dla komputerów PC w wersji AIO są komputery Apple, w których rozwiązanie to stosowane jest już od dawna.

Coraz częściej w firmach, a także u prywatnych użytkowników, spotykamy się z komputerami przenośnymi, które pozwalają na większą mobilność. Początkowo takie komputery rozróżniano, kierując się rozmiarem - większy nazywany był laptopem, mniejszy, podręczny - notebookiem. Obecnie nie stosuje się tego rozróżnienia i obie nazwy funkcjonują zamiennie.

Mniejsza wersja komputera przenośnego to netbook. Przeznaczony jest on do przeglądania zasobów internetu, rozmów wideo, a także prac biurowych w podróży.

W ciągu ostatnich lat popularność zdobywają tablety PC. Początkowo ich ceny były zaporowe, jednak obecnie możemy kupić tablet już za kilkaset złotych. Tablety PC są niezwykle funkcjonalnymi urządzeniami. Wyposażone standardowo we wbudowaną kartę bezprzewodową Wi-Fi pozwalają korzystać z internetu w dowolnym miejscu i czasie. Obecnie niemal w każdym mieście są miejsca pozwalające bezpłatnie połączyć się przez kartę bezprzewodową z internetem. Ciekawym rozwiązaniem w tabletach PC jest funkcja rozpoznawania pisma odręcznego.

Coraz więcej aparatów telefonicznych łączy w sobie funkcje telefonu z odtwarzaczem muzyki, dyktafonem, kamerą, pagerem. Aparaty te nazywa się smartfonami (ang. smartphone). Ich oprogramowanie pozwala odczytywać pliki Office i PDF. Aparaty te mają również przeglądarkę internetową i program do obsługi poczty elektronicznej.

Od dłuższego czasu na rynku dostępne są odtwarzacze MP3, czyli przenośne urządzenia niewielkich rozmiarów służące do katalogowania i odtwarzania plików dźwiękowych. Początkowo obsługiwały one tylko format MP3, stąd ich nazwa. Obecnie większość odtwarza także format WMA lub rzadsze formaty, na przykład Ogg Vorbis, FLAC i APE. W niektórych urządzeniach znajdziemy także radio i dyktafon. Odtwarzacze MP3 można podzielić na trzy typy: odtwarzacze CD MP3 - łączą funkcję discmana i odtwarzacza plików MP3, odtwarzacze z pamięcią flash - pliki dźwiękowe są przechowywane we wbudowanej pamięci flash lub na karcie pamięci, odtwarzacze z dyskiem twardym - pliki są zapisywane na wbudowanym dysku twardym, który zapewnia największą pojemność spośród tych trzech typów urządzeń.

Popularnością cieszą się również przenośne odtwarzacze multimedialne (PMP od ang. portable media player), dzięki którym możemy, będąc w dowolnym miejscu, przeglądać zdjęcia, odtwarzać filmy i muzykę, słuchać radia lub oglądać telewizję. Wśród odtwarzaczy tego typu prym wiedzie rodzina iPodów firmy Apple. Najnowsze iPody są wyposażone w dysk twardy o pojemności 160 GB lub pamięć flash o pojemności do 64 GB (w zależności od modelu).

Aparaty fotograficzne dostępne na rynku to również urządzenia cyfrowe. Dzięki tej technologii nie musimy już czekać, aż rolka filmu w aparacie się skończy, a następnie dawać zdjęcia do wywołania. Cyfrowy aparat fotograficzny rejestruje obrazy na karcie pamięci. W zależności od typu aparatu możemy ustalać różną rozdzielczość oraz formaty zdjęć. Zdjęcia możemy przeglądać i w ograniczonym zakresie poprawiać już w samym aparacie, ale także po podłączeniu aparatu do komputera za pomocą kabla lub po włożeniu karty pamięci bezpośrednio do czytnika w komputerze. Taka karta zachowuje się jak zwykły dysk, płyta CD lub dowolny nośnik danych.

Właściwy dobór wszystkich podzespołów jest niezwykle istotny dla wydajności komputera, ponieważ pozwala uzyskać optymalne parametry pracy. Zamontowanie najszybszego procesora na płycie głównej gorszej jakości nie przyniesie dobrych rezultatów - jego praca może być spowalniana długim czasem dostępu do danych przechowywanych w pamięci operacyjnej, małą pojemnością pamięci cache itp. Spowolnienie pracy komputera wynikające z niewłaściwego doboru parametrów poszczególnych elementów nazywane jest efektem wąskiego gardła.

Cały osprzęt komputerowy (hardware) dzielimy na podzespoły montowane wewnątrz obudowy komputera oraz dołączane do niego urządzenia peryferyjne. Hardware to m.in.:

- obudowa komputera,

- płyta główna,

- zasilacz,

- procesor,

- pamięć RAM,

- dyski twarde,

- karty rozszerzeń: karta graficzna, dźwiękowa, sieciowa, telewizyjna itp.,

- klawiatura,

- mysz,

- tablet graficzny,

- napędy CD, DVD, Blu-Ray,

- drukarka,

- skaner,

- ploter,

- monitor.

Spośród wymienionych podzespołów urządzeniami peryferyjnymi są klawiatura, mysz, tablet graficzny, drukarka, skaner, monitor, ploter. Urządzeniem peryferyjnym może być również dysk twardy, jeśli jest dyskiem zewnętrznym, podłączanym do komputera przez interfejs USB lub e-SATA (rys. 1).

Rysunek 1. Dysk zewnętrzny podłączany przez USB, fot. INT-MEDIA

Wybierając komputer, bardzo często zaczynamy od wyboru obudowy. Wyróżniamy kilka głównych typów:

- Desktop - obudowa przystosowana do ustawienia na niej monitora. Jej zaletą jest mała ilość zajmowanego miejsca, wadą - ograniczona przestrzeń wewnątrz obudowy, co uniemożliwia rozbudowę komputera o dodatkowe urządzenia wewnętrzne.

- Mini-tower - najmniejsza obudowa typu "tower", czyli stojąca.

- Midi-tower - średnia obudowa typu "tower", używana najczęściej w typowych zastosowaniach komputera.

- Full-tower - największa obudowa typu "tower", stosowana zazwyczaj w serwerach.

Podstawowym elementem komputera jest płyta główna, która łączy wszystkie tworzące go podzespoły (rys. 2). Od płyty głównej zależy liczba i typ komponentów, jakie można wykorzystywać w komputerze, a także szybkość i sposób wymiany między nimi danych. Na stałe zamontowane są na niej: chipset, sloty (gniazda) pamięci operacyjnej, pamięć BIOS oraz gniazda i złącza.

Rysunek 2. Płyta główna ATX, fot. INT-MEDIA

Gniazda służą do instalowania kart rozszerzeń, procesora i pamięci, natomiast złącza (zwane też interfejsami) pozwalają na podłączenie urządzeń zewnętrznych. Z płytą główną zintegrowane są niekiedy dodatkowe elementy, takie jak układ graficzny, dźwiękowy lub sieciowy. Płyta główna określa nie tylko obecne parametry komputera, ale także możliwość jego przyszłej rozbudowy.

Formaty płyt głównych:

- ATX - najpopularniejszy format wykorzystywany w standardowych komputerach PC montowanych w obudowach typu Desktop, Mini-tower i Full-tower. Płyty główne w formacie ATX posiadają maksymalnie siedem gniazd rozszerzeń i mogą być stosowane zarówno w tańszych serwerach, stacjach roboczych, jak i droższych rozwiązaniach przeznaczonych do zastosowań domowych.

- Mini-ATX - mniejsza wersja formatu ATX, kompatybilna z obudowami przeznaczonymi dla płyt głównych formatu ATX. Wiele płyt głównych reklamowanych jako ATX jest w rzeczywistości wykonanych w formacie Mini-ATX. Płyty główne Mini-ATX obsługują do sześciu gniazd rozszerzeń.

- Micro-ATX - format przeznaczony dla komputerów wyposażonych w obudowę typu Desktop (średniej wielkości) i Mini-tower.

- Flex-ATX - format używany w najtańszych komputerach wyposażonych w obudowę typu Desktop (najmniejszą) lub Mini-tower i przeznaczonych do zastosowań domowych.

- NLX - format wykorzystywany w masowo produkowanych komputerach w obudowie typu Desktop lub Mini-tower.

Na płycie głównej znajdują się następujące elementy:

- chipset - układ scalony zarządzający obiegiem informacji w komputerze przez komunikację procesora z pozostałymi komponentami, najczęściej przykryty radiatorem mającym go chłodzić. Znajduje się w centralnej części płyty głównej;

- gniazdo procesora - na rys. 2 przykryte jest wiatrakiem;

- BIOS - układ scalony inicjujący pracę komputera;

- sloty pamięci operacyjnej;

- złącza ATA/SATA/SATA II, do których podpinane są dyski twarde lub napędy optyczne, na przykład nagrywarka CD/DVD;

- złącza PCI (na rys. 2 są to trzy białe złącza na dole płyty głównej), w których montowane są karty rozszerzeń - karta sieciowa, dźwiękowa, modem itp.;

- złącza PCI Express (złącza powyżej PCI), do których wpinana jest karta graficzna;

- port USB - port komunikacyjny, za pomocą którego do komputera możemy podłączyć na przykład aparat cyfrowy, pamięć USB, klawiaturę, mysz, kamerę;

- port PS/2 - port komunikacyjny, do którego podłącza się klawiaturę i mysz; zdecydowanie wypierany przez USB;

- FireWire - magistrala służąca do podłączania kamery wideo i urządzeń pamięci masowej;

- złącze RJ-45 pozwalające na podłączenie komputera do sieci komputerowych Ethernet za pomocą kabla;

- HDMI - interfejs przeznaczony dla sygnału audio-wideo umożliwiający przesył danych bez ich uprzedniej kompresji;

- e-SATA - zewnętrzny port SATA II umożliwiający podłączenie zewnętrznych dysków twardych.

Na rysunku 3 przedstawiono przykładowy panel gniazd i wyjść z komputera.

Rysunek 3. Panel gniazd i interfejsów komputera PC, fot. VEDIUS

Wybierając komputer, zwracajmy uwagę na jakość całej płyty głównej. Składa się na nią wiele elementów, m.in. maksymalna wielkość pamięci RAM, jaka może być zamontowana, rodzaj chipsetu, liczba i parametry złączy PCI-Express, rodzaje złączy do podłączania urządzeń peryferyjnych, możliwość overclockingu (przetaktowywania).

Planując podłączanie dysków zewnętrznych, zwróćmy uwagę, czy płyta ma zewnętrzny interfejs e-SATA oraz jaki standard USB obsługuje. W nowych płytach głównych spotkamy USB w standardzie 3.0.

Każdy komputer jest wyposażony w procesor, zwany mikroprocesorem lub jednostką centralną, a w skrócie - CPU (od ang. Central Processing Unit). To podstawowy element działania komputera, wykonujący bardzo szybko proste operacje pobierane w postaci rozkazów z pamięci komputera. Jest on układem scalonym złożonym z milionów tranzystorów zamkniętych w hermetycznej obudowie.

Podstawowymi elementami procesora są:

- Arytmometr służący do wykonywania obliczeń. Blok wykonawczy dzieli się na jednostkę ALU (ang. arithmetic logic unit) wykonującą operacje na liczbach całkowitych oraz FPU (ang. floating point unit), zwaną również koprocesorem, wykonującą operacje na liczbach zmiennoprzecinkowych.

- Rejestry wykorzystywane m.in. do przechowywania danych podczas wykonywania operacji.

- Jednostka sterująca - w jej skład wchodzi rejestr rozkazów, dekoder rozkazów oraz układ sterowania. W rejestrze rozkazów przechowywany jest kod aktualnie wykonywanego rozkazu (instrukcji). W czasie wykonywania programu procesor odczytuje kolejne rozkazy, które następnie musi rozpoznać (dekodować).

Od rodzaju gniazda, w jakim montowany jest procesor, zależy możliwość ewentualnego przełożenia go do innej płyty głównej. Na każdej płycie głównej musi być przynajmniej jedno gniazdo procesora (a w przypadku płyt wieloprocesorowych - kilka gniazd). Producenci wyposażają płyty w różne wersje gniazd, co umożliwia zastosowanie jednego lub kilku z dostępnych procesorów, przy czym rodzaj procesora, jaki można zastosować na płycie, często zależy także od chipsetu.

Kilkanaście lat temu procesory montowane były w tzw. złączach krawędziowych, prostopadle do płyty głównej, podobnie jak karty rozszerzeń. Złącza tego typu spotykane były m.in. w płytach głównych z procesorami Pentium II. Obecnie złącza krawędziowe Slot zostały całkowicie wyparte przez złącza typu Socket. W złączu Socket procesor jest montowany na kwadratowej podstawce z otworami na piny (szpilkowe bolce umieszczone we wtyczkach). W tabeli 1 przedstawiono przegląd najpopularniejszych socketów oraz chipsetów do procesorów Intel.

Tabela 1. Procesory, podstawki, chipsety Intel

Nazwa podstawki

Procesory

Typ złącza

Liczba pinów

Chipsety

Socket 370

Intel Pentium III, Intel Celeron

PGA-ZIF (ang. Pin Grid Array - Zero Insertion Force)

370

815, 840

Socket 478

Intel Pentium 4, Intel Celeron, Intel Pentium 4 Extreme Edition, Intel Celeron D

PGA-ZIF

470

915, 945

LGA 775 (Socket T)

Intel Pentium 4, Intel Celeron, Intel Pentium 4 Extreme Edition, Intel Celeron D, Intel Pentium Extreme Edition, Intel Pentium Dual-Core, Intel Core 2 Duo, Intel Core 2 Extreme, Intel Core 2 Quad, Intel Xeon

LGA (ang. Land Grid Array)

775

P35, P43, P45

LGA 1366 (Socket B)

Intel Core i7, Intel Core i7 Extreme Edition, Intel Xeon seria 3500, Intel Xeon seria 5500

LGA

1366

X58

LGA 1156 (Socket H)

Intel Core i5, Intel Core i7, Intel Core i3

LGA

1156

H55, H57, P57, Q57, Q65

Istnieje wiele rodzajów mikroprocesorów. Różnią się one budową (architekturą) oraz częstotliwością zegara wyrażaną w megahercach lub gigahercach. Im wyższa częstotliwość zegara, tym szybszy procesor.

Podstawową cechą procesorów jest długość słowa, na jakim wykonywane są operacje. Słowo jest podstawową porcją informacji, na której operuje system komputerowy. Długość podawana jest w bitach - potocznie mówi się, że procesor jest na przykład 32-bitowy lub 64-bitowy.

Drugim istotnym parametrem jest częstotliwość taktowania, czyli liczba operacji wykonywana w ciągu sekundy. Parametr ten podaje się w hercach, oczywiście z odpowiednim przedrostkiem, na przykład MHz czy GHz.

Obecnie standardem w platformie Intel są procesory serii i3, i5, i7. Należy zwrócić uwagę na rozwiązanie Turbo Boost (Intel) lub Turbo Core (AMD). Turbo Boost to technologia automatycznie zwiększająca taktowanie procesora, gdy komputerowi potrzebna jest wyższa prędkość obliczeniowa. Zastosowano ją w serii Intel Core i5 oraz i7. Technologia ta powoduje chwilowy wzrost taktowania o wartość od 300 do 900 MHz - tym wyższą, im bardziej energooszczędny jest procesor.

Turbo Core firmy AMD jest odpowiedzią na technologię Intela. W momencie, kiedy system wykrywa, że minimum trzy z sześciu zainstalowanych rdzeni działają pod dużym obciążeniem, automatycznie zwiększa ich taktowanie o 500 MHz. Pozostałe natomiast, jeśli nie są używane, przechodzą w stan uśpienia, aby zaoszczędzić energię. W ten sposób pobór mocy oraz wartość TDP (ang. Thermal Design Power), czyli ilość wydzielanego ciepła pobieranego z jednostki centralnej, pozostają niezmienne pomimo zwiększonego taktowania. Turbo Core zastosowano w procesorach Phenom II X6.

Do współpracy z procesorem niezbędna jest pamięć. Procesor ma swoją pamięć podręczną, zwaną pamięcią cache, w której przechowuje dane służące do bieżących operacji. Wielkość pamięci cache jest różna w zależności od typu procesora:

- L-1 to pamięć pierwszego poziomu, która przyspiesza dostęp do bloków pamięci poziomu wyższego - w zależności od konstrukcji może być to pamięć operacyjna lub podręczna drugiego poziomu.

- L-2 to pamięć drugiego poziomu, która stanowi bufor między pamięcią RAM a jądrem procesora oraz pamięcią cache poziomu pierwszego.

- L-3 to pamięć trzeciego poziomu używana, kiedy pamięć L-2 nie jest w stanie zmieścić potrzebnych danych.

W platformie AMD na uwagę zasługują procesory Phenom II, ponieważ posiadają pamięć cache L1, L2, L3, natomiast procesory Athlon II - tylko pamięć cache L1 i L2. W Phenom II pamięć ma parametry L1 4×64 kB, L2 4×512 kB, a L3 aż 6 MB. W przypadku Athlonów wartości parametrów L1 i L2 są na podobnym poziomie, brak natomiast L3. Jak można się domyślić, jakość ma swoją cenę i procesory Phenom II są niemal dwukrotnie droższe niż Athlon II.

Procesor pobiera rozkazy z pamięci operacyjnej RAM (ang. Random Access Memory). Jest to podstawowy rodzaj pamięci cyfrowej, zwany także pamięcią użytkownika lub pamięcią o dostępie swobodnym. Teoretycznie określenie to oznacza każdą pamięć o bezpośrednim dostępie do dowolnej komórki pamięci (w przeciwieństwie do pamięci o dostępie sekwencyjnym, na przykład rejestrów przesuwnych), w praktyce jednak skrótem RAM oznacza się tylko pamięć, którą można zapisywać i odczytywać. Nie dotyczy to pamięci ROM (tylko do odczytu), mimo że w ich przypadku dostęp do zawartości również jest swobodny. W pamięci RAM przechowywane są aktualnie uruchomione programy, ich dane początkowe oraz wyniki pracy. Zawartość pamięci RAM jest tracona w momencie zaniku napięcia zasilania, dlatego wyniki pracy programów powinny być zapisywane na nośniku danych.

Najnowszą pamięcią dostępną obecnie na rynku jest DDR3 SDRAM. W 2014 roku planowane jest wprowadzenie do sprzedaży pamięci DDR4.

DDR3 SDRAM (ang. Double Data Rate Synchronous Dynamic Random Access Memory (ver. 3)) jest wykonana w technologii 90 nm, co umożliwia zastosowanie niższego napięcia (1,5 V w porównaniu z 1,8 V dla starszych pamięci DDR2 i 2,5 V dla DDR). Dzięki temu pamięć DDR3 charakteryzuje się poborem mocy zmniejszonym o około 40% w stosunku do pamięci DDR2, a także większą przepustowością w porównaniu z DDR2 i DDR.

Pamięć RAM montowana jest w płycie głównej komputera, w odpowiednich slotach (rys. 4). Wydajność komputera w dużej mierze zależy od jakości procesora i pamięci operacyjnej. Im pojemniejsza i szybsza jest pamięć (wyższa częstotliwość pracy) oraz im szybszy procesor, tym komputer pracuje wydajniej. Zawieszanie się komputera wynika zazwyczaj z niedobranych parametrów tych urządzeń. W efekcie błędnego doboru jedno urządzenie musi czekać z wykonaniem operacji na drugie.

Rysunek 4. Sloty pamięci operacyjnej RAM, fot. INT-MEDIA

Kupując komputer, powinniśmy zwrócić szczególną uwagę na pojemność i częstotliwość pamięci operacyjnej RAM. Wybierajmy procesory i płyty główne obsługujące pamięć DDR3 1333 MHz lub wyższą.

Oczywiście nie należy zapominać także o właściwym wybraniu dysku twardego, na którym dokonywany jest zapis magnetyczny. Twardy dysk składa się z talerzy - zazwyczaj od dwóch do ośmiu, na których specjalna głowica dokonuje zapisu danych przez namagnesowanie ścieżek (rys. 5). Zapis dokonywany jest w systemie binarnym, czyli przyjmowane są tylko dwie wartości - zero lub jedynka.

Rysunek 5. Dysk twardy SATA, fot. INT-MEDIA

Istotnym parametrem dysku jest czas dostępu do danych, mający bezpośrednie przełożenie na szybkość pracy całego komputera oraz wielkość pamięci podręcznej cache pozwalającej dyskowi na przechowywanie pewnych danych w buforze, do którego ma bardzo szybki dostęp.

Najmniejszą adresowalną częścią dysku jest sektor mieszczący 512 bajtów danych, w tym również dane nadmiarowe zapewniające korekcję błędów odczytu. Klaster (ang. cluster) to z kolei najmniejsza jednostka alokacji, czyli najmniejsza logiczna jednostka zarządzana przez system i przeznaczona do przechowywania plików. Każdy klaster składa się z jednego lub kilku sektorów. Ścieżki (ang. tracks) dysku są koncentrycznie położonymi okręgami na każdym talerzu twardego dysku, zaś cylindry (ang. cylinders) - zbiorem wszystkich sektorów dysku twardego osiągalnych bez przemieszczenia głowicy.

Dysk twardy podłączany jest do płyty głównej przez interfejs. W zależności od płyty głównej stosuje się interfejs IDE/ATA, SATA lub SCSI (rys. 6).

Rysunek 6. Taśma do przesyłu danych w dyskach IDE/ATA oraz kabel sygnałowy SATA, fot. INT-MEDIA

Obecnie standardem jest ATA/ATAPI-6 (Ultra ATA 133), a maksymalny transfer wzrósł do 133 MB/s. Następcą interfejsu IDE/ATA jest standard SATA (ang. Serial Advanced Technology Attachment). SATA jest magistralą szeregową. Do transmisji przewidziane są cieńsze i bardziej elastyczne kable z mniejszą liczbą styków, co pozwala zastosować mniejsze złącza na płycie głównej w porównaniu do równoległej magistrali ATA. Standard SATA II pozwala na przesyłanie danych do i z urządzenia z prędkością do 3 Gbit/s.

W nowych płytach głównych spotyka się interfejs SATA 3. Standard SATA 3 charakteryzuje się dwukrotnie większą przepustowością w porównaniu ze złączem SATA II. W SATA 3 możemy osiągać przepustowości rzędu 6 Gbit/s, dzięki czemu można liczyć na większy komfort korzystania z urządzeń takich jak dyski czy napędy optyczne.

W niektórych pecetach i w większości laptopów znajdziemy zewnętrzny interfejs eSATA, dzięki któremu podłączymy zewnętrzny dysk twardy, osiągając znakomite parametry przesyłu danych (rys. 7).

Rysunek 7. Zewnętrzny interfejs eSATA oraz USB 3.0, fot. INT-MEDIA

Wszystkie dane na dysku twardym zapisywane są w postaci plików. Aby umożliwić zarządzanie danymi, powstały systemy plików. Każdy system operacyjny musi obsługiwać co najmniej jeden system plików. W systemach operacyjnych DOS i Windows 3.11, 95, 98, Millenium stosowany jest system FAT lub FAT32. W Windows 2000, NT, XP, Vista, 7 stosuje się system NTFS. Wraz z pojawieniem się na rynku systemu Windows 8.1 wprowadzony został nowy system plików ReFS.

Dysk twardy ma już swojego godnego następcę, jakim jest pamięć SSD (ang. solid-state drive, czasem też solid-state disk). Podstawową cechą SSD jest brak ruchomych części. Ponadto dyski te charakteryzują się zdecydowanie krótszym czasem dostępu do danych (kilkadziesiąt razy), cichszą pracą, a także o wiele większą odpornością na uszkodzenia mechaniczne.

Komputery są wyposażane w tzw. karty rozszerzeń. Podstawowe karty, które znajdziemy w każdym komputerze, to karta graficzna i karta dźwiękowa. Obie mogą być zintegrowane z płytą główną (czyli w nią wbudowane), mogą być również montowane we właściwych dla siebie gniazdach.

Karta graficzna w zasadniczym stopniu decyduje o jakości wyświetlanego obrazu. W podstawowym standardzie wyświetlania, czyli SVGA, wiązki elektronów przebiegają po ekranie, tworząc w obrazie 600 linii zawierających po 800 pikseli każda (rozdzielczość 800×600). Produkowane obecnie monitory pracują zazwyczaj z rozdzielczością minimum 1024×768 lub 1280×1024. Ostatnio obserwuje się też wzrastającą popularność wyświetlaczy o proporcjach telewizyjnych 16:9, tzn. rozdzielczościach 1366×768, 1600×900 oraz 1920×1080 (Full HD). Wbrew swojej nazwie Full HD nie jest maksymalną możliwą rozdzielczością - spotyka się sprzęt o rozdzielczości 2560×1600 (WQXGA) i wyższych.

Karta graficzna powinna posiadać odpowiednią ilość pamięci (128, 256, 512, 1024 MB). Karty graficzne, a w zasadzie moduły graficzne zintegrowane z chipsetem płyty głównej, pobierają pamięć z RAM-u, zaś te montowane w slotach AGP lub PCI Express mają własną pamięć. W nowych komputerach karty graficzne montowane są w złączu PCI Express lub rzadziej AGP, natomiast w najstarszych komputerach montowane były w złączach AGP, PCI lub ISA (rys. 8).

Karty graficzne ściśle współpracują z monitorem. Nie jest możliwe uzyskanie dobrego efektu, gdy jedno urządzenie odbiega standardem od drugiego. Karty graficzne posiadają złącza umożliwiające podpięcie do nich monitora, telewizora, kamery. Na rysunku 9 pokazano wyjścia z karty graficznej: S-Video i DVI.

Rysunek 8. Karta graficzna, fot. INT-MEDIA

Rysunek 9. Wyjścia z karty graficznej - od lewej: S-Video i dwa wyjścia DVI, fot. INT-MEDIA

Najczęściej spotykane złącza kart graficznych:

- Złącze anteny TV - występuje w kartach posiadających zintegrowany tuner telewizyjny.

- Gniazdo Composite Video Out - jest to gniazdo wyjścia sygnału wideo umożliwiające podłączenie telewizora. Na gnieździe podawany jest sygnał zespolony. Gniazdo Composite wykorzystuje złącze typu RCA, znane też jako chinch. Gniazdo Composite jest już rzadko spotykane na kartach graficznych ze względu na niską jakość obrazu. Zostało wyparte przez wydajniejsze złącze S-Video.

- Gniazdo "żeńskie" D-Sub służy do podłączania monitorów CRT i LCD.

- Gniazdo DVI - umożliwiające podłączenie monitorów cyfrowych LCD. Pozwala także na podłączenie monitora analogowego, trzeba jednak wówczas zastosować przejściówkę z DVI na D-Sub. Najnowszym gniazdem cyfrowym jest gniazdo HDMI służące do przesyłania dźwięku i obrazu wysokiej rozdzielczości.

- Gniazdo "Molex". Niektóre układy graficzne pobierają tak dużo prądu, że sam port AGP czy PCI Express może nie wystarczyć do ich zasilania. Dlatego na niektórych kartach umieszcza się gniazdo dodatkowego zasilania. Najpopularniejszy obecnie typ gniazda to Molex - taki sam jak w napędach lub dyskach twardych.

- Złącze dodatkowego zasilania typu floppy. Podobnie jak Molex jest gniazdem zasilającym układy karty graficznej.

- Gniazdo S-Video - umożliwia podłączenie telewizora. Na gnieździe podawany jest sygnał odseparowany - po oddzielnych żyłach sygnałowych przesyłana jest informacja o chrominancji (kolorze) i luminancji (jasności). Dzięki temu jakość obrazu jest wyższa niż w przypadku sygnału zespolonego. Wyjście S-Video wykorzystuje gniazdo typu mini-Din o czterech lub siedmiu otworach. Złącze zwane jest też wyjściem telewizyjnym TV-OUT.

- Gniazdo VIVO (Video In, Video Out) - łączy w sobie cechy wejścia i wyjścia wideo. Najczęściej ma postać złącza typu DIN o dziewięciu otworach. Aby wykorzystać gniazdo w pełni, należy wpiąć kabel zakończony czterema gniazdami: dwoma typu RCA (jedno pełni rolę wyjścia, drugie - wejścia Composite) oraz dwoma typu DIN (wejście i wyjście S-Video).

Karty dźwiękowe służą do rejestracji oraz odbioru muzyki i dźwięku. Ponieważ sygnał dźwiękowy jest sygnałem ciągłym (analogowym) i w takiej postaci nie może być zapisany na dysku komputera, w kartach dźwiękowych wykorzystuje się przetworniki analogowo-cyfrowe. Na wyjściu z przetwornika dźwięk jest opisywany liczbą binarną. Konwersji dokonywanej przez kartę dźwiękową może być również poddana muzyka pochodząca z syntezatorów i klawiatur MIDI.

Urządzenia podłączane do komputera zewnętrznie nazywane są urządzeniami peryferyjnymi. Urządzenia peryferyjne dzielimy na urządzenia wejścia i wyjścia.

Urządzenia wejścia to urządzenia, za pomocą których wprowadzamy dane do komputera - na przykład mysz, klawiatura, skaner, tablet graficzny, trackball (manipulator kulkowy), joystick, kamera internetowa, kamera cyfrowa, mikrofon.

Urządzeniami wyjścia, czyli wyprowadzającymi dane, są na przykład drukarka, monitor, głośniki itp.

Urządzeniem wprowadzającym i wyprowadzającym dane jest z kolei ekran dotykowy (na przykład w tabletach PC) pozwalający zarówno wprowadzić dane, jak i obejrzeć wyniki.

Urządzenia peryferyjne podłączamy do omówionych wcześniej złączy znajdujących się na płycie głównej.

Do pracy przy komputerze niezbędny jest monitor, który przypomina zwykły telewizor. Na ekranie monitora komputer wyświetla wyniki wykonywanych operacji lub komunikaty adresowane do użytkownika.

Obecnie na rynku prym wiodą monitory LCD, plazmowe oraz LED.

Panel LCD, inaczej wyświetlacz ciekłokrystaliczny (ang. Liquid Crystal Display), składa się z kilku elementów:

- dwóch warstw szkła, między którymi umieszczone są ciekłe kryształy,

- lamp podświetlających,

- tranzystorów,

- ciekłych kryształów.

Lampy stanowią źródło światła, które jest przepuszczane przez ciekłe kryształy oraz między nimi. Zewnętrzna warstwa szkła pokryta jest filtrem nadającym kolor poszczególnym subpikselom. Do wewnętrznej warstwy podczepione są tranzystory, przez które przepuszczany jest prąd. Przyciągając kryształy, tranzystory powodują ich ruch w odpowiednim kierunku. Kryształy zaczynają przepuszczać światło, nadając kolor odpowiednim subpikselom ulokowanym na przedniej warstwie szkła. Trzy subpiksele formują piksel, a rożne kombinacje kolorystyczne subpikseli dają obraz oraz kolor na ekranie.

Piksel jest pojedynczym punktem ekranu. Z pikseli składa się cały obraz monitora. Przy rozdzielczości 1280×1024 ekran składa się z siatki 1280 pikseli w poziomie na 1024 pikseli w pionie. Rozdzielczość 1280×1024 (1366×768 w standardzie 16:9) pikseli jest w zasadzie najniższą obecnie spotykaną. Każdy piksel jest odrębnym, oddzielnie sterowanym punktem, który może świecić dowolnym kolorem. Każdy kolorowy piksel (punkt ekranu) składa się z trzech subpikseli w kolorach podstawowych: czerwonym, zielonym i niebieskim. Subpiksel jest częścią, a dokładnie 1/3 piksela. Paleta kolorów, jakimi może świecić piksel, jest zależna od liczby bitów przeznaczonej na zapis koloru każdego piksela. W kolorze 16-bitowym każdy piksel może świecić jedną z ponad 64 tysięcy barw, w kolorze 32-bitowym odcieni barw jest już ponad 4 miliardy.

Każdy piksel może znajdować się w jednym z trzech stanów:

- wygaszony lub bardzo ciemny,

- średnio przepuszczający światło,

- w pełni świecący.

Obecnie na rynku dostępne są trzy rodzaje matryc LCD: TN, VA oraz IPS.

Matryca TN jest stosowana w zdecydowanej większości spotykanych obecnie monitorów. Jej zaletą jest niska cena i krótki czas reakcji, wadą zaś kąt widzenia (patrząc na ekran pod bardzo ostrym kątem, widzimy tylko ciemną powierzchnię). Monitory wyposażone w tego typu matryce przeznaczone są przede wszystkim do zastosowań biurowych, niezbyt nadają się dla grafików komputerowych oraz graczy.

Zaletą matryc VA jest dobra jakość przy oglądaniu obrazu pod dowolnym kątem oraz dobre podświetlanie. Wadą jest stosunkowo długi czas reakcji, co może przeszkadzać zwłaszcza graczom, a także grafikom komputerowym.

Panele technologii IPS to rozwiązania dosyć drogie, wykorzystywane głównie w specjalistycznych zastosowaniach wymagających wysokiej jakości obrazu, na przykład w poligrafii czy medycynie. Matryce te charakteryzują się szerokim kątem widzenia, bardzo dobrym, równomiernym podświetleniem i odwzorowaniem kolorów.

Ekran plazmowy, zwany też wyświetlaczem PDP (ang. plasma display panel), do generowania obrazu wykorzystuje mieszaninę gazów (ksenon, neon), które doprowadzane są do stanu plazmy (jonizacji). Gazy zaczynają emitować fotony, a te, padając na luminofor, powodują emisję światła. Trzy sąsiednie komory luminoforu w kolorach czerwonym, zielonym i niebieskim tworzą jeden piksel. Jako impulsu do jonizacji używa się elektrod przymocowanych do ścian komór. Konieczność zasilania elektrod powoduje, że ekrany plazmowe pobierają stosunkowo dużo energii elektrycznej, co wraz z szybkim wypalaniem się luminoforu stanowiło najpoważniejszą wadę tych matryc. W najnowszych plazmach wady te zostały w znacznym stopniu zniwelowane. Zaletą ekranów plazmowych w porównaniu z LCD jest duży kontrast kolorów i szeroki kąt widzenia.

Wyświetlacze LED (ang. Light Emitting Diode) są obecnie w centrum uwagi użytkowników noszących się z zamiarem zakupu nowego ekranu. Działanie monitora LED jest ściśle powiązane z właściwościami diody elektroluminescencyjnej. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że dioda ta emituje światło w ściśle określonych warunkach. Ekran LED tworzony jest przez diody - piksele. W ekranach OLED (ang. Organic Light Emitting Diode) diody są wytwarzane ze związków organicznych, na przykład polifenylenowinylenu. Przyłożenie napięcia do diody LED powoduje przepływ elektronów od katody do anody i emisję światła.

Zalety ekranów LED:

- możliwość produkcji elastycznych matryc,

- większa skala barw i jasności w porównaniu do LCD i plazmy,

- niemal idealny kontrast,

- możliwość oglądania obrazu idealnej jakości nawet pod ostrym kątem,

- mały pobór energii - nie trzeba podświetlać matryc,

- krótki czas reakcji - około 0,01 milisekundy, w porównaniu z około 2-10 milisekund w LCD,

- niski koszt produkcji.

Klawiatura jest urządzeniem wejścia przeznaczonym do wprowadzania danych i poleceń do komputera. Każdy klawisz jest połączony za pomocą sprężynki z przełącznikiem, który po naciśnięciu klawisza wysyła do komputera sygnał.

Standardowe klawiatury zaopatrzone są w 101 lub 102 klawisze ułożone w systemie QWERTY. Układ ten został opatentowany w 1878 r. dla pierwszych maszyn do pisania. Nazwa pochodzi od pierwszych sześciu liter, jakie znajdują się w górnym szeregu klawiszy literowych. System QWERTY przetrwał do dziś i został nazwany klawiaturą programisty, ponieważ nie ma na niej polskich znaków, które trzeba wprowadzać z wykorzystaniem klawisza Alt.

Drugi, rzadziej spotykany układ to QWERTZ (klawiatura maszynistki). Klawisze w tym układzie mają oddzielne przyciski dla znaków polskich.

Do obsługi komputera niezbędna jest także mysz. Mysz kulkowa lub optyczna służy do wygodnego sterowania pozycją wskaźnika (kursora) przesuwanego na ekranie monitora. Przełomowym momentem dla zastosowania myszy było wprowadzenie "okienkowych" systemów operacyjnych, czyli graficznego interfejsu użytkownika - GUI. Zarządzanie systemem operacyjnym stało się od tej pory łatwiejsze i bardziej przystępne dla przeciętnego użytkownika.

Współczesne myszy posiadają najczęściej trzy przyciski: lewym wskazuje się element na ekranie monitora i potwierdza wykonywane operacje, prawym uzyskuje się dostęp do menu podręcznego. Środkowy przycisk nazywany "scrollem" lub "rolką" służy do zadań specjalnych, na przykład do szybkiego przewijania dokumentu.

Obecnie coraz popularniejsze stają się bezprzewodowe myszy optyczne. Pierwsze myszy optyczne musiały pracować na specjalnych podkładkach pokrytych czarno-srebrnym wzorem. Czujniki optyczne myszy odczytywały położenie na podstawie punktów kontrolnych - bez podkładki mysz stawała się bezużyteczna. Teraz myszy optyczne nie potrzebują podkładek i mogą poprawnie pracować na każdej powierzchni pod warunkiem, że nie odbija ona światła.

W optycznym urządzeniu sterującym analiza zmian podłoża odbywa się ze średnią częstotliwością kilku tysięcy razy na sekundę. Myszy optyczne doskonale nadają się do współpracy z komputerami przenośnymi i świetnie sprawdzają się na przykład w czasie podróży.

Mysz bezprzewodowa komunikuje się z komputerem przez odpowiedni moduł wpinany do złącza USB. Do komunikacji tej wykorzystywane są fale radiowe.

W laptopach zamiast myszy możemy operować TouchPadem, który reaguje na dotyk elementu z odpowiednią pojemnością elektryczną. Wskaźnik rozpoznaje dotknięcie palca, ale zignoruje przesuwanie po nim na przykład plastiku.

Drukarki są urządzeniami wyjścia. Pod względem sposobu uzyskania wydruku dzielimy je na:

- igłowe,

- atramentowe,

- laserowe.

Komunikacja między systemem operacyjnym a drukarką odbywa się za pomocą specjalnych sterowników.

Drukarka igłowa uderza igłami w papier przez taśmę barwiącą, podobnie jak maszyna do pisania. Wadą drukarek igłowych jest długi czas i niska jakość wydruku oraz głośna praca urządzeń. Nadal są one jednak często wykorzystywane na przykład w biurach czy bankach do drukowania dużej ilości danych "w jednym kawałku". Zaletą drukarek igłowych jest niska cena, prosta obsługa, a przede wszystkim możliwość drukowania na drukach samokopiujących.

Działanie drukarek atramentowych polega na wytryskiwaniu maleńkich kropel rozgrzanego atramentu na papier (rys. 10). Do zalet drukarek atramentowych należą niska cena urządzenia, w miarę duża szybkość wydruku oraz cicha praca. Wadami drukarek atramentowych są wysokie koszty wydruku jednej strony i szybkie zużycie elementów drukarki w przeliczeniu na liczbę drukowanych stron.

Rysunek 10. Drukarka atramentowa, fot. INT-MEDIA

Drukarki laserowe działają podobnie do kserokopiarek (rys. 11). Strumień lasera zaznacza na metalowym bębnie obraz, na który naniesiony zostaje sproszkowany toner wiążący się z papierem pod wpływem temperatury. Jakość wydruku jest bardzo wysoka, osiągana jest szybkość rzędu kilkudziesięciu stron na minutę. Dodatkowym atutem jest niski koszt wydrukowania jednej strony i duża trwałość elementów drukarki.

Rysunek 11. Drukarka laserowa z funkcją ksero i skanera, fot. INT-MEDIA

Plotery przeznaczone są do profesjonalnych zastosowań w dziedzinie grafiki, reklamy, architektury, geodezji itp. Rysunki otrzymywane za pomocą ploterów osiągają rozmiary od formatu A4 do A0. Plotery dzielimy na pisakowe, solwentowe, laserowe i atramentowe. Plotery kreślące, zwane też pisakowymi, powoli wychodzą z użycia.

Urządzeniem, za pomocą którego przenosimy do komputera obrazy, jest skaner - czytnik krokowy działający podobnie do kserokopiarki. Czujniki skanera dokonują pomiaru światła odbitego od skanowanego dokumentu. Istnieją skanery do odczytywania materiałów przejrzystych (transparentnych), na przykład slajdów czy negatywów. W tym przypadku fotoelement mierzy światło przechodzące przez oryginał. Aby skanować materiały kolorowe, zwykle wykorzystuje się trzy fotoelementy reagujące na podstawowe kolory RGB (czerwony, zielony i niebieski).

Komputery podłączane do sieci internet zazwyczaj korzystają z routerów. Router, należący do urządzeń peryferyjnych, ma postać niewielkiego urządzenia zapewniającego stały sygnał Wi-Fi (rys. 12). Jego zaletą jest zdolność rozdzielania sygnału między wiele urządzeń bez potrzeby okablowania pomieszczenia. W praktyce oznacza to możliwość utworzenia sieci bezprzewodowej, z której mogą korzystać komputery, laptopy, tablety PC, smartfony, telewizory - w tym głównie tzw. smart TV.

Rysunek 12. Router, fot. INT-MEDIA

Obecnie wiele programów i portali internetowych daje nam możliwość rozmów głosowych i wideo. Wymaga to jednak zakupu dodatkowych urządzeń, czyli mikrofonu i głośników lub słuchawek połączonych z mikrofonem, a także kamery internetowej. Głośniki lub słuchawki podłączamy do komputera przez złącze słuchawkowe - najczęściej oznaczone kolorem zielonym, mikrofon przez złącze mikrofonowe - oznaczone kolorem różowym. Kamery internetowe podłączamy natomiast przez port USB (rys. 13).

Rysunek 13. Kamera internetowa, fot. INT-MEDIA

Zarówno mikrofony, głośniki, jak i kamery internetowe możemy kupić już za niewielkie kwoty. Kamery mogą mieć różne kształty i wielkości - najczęściej jednak to małe urządzenia, których rozmiar nie przekracza 10 cm. Zazwyczaj można je ustawić na biurku lub zaczepić na górnej krawędzi monitora. Przy najtańszych produktach należy jednak liczyć się z tym, że przesył dźwięku i obrazu może być nieco słabszy niż w droższych urządzeniach.

Stacja dokująca to przystawka dla sprzętów komputerowych, która pozwala na integrację urządzenia z innym sprzętem za pomocą wsunięcia go w specjalnie wyprofilowany slot. Zasadniczą zaletą tego rozwiązania jest brak dodatkowych kabli. Stacja dokująca najczęściej kojarzona jest z produktami firmy Apple, zwłaszcza z iPodami, jednak stacje dokujące mogą być przeznaczone także dla laptopów, dysków, smartfonów. Ich funkcjonalność także jest różna - mogą ładować baterię danego urządzenia, ale także rozszerzać jego możliwości. I tak laptop może uzyskać dodatkowe funkcje komputera stacjonarnego, nie tracąc jednocześnie swojej mobilności, natomiast odtwarzacze muzyki mogą być wpinane do stacji dokujących wyposażonych w głośniki, dzięki czemu nie musimy słuchać muzyki przez słuchawki. Połączenie i transfer danych odbywa się z reguły za pośrednictwem złącza USB lub eSATA.

Kilkukrotnie już użyliśmy określeń: port USB i HDMI. Zdarza się, że są one mylone przez użytkowników. Zobaczmy, co różni te dwa złącza.

USB (ang. Universal Serial Bus) to port komunikacyjny, który zastąpił stare porty szeregowe (umożliwiające podpięcie klawiatury, myszy, modemów itp.) oraz równoległe (służące do podpięcia drukarki, skanera). Ponadto przez USB możemy podpinać pamięć przenośną (popularnie zwaną pendrivem), kamery wideo, telefony komórkowe itp. Urządzeń, które korzystają z USB, jest coraz więcej - od tych poważnych do mniej typowych, jak lodówka mieszcząca jedną puszkę napoju czy akwarium z plastikowymi rybkami zasilane przez port USB.

Typy złączy USB:

- A - złącze w komputerze PC, laptopie (rys. 14),

Rysunek 14. USB typ A

- B - złącze w drukarce, skanerze (rys. 15),

Rysunek 15. USB typ B

- mini USB - złącze w telefonie komórkowym, aparacie cyfrowym, dysku przenośnym, odtwarzaczu MP3 (rys. 16),

Rysunek 16. Mini USB

- micro USB - złącze w telefonie komórkowym, aparacie cyfrowym (rys. 17).

Rysunek 17. Micro USB

Na wtyczkach USB najczęściej zobaczymy oznaczenie standardu USB (rys. 18).

Rysunek 18. Logo standardu USB

Złącze HDMI (ang. High Definition Multimedia Interface) służy do przesyłania nieskompresowanego sygnału audio i wideo w wysokiej rozdzielczości. HDMI wykorzystywane jest w odtwarzaczach DVD i Blu-ray, konsolach, komputerach, monitorach, telewizorach cyfrowych, aparatach cyfrowych, kamerach, rzutnikach. Obecnie interfejs HDMI zapewnia najlepszą jakość obrazu i dźwięku. W urządzeniach przenośnych spotkamy także mniejsze wersje HDMI: mini HDMI i micro HDMI.

Rysunek 19. HDMI

Na wtyczkach HDMI zobaczymy właściwe oznakowanie (rys. 20).

Rysunek 20. Logo standardu HDMI

1.1.3. Oprogramowanie i licencjonowanie

Oprogramowanie (ang. software) jest informacją w postaci zestawu instrukcji, jakie ma wykonać komputer, tablet PC, smartfon. Zadaniem oprogramowania jest wykonanie operacji z wykorzystaniem danych, czyli ich przetworzenie. Często stosowana jest nazwa program komputerowy lub aplikacja. Stosowana terminologia jest zależna od tego, o jakim oprogramowaniu mówimy. Oprogramowanie dzielimy na:

- systemowe - jest nim system operacyjny (na przykład systemy operacyjne dla komputerów: Windows, Linux, OS X (dla komputerów Macintosh), systemy dla urządzeń mobilnych: iOS, Android, Chrome OS, Windows Phone 8, Windows RT oraz programy pomocnicze, na przykład pliki bibliotek. Zadaniem systemu operacyjnego jest pośredniczenie między sprzętem a innym oprogramowaniem, którym z kolei może być oprogramowanie użytkowe, na przykład pakiet biurowy czy programy graficzne. Biblioteki programowe są oprogramowaniem pomocniczym wykorzystywanym zarówno przez system operacyjny, jak i oprogramowanie użytkowe;

- użytkowe - realizuje operacje wykonywane przez użytkownika, a właściwie pośredniczy między użytkownikiem a oprogramowaniem systemowym i sprzętem komputerowym. Oprogramowaniem użytkowym jest na przykład pakiet oprogramowania biurowego Office czy oprogramowanie graficzno-poligraficzne DTP (ang. Desktop Publishing).

Korzystając z komputerów PC lub laptopów, najczęściej wybieramy system Windows zbudowany z obsługiwanych intuicyjnie okien. W ciągu ostatnich lat pojawiło się wiele wersji tego systemu, obecnie na rynku prym wiodą Windows 7 oraz Windows 8.1. W urządzeniach mobilnych instalowane są Windows RT i Windows Phone 8. Różnice graficzne między systemami Windows 7 i Windows 8.1 są znaczne. Można zauważyć, że Windows 8.1 jest w zdecydowanie większym stopniu przystosowany do obsługi za pomocą ekranu dotykowego. W kolejnych rozdziałach omówione zostały najistotniejsze funkcje obu wersji Windows.

Oprogramowanie użytkowe jest zwykle instalowane na komputerach będących stacjami roboczymi. W zależności od przeznaczenia oprogramowanie użytkowe możemy podzielić na następujące kategorie:

- Oprogramowanie biurowe, na przykład pakiet MS Office, OpenOffice, StarOffice. Służy ono do obliczeń, edycji i przetwarzania tekstu, tworzenia i zarządzania bazami danych, tworzenia prezentacji multimedialnych.

- Przeglądarki internetowe i programy pocztowe. Według gemiusRanking PL w 2013 r. w Polsce na rynku przeglądarek dominował Firefox (33,51%) oraz Google Chrome (27,63%), wypierając stopniowo Internet Explorera. Do obsługiwania poczty elektronicznej użytkownicy Windows w zdecydowanej większości stosują program Windows Live Mail (Windows 7) oraz Poczta (Windows 8.1).

- Oprogramowanie DTP (ang. Desktop Publishing - publikowanie z biurka). Początkowo terminem tym określano programy sterujące przygotowaniem do druku i obsługą maszyn drukarskich. Obecnie często mówi się o procesie DTP w odniesieniu do wszystkich operacji graficzno-poligraficznych.

- Oprogramowanie komunikacyjne - obejmuje komunikatory internetowe, czyli aplikacje, które służą do wymiany informacji między użytkownikami sieci lokalnej oraz globalnej.

- Oprogramowanie edukacyjne - programy wspomagające proces dydaktyczny, na przykład testy i encyklopedie multimedialne.

- Oprogramowanie specjalistyczne - programy używane w określonych dziedzinach, na przykład w bankowości, medycynie, księgowości.

- Oprogramowanie antywirusowe - jego celem jest sprawdzanie oraz powiadamianie użytkownika o ewentualnych zagrożeniach na dysku spowodowanych obecnością wirusów, koni trojańskich, robaków, a także leczenie zarażonych plików. Oprogramowanie antywirusowe powinno być zainstalowane na każdym komputerze i włączone w tzw. trybie monitora, co w praktyce oznacza, że każdy plik przechodzi przez automatyczną kontrolę.

- Oprogramowanie programistyczne - służące do programowania strukturalnego i obiektowego, umożliwia tworzenie nowych i modyfikację istniejących aplikacji.

Nie wszystkie programy muszą być instalowane bezpośrednio na komputerze. W internecie znajdziemy programy antywirusowe, które przeskanują (przeszukają) dysk bez instalacji. To bardzo dobre rozwiązanie w sytuacji, gdy program antywirusowy nie zauważył zagrożenia lub nie zainstalowaliśmy takiego programu wcześniej, a podejrzewamy, że w komputerze może być wirus. Innym przykładem są aplikacje bazodanowe, czy choćby oprogramowanie biurowe MS Office w wersji 365. Dostęp do programów z tego pakietu jest możliwy z dowolnego miejsca pod warunkiem, że dysponujemy łączem internetowym. Możliwość użytkowania aplikacji biurowych online to tzw. praca w chmurze. Określenie to oznacza, że oprogramowanie jest zainstalowane na serwerze (komputerze świadczącym usługi na rzecz innych komputerów), a dostęp do niego uzyskujemy przez komputery klienckie.

W urządzeniach mobilnych możemy instalować coraz więcej programów potrzebnych nam na co dzień. W każdym takim urządzeniu znajdziemy kalendarz, aplikację z prognozą pogody, odtwarzacz multimedialny, przeglądarkę internetową i mapy. Używając tabletu czy smartfonu, mamy możliwość pracy w chmurze tak samo jak na komputerze stacjonarnym, czego przykładem jest Google Docs. Jednak osoby przywiązane do tradycyjnych aplikacji instalowanych na urządzeniu mogą już korzystać z pakietu Quickoffice, który jest kompatybilny zarówno z systemem iOS, jak i Android. Quickoffice jest pakietem udostępnianym całkowicie za darmo.

Od kilku lat użytkownicy systemu iOS mają do dyspozycji pakiet iWork obejmujący trzy aplikacje biurowe: Pages - edytor tekstu, Keynote - program do tworzenia prezentacji i Numbers - arkusz kalkulacyjny.

W urządzeniach mobilnych instalowane są programy pocztowe, a także aplikacje do obsługi portali społecznościowych, w tym najpopularniejszych obecnie - Facebook i Twitter. Bardzo popularnym serwisem połączonym z aplikacją o tej samej nazwie (dostępną na systemy iOS oraz Android) jest Instagram. Istotą tego portalu społecznościowego jest hosting zdjęć, a aplikacja umożliwia stosowanie różnych filtrów i przesyłanie fotografii do innych portali społecznościowych.

Oczywiście to tylko przykłady, jednak codziennie powstają nowe programy, które możemy instalować na urządzeniach mobilnych.

Zaopatrując się w oprogramowanie, musimy pamiętać, że każdy twórca jest chroniony przez odpowiednie przepisy, które pozwalają mu decydować o użytkowaniu swojego dzieła i czerpaniu z niego korzyści. Przepisy te zostały ujęte w Ustawie z 4 lutego 1994 r. O prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. z 2006 r. nr 90, poz. 631 ze zm.). W ustawie tej dokonano podziału na prawa autorskie osobiste i prawa autorskie majątkowe.

Prawo autorskie osobiste reguluje kwestie związane z uprawnieniami autora dzieła do firmowania go własnym nazwiskiem. Twórcy ustawy uznali to uprawnienie za niezbywalne. W myśl ustawy z utworu może korzystać lub nim rozporządzać tylko osoba uprawniona, którą zazwyczaj jest autor dzieła.

Prawo autorskie majątkowe dotyczy kwestii ekonomicznej związanej z korzystaniem z dzieła. Prawa majątkowe można nabyć. Określenie, kto posiada prawa majątkowe do produktu, może zostać ujęte w licencji. Prawo autorskie majątkowe określa również czas trwania tego prawa.

Prawem autorskim może być objęte zarówno konkretne dzieło, na przykład książka czy utwór muzyczny, jak i produkt, czyli na przykład wzór architektoniczny czy program komputerowy.

Zasady użytkowania danego programu określa licencja oprogramowania, czyli umowa regulująca korzystanie z aplikacji zawierana między podmiotem, któremu przysługują majątkowe prawa autorskie do utworu, a osobą, która zamierza korzystać z aplikacji. W odniesieniu do programów komputerowych podstawowe rodzaje licencji to freeware, shareware, trial oraz tzw. licencja komercyjna. Specyficznym rodzajem licencji jest EULA (ang. End User Licence Agreement). Jest to licencja dla odbiorcy końcowego, stosowana w sytuacji, gdy oddzielne zasady dotyczą pośredników sprzedających dane dzieło.

Licencje na oprogramowanie są zazwyczaj dość restrykcyjne. Bardzo często w licencji znajdziemy ograniczenie liczby komputerów, na których możemy zainstalować dane oprogramowanie. Przykładowo, kupując system operacyjny, mamy możliwość wyboru licencji OEM (ang. Original Equipment Manufacturer) lub BOX (z ang. pudełko). Licencja BOX (licencja pudełkowa) ma wyższą cenę i nazywana jest też wersją pełną. Skąd różnica w cenie? Oprogramowanie z licencją OEM jest nierozerwalnie związane z komputerem i najczęściej instalowane już przez producenta. Natomiast wersję pełną możemy instalować na dowolnym sprzęcie.

Większość programów możemy pobrać ze stron producentów w tzw. wersji trial (z ang. próba). Ten rodzaj licencji pozwala na użytkowanie programu za darmo przez określony z góry czas - najczęściej od 7 do 90 dni. Program jest w pełni funkcjonalny, jednak po okresie próbnym możemy go tylko usunąć z dysku lub kupić i zarejestrować. Informacje o tym, że okres licencji minął, są zapisywane w rejestrach i kolejna próba zainstalowania wersji testowej najczęściej kończy się fiaskiem.

Shareware to licencja, która podobnie do licencji trial zachęca użytkowników do zakupu przez bezpłatne wypróbowanie oprogramowania w określonym czasie - najczęściej przez 30 dni. Zdarza się, że czas jest nieograniczony, ale w zamian ustalony jest limit uruchomień aplikacji. Dla użytkowników niekomercyjnych okres lub liczba uruchomień są czasami nieco większe niż dla firm. Po upłynięciu terminu lub wyczerpaniu liczby uruchomień program należy odinstalować lub jest on usuwany automatycznie.

Freeware to licencja, która pozwala na darmowe pobranie aplikacji. Czasami na stronach, z których pobieramy program, zauważymy prośbę o wsparcie finansowe, jednak nie jest ono obowiązkowe. Aplikacje freeware'owe nie mają ujawnionego kodu, co oznacza, że nie da się ich w żaden sposób zmodyfikować. Zdarza się też, że w licencji znajduje się zastrzeżenie, że aplikacja przeznaczona jest tylko dla użytkowników niekomercyjnych.

W przypadku licencji GNU GPL użytkownik dostaje za darmo oprogramowanie, lecz w przeciwieństwie do licencji freeware ma także dostęp do kodu. Dzięki temu może on dowolnie modyfikować i ulepszać pobraną aplikację.

Korzystając z oprogramowania, na pewno spotkamy się z określeniami: proprietary i open source. Proprietary oznacza oprogramowanie zastrzeżone/zamknięte. Przykładem producenta sprzedającego takie oprogramowanie jest Microsoft, który mimo wprowadzenia na rynek niezliczonej liczby swoich produktów praktycznie nie udostępnia ich źródeł. W oprogramowaniu zamkniętym spotkamy wiele zabezpieczeń, na przykład ochronę przed nieautoryzowanym kopiowaniem lub użyciem, ale również zabezpieczenia prawne, jak zastrzeżenie praw autorskich i patentowych.

Open source (z ang. otwarte oprogramowanie) to odłam ruchu wolnego oprogramowania (ang. free software), którego początki sięgają lat dziewięćdziesiątych XX w. Otwarte oprogramowanie w większości oparte jest na idei wolnego oprogramowania, co w praktyce oznacza, że użytkownicy mają prawo do legalnego i darmowego korzystania z oprogramowania, a także mogą je dowolnie kopiować, udostępniać kolejnym użytkownikom, modyfikować, ulepszać i dodawać do niego nowe funkcjonalności. Najbardziej znanym wolnym oprogramowaniem jest Linux, Apache, MySQL i PHP, z których korzysta większość serwerów internetowych.

1.2. System operacyjny i aplikacje - Windows 7

1.2.1. Uruchamianie, zamykanie

Korzystając z komputera, najczęściej mamy na nim kilka kont. Ułatwia to zarządzanie własnymi plikami, a także ich ochronę przed osobami postronnymi.

Po włączeniu komputera zwykle pojawia się okno z listą kont, na które użytkownik może się zalogować. Każde konto użytkownika ma swoje określone prawa przydzielane przez administratora systemu. Logując się na konto, wraz z nazwą użytkownika zazwyczaj podajemy też hasło (rys. 21).

Rysunek 21. Okno logowania systemu Windows 7

Pracę w systemie po zalogowaniu się na konto użytkownika nazywa się sesją. W Windows 7 możliwe jest przełączanie się między poszczególnymi użytkownikami bez wyłączania poprzedniej sesji. W tym celu należy kliknąć Start. Następnie klikamy strzałkę znajdującą się z prawej strony przycisku Zamknij i z menu wybieramy Przełącz użytkownika. Po pojawieniu się ekranu wyboru użytkowników możemy zalogować się jako nowy użytkownik (rys. 22).

Rysunek 22. Przełączanie użytkownika w Windows 7

W tym samym menu znajduje się też opcja Wyloguj. Jej wybranie spowoduje wylogowanie z konta i powrót do okna logowania.

Wybranie kombinacji Ctrl+Alt+Delete powoduje wyświetlenie dodatkowych opcji, a wśród nich Przełącz użytkownika.

Należy pamiętać, aby nie wyłączać komputera przyciskiem na obudowie, lecz używać do tego właściwych poleceń. W Windows 7 klikamy przycisk Start, a następnie Zamknij (rys. 22).

Czasami zdarza się, że komputer nie odpowiada. Musimy go wówczas zresetować, czyli wyłączyć i włączyć ponownie. Istnieją dwa rodzaje restartu:

- Miękki reset - na poziomie systemu. W menu widocznym podczas zamykania systemu dostępna jest opcja Uruchom ponownie. To najbezpieczniejszy sposób resetowania komputera - jeśli okaże się, że mamy otwarte aplikacje lub niezapisane dokumenty, zostaniemy o tym powiadomieni i poproszeni o odpowiednie działania. Może się jednak okazać, że taki reset nie jest możliwy. Wtedy należy użyć kombinacji klawiszy - naciskamy jednocześnie trzy przyciski Ctrl+Alt+Delete. Na ekranie pojawi się przycisk zasilania. Kiedy w niego klikniemy, rozwinie się menu, w którym będziemy mogli wybrać opcję Uruchom ponownie.

- Twardy reset - na poziomie sprzętu. Restartowanie komputera w ten sposób wymaga naciśnięcia przycisku Reset na obudowie komputera. Najczęście znajduje się on w pobliżu przycisku Power. Takie rozwiązanie nie jest zalecane i nie daje możliwości ewentualnego zapisania i zamknięcia plików. Może się zdarzyć (choć niezwykle rzadko), że ten sposób również zawiedzie. Ostatecznym rozwiązaniem jest naciśnięcie i przytrzymanie przez 5-10 sekund przycisku Power, a następnie ponowne włączenie komputera.

1.2.2. Pulpit i ikony

Systemy Windows aż do wersji 7 są zbudowane w taki sposób, aby po włączeniu komputera i zalogowaniu się do systemu użytkownik miał bezpośredni dostęp do Pulpitu. Pulpit można postrzegać jako elektroniczne biurko (obszar roboczy), na którym znajdują się ikony - niewielkie obrazki, które reprezentują na przykład pliki, foldery lub aplikacje. Dwukrotne kliknięcie ikony powoduje otwarcie danego obiektu (rys. 23).

Rysunek 23. Pulpit i pasek zadań

Obok przycisku Start znajdują się ikony uruchamiające najczęściej używane programy. Zazwyczaj w tym miejscu umieszczone są ikony przeglądarek internetowych i eksploratora Windows.

W prawej części paska zadań znajdziemy informację na temat ustawień języka, połączenia sieciowego, możliwość regulacji głośności oraz aktualną datę i godzinę, a po kliknięciu w nią - kalendarz.

Pasek zadań to jednak nie tylko stałe elementy. Każda uruchomiona aplikacja znajduje swoje odzwierciedlenie w ikonie na pasku zadań (rys. 24).

Rysunek 24. Pasek zadań, na którym są umieszczone ikony otwartych aplikacji

Pasek zadań bardzo ułatwia poruszanie się między otwartymi aplikacjami. Wystarczy, że najedziemy kursorem na jedną z ikon i klikniemy w nią. Wówczas program, z którego korzystamy, jest chowany za okno programu, którego ikonę wybraliśmy. Nie jest jednak wyłączany i w każdej chwili w taki sam sposób możemy do niego wrócić.

Uruchamianie aplikacji z paska zadań jest bardzo wygodne, należy jednak pamiętać, że szerokość paska jest ograniczona i im więcej programów na nim umieścimy, tym trudniej będzie nam odnaleźć właściwy. Jeśli jednak zdecydujemy się na dodanie do paska dowolnego programu, wystarczy, że kiedy jest on uruchomiony, klikniemy odpowiadającą mu ikonę prawym przyciskiem myszy i z menu podręcznego wybierzemy opcję Przypnij ten program do paska zadań (rys. 25).

Rysunek 25. Przypinanie programów do paska zadań

W taki sam sposób usuwamy programy z paska zadań, z tą różnicą, że w menu podręcznym powinniśmy wybrać opcję Odepnij ten program od paska zadań (rys. 26).

Rysunek 26. Odpinanie programów od paska zadań

Na pierwszy rzut oka każda z ikon wygląda inaczej. Jednak po bliższym przyjrzeniu się im, zauważamy, że tak znaczne różnice występują tylko przy ikonach odpowiadających programom. Najczęściej przedstawiają ono logo danej aplikacji, na przykład Internet Explorer , Firefox i Google Chrome .

W tabeli 2 przedstawiono najpopularniejsze ikony systemu Windows.

Tabela 2. Ikony w systemie Windows

Ikona

Obiekt

Folder

Plik tekstowy

Plik PDF

Pliki graficzne

Plik MS Word

Plik MS Excel

Dyski twarde

Nagrywarka DVD

Urządzenie USB

Drukarki

Kosz

Skróty do programów

Położenie ikon może być dowolnie modyfikowane. Klikamy w dowolne miejsce pulpitu prawym przyciskiem myszy. W menu podręcznym wybieramy Widok. Pojawią się kolejne opcje. Najczęściej zaznaczone są Średnie ikony - można to oczywiście zmienić, jednak wybór opcji Duże ikony spowoduje, że zajmą one znaczną część pulpitu i po pewnym czasie ciężko będzie znaleźć na nim potrzebny plik. Domyślnie zaznaczona jest także opcja Autorozmieszczanie ikon - dzięki niej wszystkie ikony są układane kolumnami, począwszy od lewego górnego rogu ekranu. Następna opcja to Wyrównaj ikony według siatki, która ustawia ikony w równych wierszach i kolumnach (rys. 27).

Rysunek 27. Opcje rozmieszczania ikon na pulpicie

Przy włączonej opcji Auorozmieszczanie ikon możemy przesuwać ikony tylko w obrębie istniejących kolumn. W tym celu najeżdżamy kursorem na ikonę, wciskamy i trzymamy wciśnięty lewy przycisk myszy, a następnie przesuwamy ikonę. Kiedy znajdzie się już w miejscu docelowym, zwalniamy przycisk (rys. 28).

Rysunek 28. Przesuwanie ikon na pulpicie

Jeśli wyłączymy Autorozmieszczanie ikon, wówczas będziemy mogli przesuwać ikony w dowolne miejsce pulpitu.

Sortowanie to układanie ikon według określonych atrybutów - nazwy, rozmiaru, typu elementu (folderu, rodzaju pliku) oraz daty modyfikacji. Aby posortować pliki, klikamy ponownie w pulpit prawym przyciskiem myszy, lecz tym razem w menu kontekstowym wybieramy Sortuj według (rys. 29). Jeżeli chcemy na przykład znaleźć plik, na którym pracowaliśmy dzień wcześniej, sortujemy według daty modyfikacji - jedno kliknięcie spowoduje sortowanie malejące - ikony zostaną ułożone od dokumentów najnowszych do najstarszych. Kolejne wybranie tej samej opcji rozmieści ikony w odwrotnej kolejności, czyli rosnącej - od najstarszych do najnowszych.

Rysunek 29. Sortowanie ikon

Podczas instalacji aplikacji program instalacyjny bardzo często sugeruje nam utworzenie skrótu, który daje możliwość włączenia aplikacji bezpośrednio z pulpitu. Nie musimy klikać przycisku Start i szukać programu na liście. Skróty możemy tworzyć samodzielnie i mogą się one odnosić nie tylko do programów, ale również do wybranych folderów lub plików.

Pierwszy, naszym zdaniem najłatwiejszy, sposób tworzenia skrótów wymaga kliknięcia przycisku Start (w przypadku programów), następnie wybrania właściwej aplikacji. Klikamy ją prawym przyciskiem myszy i trzymając wciśnięty przycisk, przeciągamy aplikację na pulpit. Wyświetlona zostaje ikona, a obok niej polecenie Utwórz łącze w: Pulpit. Zwalniamy przycisk. Powoduje to otwarcie niewielkiego menu kontekstowego, w którym klikamy opcję Utwórz skróty tutaj (rys. 30).

Jeśli chcemy umieścić na pulpicie skróty do folderu lub wybranego pliku, najpierw powinniśmy otworzyć Eksplorator Windows. Na pasku zadań klikamy ikonę .

Rysunek 30. Tworzenie skrótu do programu

Następnie kolejnymi kliknięciami wskazujemy folder lub plik. Wciskamy prawy przycisk myszy i przesuwamy folder lub plik na pulpit. Obok ikony zobaczymy tym razem polecenie Kopiuj do: Pulpit (polecenie to może być nieco mylące). Zwalniamy przycisk i w menu kontekstowym klikamy Utwórz skróty tutaj (rys. 31).

Rysunek 31. Tworzenie skrótu do wybranego pliku

Aby usunąć skrót z pulpitu, zaznaczamy go, a następnie wciskamy klawisz Delete. Możemy też skorzystać z menu podręcznego - klikamy skrót prawym przyciskiem myszy i wybieramy polecenie Usuń. Wyświetli się okno dialogowe, w którym potwierdzamy przeniesienie skrótu do Kosza. Jeśli zaznaczyliśmy niewłaściwy skrót lub nie jesteśmy pewni, czy chcemy go usunąć, możemy anulować operację (rys. 32).

Rysunek 32. Usuwanie skrótów z pulpitu

1.2.3. Korzystanie z okien

Uruchamianie aplikacji w Windows 7 nieco różni się od sposobu wykonania tej czynności w Windows 8.1. Podobnie jest z wyglądem aplikacji.

Aby włączyć dowolny program w Windows 7, klikamy przycisk Start, a następnie wybieramy właściwą aplikację z listy. Jeżeli nie widać jej w menu, musimy w nim kliknąć Wszystkie programy i uruchomić ją (rys. 33).

Po uruchomieniu większości aplikacji, w górnej części okna zobaczymy jej nazwę, a obok nazwę pliku. To pasek tytułowy.

Jeszcze do niedawna większość programów była zbudowana z głównego obszaru roboczego, nad którym widniało główne menu. W takich aplikacjach kliknięcie w jedną z opcji powoduje rozwinięcie kolejnych poleceń w postaci podmenu. W zdecydowanej większości aplikacji w głównym menu zobaczymy opcje Plik, Edycja, Widok i Pomoc. Pozostałe opcje są zależne od przeznaczenia aplikacji. Część programów (głównie do grafiki wektorowej i rastrowej, a także do obróbki zdjęć lub składu) jest wyposażona w paski narzędziowe - na rysunku 34 to pionowy pasek w lewej części okna oraz poziomy pasek pod głównym menu - oraz palety - w przykładzie to pasek w prawej części okna.

Rysunek 33. Uruchamianie programów w Windows 7

Aplikacje wyposażone są także w znajdujące się w dolnej części okna programu paski stanu, na których zazwyczaj są umieszczane informacje dotyczące aktualnie używanego narzędzia i języka, położenia kursora, statystyki wyrazów użytych w dokumencie czy skali wyświetlania dokumentu.

W prawej części okna, obok palety kolorów, znajduje się pasek przewijania. Jeżeli skala wyświetlania dokumentu jest duża, najczęściej obszar roboczy nie jest widoczny w całości. W takiej sytuacji możemy przesuwać pasek w górę lub w dół, aby zobaczyć część, która jest ukryta. Aby przesunąć pasek, najeżdżamy na niego kursorem, wciskamy i przytrzymujemy lewy przycisk myszy, jednocześnie przesuwając mysz we właściwym kierunku. Możemy też użyć strzałek umieszczonych bezpośrednio nad i pod paskiem.

W niektórych programach (tak jest w przykładzie przedstawionym na rys. 34) pod dokumentem zlokalizowany jest drugi, poziomy pasek przewijania. Dzięki niemu możemy dowolnie przesuwać obszar roboczy w lewo lub w prawo.

Rysunek 34. Przykład programu z głównym menu, paskami narzędziowymi oraz paletą kolorów

MS Office 2007 to pakiet aplikacji, w których swoją premierę miała Wstążka. Nieco później została ona wprowadzona także do innych produktów Microsoftu.

Wstążka zastąpiła tradycyjne menu. Narzędzia zostały umieszczone bezpośrednio na Wstążce podzielonej tematycznie na karty. Na kartach z kolei znajdziemy grupy narzędzi. Wyjątek stanowi karta Plik, która pozwala na zapisanie i otwarcie pliku, a także umożliwia drukowanie i ustawienie opcji programu. Pozostał tu pasek tytułowy, pasek stanu oraz pasek przewijania (rys. 35).

Pracując w Windows 7 oraz w programach w wersji pulpitowej w nowszych systemach, w prawym górnym rogu okna dowolnej aplikacji mamy do dyspozycji trzy przyciski:

- Minimalizowanie okna. Okno jest zwijane, a o tym, że program jest otwarty, świadczy ikona umieszczona na pasku zadań.

- lub Zmniejszanie lub maksymalizowanie okna. Pierwszego przycisku używamy, jeśli chcemy, aby okno programu zajmowało tylko część ekranu; drugiego natomiast, aby przejść do trybu pełnoekranowego.

- Zamykanie okna. W niektórych programach przycisk ten zamyka okno programu, ale go nie wyłącza. Przykładem jest komunikator internetowy GG lub Skype.

Rysunek 35. Przykład programu wyposażonego we Wstążkę

Okna uruchomionych programów można dowolnie przesuwać, co jest przydatne na przykład podczas kopiowania plików, tekstów lub obrazów. Aby ustawić okno w dowolnym miejscu pulpitu, wystarczy najechać kursorem na pasek tytułowy, wcisnąć i przytrzymać lewy przycisk myszy, jednocześnie przeciągając okno w wybranym kierunku (rys. 36).

Począwszy od systemu Windows 7, w bardzo prosty sposób możemy ustawić dwa okna tak, aby każde z nich zajmowało dokładnie połowę ekranu. Najeżdżamy na lewy górny róg jednego z okien i wciskamy lewy przycisk myszy (pamiętajmy, że kursor powinien znajdować się obok przycisków minimalizowania, maksymalizowania i zamykania okna, a nie na żadnym z nich). Trzymając wciśnięty przycisk, przeciągamy okno na przykład w kierunku lewej krawędzi ekranu. W pewnym momencie zobaczymy, że pojawia się zarys okna obejmujący połowę obszaru. Zwalniamy przycisk (rys. 37).

Operację powtarzamy z drugim oknem, ale przeciągamy je w kierunku drugiej krawędzi (rys. 38).

Rysunek 36. Przesuwanie okna programu w dowolne miejsce pulpitu

Rysunek 37. Rozmieszczanie okien programów

Rysunek 38. Ustawienie dwóch okien obok siebie

Rozmiar każdego z okien można zmodyfikować. W tym celu ustawiamy kursor na brzegu okna (dowolnym), wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przesuwamy mysz do środka okna - wówczas okno zostanie zmniejszone, lub na zewnątrz - w takim przypadku okno się powiększy (rys. 39).

Rysunek 39. Ręczna zmiana rozmiaru okna

Jeśli dany program nie jest nam w tym momencie potrzebny, ale wiemy, że za chwilę będziemy z niego ponownie korzystać, minimalizujemy go do paska zadań. Aby przywrócić okno, przesuwamy kursor na ikonę umieszczoną na pasku zadań. Pojawia się miniatura okna, na którą najeżdżamy kursorem i klikamy (rys. 40). Okno wróci do poprzednich rozmiarów.

Rysunek 40. Przywracanie okna

Zdarza się, że w jednym programie mamy otwartych kilka okien. Sytuacja taka najczęściej ma miejsce w pakiecie biurowym. Po najechaniu kursorem na ikonę na pasku zadań, zobaczymy wtedy nie jedną, ale wiele miniatur. Każda z nich jest opatrzona nazwą pliku - wybieramy właściwą miniaturę i klikamy w nią, maksymalizując okno z wybranym plikiem (rys. 41).

Rysunek 41. Przełączanie między otwartymi oknami programu

1.2.4. Narzędzia i ustawienia

1.2.4.1. Pomoc

Wszystkie programy, łącznie z systemem operacyjnym, są wyposażone w funkcję Pomoc. Jeżeli mamy jakiekolwiek wątpliwości dotyczące działania poleceń, nie wiemy, jak wykonać pewne operacje, nie musimy szukać informacji w internecie lub dzwonić do znajomych. Najprostsze rozwiązanie to skorzystanie z Pomocy.

W Windows 7 narzędzie to uruchamiamy, wybierając opcję Start, a następnie Pomoc i obsługa techniczna (rys. 42).

W oknie Pomocy można skorzystać z wybranej kategorii pomocy, klikając opcję Przeglądanie tematów Pomocy (rys. 43).

Rysunek 42. Uruchamianie Pomocy systemu Windows 7

Rysunek 43. Korzystanie z tematów Pomocy

Uzyskamy tu informacje o ustawieniu sprzętu, oprogramowaniu systemowym oraz o konfiguracji wybranych funkcji systemu operacyjnego. Aby nie przeszukiwać całego spisu treści, możemy w polu Wyszukaj w Pomocy wpisać wyraz lub frazę związaną z interesującym nas zagadnieniem i rozpocząć wyszukiwanie, zatwierdzając je ikoną lupy (rys. 44).

Rysunek 44. Przykład korzystania z Pomocy systemu Windows - informacje o ustawieniu dźwięku w komputerze

Pomoc systemu operacyjnego nie dotyczy programów instalowanych przez użytkownika. Zainstalowane programy użytkowe posiadają na ogół własną pomoc, dzięki której można uzyskać informacje o programie i jego narzędziach.

1.2.4.2. System i pamięć RAM

Każdy komputer ma zapisane podstawowe informacje dotyczące systemu operacyjnego oraz ilości zainstalowanej pamięci.

W Windows 7 dane te wyświetlimy na kilka różnych sposobów:

- Klikamy prawym przyciskiem myszy ikonę Komputer umieszczoną na Pulpicie. Następnie w menu kontekstowym wybieramy Właściwości (rys. 45).

- Uruchamiamy Eksplorator Windows, klikając ikonę na pasku zadań. W lewej części okna również znajdziemy ikonę Komputera i tak samo jak na Pulpicie, klikamy w nią prawym przyciskiem myszy (rys. 46).

- Uruchamiamy Eksplorator Windows, w którym klikamy Komputer, a następnie na pasku narzędzi umieszczonym bezpośrednio pod głównym menu wybieramy Właściwości systemu (rys. 47).

- Włączamy Panel sterowania, klikając kolejno Start - Panel sterowania (rys. 48). W Panelu sterowania wybieramy System i zabezpieczenia, a następnie Wyświetl ilość pamięci RAM i szybkość procesora (rys. 49).

Rysunek 45. Wyświetlanie właściwości komputera

Rysunek 46. Uruchamianie okna Właściwości komputera w Windows 7

Rysunek 47. Otwieranie okna Właściwości komputera w Windows 7

Rysunek 48. Otwieranie Panelu sterowania w Windows 7

Rysunek 49. Wyświetlanie informacji na temat pamięci i systemu w Windows 7

Niezależnie od wybranej metody, za każdym razem otwarte zostanie to samo okno. Możemy w nim sprawdzić:

- dokładną wersję systemu - w przykładzie to Windows 7 Home Premium,

- procesor - Intel? Core? i7 CPU,

- ilość pamięci - 4 GB,

- nazwę komputera (istotną, jeśli komputer pracuje w sieci lokalnej i jego zasoby mają być udostępniane innym użytkownikom) - Placydia (rys. 50).

Rysunek 50. Podstawowe informacje dotyczące przykładowego systemu operacyjnego

1.2.4.3. Data i godzina

W każdym komputerze ustawiona jest data i godzina - widzimy ją w prawej części paska zadań. Zazwyczaj data i godzina jest zsynchronizowana z witryną time.windows.com, co oznacza, że jest ustawiana automatycznie. Dzięki temu przy zmianie czasu z zimowego na letni i odwrotnie nie musimy pamiętać, aby przestawić godzinę. W każdej chwili możemy jednak dokonać zmian. Wystarczy, że klikniemy w datę - zobaczymy kalendarz aktualnego miesiąca, zegar, a pod nimi opcję Zmień ustawienia daty i godziny (rys. 51).

Możemy również skorzystać z menu kontekstowego - klikamy w datę prawym przyciskiem myszy i w menu wybieramy Ustaw datę/godzinę (rys. 52).

W obu przypadkach rezultat będzie taki sam - wyświetlone zostanie okno dialogowe, w którym są trzy zakładki:

- Data i godzina - możemy tu samodzielnie ustawić aktualną datę i godzinę oraz zmienić strefę czasową (rys. 53).

- Zegary dodatkowe - możemy włączyć dwa dodatkowe zegary. Będą one wyświetlane po kliknięciu daty obok zegara, którym się posługujemy. Jest to użyteczna opcja, jeśli na przykład prowadzimy rozmowy online z osobami mieszkającymi w innych strefach czasowych (rys. 54).

- Czas z internetu - klikając Zmień ustawienia, możemy zrezygnować z synchronizacji lub wybrać inny serwer, z którego chcemy pobierać datę oraz godzinę, niż domyślny (rys. 55).

Rysunek 51. Wyświetlanie kalendarza

Rysunek 52. Uruchamianie okna ustawień daty i godziny

Rysunek 53. Ręczna zmiana daty i godziny

Rysunek 54. Wyświetlanie dodatkowych zegarów

Rysunek 55. Synchronizacja daty i godziny z wybranym serwerem

1.2.4.4. Dźwięk i pulpit

Obok daty i godziny na pasku zadań widoczna jest ikona z głośnikiem. Jeśli w nią klikniemy, zobaczymy aktualnie ustawiony poziom głośności. Po najechaniu kursorem na suwak wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przesuwamy suwak odpowiednio w górę lub w dół (rys. 56).

Rysunek 56. Regulacja głośności

Kiedy po raz pierwszy włączamy komputer, pulpit ma ustawienia domyślne. Najczęściej w tle znajduje się grafika z logo Windows. Aby zmienić tło pulpitu, klikamy w dowolne miejsce pulpitu prawym przyciskiem myszy i z menu kontekstowego wybieramy Personalizuj (rys. 57).

Rysunek 57. Uruchamianie okna ustawień pulpitu

Wyświetlone zostaje okno, w którym zapisane są tzw. kompozycje obejmujące obrazy tła, a także kolorystykę okien i czcionek. Wśród nich jest ciekawy rodzaj kompozycji - Aero, w której obrazy tła delikatnie zmieniają się, a okna są półprzezroczyste. Aby użyć gotowej kompozycji, wystarczy w nią kliknąć (rys. 58).

Rysunek 58. Kompozycje

W dolnej części okna Personalizacji umieszczone są przyciski: Tło pulpitu, Kolor okna, Dźwięki i Wygaszacz ekranu. Dzięki nim możemy samodzielnie wybrać na przykład zdjęcie, które będzie wyświetlane w tle pulpitu. Po kliknięciu Tło pulpitu, wyświetla się kolejne okno, w którym możemy zaznaczyć jedno ze zdjęć dostarczonych przez producenta lub kliknąć Przeglądaj i wybrać zdjęcie z dowolnego folderu na dysku (rys. 59).

Rysunek 59. Zmiana tła pulpitu

Okno pokazane na rysunku 59 możemy też uruchomić w Panelu sterowania - w tym celu wybieramy kliknięciem opcję Zmień tło pulpitu w kategorii Wygląd i personalizacja (rys. 60).

Rysunek 60. Zmiana tła pulpitu w Panelu sterowania

1.2.4.5. Ekran

Każdy ekran ma ustawioną rozdzielczość. Zależy ona od parametrów technicznych monitora. Aby zmienić rozdzielczość ekranu, należy kliknąć w dowolne miejsce pulpitu prawym przyciskiem myszy i wybrać opcję Rozdzielczość ekranu. Wyświetlone zostaje okno, w którym możemy ustawić zarówno rozdzielczość, jak i orientację ekranu - ta opcja jest dostępna wówczas, gdy dysponujemy monitorem, który można odwrócić o 90 stopni (rys. 61).

Ustawiając rozdzielczość, należy zwrócić uwagę, aby nie była ona zbyt niska - wówczas elementy pulpitu zostaną spłaszczone (tak dzieje się na przykład, jeśli korzystamy z monitora panoramicznego, a ustawimy rozdzielczość 800×600).

Okno przedstawione na rysunku 61 otworzymy również z poziomu Panelu sterowania - w kategorii Wygląd i personalizacja klikamy opcję Dopasuj rozdzielczość ekranu.

Rysunek 61. Zmiana rozdzielczości ekranu

1.2.4.6. Język klawiatury

Aby określić układ klawiatury, musimy otworzyć Panel sterowania. Przypominamy, że w tym celu wystarczy kliknąć przycisk Start, a następnie Panel sterowania. W nim należy wybrać kategorię Zegar, język i region, a następnie Zmień klawiatury lub inne metody wprowadzania danych.

Spowoduje to wyświetlenie kolejnego okna, w którym określamy układ klawiatury. Najpierw naciskamy klawisz Zmień klawiatury, a następnie wybieramy właściwy język. Jeżeli potrzebny język nie został zainstalowany, możemy go dodać w tym miejscu (rys. 62).

Rysunek 62. Ustawienia klawiatury w Windows 7

Nieco łatwiejszy sposób uruchomienia okna pokazanego na rys. 62 polega na kliknięciu prawym przyciskiem myszy ikony klawiatury w prawym dolnym rogu ekranu i wybraniu z menu kontekstowego opcji Ustawienia (rys. 63).

Rysunek 63. Uruchamianie okna ustawień języka klawiatury

Sytuacja upraszcza się, jeżeli wiemy, że właściwe języki są zainstalowane. Aby teraz zmienić układ klawiatury na inny, wystarczy jeszcze raz kliknąć w ikonę klawiatury (tym razem lewym przyciskiem myszy) i zaznaczyć odpowiedni układ (rys. 64).

Rysunek 64. Zmiana układu klawiatury

1.2.4.7. Menedżer zadań

Z pewnością niejednokrotnie słyszałeś, że komputer lub program się zawiesił. Najczęściej w takiej sytuacji ruszanie myszą nie skutkuje zmianą położenia kursora, okno programu wydaje się być zamrożone i na pasku tytułowym pojawia się informacja, że program nie odpowiada.

W razie zawieszenia się systemu operacyjnego lub uruchomionego programu należy wcisnąć równocześnie klawisze Ctrl+Alt+Delete. Pojawi się ekran, w którym wybieramy opcję Uruchom Menedżera zadań. W oknie Menedżera zadań możemy wyłączyć zawieszoną aplikację lub proces, który spowodował zawieszenie się systemu.

Przechodzimy do zakładki Aplikacje, odnajdujemy program, który się zawiesił, zaznaczamy go i klikamy przycisk Zakończ zadanie (rys. 65). Można w ten sposób zamknąć dokument, który przestał działać, przełączyć się na inne zadanie (opcja Przełącz na) lub uruchomić nową aplikację (opcja Nowe zadanie).

Liczba uruchomionych programów, usług i procesów ma istotny wpływ na płynność pracy komputera. Niepotrzebne aplikacje i usługi należy zamykać. Dotyczy to zwłaszcza programów do obróbki lub odtwarzania plików multimedialnych. W oknie Menedżera zadań Windows włączamy zakładkę Procesy. Są w niej wyszczególnione wszystkie uruchomione procesy związane z bieżącą pracą systemu operacyjnego i aplikacji. Jeżeli jesteśmy pewni, że nie wszystkie są nam w danej chwili potrzebne, możemy je w tym miejscu wyłączyć (rys. 66).

Rysunek 65. Okno Menedżera zadań z uruchomionymi aplikacjami

Rysunek 66. Uruchomione procesy

1.2.4.8. Instalacja aplikacji

Aby zainstalować program z nośnika, na przykład z płyty CD lub z dysku twardego, należy odszukać plik setup, który rozpoczyna instalację. Jeśli nie znajdziemy pliku o nazwie setup, szukamy pliku z rozszerzeniem .exe lub .msi.

Wiele programów instalujemy, pobierając je z internetu. Wówczas na stronie, na której znajduje się program instalacyjny, najczęściej musimy kliknąć "download" lub "pobierz". Po zapisaniu pliku na dysku, zostaje wyświetlone okno, w którym wystarczy kliknąć nazwę tego pliku.

W obu przypadkach program instalacyjny wyświetli okno, w którym zostaniemy poprowadzeni przez proces instalacji krok po kroku. Zazwyczaj nasza rola ogranicza się do klikania "dalej" lub "następny krok". Warto jednak czytać informacje wyświetlane na ekranie podczas instalacji, ponieważ wiele instalatorów domyślnie tworzy na przykład skróty na Pulpicie i po zainstalowaniu kilkunastu aplikacji trudno będzie znaleźć na nim tę właściwą.

Zainstalowane programy można uruchomić, klikając Start - Wszystkie programy - nazwa programu.

Odinstalowanie aplikacji może przebiegać w dwojaki sposób - czasami po kliknięciu Start - Wszystkie programy pod nazwą programu zobaczymy opcję "odinstaluj". Jeżeli takiego polecenia nie ma, otwieramy Panel sterowania i w kategorii Programy klikamy Odinstaluj program.

W oknie dialogowym zaznaczamy na liście właściwy program. Nad listą znajdują się przyciski Odinstaluj i Zmień (rys. 67). Przy niektórych programach jedyną opcją jest Odinstaluj. Pierwsza alternatywa jest oczywista, druga oznacza, że możemy do aplikacji doinstalować składniki lub niektóre z nich usunąć.

Rysunek 67. Odinstalowywanie programu

1.2.4.9. Port USB i czytnik kart

Obecnie większość sprzętów elektronicznych, na przykład telefon komórkowy, aparat cyfrowy czy pendrive, jest podłączana do komputera za pomocą łącza USB. Urządzenia te są traktowane jak dysk, dzięki czemu możemy w bardzo prosty sposób przeglądać ich zawartość, kopiować, zapisywać i usuwać pliki.

Zazwyczaj po podłączeniu sprzętu do portu USB zostaje wyświetlone okno dialogowe Autoodtwarzanie. Zawarte w nim polecenia są różne w zależności od producenta. Część poleceń jest zawsze taka sama, pozostałe są przypisane do konkretnych nośników. Przykładowe okna są przedstawione na rysunku 68.

Rysunek 68. Przykładowe okna dialogowe pojawiające się po podłączeniu urządzenia do portu USB

Jeżeli okno się nie pojawiło, należy uruchomić Eksploratora Windows i wskazać w nim nośnik (rys. 69). Aby przejrzeć zawartość, dwukrotnie klikamy wybrany folder.

Niektóre komputery wyposażone są w czytniki kart pamięci. Po włożeniu karty bezpośrednio do czytnika możemy na przykład przejrzeć zawartość karty z aparatu cyfrowego. Wyświetlone zostaje okno dialogowe z takimi samymi opcjami, jakie pokazano na rysunku 68.

Jeżeli dane zapisane na nośniku tylko odczytujemy lub kopiujemy je na dysk komputera, wówczas sprzęt można odłączyć, wyciągając kabel z portu lub wyjmując kartę z czytnika. Jeśli zaś wprowadzamy na nim jakiekolwiek zmiany i chcemy mieć pewność, że nie zostaną one utracone, musimy kliknąć na pasku zadań ikonę . Pojawią się ukryte ikony, spośród których wybieramy Bezpieczne usuwanie sprzętu i wysuwanie nośników (rys. 70).

Po kliknięciu wyświetlone zostanie menu kontekstowe. Zobaczymy w nim polecenie Wysuń i nazwę sprzętu (rys. 71). Wybieramy tę opcję kliknięciem i dopiero odłączamy sprzęt.

Rysunek 69. Przykładowe okno dialogowe widoczne po podłączeniu telefonu komórkowego do portu USB

Rysunek 70. Bezpiecznie usuwanie sprzętu

Rysunek 71. Bezpieczne odłączanie sprzętu

1.3. System operacyjny i aplikacje - Windows 8.1

1.3.1. Uruchamianie, zamykanie

Zanim zaczniemy korzystać z komputera, musimy zalogować się na swoje konto. Po włączeniu komputera wyświetla się ekran powitalny z nazwą naszego konta lub kilku kont (w zależności od tego, ile ustawiliśmy ich w systemie). Kliknięciem wybieramy nazwę konta i najczęściej wpisujemy również hasło - można oczywiście ustawić komputer tak, aby go nie wymagał, jednak korzystanie z hasła jest zalecane ze względu na bezpieczeństwo (rys. 72).

Rysunek 72. Okno logowania systemu Windows 8.1

Aby wylogować się z konta lub przełączyć użytkownika, klikamy nazwę użytkownika. Rozwinięte zostaje menu, w którym wybieramy opcję Wyloguj (rys. 73).

Rysunek 73. Przełączanie konta użytkownika w Windows 8.1

Komputer powraca do ekranu logowania, na którym wybieramy właściwe konto i ponownie się logujemy.

Możemy także skorzystać ze skrótu klawiszowego Ctrl+Alt+Delete, takiego samego jak dla pozostałych wersji systemu Windows. Po jego użyciu pojawiają się dodatkowe opcje, a wśród nich Przełącz użytkownika.

W Windows 8.1 mamy dwie możliwości wyłączenia komputera. Pierwszy sposób to przesunięcie kursora z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu. Skutkuje to wyświetleniem pionowego menu, w którym wybieramy Ustawienia (ikona z trybikiem), następnie Zasilanie i w menu kontekstowym Zamknij (rys. 74).

Rysunek 74. Zamykanie systemu Windows 8.1

Z drugiego sposobu zamykania systemu możemy skorzystać, jeśli pracujemy z programami w wersji pulpitowej (o czym mowa będzie nieco później). W takiej sytuacji klikamy prawym przyciskiem myszy przycisk Start, a następnie Zamknij lub wyloguj się i spośród kolejnych poleceń wybieramy Zamknij (rys. 75).

Rysunek 75. Zamykanie systemu Windows 8.1 z Pulpitu

1.3.2. Pulpit i ikony

Po zalogowaniu się do systemu Windows 8.1 nie zobaczymy pulpitu, jak w poprzednich wersjach, lecz ekran startowy, na którym ułożone są tzw. kafelki (rys. 76). Kafelki odpowiadają ikonom umieszczonym na pulpicie i pozwalają na uruchomienie wybranych aplikacji.

Rysunek 76. Ekran startowy systemu Windows 8.1

Część programów przyjmuje postać kafelkową, jednak niektóre nie zostały jeszcze dostosowane do systemu Windows 8.1 i funkcjonują w postaci pulpitowej. Aby skorzystać z Pulpitu, klikamy kafelek o tej nazwie (rys. 77).

Rysunek 77. Włączanie pulpitu w Windows 8.1

Poniżej pulpitu umieszczony jest pasek zadań. Po kliknięciu przycisku wyświetlany jest ponownie ekran startowy. Pozostałe elementy paska zadań są identyczne jak w poprzedniej wersji systemu: w lewej części paska znajdują się ikony najczęściej używanych programów, obok nich pojawiają się ikony uruchomionych aplikacji (rys. 78).

Rysunek 78. Pasek zadań z ikonami najczęściej używanych i aktualnie uruchomionych aplikacji

W prawej części paska zobaczymy ikonę połączenia sieciowego, regulacji głośności, języka klawiatury oraz aktualną datę i godzinę (rys. 79).

Rysunek 79. Podstawowe informacje dotyczące połączenia sieciowego, regulacji głośności, języka klawiatury oraz aktualnej daty i godziny

Pasek zadań ułatwia uruchamianie programów, z których korzystamy najczęściej - wystarczy kliknąć ikonę właściwej aplikacji. Domyślnie na pasku zadań umieszczone są ikony Eksploratora Windows oraz przeglądarek internetowych. Użytkownicy mają zazwyczaj jedną ulubioną przeglądarkę - pozostałe można odpiąć od paska zadań, dzięki czemu zrobimy miejsce dla innych programów. W tym celu najeżdżamy na ikonę kursorem, klikamy w nią prawym przyciskiem myszy i z menu kontekstowego wybieramy polecenie Odepnij ten program od paska zadań (rys. 80).

Rysunek 80. Odpinanie programu od paska zadań

Aby umieścić ikonę programu na pasku zadań, uruchamiamy program, najeżdżamy kursorem na ikonę i tym razem w menu kontekstowym wybieramy Przypnij ten program do paska zadań.

W systemie spotkamy wiele różnych ikon, które pozwolą nam na identyfikację sprzętu, folderu lub typu plików. Są one wspólne dla tej i poprzednich wersji systemu. Sposób rozmieszczania ikon na pulpicie oraz ich sortowanie także nie różni się od sposobu znanego z Windows 7, opisanego w rozdziale 1.2.2. Pulpit i ikony.

1.3.3. Korzystanie z okien

W Windows 8.1 po włączeniu komputera na ekranie startowym dostępne są aplikacje domyślne lub takie, które dodaliśmy do ekranu. Mają one postać tzw. kafelków. Kliknięcie w wybrany kafelek uruchamia program. Jeżeli chcemy skorzystać z aplikacji, której nie widzimy na ekranie startowym, klikamy przycisk umieszczony w lewej dolnej części ekranu, poniżej kafelków. Wyświetli się lista wszystkich aplikacji zainstalowanych na komputerze. Wystarczy teraz wybrać jedną z nich, aby została włączona (rys. 81).

Rysunek 81. Uruchamianie programów w Windows 8.1

Aby wrócić do ekranu startowego, wystarczy kliknąć przycisk lub przesunąć kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu, a następnie w pionowym menu wybrać Start.

Kiedy w roku 2012. Microsoft wprowadził na rynek Windows 8, a rok później Windows 8.1, wygląd wielu programów zmienił się radykalnie. Przyjęły one postać tzw. kafelkową. Zmiany te zostały wymuszone przez urządzenia mobilne, w których aplikacje obsługujemy najczęściej za pomocą ekranu dotykowego.

Wróćmy jednak do wersji kafelkowej. Okno programu domyślnie otwierane jest na pełnym ekranie. Większość opcji ukryta jest pod niewielkimi ikonami, a jeśli chcemy wyświetlić dodatkowe opcje, klikamy w okno programu prawym przyciskiem myszy (rys. 82).

Rysunek 82. Przeglądarka internetowa w wersji kafelkowej

Korzystając z aplikacji w wersji kafelkowej, nie zauważymy stosowanych dotychczas przycisków do minimalizowania, powiększania i zamykania okna. Jeżeli mamy otwarte kilka programów i chcemy przełączać się między nimi, najeżdżamy kursorem na lewy górny róg ekranu. Pojawia się miniatura jednego z programów, a pod nią niewielkie prostokąty informujące nas, ile aplikacji działa w tle. Po najechaniu kursorem na dowolny z nich wyświetlają się kolejne miniatury. Po kliknięciu w wybraną miniaturę program jest przywracany do całego okna, a ten, w którym pracowaliśmy, jest ukrywany (rys. 83).

Rysunek 83. Przełączanie się między otwartymi aplikacjami

Okna programów możemy zmniejszać i ustawiać obok siebie. Pozwala nam to na przykład na kopiowanie treści lub plików i folderów z jednego okna do drugiego. Najeżdżamy kursorem na górną krawędź jednego z okien otwartych programów. Kursor zmienia kształt na rączkę. Wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przesuwamy okno na przykład w kierunku prawego brzegu ekranu. W pewnym momencie na środku ekranu pojawi się szeroka, czarna linia wyznaczająca obszar, jaki będzie zajmowało okno (rys. 84).

Najeżdżamy kursorem na lewy górny róg ekranu, wybieramy drugą aplikację, której okno ma być widoczne, po czym wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przeciągamy miniaturę w puste miejsce. Po zwolnieniu przycisku okno zajmie dokładnie połowę ekranu (rys. 85).

Rysunek 84. Zmniejszanie okna do połowy ekranu

Rysunek 85. Ustawianie okien obok siebie

Linia dzieląca okna może być dowolnie przesuwana. Aby zmienić jej położenie, najeżdżamy na nią kursorem i podobnie jak wcześniej wciskamy i przytrzymujemy lewy przycisk myszy, jednocześnie przesuwając linię w wybranym kierunku - dzięki temu jedno okno powiększy się, a drugie zmniejszy, dopasowując się do wolnego miejsca (rys. 86).

Rysunek 86. Zmiana rozmiarów otwartych okien

Aby zamknąć aktywne okno, ponownie najeżdżamy kursorem na jego górną krawędź. Kiedy kursor zmieni kształt na rączkę, wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przeciągamy okno na sam dół ekranu. Kiedy okno zrobi się półprzezroczyste, zwalniamy przycisk - program zostaje zamknięty.

1.3.4. Narzędzia i ustawienia

1.3.4.1. Pomoc

W Windows 8.1, tak samo jak w poprzednich wersjach systemu, możemy posiłkować się pomocą. Tu jednak uzyskamy ją na dwa sposoby.

Pierwszy polega na włączeniu menu pionowego - przesuwamy kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu i klikamy kolejno Ustawienia - Pomoc (rys. 87).

Rysunek 87. Uruchamianie Pomocy w Windows 8.1

Otwarte zostaje okno, w którym dostępne są trzy główne działy związane z najczęściej używanymi funkcjami:

- Rozpocznij - nowości oraz instalacja aplikacji i urządzeń,

- Internet i sieci - konfiguracja i łączenie się z internetem,

- Zabezpieczenia, prywatność i konta - konta użytkowników oraz ochrona komputera przed wirusami (rys. 88).

W górnej części okna widoczne jest pole wyszukiwania, w którym możemy wpisać wyraz lub frazę związaną z interesująca nas tematyką. Przykładowo, jeśli chcemy zainstalować drukarkę, ale nie wiemy, w jakim dziale szukać wskazówek, wpisujemy w polu "drukarka" i rozpoczynamy wyszukiwanie przez kliknięcie przycisku lupy lub zatwierdzenie klawiszem Enter. Wyświetlone zostaną wszystkie tematy, w których pojawia się szukany wyraz (rys. 89).

Rysunek 88. Strona główna Pomocy systemu Windows 8.1

Rysunek 89. Wyszukiwanie informacji w Pomocy

Drugi sposób uzyskania pomocy w Windows 8.1 wymaga przejścia do ekranu startowego i wybrania kafelka Pomoc+porady. W wyświetlonym oknie zobaczymy działy związane z ekranem startowym, ustawieniami itp. Aby skorzystać z takiego działu, klikamy w niego. Jeśli nie znajdziemy w nim szukanych informacji, możemy wrócić do listy kategorii, klikając przycisk (rys. 90).

Rysunek 90. Pomoc i porady systemu Windows 8.1

Tutaj również znajduje się pole wyszukiwania. Po wpisaniu wyrazu lub frazy klikamy przycisk lupy lub zatwierdzamy klawiszem Enter. Otwarta zostaje przeglądarka internetowa, a w niej lista porad znalezionych na stronie producenta (rys. 91).

Rysunek 91. Pomoc dostępna w witrynie windows.microsoft.com

1.3.4.2. System i pamięć RAM

Kiedy chcemy zaktualizować system lub rozbudować go o dodatkową pamięć RAM, używamy programów służących do tworzenia filmów, grafiki lub zamierzamy korzystać z gier, które do prawidłowego funkcjonowania potrzebują dużej ilości pamięci, warto sprawdzić, jakim dokładnie systemem i pamięcią dysponujemy. Możemy użyć kilku metod:

- Uruchamiamy pionowe menu i klikamy w nim Ustawienia, a następnie Informacje o komputerze (rys. 92).

Rysunek 92. Wyświetlanie właściwości komputera w Windows 8.1

- Uruchamiamy pionowe menu i klikamy w nim Ustawienia, a następnie Panel sterowania (rys. 92). Panel sterowania możemy także włączyć, klikając na ekranie startowym . Wyświetlona zostanie lista aplikacji, wśród których znajdujemy Panel sterowania. Wybieramy w nim System i zabezpieczenia - Wyświetl ilość pamięci RAM i szybkość procesora (rys. 93).

- Klikamy na pasku zadań ikonę . W lewej części okna dialogowego znajdujemy Ten komputer i klikamy w niego prawym przyciskiem myszy. W menu kontekstowym wybieramy Właściwości (rys. 94).

- Klikamy na pasku zadań ikonę . W lewej części okna dialogowego znajdujemy Ten komputer i zaznaczamy go kliknięciem. Na Wstążce klikamy kartę Komputer, a następnie w grupie narzędzi System polecenie Właściwości systemu (rys. 95).

Niezależnie od wybranej metody wyświetla się okno dialogowe, w którym możemy odczytać:

- wersję systemu - w przykładzie Windows 8.1,

- ilość zainstalowanej pamięci RAM - tutaj 8 GB,

- nazwę komputera - asus (rys. 96).

Rysunek 93. Uruchamianie okna z informacjami o systemie i pamięci RAM

Rysunek 94. Wyświetlanie informacji na temat systemu i pamięci RAM za pomocą okna Ten komputer

Rysunek 95. Uruchamianie okna właściwości systemu za pomocą poleceń Wstążki okna Ten komputer

Rysunek 96. Podstawowe informacje na temat systemu i zainstalowanej pamięci RAM

1.3.4.3. Data i godzina

Z prawej strony paska zadań wyświetlana jest bieżąca data oraz godzina. Możemy ją zmienić z poziomu paska zadań - ten sposób został szczegółowo opisany w rozdziale 1.2.4.3. Data i godzina.

Druga metoda to użycie Panelu sterowania - uruchamiamy go, przesuwając kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu i klikamy kolejno Ustawienia - Panel sterowania lub prawym przyciskiem myszy klikamy Start i z menu kontekstowego wybieramy Panel sterowania.

W Panelu sterowania odnajdujemy Zegar, język i region. Po kliknięciu pojawiają się dalsze opcje, spośród których powinniśmy wybrać Datę i godzinę. W kategorii tej dostępne są trzy polecenia:

- Ustaw datę i godzinę - ręcznie korygujemy ustawienia,

- Zmień strefę czasową - domyślnie wybrany jest czas dla Sarajewa, Skopie, Warszawy i Zagrzebia - jeśli jednak korzystamy z komputera, przebywając w innej strefie czasowej, wówczas możemy użyć tej opcji,

- Dodaj zegary dla różnych stref czasowych - po kliknięciu w datę i godzinę na pasku zadań wyświetli się jeden lub dwa dodatkowe zegary (rys. 97).

Rysunek 97. Ustawienia daty i czasu w Panelu sterowania

1.3.4.4. Dźwięk i pulpit

Korzystając z odtwarzacza muzyki lub wideo, telewizji lub radia internetowego, musimy umieć zmieniać poziom głośności. Oczywiście jeśli dysponujemy głośnikami, możemy zmienić natężenie dźwięku bezpośrednio za pomocą właściwego potencjometru. Druga możliwość to użycie suwaka na pasku zadań - został on szczegółowo opisany w rozdziale 1.2.4.4. Dźwięk i pulpit.

Aby skorygować ustawienia pulpitu, klikamy prawym przyciskiem myszy w dowolne jego miejsce i wybieramy z menu kontekstowego opcje Personalizuj. Tę samą opcję znajdziemy także w menu pionowym, po kliknięciu Ustawień. Dalsze operacje także zostały przedstawione w rozdziale 1.2.4.4. Dźwięk i pulpit.

1.3.4.5. Ekran

Ustawienia rozdzielczości ekranu są identyczne z poprzednimi wersjami systemu. Aby je zmienić, klikamy prawym przyciskiem myszy w dowolne miejsce pulpitu i w menu kontekstowym wybieramy polecenie Rozdzielczość ekranu. Podobnie jak przy innych ustawieniach możemy uruchomić Panel sterowania i użyć opcji Dopasuj rozdzielczość ekranu umieszczonej w kategorii Wygląd i personalizacja. Dalsze operacje zostały opisane w rozdziale 1.2.4.5. Ekran.

1.3.4.6. Język klawiatury

Podczas korzystania z komputera dobrze jest mieć właściwie ustawiony język klawiatury. W przeciwnym przypadku może okazać się, że pomimo naciskania właściwych klawiszy wprowadzane znaki nie są prawidłowe.

W pierwszej kolejności uruchamiamy pionowe menu - przesuwamy kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu. W menu klikamy Ustawienia, a następnie Panel sterowania.

Następny krok to wybranie kliknięciem kategorii Zegar, język i region, a w niej Dodaj język lub Zmień metody wprowadzania, jeśli wybrany język jest już dodany (rys. 98).

Rysunek 98. Panel sterowania w Windows 8.1

W ten sposób wyświetlimy okno, w którym możemy dokonać potrzebnych zmian (rys. 99).

Po zapisaniu ustawień będziemy mogli zmieniać układ klawiatury w nieco łatwiejszy sposób. Wystarczy, że ponownie włączymy boczne menu i wybierzemy w nim Ustawienia. W dolnej części panelu zobaczymy oznaczenie językowe. Wybranie go kliknięciem wyświetli opcje języków, z których możemy skorzystać (rys. 100).

Rysunek 99. Ustawienia klawiatury w Windows 8.1

Rysunek 100. Zmiana układu klawiatury w Windows 8.1

1.3.4.7. Menedżer zadań

Każdy użytkownik komputera wie, że aplikacje lub system czasami się zawieszają. Najczęściej jest to spowodowane zbyt małą ilością pamięci RAM, brakiem miejsca na dysku, konfliktem sprzętowym lub programowym. Jeżeli kursor się nie porusza, a aplikacja nie reaguje na nasze polecenia, musimy ją zamknąć. W tym celu naciskamy równocześnie kombinację klawiszy Ctrl+Alt+Delete. Z poleceń widocznych na ekranie wybieramy Menedżera zadań. W wyświetlonym oknie zobaczymy listę uruchomionych programów. Aby wyłączyć zawieszoną aplikację, zaznaczamy jej nazwę i klikamy Zakończ zadanie (rys. 101).

Rysunek 101. Zamykanie zawieszonej aplikacji

1.3.4.8. Instalacja aplikacji

Jeszcze kilka lat temu większość programów była instalowana z nośników danych - początkowo dyskietek, później płyt CD i DVD. Obecnie część programów jest instalowana z płyt, instalatory pozostałych są pobierane z internetu. Procedura instalacyjna w systemie Windows 8.1 przebiega tak samo jak w poprzednich jego wersjach. Informacje na ten temat znajdują się w rozdziale 1.2.4.8. Instalacja aplikacji.

System Windows 8.1 oferuje nam dodatkowo możliwość pobrania aplikacji ze Sklepu. Aby do niego przejść, klikamy przycisk Start lub włączamy boczne menu i w nim wybieramy Start. Następnie wybieramy kafelek Sklep (rys. 102).

Rysunek 102. Uruchamianie Sklepu

W Sklepie znajdziemy kilka działów. Bezpośrednio po uruchomieniu zobaczymy polecane aplikacje. Za pomocą suwaka umieszczonego w dolnej części okna możemy przesunąć się w prawo (rys. 103).

Rysunek 103. Sklep

W dalszej części zobaczymy listę najczęściej pobieranych aplikacji. Część z nich jest bezpłatna, w przypadku chęci korzystania z pozostałych będziemy musieli ponieść pewne koszty.

Jeżeli wśród sugerowanych aplikacji nie ma tej, która nas interesuje, możemy spróbować ją znaleźć, korzystając z pola wyszukiwania umieszczonego w prawym górnym rogu okna. Kiedy zaczniemy wpisywać wyraz lub frazę, wyświetli się lista z podpowiedziami (rys. 104).

Rysunek 104. Wyszukiwanie aplikacji w Sklepie

Po znalezieniu aplikacji, wybieramy ją kliknięciem. Pojawi się strona z dokładnym opisem programu oraz oceną, jaką wystawili mu inni użytkownicy. Na tej samej stronie zobaczymy przycisk Zainstaluj oraz informację, czy program jest płatny, czy darmowy. My wybraliśmy iplę - bezpłatną aplikację umożliwiającą odbiór telewizji internetowej (rys. 105).

Rysunek 105. Strona z opisem wybranej aplikacji

Podczas pierwszej instalacji zobaczymy informację dotyczącą opłat - jeśli wybraliśmy program płatny, możemy teraz ustalić sposób płatności albo pominąć ten etap i wrócić do niego później (rys. 106).

Rysunek 106. Możliwość ustalenia metody płatności w Sklepie

Po zainstalowaniu aplikacji na pewno będziemy chcieli ją uruchomić. Klikamy Start, a następnie ikonę poniżej kafelków. Wyświetlona zostaje lista aplikacji, a wśród nich zainstalowany przez nas program (rys. 107).

Rysunek 107. Lista aplikacji wraz z nowo dodaną aplikacją

Aby uruchomić aplikację, klikamy jej nazwę. Jeżeli natomiast chcemy mieć ją "pod ręką", umieszczamy kafelek na ekranie startowym. W tym celu klikamy w jej nazwę prawym przyciskiem myszy, wywołując dwie opcje: Przypnij do ekranu startowego i Odinstaluj (rys. 108). Wybieramy pierwszą z nich.

Przy kolejnym wywołaniu ekranu startowego zauważymy, że aplikacja już na nim jest i możemy ją uruchamiać bezpośrednio z tego miejsca.

Rysunek 108. Dodawanie kafelka do ekranu startowego

1.3.4.9. Port USB i czytnik kart

Aparat cyfrowy, pendrive, telefon komórkowy, odtwarzacz muzyki to tylko niektóre urządzenia, jakie możemy podłączyć do komputera za pomocą portu USB. Wykrycie urządzenia podłączonego do komputera uruchamia autoodtwarzanie. W prawym górnym rogu ekranu wyświetla się informacja z nazwą podłączonego urządzenia. Aby zobaczyć kolejne opcje, powinniśmy w nią kliknąć (rys. 109).

W kolejnym oknie wybieramy Otwórz folder, aby wyświetlić pliki Eksplorator plików (rys. 110).

Rysunek 109. Informacja o podłączeniu urządzenia do komputera

Rysunek 110. Otwieranie folderu plików

Uruchomiliśmy program Eksplorator plików. We wcześniejszych wersjach systemu Windows nazywany był on Eksploratorem Windows. Na pasku tytułowym nie zobaczymy nazwy programu - jeżeli będziemy przeglądali zasoby komputera, na pasku pojawi się napis "Ten komputer", przy innych nośnikach będzie to nazwa urządzenia - w przykładzie "USB TP" oraz oznaczenie literowe dysku "F". W lewej części okna wyszczególnione są wszystkie dyski, do których mamy dostęp, natomiast w prawej części widoczna jest zawartość podłączonego urządzenia - w przykładzie to jeden folder (rys. 111).

Większość komputerów jest wyposażona w czytniki kart pamięci, dzięki którym, aby odtworzyć zawartość karty, nie musimy korzystać z portu USB, lecz wsuwamy kartę do czytnika. Komputer wyświetla takie samo okno, jak przy podłączeniu źródła danych przez port USB. Również w taki sam sposób możemy przeglądać zapisane dane.

Jeżeli wprowadzamy do plików lub folderów jakiekolwiek zmiany bądź zapisujemy na nośniku nowe pliki i foldery, przed odłączeniem urządzenia lub wysunięciem karty z czytnika klikamy ikonę Bezpieczne usuwanie sprzętu i wysuwanie nośników pokazaną na rysunku 112. Pojawi się niewielkie menu, w którym wybieramy Wysuń (obok pojawi się nazwa nośnika). Po chwili zobaczymy "dymek" z informacją, że możemy bezpiecznie usunąć pamięć. Teraz mamy pewność, że foldery i pliki skopiowane na nośnik faktycznie tam są.

Rysunek 111. Przeglądanie zawartości urządzenia

Rysunek 112. Bezpieczne usuwanie sprzętu

Może się zdarzyć, że w nowo zainstalowanym systemie ikona bezpiecznego usuwania sprzętu nie pojawia się. W takiej sytuacji należy ją włączyć - klikamy strzałkę na pasku zadań, aby zobaczyć ukryte ikony. Pojawi się również opcja Dostosuj. Wybieramy ją, po czym w oknie dialogowym odnajdujemy opcję Eksplorator Windows Bezpieczne usuwanie sprzętu i wysuwanie nośników. Z listy wybieramy pokazywanie ikon i powiadomień, następnie zatwierdzamy swój wybór, klikając OK (rys. 113). Po kolejnym uruchomieniu komputera ikona będzie już widoczna na pasku zadań.

Rysunek 113. Ustawienie opcji bezpiecznego usuwania sprzętu

1.4. Efekty pracy - Windows 7

Osoby przystępujące do egzaminów z poszczególnych modułów ECDL Base powinny wykazać się umiejętnością dokumentowania swojej pracy. Do zaliczenia niektórych ćwiczeń niezbędna jest umiejętność wykonywania zrzutów ekranowych. Najczęściej używamy pakietu biurowego MS Office, a ściślej programu MS Word. Zostanie on szczegółowo omówiony w rozdziale 3. Na razie do wykonania zrzutów ekranowych wystarczy program WordPad, który jest integralną częścią systemu Windows.

WordPad to jeden z najprostszych edytorów tekstu, czyli programów, które umożliwiają wprowadzanie tekstu i jego formatowanie (określenie kroju i stylu pisma - pogrubienia lub kursywy, zmianę koloru tekstu, wstawienie tabel itp.).

1.4.1. Praca z tekstem

W celu uruchomienia aplikacji klikamy kolejno Start - Wszystkie programy - Akcesoria - WordPad (rys. 114).

Rysunek 114. Uruchamianie edytora tekstu

Program zostaje uruchomiony. Jego okno jest bardzo proste - w górnej części mieści się Wstążka z trzema kartami zawierającymi kilka niezbędnych narzędzi, obszar poniżej imituje kartkę papieru (rys. 115).

Rysunek 115. Interfejs programu WordPad

Na stronie miga pionowa kreska - to kursor. Wyznacza miejsce, od którego rozpocznie się wpisywanie tekstu. Aby wstawić wielką literę, musimy jednocześnie nacisnąć klawisz Shift i wybraną literę, na przykład Shift+A, Shift+B itd. Jeżeli chcemy wprowadzić do tekstu polski znak, naciskamy równocześnie prawy klawisz Alt i wybrany znak, na przykład naciskając Alt+E, uzyskamy literę "ę". Aby oddzielić wyrazy, używamy spacji (najdłuższy klawisz w dolnej części klawiatury), natomiast jeśli chcemy zakończyć akapit i przejść do nowego wiersza, naciskamy Enter.

Jeśli pomyliliśmy się i wpisany tekst jest niepoprawny, możemy go skorygować - aby usunąć literę, naciskamy Backspace (jeżeli kursor miga na końcu wyrazu) lub Delete (jeżeli kursor jest ustawiony przed niewłaściwym znakiem).

Utworzony dokument powinniśmy zapisać na dysku. W przeciwnym przypadku wszystkie zmiany, jakie w nim wprowadziliśmy, zostaną usunięte wraz z zamknięciem programu. Klikamy przycisk znajdujący się w lewym górnym rogu okna, co powoduje wyświetlenie menu, z którego wybieramy polecenie Zapisz lub Zapisz jako (rys. 116).

Rysunek 116. Wybieranie opcji zapisu

Podczas pierwszego zapisu pliku nie ma znaczenia, którą z opcji wybierzemy. Zawsze pojawi się okno, w którym wpisujemy nazwę pliku. Podczas kolejnego zapisu wybór opcji jest już istotny: polecenie Zapisz sprawi, że najnowsza wersja pliku zostanie zachowana pod wcześniej wybraną nazwą. Polecenie Zapisz jako ponownie otworzy okno, w którym będziemy mieli możliwość wprowadzenia nazwy (rys. 117).

Rysunek 117. Okno Zapisz jako, folder Dokumenty

Domyślna nazwa "Dokument" jest podświetlona na niebiesko. Jeśli teraz zaczniemy wpisywać nową, na przykład "moje dane osobowe", domyślna nazwa zostanie usunięta. Możemy też skasować ją klawiszem Backspace lub Delete, a następnie wpisać własną nazwę. Zauważmy, że biblioteka Dokumenty została domyślnie wybrana jako miejsce zapisu pliku. W przyszłości będziemy oczywiście używali różnych folderów, na razie jednak zostawmy tę lokalizację (rys. 118).

Rysunek 118. Wprowadzanie nazwy pliku

Klikamy przycisk Zapisz. Jeżeli nie będziemy już korzystali z WordPada, naciskamy przycisk w prawym górnym rogu okna, aby zamknąć program.

Zgromadzone na dysku pliki możemy otwierać w różnych programach. Plik, który utworzyliśmy, zostanie domyślnie otwarty w programie WordPad. Plik otwieramy z poziomu Eksploratora Windows lub z poziomu WordPada.

Zacznijmy od pierwszego sposobu. Wybieramy ikonę znajdującą się na pasku zadań, aby włączyć Eksplorator Windows. Klikamy dwukrotnie lewym przyciskiem myszy w środkowej części okna, w folder Dokumenty (rys. 119).

Rysunek 119. Otwieranie Dokumentów w Windows 7

Następnie dwukrotnie klikamy nazwę pliku (rys. 120).

Rysunek 120. Otwieranie pliku za pomocą Eksploratora Windows w systemie Windows 7

Otwarty zostaje WordPad, a w nim utworzony wcześniej plik.

Drugi sposób to operacja odwrotna - najpierw uruchamiamy program, a dopiero w nim otwieramy plik. Klikamy kolejno przycisk Start - Wszystkie programy - Akcesoria - WordPad. W oknie programu klikamy przycisk . Z menu wybieramy polecenie Otwórz.

Wyświetlona zostaje zawartość folderu Dokumenty. Zaznaczamy plik i klikamy przycisk Otwórz (rys. 121). Możemy też dwukrotnie kliknąć w nazwę pliku.

Rysunek 121. Wskazywanie pliku, który ma zostać otwarty

Jeżeli nie chcemy wprowadzać zmian do istniejących plików, lecz potrzebujemy utworzyć nowy plik, klikamy przycisk i wybieramy w menu polecenie Nowy. Pojawia się czysta strona, na której możemy pisać.

Wspominaliśmy, że aby udokumentować swoją pracę, konieczne są nieraz zrzuty ekranu. Zrzut ekranu to obraz aktualnego stanu całego ekranu lub wybranego okna.

Aby wykonać zrzut całego ekranu, naciskamy na klawiaturze przycisk Print Screen (czasami opisany jako Prt Scr). Następnie klikamy plik WordPad i za pomocą kombinacji klawiszy Ctrl+V wklejamy obraz do dokumentu. Możemy też nacisnąć przycisk Wklej i po rozwinięciu menu kontekstowego ponownie wybrać z niego Wklej (rys. 122).

Wstawianie zrzutu wybranego okna wygląda podobnie, musimy jednak pamiętać, że "zrzucane" okno musi być aktywne. Ustawiamy kursor w tym oknie, zatwierdzając wybór kliknięciem, następnie naciskamy kombinację klawiszy Alt+Print Screen i wklejamy zrzut do dokumentu, stosując skrót Ctrl+V (rys. 123).

Każdą treść umieszczoną w dokumencie, bez względu na to, czy jest to tekst, czy obraz, możemy dowolnie kopiować oraz przenosić wewnątrz dokumentu, a także między plikami.

Rysunek 122. Wstawianie zrzutu całego ekranu do dokumentu

Rysunek 123. Wstawianie zrzutu aktywnego okna do dokumentu

Aby skopiować fragment dokumentu, należy go zaznaczyć. Ustawiamy kursor przed tekstem, wciskamy lewy przycisk myszy i przytrzymując go, przesuwamy kursor tak, aby zaznaczyć tekst. Jeżeli kopiowany ma być obraz, wystarczy w niego kliknąć.

Na Wstążce powinna być aktywna karta Start, z której wybieramy polecenie Kopiuj lub naciskamy skrót Ctrl+C, ustawiamy kursor w miejscu, w którym ma się znaleźć kopiowany fragment i ponownie klikamy Wklej na Wstążce lub korzystamy z kombinacji Ctrl+V (rys. 124).

Rysunek 124. Kopiowanie tekstu w obrębie dokumentu

Fragment, który ma być przeniesiony, również zaznaczamy, tym razem klikając Wytnij na Wstążce lub naciskając klawisze Ctrl+X. Ustawiamy kursor w miejscu, w którym ma się znaleźć wybrany tekst lub obraz i wklejamy go przez właściwe polecenie Wstążki lub kombinację Ctrl+V (rys. 125).

Rysunek 125. Przenoszenie tekstu w obrębie dokumentu

Jeśli chcemy kopiować lub przenosić wybrany fragment dokumentu między plikami, muszą być one otwarte. W przypadku WordPada, musimy otworzyć dwa (lub więcej) okna programu, klikając Start - Wszystkie programy - Akcesoria - WordPad.

Następnie w dokumencie źródłowym zaznaczamy wybrany fragment i klikamy odpowiednio Kopiuj lub Wytnij. Na pasku zadań najeżdżamy na ikonę WordPada, a kiedy wyświetlą się miniatury, klikamy plik docelowy i wklejamy do niego skopiowaną treść (rys. 126).

Rysunek 126. Przełączanie między dokumentami WordPada

1.4.2. Wydruki

1.4.2.1. Instalacja drukarki

Gotowy plik najczęściej drukujemy lub tworzymy z niego plik PDF, który jest odczytywany na większości komputerów. Aby skorzystać z drukarki, musimy ją oczywiście podłączyć i zainstalować. Jeżeli drukarka jest podłączana przez port USB, system Windows instaluje ją automatycznie.

W przypadku niektórych drukarek instalację musimy przeprowadzić ręcznie. Klikamy Start, a następnie Urządzenia i drukarki (rys. 127).

Rysunek 127. Uruchamianie okna urządzeń

W oknie dialogowym klikamy Dodaj drukarkę (rys. 128).

Rysunek 128. Instalacja drukarki

Zostaniemy poproszeni o wybranie typu drukarki. Najczęściej zaznaczamy pierwszą opcję, czyli drukarkę lokalną (rys. 129).

Rysunek 129. Wybór typu drukarki

W kolejnym kroku określamy, z którego portu chcemy skorzystać. W przypadku drukarek jest to zazwyczaj port LPT (rys. 130).

Następnie musimy zainstalować sterownik drukarki, czyli program sterujący pracą drukarki i umożliwiający drukowanie. Najczęściej wybieramy go z listy. Czasami do drukarki dołączana jest płyta z oprogramowaniem, w takiej sytuacji wybieramy opcję Z dysku (rys. 131).

Rysunek 130. Wybór portu drukarki

Rysunek 131. Instalacja sterownika drukarki

Jeśli drukarka była już wcześniej zainstalowana, może się okazać (jak w przykładzie), że sterownik w dalszym ciągu jest zainstalowany. Możemy go użyć lub jeśli nie mamy pewności, że jest aktualny, skorzystać z opcji Zamień bieżący sterownik (rys. 132).

Rysunek 132. Zamiana sterownika na nowy

W kolejnym oknie wpisujemy nazwę drukarki - z reguły jest ona wprowadzana automatycznie, lecz możemy ją dowolnie zmieniać (rys. 133).

Rysunek 133. Wprowadzanie nazwy drukarki

Po zainstalowaniu drukarki wyświetlone zostaje okno umożliwiające udostępnienie jej w sieci lokalnej. Jeśli w domu lub w pracy używamy kilku urządzeń i chcemy mieć możliwość wydruku na każdym z nich, można oczywiście udostępnić drukarkę. Jeżeli jednak używamy tylko jednego komputera, wybieramy opcję Nie udostępniaj drukarki (rys. 134).

Rysunek 134. Możliwość udostępnienia drukarki w sieci lokalnej

W ostatnim oknie instalacyjnym zobaczymy, że drukarka jest ustawiana jako domyślna (jeśli więc mamy kilka drukarek, właśnie ta będzie wybierana w pierwszej kolejności). W zależności od potrzeb można tę opcję odznaczyć lub wybrać. Znajdziemy tu też przycisk umożliwiający wydrukowanie strony testowej, dzięki której sprawdzimy, czy sterownik drukarki działa prawidłowo i czy na przykład na wydruku polskie znaki nie zostały zastąpione symbolami (rys. 135).

Jeśli mamy zainstalowanych kilka urządzeń, w każdej chwili możemy zmienić drukarkę domyślną. Wystarczy, że jeszcze raz klikniemy Start - Drukarki i urządzenia, następnie wybierzemy drukarkę prawym przyciskiem myszy i zaznaczymy w menu kontekstowym opcję Ustaw drukarkę jako domyślną (rys. 136).

Tę samą opcję znajdziemy w górnym menu. Najpierw zaznaczamy na liście właściwą drukarkę, następnie klikamy Plik i Ustaw drukarkę jako domyślną (rys. 137).

Rysunek 135. Ustawianie drukarki domyślnej i drukowanie strony testowej

Rysunek 136. Ustawianie drukarki jako domyślnej za pomocą menu kontekstowego

Rysunek 137. Ustawianie domyślnej drukarki za pomocą górnego menu

Zarówno w menu kontekstowym, jak i w górnym znajduje się opcja Właściwości drukarki. Po jej wybraniu wyświetlone zostanie okno, w którym w dowolnym momencie możemy skorzystać z opcji Drukuj stronę testową (rys. 138).

Rysunek 138. Drukowanie strony testowej

1.4.2.2. Drukowanie

Jeśli drukarka jest już zainstalowana, możemy jej użyć do wydrukowania zawartości dowolnego pliku. Wróćmy do WordPada. Zakładamy, że nasz dokument jest gotowy, zawiera tekst i obrazy. Jest też zapisany na dysku. Aby go wydrukować, klikamy przycisk . W menu klikamy Drukuj - pojawią się kolejne opcje, spośród których wybieramy jeszcze raz Drukuj (rys. 139).

Rysunek 139. Drukowanie dokumentu z WordPada

Jeśli pomimo wybrania właściwej opcji dokument nie jest drukowany lub na wydruku pojawiają się symbole, których nie ma w dokumencie, powinniśmy wstrzymać drukowanie, ponownie sprawdzić ustawienia drukarki lub ją zrestartować.

Wcześniej jednak należy kliknąć prawym przyciskiem myszy ikonę drukarki umieszczoną na pasku zadań i z menu kontekstowego wybrać aktywną drukarkę - w przykładzie to Xerox (rys. 140).

Rysunek 140. Otwieranie aktywnej drukarki

W oknie dialogowym zobaczymy listę dokumentów oczekujących na druk. Aby zatrzymać lub anulować drukowanie, w górnym menu klikamy Drukarka, a następnie odpowiednio Wstrzymaj drukowanie lub Anuluj wszystkie dokumenty. Po wybraniu pierwszej opcji drukarka zostanie zatrzymana, ale w każdej chwili będziemy mogli ponowić drukowanie. Wybór drugiej opcji spowoduje, że lista dokumentów do druku zostanie wyczyszczona (rys. 141).

Rysunek 141. Wstrzymywanie i anulowanie drukowania

Jeśli chcemy wstrzymać lub anulować drukowanie wybranego dokumentu, wówczas klikamy w jego nazwę prawym przyciskiem myszy i wybieramy odpowiednią opcję. Tutaj znajdziemy też polecenie Uruchom ponownie (rys. 142).

Rysunek 142. Wstrzymywanie i anulowanie drukowania oraz ponawianie drukowania wybranego dokumentu

1.4.2.3. Drukowanie do pliku

Podczas egzaminów ECDL Base drukarka najczęściej nie jest dostępna. W takiej sytuacji korzystamy z usługi drukowania do pliku. Jeszcze niedawno używaliśmy formatu PRN, jednak obecnie stosuje się raczej format PDF. Aby utworzyć taki plik, musimy dysponować odpowiednim oprogramowaniem.

Sprawdźmy, jak utworzyć dokument PRN w WordPadzie. Klikamy przycisk i w menu wybieramy Drukuj. Po wyświetleniu kolejnych opcji ponownie klikamy Drukuj (rys. 143).

Rysunek 143. Drukowanie w WordPadzie

W kolejnym oknie zobaczymy listę zainstalowanych drukarek, zaznaczamy opcję Drukuj do pliku i klikamy Drukuj (rys. 144).

Rysunek 144. Opcje drukowania

Otworzy się kolejne okno, w którym wybieramy nazwę pliku i zatwierdzamy ją przez naciśnięcie OK - należy pamiętać, że wpisujemy tu pełną nazwę wraz z rozszerzeniem, na przykład lista.prn (rys. 145).

Rysunek 145. Nadawanie nazwy plikowi PRN

Drukowanie dokumentu do pliku PDF (ang. Portable Document Format) oznacza konwersję pliku do formatu z rozszerzeniem .pdf. Jest to format przeznaczony do prezentacji i drukowania treści dokumentu. Na rynku dostępnych jest wiele bezpłatnych aplikacji umożliwiających taką konwersję, z których najlepiej oceniane są na przykład Bullzip PDF Printer, doPDF, Hamster Free eBook Converter, PDFCreator. My zdecydowaliśmy się na instalację programu doPDF, który wydaje się być najłatwiejszy w obsłudze, jednak ocenę i wybór programu pozostawiamy Czytelnikom.

Aplikację doPDF pobieramy z internetu i instalujemy ją, używając ustawień domyślnych. Na rysunku 146 została przedstawiona przykładowa strona i lista programów do tworzenia plików PDF.

Rysunek 146. Lista programów do tworzenia plików PDF

W kolejnych krokach musimy wybrać język, w jakim program ma zostać zainstalowany, zaakceptować umowę licencyjną i wybrać lokalizację pliku.

Kiedy program jest zainstalowany, możemy wrócić do WordPada. Klikamy przycisk i w menu wybieramy Drukuj. Po wyświetleniu kolejnych opcji ponownie klikamy Drukuj (rys. 147).

Rysunek 147. Drukowanie w WordPadzie

W kolejnym oknie zobaczymy zainstalowane drukarki, a wśród nich program doPDF. Zaznaczamy go i klikamy Drukuj (rys. 148).

Rysunek 148. Wybór drukarki

Następnie wyświetlana jest domyślna lokalizacja oraz nazwa pliku. Aby zmienić nazwę, wystarczy kliknąć w pole Nazwa pliku, usunąć istniejącą nazwę za pomocą klawisza Backspace i wprowadzić nową. Jeśli chcemy zmienić lokalizację, klikamy Przeglądaj i kolejnymi kliknięciami wskazujemy folder docelowy. Po wprowadzeniu zmian zatwierdzamy je przyciskiem OK (rys. 149).

Rysunek 149. Wprowadzanie nazwy pliku PDF

Plik zostaje utworzony i zapisany w wybranym folderze. Najczęściej automatycznie się uruchamia i wyświetla.

1.5. Efekty pracy - Windows 8.1

Podczas codziennej pracy, a także w trakcie egzaminów ECDL Base, konieczne jest dokumentowanie wykonanych zadań. Bardzo istotna jest umiejętność wykonywania zrzutów ekranowych i wstawiania ich do dokumentu tekstowego. Obsługa edytora tekstu to treść modułu B3 i w nim skoncentrujemy się na programie MS Word. Na razie do dokumentacji użyjemy aplikacji WordPad dostarczanej wraz z systemem Windows 8.1.

1.5.1. Praca z tekstem

Aby uruchomić program WordPad, klikamy przycisk Start lub wybieramy go z bocznego menu. Następnie przechodzimy do okna, w którym wyświetlane są wszystkie zainstalowane aplikacje - przypominamy, że należy kliknąć przycisk . Odnajdujemy kafelek WordPad i wybieramy go kliknięciem. Otwarte zostaje nowe okno WordPada, w którym zobaczymy Wstążkę złożoną z zaledwie trzech kart i obszar roboczy.

Wprowadzanie tekstu, wykonywanie zrzutów ekranu lub aktywnego okna, kopiowanie i przenoszenie zaznaczonych fragmentów dokumentu mają taki sam przebieg, jak w poprzednich wersjach systemu Windows. Jedyną różnicę stanowi obecność karty Plik zamiast przycisku , a także karty Narzędzia główne zamiast karty Start. Opcje umieszczone w tych kartach nie uległy zmianie. Szczegółowe informacje na ten temat zamieściliśmy w rozdziale 1.4.1. Praca z tekstem.

Plik zapisujemy przez kliknięcie karty Plik, a następnie Zapisz lub Zapisz jako (rys. 150). Podczas pierwszego zapisywania pliku wybór polecenia nie ma znaczenia, ponieważ za każdym razem zostanie otwarte okno zapisywania pliku. Podczas kolejnego zapisywania tego samego pliku po wybraniu polecenia Zapisz plik zostanie zapisany pod wybraną wcześniej nazwą, lecz nie wyświetli się już żadne dodatkowe okno. Jeśli chcemy zmienić nazwę lub lokalizację pliku, wówczas powinniśmy wybrać polecenie Zapisz jako.

Rysunek 150. Zapisywanie pliku w systemie Windows 8.1

W kolejnym oknie ustalamy lokalizację zapisywanego pliku. Dotychczas była to biblioteka Dokumenty. Jeżeli nie mamy skonfigurowanego konta w chmurze, biblioteka ta jest w dalszym ciągu sugerowanym miejscem zapisu. W przeciwnym przypadku program będzie sugerował zapisanie pliku w SkyDrive (rys. 151) - aplikacji, która umożliwia pracę w tzw. chmurze. W chwili obecnej nazwa SkyDrive zastępowana jest nową - OneDrive. I pomimo tego, że oficjalnie funkcjonuje już OneDrive (tej nazwy będziemy używali w dalszej części książki), w części aplikacji spotkamy się jeszcze, jak w przypadku WordPada, z nazwą SkyDrive. Używając tej aplikacji, zapisujemy plik na dysku zewnętrznym - aby było to możliwe, musimy założyć na nim konto (najczęściej od razu po instalacji systemu). Pliki zapisane w chmurze są dostępne z każdego miejsca, w którym dysponujemy łączem internetowym. Wystarczy, że zalogujemy się na swoje konto. Dodatkowym plusem jest fakt, że nie musimy martwić się o bezpieczeństwo plików - odpowiada za to administrator serwera.

Rysunek 151. Zapisywanie pliku w usłudze SkyDrive

Jeżeli wolimy, aby plik został zapisany na dysku, wówczas w lewej części okna wybieramy Ten komputer, następnie wskazując folder zapisu.

1.5.2. Wydruki

1.5.2.1. Instalacja drukarki

Instalacja drukarki podłączanej do komputera przez port USB jest zautomatyzowana i nie wymaga od nas dodatkowych czynności. Jeśli jednak drukarka korzysta z portu LPT lub jest drukarką sieciową, wówczas powinniśmy ją dodać z poziomu Panelu sterowania.

Uruchamiamy go, przesuwając kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu, i klikamy kolejno Ustawienia - Panel sterowania lub prawym przyciskiem myszy klikamy przycisk Start i w menu kontekstowym wybieramy Panel sterowania. Następnie w kategorii Sprzęt i dźwięk klikamy Wyświetl urządzenia i drukarki.

Kolejne kroki są takie same jak w poprzedniej wersji systemu Windows. Szczegółowe informacje na ten temat można znaleźć w rozdziale 1.4.2.1. Instalacja drukarki.

1.5.2.2. Drukowanie

Jak wspominaliśmy wcześniej, w WordPadzie dostarczanym wraz z systemem Windows 8.1 zmiany są jedynie kosmetyczne. Przycisk, który był dostępny w poprzednich wersjach programu, został zastąpiony kartą Plik. Klikamy tę kartę, a następnie wybieramy Drukuj. Wyświetlone zostają kolejne opcje - ponownie klikamy Drukuj. Na liście zaznaczamy drukarkę, którą zainstalowaliśmy.

Może się zdarzyć, że na wydruku pojawią się nieprawidłowości lub zauważymy, że w pliku popełniliśmy błąd. Najlepiej wówczas przerwać lub anulować drukowanie. Obie operacje zostały przedstawione szczegółowo w rozdziale 1.4.2.2. Drukowanie.

1.5.2.3. Drukowanie do pliku

Drukowanie do pliku także nie uległo zmianom. Najpierw należy zainstalować właściwe oprogramowanie, a następnie uruchomić edytor tekstu i wybrać odpowiedni sposób drukowania. Informacje na ten temat omówione zostały w rozdziale 1.4.2.3. Drukowanie do pliku.

1.6. Zarządzanie plikami - Windows 7

1.6.1. Pliki i foldery

Folder, zwany również katalogiem (ang. directory), jest miejscem, w którym przechowuje się pliki lub inne foldery - podobnie jak w katalogach albo rejestrach, które dawniej prowadzono w bibliotekach lub przychodniach.

Foldery na dysku zorganizowane są w strukturę drzewa. Każdy folder ma w nim swoje określone miejsce zwane ścieżką dostępu do folderu.

Plik (ang. file) to uporządkowany zbiór danych o wielu atrybutach - z punktu widzenia użytkownika jednym z istotniejszych jest format pliku. To dzięki niemu pliki otwierane są we właściwych programach. Pliki mogą należeć do określonych folderów, a w szczególnych przypadkach być także częściami innych plików - np. wiadomości internetowe, zarówno mailowe, jak i grup dyskusyjnych (rys. 152).

Rysunek 152. Przykładowa struktura plików i folderów

Nadając nazwy plikom i folderom, należy pamiętać, że powinny się one kojarzyć z zawartością. Jeśli zatem mamy zdjęcia z wakacji, folder nazywamy na przykład "wakacje 2014" lub "Bieszczady 2014". Tworząc dokument tekstowy, nazwiemy go "pismo do urzędu skarbowego.docx" lub "list do cioci.docx". Nie nazywajmy plików "dokument 1.doc", "dokument 2.docx", ponieważ przy dużej liczbie plików noszących takie nazwy będziemy mieli kłopot z odnalezieniem właściwego.

1.6.1.1. Przeglądanie plików i folderów

Foldery i pliki przeglądamy za pomocą menedżerów plików - w systemach Windows takim menedżerem jest Eksplorator Windows. Program ten uruchamiamy zazwyczaj z paska zadań, klikając ikonę . Po włączeniu w lewej części okna widzimy:

- Ulubione - foldery, z których korzystamy najczęściej;

- Biblioteki - foldery, za pomocą których możemy porządkować pliki umieszczone w różnych miejscach na dysku;

- Grupa domowa - jeżeli korzystamy z sieci lokalnej, za jej pomocą możemy udostępniać wybranym użytkownikom zasoby swojego komputera, a także udzielać określonych praw do tych zasobów;

- Komputer - wyszczególnione są tu wszystkie partycje dysku twardego lub dyski twarde;

- Sieć - w tym miejscu możemy sprawdzić, ile komputerów lub innych urządzeń (na przykład drukarek sieciowych) pracuje w sieci lokalnej (rys. 153).

Rysunek 153. Zarządzanie plikami w Eksploratorze Windows

W przykładzie przedstawionym na rysunku 153 dostępne są trzy dyski (C, E, Q oraz Z). Aby przejrzeć dane zapisane na jednym z nich, wystarczy w lewej części okna eksploratora kliknąć oznaczenie dysku. W prawej części okna wyświetlone zostaną foldery i pliki zapisane na wybranym dysku - domyślnie najpierw zobaczymy ułożone alfabetycznie foldery, a następnie pliki (rys. 154).

Jeżeli chcemy sprawdzić zawartość folderu, klikamy w niego dwukrotnie - w prawej części okna wyświetlą się wszystkie umieszczone w nim foldery i pliki. Aby wrócić do nadrzędnego katalogu, wybieramy go w górnej części okna - w przykładzie widzimy Adobe - Adobe Photoshop CS5 (64 Bit). Jeśli klikniemy w folder Adobe, przejdziemy do wspomnianego wyższego katalogu (rys. 155).

Rysunek 154. Przeglądanie danych na dysku

Po kliknięciu adres zmienił się - teraz otwarty jest folder Adobe, a nad nim znajduje się folder Program Files. W ten sposób przeglądamy wszystkie foldery na dysku. Jeżeli chcemy szybko sprawdzić zawartość jednej z bibliotek lub innego dysku, nie musimy wracać krok po kroku do katalogu głównego - wystarczy wybrać odpowiednią bibliotekę lub dysk w lewej części okna.

Podczas gdy zawartość folderów jest łatwa do przejrzenia, pliki otwieramy we właściwych programach. Na szczęście proces ten jest zautomatyzowany i najczęściej wystarczy dwukrotnie kliknąć w plik, aby uruchomił się on we właściwym programie. Może zdarzyć się, że plik się nie otwiera - zazwyczaj oznacza to, że nie mamy zainstalowanej odpowiedniej aplikacji. W takiej sytuacji system wyświetla okno dialogowe, które umożliwia wyszukanie właściwego oprogramowania w internecie.

Oznaczenie pliku składa się z trzech części: nazwy pliku, kropki oraz rozszerzenia, na przykład rozliczenie.txt lub budżet.xlsx. Ostatni element - czyli rozszerzenie (lub format pliku) - określa rodzaj pliku, a jednocześnie pozwala systemowi na identyfikację i uruchomienie aplikacji, która jest w stanie odczytać plik.

Rysunek 155. Powracanie do wyższego katalogu

Wśród najczęściej stosowanych formatów spotkamy:

- ZIP, RAR - archiwa zawierające skompresowane pliki i foldery. Mówimy również, że pliki i foldery są spakowane. Kiedy pliki mają duże rozmiary i nie mieszczą się na nośniku danych lub ich przesłanie pocztą elektroniczną albo wysłanie na serwer zajmuje stosunkowo dużo czasu, możemy je skompresować do pliku, który będzie mniejszy. Duży plik możemy dodatkowo podzielić na szereg mniejszych części, które po wypakowaniu ponownie stworzą całość.

- MIDI, WAV, MP3, MP4, WMA - pliki audio. Formaty plików pozwalające na zapis dźwięku w postaci cyfrowej. Większość umożliwia dobrą kompresję, dzięki czemu pliki są niewielkie i na przeciętnej wielkości nośnikach mieści się nawet kilkanaście godzin muzyki.

- TXT, DOC, DOCX, ODT, SXW - pliki tekstowe. Najprostszym plikiem tekstowym jest plik w formacie TXT, w którym dane zapisane są w postaci alfanumerycznej. W pozostałych formatach możemy nadawać tekstowi pewne atrybuty (w przyszłości będziemy taką czynność nazywali formatowaniem dokumentu), jak pogrubienie czcionki, wyrównanie akapitu itp.

- CSV, ODS, SXC, XLS, XLSX - arkusze kalkulacyjne. Pliki, w których możemy wykonywać dowolne obliczenia. W programach do tworzenia i edycji takich plików możemy korzystać z wbudowanych funkcji (matematycznych, logicznych, tekstowych itp.) czy prezentacji danych w formie wykresów.

- ODP, PPS, PPT, PPTX, SXI - prezentacje multimedialne. Pliki, w skład których może wchodzić tekst, obraz, dźwięk i wideo. Prezentacja to zestaw kolejno wyświetlanych slajdów, których zadaniem jest zilustrowanie określonego zagadnienia. Programy do tworzenia tego typu plików są bardzo proste w obsłudze, znajdziemy w nich gotowe szablony, do których wystarczy wstawić odpowiednie dane.

- JPEG, JPEG 2000, TIFF, PNG, GIF, BMP, PSD - grafika rastrowa. Pliki, w których najczęściej zapisuje się obrazy. Ich jakość przeważnie zależy od rozdzielczości. Im wyższa jest rozdzielczość, tym wyraźniejszy obraz otrzymamy. Należy o tym pamiętać zwłaszcza wtedy, kiedy pliki są przeznaczone do druku. Jeśli rozdzielczość jest zbyt niska (przy formatach A4 i mniejszych powinna wynosić co najmniej 300 dpi, czyli 300 pikseli na cal), na wydruku widoczne będzie ziarno.

- SVG, CDR, SWF, EPS - grafika wektorowa. W plikach wektorowych wszystkie elementy są przedstawione za pomocą linii i figur geometrycznych. Grafika wektorowa jest skalowalna i zarówno jej powiększenie, jak i pomniejszenie nie ma wpływu na jakość. W plikach wektorowych można tworzyć na przykład logotypy, schematy, znaki drogowe, mapy.

- 3GP, ASF, DVD, FLV, MOV, MP4, MPEG, WMV - pliki, w których zapisane są filmy. Szczególnym formatem jest 3GP używany do rejestracji filmów w telefonach komórkowych.

- EXE, COM, BAT - pliki wykonywalne. Mogą być uruchamiane bezpośrednio w systemie operacyjnym, nie wymagają żadnych specjalistycznych programów. Pliki wykonywalne to najczęściej programy instalacyjne. Kiedy pobieramy je z internetu, pamiętajmy, aby korzystać ze sprawdzonych źródeł lub mieć włączony program antywirusowy. Plików wykonywalnych nie wysyłamy pocztą elektroniczną, ponieważ nie pozwalają na to zabezpieczenia.

Informacje dotyczące plików i folderów są zapisane w ich Właściwościach. Aby je odczytać, klikamy w folder lub plik prawym przyciskiem myszy i z menu podręcznego wybieramy Właściwości. Otwiera się wówczas okno widoczne na rysunku 156.

Rysunek 156. Podstawowe właściwości folderu

W oknie Właściwości odczytujemy:

- nazwę folderu - w przykładzie to wakacje 2012;

- lokalizację - w przykładzie E:\Zdjęcia, gdzie E oznacza dysk, a Zdjęcia folder;

- rozmiar i rozmiar na dysku - tutaj to 101 MB - zauważmy, że oba rozmiary podane w bajtach nieco się różnią. Dzieje się tak dlatego, że w folderach znajdują się czasami pliki ukryte. Zazwyczaj są one potrzebne do prawidłowego działania systemu i ingerencja użytkownika w te pliki jest niewskazana. Ponieważ pliki te są dla eksploratora niewidoczne, nie zlicza on ich wielkości;

- zawartość folderu - liczba folderów oraz plików w zaznaczonym folderze - w przykładzie 59 plików, 0 folderów;

- atrybut Tylko do odczytu pozwala zobaczyć zawartość katalogu bez możliwości dokonywania w nim zmian;

- Zaznaczenie atrybutu Ukryty powoduje, że katalog lub plik staje się niewidoczny dla innych użytkowników.

Lista wyświetlanych właściwości danego folderu jest uzależniona od rodzaju systemu operacyjnego. Systemy operacyjne Windows oparte na systemie plików FAT32 (na przykład Windows 95/98) nie umożliwiały zabezpieczania czy szyfrowania zawartości folderów. Funkcja ta została udostępniona dopiero w systemach operacyjnych opartych na systemach plików NTFS (Windows XP/Vista/7) i ReFS (Windows 8/8.1).

Właściwości pliku wyświetlamy w taki sam sposób, jednak zawartość okna jest już zdecydowanie inna. Odczytujemy tu:

- nazwę pliku - w przykładzie Plac Ratuszowy w Bielsku nocą;

- typ pliku - w przykładzie JPG;

- domyślną aplikację, w której możemy otworzyć plik - tutaj Przeglądarka fotografii systemu Windows. Jeżeli mamy inny ulubiony program, z którego wolelibyśmy korzystać, wystarczy kliknąć Zmień i wskazać go na dysku;

- lokalizację, rozmiar i rozmiar na dysku;

- datę utworzenia, modyfikacji i ostatniego użycia pliku;

- atrybuty Tylko do odczytu oraz Ukryty (rys. 157).

Uruchamiając eksplorator plików, zauważymy, że obok nazw plików i folderów widoczna jest data modyfikacji, typ obiektu (czyli folder lub rodzaj pliku) oraz rozmiar. W każdej chwili możemy jednak zmienić sposób wyświetlania plików i folderów. Wystarczy kliknąć prawym przyciskiem myszy w dowolne miejsce okna i w menu podręcznym wybrać Widok. Pojawia się lista opcji, na której domyślnie zaznaczone są Szczegóły. Jeżeli wybierzemy Duże ikony, pojawią się ikony folderów (wraz z miniaturami znajdujących się w nich folderów i plików) oraz ikony plików (rys. 158).

Rysunek 157. Podstawowe właściwości pliku

Rysunek 158. Zmiana sposobu wyświetlania plików i folderów

Te same opcje znajdziemy w górnym menu, klikając Widok (rys. 159).

Rysunek 159. Zmiana sposobu prezentacji plików i folderów za pomocą górnego menu Eksploratora

Zmiana prezentacji plików i folderów nie wpływa w żaden sposób na ich zawartość - rozmiar oraz treść pozostają takie same. Kiedy zatem warto zmieniać sposób prezentacji? Głównie wtedy, gdy chcemy sprawdzić zawartość plików. Przykładowo, jeżeli w folderze znajdują się pliki graficzne wyświetlane jako Lista lub Szczegóły, musimy otworzyć każdy plik, aby zobaczyć, co w nim jest (rys. 160).

Rysunek 160. Wyświetlanie plików graficznych w postaci Listy

Po wybraniu opcji wyświetlania plików w postaci Kafelków lub Dużych ikon zobaczymy miniaturę każdego pliku (rys. 161).

Rysunek 161. Wyświetlanie plików graficznych w postaci dużych ikon

1.6.1.2. Tworzenie plików i folderów

Dysk komputera jest zazwyczaj podzielony na co najmniej dwie partycje. Jedna, oznaczona jako dysk lokalny C, to miejsce, w którym instalowany jest system operacyjny oraz pozostałe oprogramowanie. Druga (i ewentualne kolejne) oznaczona jest kolejną literą alfabetu (D, E itd.) i służy do przechowywania dowolnych danych.

Taki sposób podziału dysku ułatwia pracę i zmniejsza ryzyko utraty danych. W przypadku, gdy zdecydujemy się na przeinstalowanie lub zmianę wersji systemu, dane zapisane na partycji innej niż systemowa nie zostaną naruszone.

Aby utworzyć nowy folder, wybieramy dysk w Eksploratorze. Jeżeli chcemy utworzyć podfolder, dwukrotnym kliknięciem wchodzimy do folderu, w którym ma być on umieszczony. Następnie korzystamy z jednej z poniższych metod:

- Wybieramy na pasku narzędzi opcję Nowy folder (rys. 162).

Rysunek 162. Tworzenie nowego folderu za pomocą paska narzędzi Eksploratora plików

- Klikamy w głównym menu Plik, następnie wybieramy opcję Nowy - Folder (rys. 163).

Rysunek 163. Tworzenie nowego folderu za pomocą głównego menu Eksploratora plików

- Prawym przyciskiem myszy klikamy w dowolne puste miejsce w prawej części okna Eksploratora plików i z menu kontekstowego wybieramy opcję Nowy - Folder (rys. 164).

Rysunek 164. Tworzenie folderu za pomocą menu kontekstowego

Utworzony zostaje nowy folder o domyślnej nazwie Nowy folder. Powinniśmy ją dostosować do zawartości. Nazwę zmieniamy, klikając w nią i po chwili klikając ponownie (między kliknięciami musi być kilka sekund przerwy, w przeciwnym przypadku folder zostanie otwarty, a nazwa się nie zmieni) - nazwa zostanie podświetlona, będziemy mogli wprowadzić nową i zatwierdzić ją klawiszem Enter (rys. 165).

Rysunek 165. Zmiana nazwy folderu

Inny sposób polega na wybraniu kliknięciem polecenia Plik w głównym menu, a następnie Zmień nazwę lub wybraniu tego polecenia z menu kontekstowego.

Pliki tworzymy z poziomu właściwej aplikacji, na przykład edytora tekstu, programu do obsługi arkuszy kalkulacyjnych, programu graficznego. W większości aplikacji znajdziemy przycisk Plik, który uruchamia kolejne opcje - m.in. Nowy, Zapisz i Zapisz jako. Pierwsza opcja to włączenie nowego, pustego dokumentu. Po jego uzupełnieniu klikamy Zapisz lub Zapisz jako. W oknie dialogowym za pomocą kolejnych kliknięć wybieramy lokalizację, w jakiej ma być umieszczony plik, nadajemy mu nazwę i zapisujemy go. Aby zmienić nazwę pliku, możemy skorzystać z dwóch metod:

- W aplikacji obsługującej dany format plików klikamy polecenie Plik, a następnie Zapisz jako i wprowadzamy nową nazwę.

- Otwieramy Eksplorator plików i zmieniamy nazwy plików tak samo, jak wcześniej nazwy folderów, pamiętając, że rozszerzenie dodaje za nas program, w którym tworzony jest plik. Przykładowo w pliku "harmonogram prac 2013.docx" korygujemy tylko właściwą nazwę, czyli "harmonogram prac 2013". Rozszerzenie pozostaje bez zmian.

1.6.1.3. Wyszukiwanie plików

Kiedy rozpoczynamy pracę z komputerem, zazwyczaj na dysku zainstalowany jest tylko system oraz aplikacje. Tworząc nowe foldery i pliki, mamy tendencję do zapisywania ich w dowolnych miejscach i pod nazwami, które nie odzwierciedlają ich zawartości. Pamiętajmy, aby nie popełniać tak podstawowych błędów, ponieważ w przyszłości, kiedy na dysku będą setki, a nawet tysiące plików, skomplikuje nam to ich wyszukiwanie.

Najprostszy sposób wyszukiwania polega na kliknięciu przycisku Start. Bezpośrednio nad nim widoczne jest pole wyszukiwania. Jeżeli pamiętamy nazwę pliku i jego rozszerzenie, możemy wprowadzić całość. Zauważmy, że po wpisaniu nazwy pliku, znaleziony zostaje nie tylko ten plik, ale wszystkie, które w nazwie zawierają podaną frazę (rys. 166).

Rysunek 166. Wyszukiwanie plików według nazwy za pomocą menu Start

Aby otworzyć wybrany plik, wystarczy kliknąć w jego nazwę na liście.

Jeśli nie pamiętamy całej nazwy pliku, ale wiemy, jaka była jego zawartość, możemy w polu wyszukiwania wpisać wyraz lub frazę i pominąć rozszerzenie pliku. Odnalezione zostaną wszystkie pliki, w których treści występuje wpisana fraza (rys. 167).

Rysunek 167. Wyszukiwanie plików według zawartości za pomocą menu Start

Jeśli sytuacja jest odwrotna - nie wiemy, co zawiera plik, lecz pamiętamy jego format, możemy wyszukać plik według formatu. W takim przypadku wpisujemy kropkę i rozszerzenie (rys. 168).

Rysunek 168. Wyszukiwanie plików według rozszerzenia za pomocą menu Start

W starszych wersjach systemu możemy spotkać także wyszukiwanie za pomocą wieloznaczników. Najczęściej używane to:

- * zastępuje dowolny ciąg znaków. Jeśli w polu wyszukiwania wprowadzimy na przykład *.xlsx, odnalezione zostaną zarówno pliki, których nazwy zawierają same litery (budżet.xlsx, plany.xlsx), jak i takie, które w nazwie mają liczby czy inne znaki alfanumeryczne (luty 2014.xlsx, faktura_nr_2.xlsx), a format pliku to XLSX. Jeżeli wpiszemy rozliczenie.*, wyszukane zostaną wszystkie pliki o nazwie "rozliczenie" bez względu na format tych plików. Po wprowadzeniu na przykład a*.txt, wyszukane zostaną pliki, których nazwa rozpoczyna się literą "a", ma dowolną długość, a format pliku to TXT.

- ? zastępuje pojedynczy znak. Po wpisaniu na przykład k??.docx wyszukane zostaną pliki, których nazwa składa się z trzech liter, pierwszą literą jest "k", a format pliku to DOCX (kot.docx, kod.docx itp.).

Druga metoda wyszukiwania polega na uruchomieniu Eksploratora Windows. W prawym górnym rogu otwartego okna, w miejscu napisu "Przeszukaj: Biblioteki", wpisujemy nazwę pliku. Wyświetlone zostaną wszystkie pliki o nazwach zawierających wpisaną frazę znalezione w bibliotekach. Aby przeszukać wybrany dysk, na przykład C, w lewej części okna najpierw wybieramy oznaczenie tego dysku, a dopiero później w polu wyszukiwania wprowadzamy nazwę pliku (rys. 169).

Rysunek 169. Wyszukiwanie plików w bibliotekach

Używając Eksploratora Windows do wyszukiwania, możemy dodatkowo ustalić kryteria:

- datę modyfikacji,

- rozmiar pliku (rys. 170).

Rysunek 170. Określenie daty modyfikacji oraz rozmiaru wyszukiwanych plików

Jeśli nie pamiętamy nazwy pliku ani jego dokładnej zawartości, lecz korzystaliśmy z niego w ostatnim czasie, w lewej części okna Eksploratora Windows wybieramy Ostatnie miejsca. Są tu umieszczone skróty do plików i folderów, których używaliśmy ostatnio. Po kliknięciu skrótu otwierany jest plik lub folder docelowy.

1.6.2. Organizacja plików i folderów

1.6.2.1. Sortowanie oraz filtrowanie plików i folderów

Wspomnieliśmy o tym, że foldery i pliki układane są na dysku alfabetycznie. Takie ułożenie nazywamy sortowaniem rosnącym według nazwy. Możemy zastosować inne kryteria sortowania - w tym celu klikamy w Eksplorator plików (w części, w której wyświetlane są nazwy plików i folderów) prawym przyciskiem myszy i z menu kontekstowego wybieramy Sortuj według, a następnie odpowiednio Nazwę, Datę modyfikacji, Typ lub Rozmiar oraz sortowanie rosnące lub malejące (rys. 171).

Rysunek 171. Zmiana sposobu sortowania plików i folderów

To najczęściej stosowane sposoby sortowania. Jeśli jednak chcemy ułożyć pliki według innego kryterium (na przykład daty utworzenia), również jest to możliwe. W menu pokazanym na rysunku 171 wybieramy Więcej i na liście szczegółów w oknie dialogowym zaznaczamy właściwe opcje, zatwierdzając przyciskiem OK. Przy kolejnej próbie sortowania zauważymy, że wybrane parametry zostały dodane do kryteriów sortowania (rys. 172).

Rysunek 172. Dodanie opcji sortowania

Foldery i pliki możemy sortować także w inny sposób - wszystkie opcje dostępne w menu kontekstowym pojawiają się w postaci przycisków nad listą plików i folderów. Pojedyncze kliknięcie przycisku Nazwa spowoduje zmianę sortowania rosnącego na malejące. Drugie kliknięcie odwróci tę operację. Z kolei strzałka obok przycisku umożliwia filtrowanie danych i wyświetlanie na przykład tylko folderów i plików, których nazwy rozpoczynają się literami podanymi w przedziałach (rys. 173).

Rysunek 173. Sortowanie oraz filtrowanie plików i folderów według nazwy

1.6.2.2. Kopiowanie plików i folderów

Pliki i foldery można dowolnie kopiować lub przenosić - zarówno w obrębie jednego dysku, kilku partycji, jak i na nośniki danych. Jeśli chcemy skopiować lub przenieść jeden element (plik lub folder), wystarczy, że w niego klikniemy - w ten sposób zostanie zaznaczony. W przypadku większej liczby elementów sposób zaznaczenia jest już inny.

Załóżmy, że w folderze znajduje się kilkadziesiąt plików graficznych. Chcemy zaznaczyć tylko kilka z nich, przy czym leżą one w swoim bezpośrednim sąsiedztwie. Klikamy w pierwszy z nich (na rys. 174 to plik o nazwie _IGP6344), następnie, przytrzymując klawisz Shift, klikamy w ostatni plik (w przykładzie to plik o nazwie _IGP6357), który ma być zaznaczony. Zaznaczone zostają również wszystkie pliki między nimi (rys. 174).

Rysunek 174. Zaznaczanie sąsiadujących plików

Aby zaznaczyć pliki lub foldery, które nie leżą obok siebie, klikamy w pierwszy z nich, naciskamy i przytrzymujemy klawisz Ctrl, wybierając kolejne elementy (rys. 175).

Rysunek 175. Zaznaczanie wybranych plików

Jeżeli chcemy zaznaczyć wszystkie pliki, wybieramy w głównym menu Edycja - Zaznacz wszystko lub używamy skrótu klawiszowego Ctrl+A (rys. 176).

Rysunek 176. Zaznaczanie wszystkich elementów w wybranym folderze

Często pliki i foldery są na dysku ułożone dosyć chaotycznie. Aby zebrać w jednym miejscu pliki o określonych atrybutach (na przykład nazwach rozpoczynających się tą samą literą lub tych samych formatach), co zdecydowanie ułatwi nam ich zaznaczanie, możemy je grupować. W tym celu w prawej części Eksploratora Windows, gdzie wyświetlone są nazwy, klikamy prawym przyciskiem i w menu podręcznym wybieramy Grupuj według, a następnie zaznaczamy właściwe kryterium (rys. 177).

Po zaznaczeniu wybranych elementów możemy je kopiować. Używamy jednej z metod:

- Wybieramy w menu głównym opcję Edycja, a następnie polecenie Kopiuj (rys. 178).

- Klikamy na pasku narzędzi Organizuj, a następnie Kopiuj (rys. 179).

- Używamy skrótu klawiszowego Ctrl+C.

- Klikamy w zaznaczony element prawym przyciskiem myszy i wybieramy z menu kontekstowego opcję Kopiuj (rys. 180).

Rysunek 177. Grupowanie elementów według określonego kryterium

Rysunek 178. Kopiowanie plików i folderów za pomocą opcji głównego menu Eksploratora Windows

Rysunek 179. Kopiowanie plików i folderów za pomocą opcji paska narzędziowego Eksploratora Windows

Rysunek 180. Kopiowanie plików i folderów za pomocą menu kontekstowego

Po skopiowaniu obiektu do schowka wskazujemy miejsce docelowe. Przy wklejaniu wykonujemy czynności analogiczne do kopiowania, wybierając opcję Edycja - Wklej, Organizuj - Wklej, naciskając klawisze Ctrl+V lub wybierając z menu podręcznego (klikamy w dowolne puste miejsce prawym przyciskiem myszy) opcję Wklej.

Aby przenieść pliki lub foldery, należy wyciąć je z oryginalnej lokalizacji - do tego celu używamy opcji menu głównego Edycja - Wytnij, poleceń paska narzędziowego Organizuj - Wytnij, kombinacji klawiszy Ctrl+X lub opcji menu podręcznego Wytnij. Następnie, tak samo jak przy kopiowaniu, wskazujemy folder docelowy i wklejamy zawartość schowka.

Jeśli mamy otwarte dwa okna Eksploratora (aby uruchomić drugie okno, wystarczy w Eksploratorze nacisnąć kombinację Ctrl+N), możemy kopiować oraz przenosić pliki i foldery metodą drag and drop, czyli przeciągnij i upuść. Wybrany plik lub folder klikamy prawym przyciskiem myszy i trzymając wciśnięty przycisk, przenosimy obiekt w odpowiednie miejsce. Po zwolnieniu przycisku pojawi się menu kontekstowe, w którym zaznaczamy, czy plik lub folder ma zostać skopiowany, czy przeniesiony - jeżeli zamiast prawego przycisku myszy użyjemy lewego, wybrany element zawsze zostanie przeniesiony (rys. 181).

Rysunek 181. Kopiowanie oraz przenoszenie plików i folderów metodą przeciągnij i upuść

1.6.2.3. Usuwanie plików i folderów

Plik usuwamy, zaznaczając go i naciskając klawisz Delete lub klikając prawym przyciskiem myszy i wybierając z menu podręcznego opcję Usuń.

Usunięty plik przenoszony jest do Kosza znajdującego się na Pulpicie. Jeżeli plik jest bardzo duży, w wyskakującym oknie wyświetlone zostanie pytanie, czy można usunąć plik bez przenoszenia go do kosza. Wybierając tę opcję, należy wziąć pod uwagę, że całkowicie usuniętego pliku nie da się już odzyskać bez zastosowania specjalistycznych narzędzi. Potwierdzenie usunięcia pliku będzie zatem oznaczało jego bezpowrotną utratę.

Po przeniesieniu pliku do kosza możliwe jest jeszcze jego odzyskanie. Aby całkowicie usunąć pliki z kosza, klikamy prawym przyciskiem myszy w ikonę kosza i wybieramy opcję Opróżnij kosz (rys. 182).

Rysunek 182. Opróżnianie kosza

Jeżeli chcemy usunąć pliki, pomijając umieszczanie ich w koszu, możemy użyć skrótu klawiszowego Shift+Delete.

Aby przywrócić plik z kosza do pierwotnego miejsca, musimy najpierw otworzyć folder Kosz - klikamy w niego dwukrotnie. Następnie prawym przyciskiem myszy klikamy w plik znajdujący się w koszu i wybieramy opcję Przywróć (rys. 183).

Rysunek 183. Przywracanie pliku z Kosza do poprzedniej lokalizacji

Możemy też przywrócić wszystkie pliki z Kosza, wybierając z paska narzędziowego opcję Przywróć wszystkie elementy (rys. 184).

Rysunek 184. Przywracanie wszystkich elementów z Kosza

1.7. Zarządzanie plikami - Windows 8.1

1.7.1. Pliki i foldery

Definicja plików oraz folderów jest wspólna dla wszystkich systemów - w plikach przechowujemy dane, a foldery służą do ich grupowania. W Windows 8.1 zachowana została struktura drzewiasta, co oznacza, że w głównym katalogu dysku są zapisane foldery, w nich podfoldery, a wewnątrz nich pliki.

Pliki i foldery wyświetlane są zazwyczaj w postaci Listy lub Szczegółów. Aby zmienić sposób wyświetlania, w Eksploratorze plików klikamy kartę Widok. Znajduje się w niej grupa narzędzi Układ. Wybieramy sposób prezentacji plików i folderów, który wydaje się nam najwygodniejszy - w przypadku plików tekstowych może być to Lista, lecz dla plików graficznych warto wybrać Średnie lub Duże ikony (rys. 185), ponieważ wyświetlane miniatury umożliwiają podgląd zawartości pliku bez jego otwierania.

Rysunek 185. Zmiana sposobu prezentacji plików i folderów

1.7.1.1. Tworzenie plików i folderów

Aby utworzyć nowy folder, powinniśmy skorzystać z Eksploratora plików. Foldery można tworzyć bezpośrednio na Pulpicie, jednak ten sposób jest niewskazany, ponieważ po pewnym czasie znacznie utrudnia znalezienie potrzebnych dokumentów.

W celu utworzenia folderu uruchamiamy Eksplorator plików, w jego lewej części wybierając dysk, na którym będziemy tworzyli folder. Następnie przechodzimy do karty Narzędzia główne i w grupie Nowy wybieramy polecenie Nowy folder (rys. 186).

Rysunek 186. Tworzenie nowego folderu za pomocą poleceń Wstążki Eksploratora plików

Jeśli wolimy korzystać z menu kontekstowego, prawym przyciskiem myszy klikamy w prawą część okna Eksploratora plików i w menu odnajdujemy polecenie Nowy. Wśród rozwiniętych opcji wybieramy Folder.

Pliki tworzymy w odpowiednich aplikacjach - edytorach tekstu, programach do obsługi arkuszy kalkulacyjnych, baz danych, prezentacji multimedialnych, programach graficznych. Po utworzeniu pliku musimy go zapisać. W tej sytuacji widoczna jest różnica między systemem Windows 8.1 a jego poprzednikami. Po wybraniu zapisu otwiera się okno, w którym powinniśmy ustalić lokalizację nowego pliku. Sugerowane miejsce zapisu pliku to lokalizacja w przestrzeni dyskowej online OneDrive.

1.7.1.2. Wyszukiwanie plików

Wyszukiwanie plików w Windows 8.1 jest zautomatyzowane. Można je uruchomić na dwa sposoby:

- klikając Start - Wyszukaj (rys. 187),

- uruchamiając boczne menu i wybierając w nim Wyszukiwanie (rys. 188).

Następnie określamy lokalizację, w której chcemy wyszukiwać pliki. Jeśli zostawimy opcję Wszędzie, pliki będą wyszukiwane na dysku, ale też w internecie. W wynikach wyszukiwania w pierwszej kolejności pokażą się pliki znalezione na dysku, a poniżej - wyszukane w sieci (rys. 189).

Możemy też skorzystać z Eksploratora plików. Po jego uruchomieniu wpisujemy nazwę pliku lub jej część w polu wyszukiwania. Jeśli chcemy zawęzić wyszukiwanie do wybranego folderu, wskazujemy go za pomocą kolejnych kliknięć (rys. 190).

Rysunek 187. Uruchamianie wyszukiwania plików za pomocą przycisku Start

Rysunek 188. Uruchamianie wyszukiwania plików za pomocą bocznego menu

Rysunek 189. Wyszukiwanie plików w systemie Windows 8.1

Rysunek 190. Wyszukiwanie plików za pomocą Eksploratora plików

Podczas wyszukiwania plików w Eksploratorze plików systemu Windows 8.1 możemy skorzystać z kilku przydatnych opcji, które w nieco okrojonej wersji pojawiły się już w poprzednim systemie. Po wpisaniu wyrazu lub frazy w polu wyszukiwania na Wstążce wyświetla się karta Wyszukiwanie. Klikamy w nią - jeśli wcześniej nie ustaliliśmy folderu, który ma być przeszukiwany, możemy zrobić to teraz. Dodatkowe opcje umożliwiają określenie daty modyfikacji pliku, jego rodzaju i rozmiaru itp. (rys. 191).

Rysunek 191. Narzędzia wyszukiwania plików

1.7.2. Organizacja plików i folderów

Pliki i foldery w systemie Windows 8.1 mają strukturę hierarchiczną, taką samą jak w poprzednich wersjach systemu Windows. Na dyskach znajdują się foldery, które mogą zawierać w sobie kolejne foldery i pliki.

1.7.2.1. Sortowanie oraz filtrowanie plików i folderów

Początkowo wszystkie pliki i foldery są ułożone alfabetycznie - najpierw wyświetlone są foldery, a pod nimi pliki. Można zmienić tę kolejność na odwrotną lub wybrać inne kryterium sortowania, na przykład datę modyfikacji lub rozmiar danego elementu. W zależności od potrzeb można też wyświetlić tylko pliki lub foldery, których nazwy rozpoczynają się określonymi literami - to tzw. filtrowanie.

Pierwszy sposób sortowania i filtrowania jest taki sam, jak omówiony w rozdziale 1.6.2.1. Sortowanie oraz filtrowanie plików i folderów - korzystamy z menu kontekstowego lub klikamy w nagłówki kolumn.

Drugi sposób to skorzystanie z karty Widok. W grupie narzędzi Pokazywanie/Ukrywanie znajduje się przycisk Bieżący widok. Po jego kliknięciu rozwija się menu, w którym wybieramy Sortuj według, a następnie określamy kryterium (rys. 192).

Rysunek 192. Zmiana sposobu sortowania plików i folderów

1.7.2.2. Kopiowanie plików i folderów

Jeśli chcemy skopiować lub przenieść w inne miejsce pliki lub foldery, najwygodniej otworzyć dwa okna Eksploratora plików. W systemie Windows 8.1 w Eksploratorze plików klikamy kartę Plik, a następnie kolejno opcje Otwórz nowe okno - Otwórz nowe okno (rys. 193).

Okna ustawiamy obok siebie. W pierwszym z nich wybieramy pliki lub foldery przeznaczone do skopiowania lub przeniesienia. W drugim - folder docelowy.

Rysunek 193. Uruchamianie nowego okna Eksploratora plików

Możemy teraz skorzystać z dwóch metod - tak jak w Windows 7 użyć poleceń menu podręcznego (ten sposób został szczegółowo opisany w rozdziale 1.6.2.2. Kopiowanie plików i folderów). Druga metoda polega na przejściu do karty Narzędzia główne. W grupie narzędzi Organizowanie klikamy Przenieś do lub Kopiuj do. Rozwinięte zostaną listy sugerowanych folderów. Jeżeli folderu docelowego nie ma na liście, klikamy Wybierz lokalizację, a następnie w oknie dialogowym kolejnymi kliknięciami wskazujemy właściwy folder (rys. 194).

Rysunek 194. Przenoszenie oraz kopiowanie plików i folderów za pomocą narzędzi Wstążki

1.7.2.3. Usuwanie plików i folderów

Pliki i foldery usuwamy z dysku, zaznaczając je i naciskając klawisz Delete. Usuwane elementy w rzeczywistości umieszczane są w folderze Kosz, skąd można je jeszcze odzyskać.

Jeśli chcemy, aby usunięte pliki i foldery wróciły do poprzedniej lokalizacji, musimy otworzyć Kosz. Klikamy w jego ikonę prawym przyciskiem myszy i z menu kontekstowego wybieramy Otwórz (rys. 195).

Rysunek 195. Eksplorowanie Kosza

Zaznaczamy elementy, które chcemy odzyskać, a następnie klikamy w nie prawym przyciskiem myszy i wybieramy Przywróć (rys. 196). Ten sposób pozwala na przywrócenie zaznaczonych plików do poprzedniej lokalizacji.

Rysunek 196. Przywracanie plików z Kosza za pomocą menu kontekstowego

Drugi sposób to użycie narzędzi Wstążki - klikamy Zarządzanie i wybieramy w zależności od potrzeb: Przywróć wszystkie elementy lub Przywróć zaznaczone elementy (rys. 197).

Rysunek 197. Przywracanie oraz całkowite usuwanie plików i folderów z Kosza za pomocą narzędzi Wstążki

Jeśli chcemy trwale usunąć pliki i foldery, klikamy prawym przyciskiem myszy w ikonę Kosza i z menu wybieramy Opróżnij Kosz (rys. 195) lub otwieramy Kosz i na karcie Zarządzanie wybieramy opcję Opróżnij Kosz (rys. 197).

1.8. Dane

1.8.1. Przechowywanie danych

Wszystkie dane są zapisywane w postaci plików, które możemy przechowywać na różnych nośnikach. Podstawową jednostką pojemności pamięci jest bajt. Najczęściej stosuje się jego wielokrotności:

- 1 KB - kilobajt - 1024 bajty,

- 1 MB - megabajt - milion bajtów - 1024 kB,

- 1 GB - gigabajt - miliard bajtów - 1024 MB,

- 1 TB - terabajt - bilion bajtów - 1024 GB.

Kilkustronicowe pliki tekstowe mają zazwyczaj rozmiar od kilku do kilkudziesięciu KB, zdjęcia - kilka do kilkudziesięciu MB, pliki wideo to kilkaset MB lub nawet kilka GB.

Nośniki, w jakie wyposażone są komputery, to oczywiście wewnętrzny dysk twardy oraz jego następca, dysk SSD. Są to tzw. pamięci masowe.

Oprócz dysków montowanych w komputerze często korzystamy z dysków zewnętrznych, które zazwyczaj podłączane są do komputera za pomocą portu USB lub e-SATA. Niektóre dyski zewnętrzne (z tzw. wyższej półki) są dostarczane z oprogramowaniem umożliwiającym automatyczne wykonywanie backupu (kopii zapasowej) wybranych folderów.

Spotkać można także dyski zewnętrzne wyposażone w specjalne adaptery, które pozwalają na podłączenie ich do routera, dzięki czemu mamy do nich dostęp przez sieć lokalną. Takie dyski nazywane są dyskami sieciowymi.

Płyty CD-R, CD-RW, CD-ROM, DVD, Blu-ray, HD DVD to pamięć zapisywana i odczytywana w napędzie optycznym zgodnym z typem płyty. Płyta kompaktowa to krążek z poliwęglanu, na którym zarówno zapis, jak i odczyt odbywają się za pomocą wiązki lasera. Informacja zapisywana jest cyfrowo (binarnie).

Wraz z postępem technologicznym, oprócz zwykłych płyt CD-ROM (ang. Read Only Memory) pojawiły się płyty CD-RW (ang. ReWrite) umożliwiające wielokrotny zapis. Standardowe płyty CD mają pojemność 650 lub 700 MB, DVD do 17 GB, a Blu-ray nawet do 200 GB.

Płyta DVD była początkowo nośnikiem przeznaczonym do zapisu plików wideo, jednak z uwagi na dużą pojemność stała się nośnikiem uniwersalnym. Pojemność płyty DVD wynika z zastosowania krótszej wiązki lasera, która tworzy cieńsze ścieżki, informacja jest zatem gęściej upakowana. Dodatkowo zastosowano dwie warstwy zapisu nałożone jedna na drugą oraz możliwość zapisu obu stron płyty.

W efekcie uzyskana została pojemność nawet 17 GB, co daje do 8 godzin filmu wideo. W przeciwieństwie do płyt CD zapis na płycie DVD ma odpowiedni system plików - UDF.

W kolejnym standardzie - Blu-ray zastosowano nośniki o pojemności nawet 200 GB, przy zapisie na ośmiu warstwach. W 2008 roku japońska korporacja Pioneer opatentowała płyty, w których liczba warstw została powiększona o kolejne osiem, a pojemność wyniosła 400 GB. Do odczytu i zapisu napęd Blu-Ray wykorzystuje laser koloru niebieskiego, który ma krótszą falę niż czerwony promień lasera DVD:

- czerwony - 650 nanometrów,

- niebieski - 405 nanometrów.

HD DVD to format zbliżony do DVD, jednak znacznie bardziej pojemny, gdyż dzięki zastosowaniu niebieskiego lasera udało się istotnie zwiększyć gęstość upakowania danych. Pojemność płyt HD DVD wynosi od 15 do 60 GB (przy zapisie dwustronnym).

Karty pamięci (ang. memory card) to półprzewodnikowe nośniki danych stosowane najczęściej w cyfrowych aparatach fotograficznych, telefonach komórkowych, odtwarzaczach MP3, kamerach cyfrowych, przenośnych odtwarzaczach multimedialnych (PMP), komputerach, ramkach cyfrowych czy konsolach. Obecnie maksymalna pojemność takich kart to 2 TB.

Pamięć USB popularnie nazywana jest pendrivem (ang. pen - pióro, drive - napęd). Inne spotykane nazwy to USB Flash Drive, Flash Disk, Flashdrive, Finger Disk, Massive Storage Device, Flash Memory Stick Pen Drive, USB-Stick. Na rynku są dostępne pendrive'y o pojemności nawet do 512 GB, jednak są one bardzo drogie. Użytkownicy częściej wybierają pojemność 32 lub 64 GB. Atutem tych nośników jest trwałość zapisanych danych i szybkość dostępu do nich. Parametr ten determinowany jest typem i wersją złącza USB, z którego korzysta pendrive. Obecnie standardem jest USB 3.0, dzięki któremu urządzenia transferują dane z prędkością do 4,8 Gb/s (600 MB/s).

Ostatnio coraz większą popularnością cieszy się przechowywanie danych na dyskach online. Usługą sugerowaną przez Microsoft w ostatnich wersjach systemu Windows jest OneDrive. Równie często użytkownicy wybierają Google Drive oraz Dropbox. Aby skorzystać z takiej usługi, musimy założyć konto. Unikalna nazwa użytkownika (najczęściej adres e-mail) oraz hasło umożliwiają logowanie się z dowolnego miejsca, w którym mamy połączenie sieciowe i dopiero po wprowadzeniu tych danych możemy przeglądać lub edytować pliki. Ten sposób przechowywania danych umożliwia także udostępnianie ich innym użytkownikom bez konieczności przesyłania - wybierając odpowiednią opcję, możemy pozwolić innym osobom tylko na odczyt lub również na ingerencję w zapisane pliki.

1.8.2. Właściwości nośników oraz kompresja plików i folderów - Windows 7

Jeżeli chcemy skorzystać z dysku wewnętrznego, zewnętrznego lub sieciowego, płyty, karty pamięci czy pendrive'a, musimy wiedzieć, jaka jest jego pojemność, ile miejsca zajmują pliki, które już na nim zapisaliśmy i jaką ilością miejsca jeszcze dysponujemy. Informacje te są zapisane we właściwościach nośnika. Otwieramy Eksplorator Windows, w lewej części okna klikamy prawym przyciskiem myszy w oznaczenie nośnika (w przykładzie dysk lokalny C) i wybieramy w menu kontekstowym Właściwości. Otwiera się okno dialogowe, w którym możemy odczytać wszystkie informacje dotyczące pojemności dysku oraz wolnego i zajętego miejsca (rys. 198).

Jeśli chcemy sprawdzić ilość miejsca na dysku online, musimy zalogować się na swoje konto. Przykładowo sprawdzimy parametry dysku w usłudze Dropbox. Po włączeniu przeglądarki internetowej i zalogowaniu widoczna jest nazwa konta - w tym przypadku to imię i nazwisko użytkownika. Klikamy w nią i bezpośrednio pod podstawowymi informacjami o użytkowniku odczytujemy pojemność dysku (rys. 199).

Kompresja plików to zmiana sposobu zapisu informacji w celu zmniejszenia rozmiaru pliku. Kompresja może być stosowana już w momencie tworzenia pliku, jak i do gotowych plików - wówczas nazywamy ją pakowaniem plików.

Rysunek 198. Sprawdzanie ilości wolnego i zajętego miejsca na dysku

Rysunek 199. Sprawdzanie pojemności dysku online

Kompresję dzielimy na dwa rodzaje:

- Kompresja bezstratna - po dekompresji, czyli odtworzeniu oryginalnych danych na podstawie postaci skompresowanej, odzyskujemy plik identyczny z oryginalnym. Ten typ kompresji jest używany na przykład w formatach ZIP, RAR, ARJ.

- Kompresja stratna - po dekompresji plik zachowuje główne właściwości, jednak szczegóły mogą ulec zmianie. Ten rodzaj kompresji wykorzystuje się na przykład w formatach JPEG, MP3, MPEG.

Aby skompresować wybrane pliki i/lub foldery, zaznaczamy je i używając programu kompresującego, tworzymy jeden skompresowany folder zawierający wszystkie zaznaczone obiekty. Może się zdarzyć, że po spakowaniu rozmiar pliku uległ tylko minimalnej zmianie. Dzieje się tak, gdy pakujemy pliki silnie skompresowane, na przykład PDF, JPEG czy MP3.

Sprawdźmy, jak w praktyce wygląda pakowanie plików i folderów. Skorzystamy z funkcji kompresowania dostępnej w systemie Windows. W Eksploratorze Windows prawym przyciskiem myszy klikamy w wybrany plik lub folder (lub wiele zaznaczonych obiektów) i z menu podręcznego wybieramy Wyślij do - Folder skompresowany (zip) (rys. 200).

Tę samą opcję znajdziemy w górnym menu, klikając kolejno Plik - Wyślij - Plik skompresowany (zip).

Aby wypakować pliki, klikamy w archiwum prawym przyciskiem myszy i z menu kontekstowego wybieramy polecenie Wyodrębnij wszystkie (rys. 201).

Tę samą opcję znajdziemy w głównym menu, klikając Plik - Wyodrębnij wszystkie.

Rysunek 200. Tworzenie pliku ZIP

Rysunek 201. Wypakowywanie archiwum

Po wybraniu tej komendy pojawi się okno, w którym ustalamy docelową lokalizację, po czym klikamy Wyodrębnij (rys. 202). Jeśli archiwum zawiera plik lub pliki, zostaną one wypakowane bezpośrednio do folderu docelowego. Jeżeli skompresowany został folder lub foldery, zostaną utworzone foldery o takich nazwach jak oryginalne.

Rysunek 202. Określanie docelowej lokalizacji wypakowywanych plików

Na rynku dostępna jest cała gama programów kompresujących. Wśród najczęściej wybieranych są 7-Zip, WinRAR, WinZip. Aby zademonstrować działanie takiego programu, wybraliśmy aplikację WinRAR. Uruchamiamy Eksplorator Windows. Klikamy prawym przyciskiem myszy w plik lub folder, możemy też zaznaczyć kilka obiektów i dopiero użyć myszy. W menu kontekstowym powinniśmy znaleźć opcje:

- Dodaj do archiwum,

- Dodaj do "nazwa pliku.rar",

- Skompresuj i wyślij e-mailem,

- Skompresuj do "nazwa pliku.rar" i wyślij e-mailem (rys. 203).

Po wybraniu Dodaj do archiwum otwierane jest okno, w którym domyślnie utworzona została nazwa pliku - jeśli pakujemy plik, nazwa będzie taka sama, dodane zostanie jedynie rozszerzenie RAR lub ZIP. Jeśli pakujemy folder, nazwa folderu zostanie użyta jako nazwa pliku archiwum.

W tym samym oknie wybieramy format archiwum - RAR lub ZIP. W przykładzie zostawiliśmy RAR.

Rysunek 203. Wybór sposobu kompresji plików

Do wyboru mamy kompresję wolną, normalną, szybką. Wybór metody kompresowania jest istotny przy kompresowaniu dużej ilości danych. Gdy zależy nam na krótkim czasie wykonania zadania, zaznaczamy kompresję szybką. Jeśli chcemy wykonać kompresję z możliwie najwyższą dokładnością, wówczas wybieramy kompresję wolną.

Następną istotną opcją jest Rozmiar woluminów. Jeżeli chcemy wysłać pliki pocztą elektroniczną, musimy pamiętać, że rozmiar wysyłanego pliku jest zazwyczaj ograniczony do około 10 MB. Załóżmy, że pakujemy folder, którego objętość to 100 MB, a po spakowaniu - 50 MB. Takiego pliku nie damy rady wysłać. Jeśli w Rozmiarze woluminu wpiszemy 10 MB, folder zostanie spakowany do pięciu plików o pojemności 10 MB każdy.

Jeżeli pliki będą rozpakowywane na komputerze, na którym nie ma zainstalowanego programu kompresującego, możemy jeszcze zaznaczyć Utwórz archiwum SFX (z ang. self-extracting archive, czyli archiwum samorozpakowujące się). Taki plik, zamiast rozszerzenia RAR lub ZIP, będzie zapisany w formacie EXE (rys. 204). Archiwa SFX są już obecnie rzadko stosowane, ponieważ system operacyjny umożliwia otwieranie skompresowanych archiwów bez instalacji programów archiwizujących. Mogą być jednak przydatne, jeśli korzystamy ze starszych wersji systemu Windows.

Jeżeli wybierzemy opcję Dodaj do "nazwa pliku.rar", program nie wyświetli okna, lecz automatycznie wykona kompresję, stosując domyślne ustawienia.

Po wybraniu Skompresuj i wyślij e-mailem pojawi się okno przedstawione na rysunku 204, a po zakończeniu archiwizacji otwarty zostanie program pocztowy i nowa wiadomość, do której będzie załączony utworzony plik.

Skompresuj do "nazwa pliku.rar" i wyślij e-mailem spowoduje utworzenie archiwum z domyślnymi ustawieniami oraz załączenie powstałego pliku do nowej wiadomości mailowej.

Rysunek 204. Opcje kompresji plików i folderów

Możemy również odwrócić kolejność operacji i najpierw uruchomić program, a dopiero później wskazać elementy, które chcemy spakować.

W oknie programu wskazujemy pliki lub foldery, a następnie:

- Klikamy w nie prawym przyciskiem myszy i z menu podręcznego wybieramy Dodaj do archiwum (rys. 205), co powoduje wyświetlenie okna przedstawionego na rysunku 204.

- Klikamy opcję Dodaj na pasku narzędziowym (rys. 205).

- Klikamy w menu głównym Polecenia, a następnie Dodaj do archiwum (rys. 206).

Dekompresję spakowanego archiwum, podobnie jak kompresję, możemy wykonać, korzystając z opcji w menu podręcznym. Skompresowane archiwum klikamy prawym przyciskiem myszy i wybieramy:

- Wypakuj do [nazwa folderu]. Jeśli kompresowany był folder o nazwie na przykład wizytówki, wybranie opcji Wypakuj do wizytówki spowoduje utworzenie folderu o tej właśnie nazwie i umieszczenie w nim wszystkich plików. Ta opcja jest najczęściej wybierana przez użytkowników.

- Wypakuj tutaj - pliki zostaną wypakowane bezpośrednio w miejscu, gdzie znajduje się archiwum.

- Wypakuj pliki - powoduje otwarcie okna z opcjami związanym z dekompresowaniem archiwum. Tę opcję wybieramy zazwyczaj wtedy, gdy chcemy wypakować i umieścić pliki w lokalizacji innej niż domyślna (rys. 207).

Rysunek 205. Pakowanie plików w programie WinRAR za pomocą menu podręcznego

Rysunek 206. Pakowanie plików i folderów za pomocą poleceń menu głównego

Rysunek 207. Dekompresowanie archiwum - menu podręczne

Podczas wypakowywania plików możemy ustawić dodatkowe opcje, na przykład tryb aktualizacji plików oraz ich nadpisywanie (rys. 208).

Rysunek 208. Opcje dekompresji archiwum

Pliki możemy rozpakować także w oknie programu archiwizującego, wybierając odpowiednio:

- w menu podręcznym opcję Wypakuj do wybranego folderu,

- na pasku narzędziowym opcję Wypakuj do,

- w menu głównym Polecenia - Wypakuj do wybranego folderu.

1.8.3. Właściwości nośników oraz kompresja plików i folderów - Windows 8.1

Windows 8.1, podobnie jak jego poprzednik, został wyposażony w funkcję kompresowania plików. W pierwszej kolejności musimy uruchomić Eksplorator plików, a następnie kliknąć plik lub folder albo zaznaczyć kilka obiektów. Wybrane elementy klikamy prawym przyciskiem myszy. Pojawia się menu kontekstowe przedstawione na rysunku 209, w którym odnajdujemy polecenie Wyślij do i zaznaczamy Folder skompresowany (zip).

Rysunek 209. Kompresowanie plików w Windows 8.1 za pomocą menu kontekstowego

Druga możliwość to skorzystanie ze Wstążki Eksploratora plików. Klikamy w kartę Udostępnianie. W grupie narzędzi Wysyłanie znajduje się polecenie Zip, które wybieramy (rys. 210).

Rysunek 210. Pakowanie plików w Windows 8.1 za pomocą poleceń Wstążki

Aby wypakować pliki, klikamy w archiwum prawym przyciskiem myszy i w menu kontekstowym zaznaczamy Wyodrębnij wszystkie. To samo polecenie znajdziemy ponownie na Wstążce, na karcie Wyodrębnianie, która jest aktywna wówczas, gdy zaznaczony jest plik archiwum (rys. 211).

Rysunek 211. Dekompresja archiwum za pomocą poleceń Wstążki

1.9. Sieci

1.9.1. Pojęcia związane z siecią

Sieć komputerowa (ang. network) powstała z potrzeby przesyłania danych między komputerami bez konieczności używania nośników zewnętrznych. Komputery w sieci lokalnej mogą być łączone kablem UTP (rys. 212), koncentrycznym lub światłowodowym. Kabel koncentryczny ze względu na małą przepustowość (do 10 Mb/s) niemal zupełnie wyszedł z użycia. Najpopularniejszy obecnie kabel sieciowy to skrętka, czyli UTP. Kable sieciowe UTP możemy podzielić na kilka kategorii w zależności od obsługiwanych częstotliwości pracy i przepustowości. Najpopularniejsza obecnie kategoria UTP to 5 lub 5e. Można na nim uzyskać przepustowość do 100 Mb/s. Okablowanie skrętką wymaga zastosowania koncentratora (switcha), do którego będą podpięte wszystkie komputery (topologia "gwiazda"). Nowy sprzęt komputerowy wyposażany jest standardowo w karty sieciowe mogące pracować z prędkością od 1 gigabita na sekundę do nawet 10 Gb/s.

Rysunek 212. Kabel UTP, fot. INT-MEDIA

W sieciach lokalnych komputery mogą się ze sobą komunikować bez użycia przewodów - za pomocą fal radiowych. Sieci takie nazywa się WLAN (ang. Wireless Local Area Network). Jest to rozwiązanie bardzo korzystne w przypadku, gdy część użytkowników korzysta z urządzeń wyposażonych w bezprzewodowe karty sieciowe. Większość obecnie produkowanych routerów daje możliwość utworzenia lokalnej sieci bezprzewodowej.

Połączenia wymagające dużej przepustowości wykonywane są z użyciem kabla światłowodowego.

Zarówno sieci lokalne, jak i miejskie czy rozległe umożliwiają komunikację między komputerami, przesyłanie między nimi danych, a nawet pracę zdalną na innych komputerach. Sieć pozwala korzystać ze wspólnej drukarki lub programów zainstalowanych na serwerze. Komputer udostępniający swoje zasoby określany jest mianem serwera, a komputer z nich korzystający nazywany jest klientem. W odniesieniu do sieci lokalnych stosuje się jeszcze podział na sieci intranet i ekstranet.

Intranet to sieć obejmująca swoim zasięgiem firmę lub przedsiębiorstwo. Przykładowo, intranetem jest sieć wewnętrzna w banku służąca pracownikom do przesyłania danych i korzystania ze wspólnej drukarki oraz baz danych. Ekstranetem jest zamknięta sieć komputerowa, której celem jest udostępnianie zasobów między firmą a klientami lub firmami współpracującymi z przedsiębiorstwem. Pojęcia intranet nie należy mylić z internetem, który jest siecią o zasięgu światowym.

Każda strona WWW to w rzeczywistości dokument sporządzony w języku HTML (ang. HyperText Markup Language). Dokumenty te, tworzone za pomocą edytorów języka HTML, przypominają budową zwykłe dokumenty tekstowe. W przechodzeniu między kolejnymi stronami WWW pomagają odsyłacze nazywane hiperłączami. Hiperłącza wskazują inne miejsca w sieci internetowej.

WWW to tylko jedna z możliwości internetu. Usługi w sieci lokalnej i w internecie posługują się protokołami komunikacyjnymi, czyli zestawami określonych reguł. Najczęściej wykorzystywane w sieciach usługi i protokoły to:

- FTP (ang. File Transfer Protocol) - protokół transmisji plików umożliwiający obustronny transfer między systemem lokalnym i zdalnym.

- HTTP (ang. Hypertext Transfer Protocol) - protokół przesyłania hipertekstu odpowiedzialny za transmisję stron WWW.

- IRC (ang. Internet Relay Chat) - jeden ze starszych protokołów służący do prowadzenia rozmów za pomocą terminala tekstowego.

- POP3 (ang. Post Office Protocol) - protokół pocztowy służący do odbioru poczty z serwera i jej transmisji do maszyny lokalnej. Szyfrowaną wersją tego protokołu jest SPOP3.

- SMTP (ang. Simple Mail Transfer Protocol) - podstawowy protokół transmisji poczty stosowany do wysyłania poczty z maszyny lokalnej na serwer. Szyfrowaną wersją tego protokołu jest SSMTP.

- IMAP (ang. Internet Message Access Protocol) - protokół pocztowy wypierający POP3. W porównaniu do swojego poprzednika ma większe możliwości - oprócz odbierania poczty umożliwia zarządzanie folderami pocztowymi, a także pobieranie list znajdujących się na serwerze i dokonywanie na nich operacji.

- Telnet - protokół terminala sieciowego umożliwiający logowanie się oraz zdalną pracę na odległym komputerze przy wykorzystaniu terminala tekstowego. Jego cechą charakterystyczną jest transmisja otwartym tekstem, istnieje więc możliwość łatwego podsłuchania tej transmisji. Telnet został wyparty przez połączenia szyfrowane.

- SSH (ang. Secure Shell) - bezpieczny protokół terminala sieciowego udostępniający funkcję szyfrowania przesyłanych danych. Jest następcą protokołu Telnet.

Mówiąc o sieciach, spotkamy się zapewne z pojęciem VPN oznaczającym wirtualną sieć prywatną (ang. Virtual Private Network). Ten rodzaj sieci to najczęściej połączenie między komputerami firmowymi a urządzeniami osób pracujących zdalnie. Do przesyłu danych używany jest internet, dane natomiast są szyfrowane, aby uniemożliwić osobom postronnym odczytywanie przechwyconych pakietów.

Szczególnie ciekawą usługą wykorzystującą łącza internetowe jest telefonia VoIP (ang. Voice over Internet Protocol). To technologia cyfrowa, której zasada działania jest zbliżona do przesyłania plików w sieci komputerowej. Korzystanie z VoIP jest znacznie tańsze od tradycyjnego łącza telefonicznego, ponieważ pakiety informacji są przesyłane wówczas, kiedy użytkownicy rozmawiają. Jeśli rozmówcy milczą, pakiety nie są przesyłane i linia komunikacyjna jest zwalniana. Telefonia VoIP jest najczęściej wykorzystywana do połączeń zagranicznych, ponieważ połączenie VoIP może być nawet kilkukrotnie tańsze od tradycyjnego.

Jedną z najbardziej rozpowszechnionych usług jest poczta elektroniczna. Większość jej użytkowników używa kont bezpłatnych. Z kont komercyjnych korzystają głównie firmy, które kupują je wraz z domeną internetową. Konto pocztowe oferuje całą gamę narzędzi do odbioru, wysyłania i segregowania poczty. Korzystając z konta e-mail przez portal internetowy, wykonujemy operacje na stronie WWW, co przy niskiej szybkości i jakości łącza może spowalniać i utrudniać pracę, dlatego użytkownicy często korzystają z programów pocztowych. Używając programu pocztowego, pracujemy cały czas w aplikacji zainstalowanej na komputerze lokalnym, a z internetem łączymy się jedynie na czas odbierania i wysyłania listów.

Zdecydowana większość internautów korzysta z komunikatorów internetowych. Komunikacja natychmiastowa (IM - ang. Instant Messaging) polega na wykorzystaniu odpowiednich programów komunikacyjnych przez uczestników rozmowy. W Polsce najpopularniejsze są GG i Skype. Pierwsze programy komunikacyjne polegały głównie na wymianie wiadomości tekstowych, przeszły jednak ogromną rewolucję. Dysponując słuchawkami i mikrofonem, można dzwonić z komunikatora na telefon stacjonarny lub komórkowy, wysyłać wiadomości SMS oraz prowadzić wideorozmowy z wykorzystaniem kamery internetowej.

Usługi internetowe zawsze obejmują transmisję danych, czyli przesyłanie ich między nadawcą a odbiorcą. Przykładem może być ściąganie plików z internetu lub wysyłanie poczty elektronicznej. Z transmisją danych związana jest przepustowość kanału łączności oraz przepływność strumienia danych.

Przepustowość kanału, czyli łącza internetowego, to jego zdolność do przenoszenia informacji. Innymi słowy, to określenie, ile bitów danych możemy przesłać przez łącze w ciągu jednej sekundy. Przepływność z kolei to rzeczywista prędkość, z jaką sygnał jest przesyłany przez łącze.

W obu przypadkach używamy tych samych jednostek, czyli bitów na sekundę zapisywanych jako b/s lub bps (z ang. bits per second) oraz ich wielokrotności: kb/s, Mb/s, Gb/s. Rzadziej możemy spotkać wartości zapisane w bajtach: B/s, kB/s, MB/s.

Łącze internetowe jest z reguły dzielone na dwa kanały:

- Kanał wysyłania - za jego pośrednictwem wykonujemy upload, czyli przesyłamy pliki do sieci - na pracujący w sieci serwer lub do komputera innego użytkownika.

- Kanał pobierania - umożliwia download, czyli pobieranie plików z internetu, zwane także ściąganiem plików. Pliki pobieramy najczęściej z serwerów, stron WWW, klientów FTP, klientów P2P (z ang. Peer-to-Peer).

1.9.2. Dostęp do sieci

Z internetem można połączyć się na wiele różnych sposobów. Na decyzję o wyborze metody najczęściej wpływa jej koszt, ponieważ jakość transmisji danych jest porównywalna. Przejrzyjmy najpopularniejsze metody łączenia się z globalną siecią.

Jednym ze starszych, lecz ciągle używanych sposobów podłączenia się do internetu, jest modem cyfrowy ISDN (ang. Integrated Services Digital Network). Linia telefoniczna dzielona jest na dwa kanały - jeden pozwala na realizację połączenia internetowego, drugi natomiast na równoczesne korzystanie z telefonu.

Dzięki szybkiemu rozwojowi technologicznemu na rynku pojawiła się nowa technologia - DSL (ang. Digital Subscriber Line). Umożliwia ona wykorzystanie istniejących linii telefonicznych do komunikacji cyfrowej i przesyłanie sygnału cyfrowego parą przewodów miedzianych zwykłej linii telefonicznej (tzw. skrętką), pozwalając na jednoczesne korzystanie z telefonu. Również ta technologia zaczęła niezwykle dynamicznie ewoluować, a jej następcą jest ADSL (ang. Asymmetric Digital Subscriber Line) - szerokopasmowy asymetryczny dostęp do sieci teleinformatycznych. Sygnały rozmowy telefonicznej oraz dane cyfrowe są rozdzielane u użytkownika za pomocą odpowiednich filtrów. ADSL występuje w trzech wersjach: ADSL1, ADSL2 i ADSL2+, przy czym ostatnia z wersji pozwala na najszybszą transmisję danych i umożliwia odbiór cyfrowych kanałów telewizyjnych oraz różnych usług multimedialnych. Wśród najbardziej znanych dostawców ADSL w Polsce możemy wyróżnić Netię, Orange, T-Mobile.

Powoli wdrażane są dwie nowsze technologie: VDSL (ang. Very High Speed DSL) i VDSL2 (ang. Very High Speed Digital Subscriber Line 2), które jednak są na razie bardzo ograniczone terytorialnie.

Telefon komórkowy - w połączeniu mobilnym telefon pełni rolę modemu. Zazwyczaj podłączamy go do komputera przez port USB lub używając oprogramowania w telefonie, tworzymy sieć lokalną. Najpopularniejsza obecnie technologia to UMTS wykorzystywana przez telefonię komórkową trzeciej generacji - 3G. Ideą systemu 3G jest połączenie wszystkich systemów telekomunikacyjnych, czyli sieci teleinformatycznych, radiowych i telewizyjnych. W Polsce system 3G jest oferowany przez wszystkich operatorów telefonii komórkowej.

Następcą 3G jest standard LTE (ang. Long Term Evolution), który ma umożliwiać większą prędkość transmisji danych, niwelować opóźnienia sygnału i zwiększać wydajność łączy radiowych. LTE wdrożone zostało przez Cyfrowy Polsat, Plus, Play i Orange.

Wi-Fi (ang. Wireless Fidelity) jest standardem komunikacyjnym używanym do bezprzewodowej komunikacji komputerów z wykorzystaniem fal radiowych. Do korzystania z sieci Wi-Fi niezbędne jest urządzenie wyposażone w kartę Wi-Fi, które musi znajdować się w odległości maksymalnie kilkudziesięciu metrów od punktu dostępowego, czyli w obszarze hotspota.

WiMAX - bezprzewodowa szerokopasmowa transmisja danych oparta na standardach stworzonych dla radiowego dostępu do internetu. W skrócie można ją opisać jako sieć Wi-Fi o dalekim zasięgu. Maksymalna przepustowość technologii WiMAX zbliżona jest do 75 Mb/s. Aby ją uzyskać, odbiornik nie może być umieszczony dalej niż 10 km od nadajnika. Praktyka pokazuje jednak, że przepływność w tej technologii to 4Mb/s.

Łącze telewizji kablowej - połączenie wykorzystujące przewód koncentryczny. Technologia, w której używa się modemów kablowych korzystających z tych samych kabli co telewizja kablowa. Sygnały jednak nie blokują się wzajemnie. Modemy kablowe komunikują się z komputerem na kilka sposobów, na przykład przez port USB czy sieć Wi-Fi.

Połączenie satelitarne - najczęściej realizowane za pomocą odpowiedniego modemu oraz anteny satelitarnej. Przy takim połączeniu trzeba liczyć się z negatywnymi skutkami warunków atmosferycznych - zarówno wilgoć, jak i deszcz przenikający przez ścieżkę sygnału skutkują zmniejszeniem prędkości lub nawet zanikiem sygnału. Drugą wadą są opóźnienia wynikające z odległości, jaką musi przebyć sygnał od satelity do użytkownika. Połączenia satelitarne najczęściej stosowane są w miejscach, w których nie ma naziemnego dostępu do internetu, na przykład na statkach, promach lub w samolotach.

Obecnie wiele firm oferuje usługi związane z obecnością w internecie, takie jak dostęp do sieci, konta e-mail, projektowanie serwisów i stron WWW, hosting WWW (utrzymywanie serwerów, na których przechowywane są strony WWW) czy utrzymanie domen DNS. Usługi te określane są skrótową nazwą ISP (ang. Internet Service Provider). Przyjęło się również stosowanie skróconego określenia provider internetowy (lub dostawca internetowy), jednak określenie to najczęściej jest stosowane w odniesieniu do firm, których działalność polega jedynie na zapewnieniu dostępu do internetu.

Dzisiejsi dostawcy internetu starają się oferować nieco więcej, na przykład łącząc oferty dostępu do internetu z telewizją kablową. Coraz powszechniejsze są tzw. rozwiązania mobilne oferowane przez sieć GSM.

Wybierając sposób dostępu do internetu, najczęściej kierujemy się prędkością ściągania i wysyłania. Jeszcze kilka lat temu równie ważny był limit przesyłanych danych, najczęściej definiowany jako miesięczny abonament. Obecnie limity są stosowane głównie w sieciach telefonii komórkowej, natomiast stałe łącza, które wiodą prym na rynku, nie mają takich ograniczeń.

Aby zachęcić nas do skorzystania ze swoich ofert, providerzy bardzo często dołączają do abonamentu tablety, smartfony lub inne urządzenia. Zanim zgodzimy się na podpisanie umowy, warto jednak znaleźć chwilę i sprawdzić ceny rynkowe proponowanych urządzeń. Niejednokrotnie okazuje się bowiem, że ostateczna cena tabletu czy laptopa i dostępu do internetu jest zawyżona.

W ostatnich latach bardzo popularne stały się sieci bezprzewodowe. Możemy je spotkać w domach, biurach, pracowniach szkoleniowych, salach konferencyjnych czy centrach handlowych. Część sieci jest otwarta, część zabezpieczona. W sieci zabezpieczonej informacje są przesyłane w postaci szyfrowanej, dzięki czemu chronione są przed nieautoryzowanym dostępem innych osób.

W sieciach domowych, firmowych itp. zazwyczaj stosowane są zabezpieczenia i przy próbie połączenia wymagane jest podanie właściwego hasła. Z sieciami otwartymi można połączyć się automatycznie, należy jednak korzystać z nich ostrożnie, a już na pewno nie powinniśmy logować się na swoje konto pocztowe lub bankowe.

Aby połączyć się z siecią bezprzewodową, klikamy na pasku zadań ikonę lub . W Windows 7 wyświetli się lista dostępnych sieci bezprzewodowych (rys. 213).

Rysunek 213. Lista sieci bezprzewodowych w Windows 7

W Windows 8.1 zobaczymy dwie dodatkowe opcje:

- Tryb samolotowy - ustawienie, które powoduje wyłączenie na komputerze możliwości przekazywania oraz otrzymywania sygnałów, jednocześnie pozwalając na używanie innych programów. W tym trybie sieci bezprzewodowe, komórkowe połączenia szerokopasmowe i Bluetooth są nieaktywne. Dzięki włączeniu Trybu samolotowego komputer nie zużywa energii na szukanie sieci, połączeń lub informacji, dzięki czemu bateria dłużej pozostaje naładowana.

- Wi-Fi - przy włączonej opcji wyświetla się lista dostępnych sieci bezprzewodowych, natomiast po jej wyłączeniu komputer będzie działał w trybie offline lub, jeśli dysponujemy siecią przewodową, nawiąże połączenie z internetem za pośrednictwem tej właśnie sieci (rys. 214).

Rysunek 214. Lista sieci bezprzewodowych w Windows 8.1

Status sieci, czyli informację o tym, czy sieć jest otwarta, czy zabezpieczona, odczytamy bezpośrednio z listy sieci - jeśli obok nazwy pojawia się ikona tarczy (w przykładach na rysunkach 213 i 214 to sieć dlink), oznacza to, że sieć jest otwarta.

Aby nawiązać połączenie z wybraną siecią, klikamy w jej nazwę, a następnie w przycisk Połącz. W sieci otwartej połączenie powinno zostać nawiązane bez dodatkowych działań, w sieciach zabezpieczonych wyświetli się okno, w którym wpisujemy klucz zabezpieczeń.

1.10. Bezpieczeństwo i higiena

1.10.1. Ochrona danych i urządzeń

Kwestię bezpieczeństwa danych możemy rozpatrywać na kilku płaszczyznach. Korzystając z internetu, a zwłaszcza ze stron, na których przechowywane są nasze dane, powinniśmy sprawdzać, czy połączenie jest szyfrowane oraz czy przeglądarka nie zapamiętuje naszego loginu i hasła.

Hasła, których używamy podczas logowania na konto bankowe, konto pocztowe, czy do sklepu internetowego, powinny być odpowiednio skomplikowane, a jednocześnie łatwe do zapamiętania. Do najbardziej niebezpiecznych haseł zaliczamy 123456, polska, matrix, qwerty, zaq12wsx, imię użytkownika, męża/żony, dzieci, datę urodzin, imię pupila - stosując je, narażasz się na włamanie na swoje konto. Bezpieczne hasła to połączenie małych i wielkich liter oraz znaków alfanumerycznych (znaków, które nie są literami): 2Tslonce@S, dRzeWce&2x.

Oczywiście hasła nie należy nikomu podawać, a co jakiś czas powinno się je zmieniać. Taka zmiana w niektórych serwisach (na przykład bankowych) jest wręcz obligatoryjna. Po upłynięciu terminu (ustalanego indywidualnie przez administratora serwisu), najczęściej co 30-90 dni, wyświetlana jest prośba o zmianę hasła po zalogowaniu. Informacja ta będzie pojawiała się do momentu, kiedy ustawimy nowe hasło.

Do połączeń z serwisami bankowymi nie należy używać przypadkowego komputera. W miarę możliwości powinno się z nimi łączyć za pomocą komputera prywatnego, do którego nie mają dostępu inne osoby. Szczególnie niebezpieczne może być korzystanie z sieci publicznych, na przykład w centrach handlowych.

Komputer pracujący w sieci jest narażony na włamania, czyli przechwycenie jego zasobów przez osoby nieupoważnione. W celu ochrony komputera przed intruzami stosuje się firewalle. Firewallem (z ang. zapora ogniowa) sprzętowym może być na przykład router mający możliwość filtrowania pakietów przychodzących. Firewall odrzuca połączenia uznawane za niebezpieczne, ma również możliwość zapisywania istotnych zdarzeń w postaci tzw. logów.

Administratorzy sieci, czytając logi, uzyskują informacje zarówno na temat ewentualnych prób włamań, jak i prób nawiązania niebezpiecznych połączeń przez użytkowników wewnątrz sieci.

Wyróżnia się kilka typów firewalli:

- Firewall sprzętowy, monitorujący pakiety przechodzące z sieci i do sieci.

- Firewall programowy (aplikacja), instalowany na komputerze udostępniającym sieci lokalnej połączenie z internetem.

- Zapora pośrednicząca (serwer proxy), którą wykorzystuje się do obsługi ruchu z sieci lokalnej do internetu i z internetu do sieci lokalnej. Obecnie serwery proxy stosuje się często w celu blokowania użytkownikowi dostępu do wybranych treści, na przykład pornograficznych.

Mówiąc o bezpieczeństwie, powinniśmy także stosować odpowiednią profilaktykę, która uchroni nasze dane przed przypadkowym usunięciem. Regularne tworzenie kopii zapasowych, zwanych także backupami, jest jednym z podstawowych sposobów zabezpieczenia danych. Plik kopii zapasowej najlepiej jest przechowywać na nośniku - płycie CD, DVD lub dysku online. Dzięki takiemu rozwiązaniu w razie uszkodzenia dysku nie musimy martwić się o odzyskiwanie danych (które jest możliwe, jednak stosunkowo drogie i czasochłonne), wystarczy, że odnajdziemy płytę z kopią bezpieczeństwa lub zalogujemy się do dysku online.

Rynek oprogramowania jest obecnie bardzo obszerny i ujęcie wszystkich programów w określone kategorie staje się niemożliwe. Większość dostępnych programów jest aktualizowana przez internet (ang. update) i dotyczy to również systemów operacyjnych. W systemach Windows aktualizacje są zazwyczaj przeprowadzane automatycznie. Można je wyłączyć, jednak jest to niewskazane.

Czym właściwie są aktualizacje? To dodatki do oprogramowania umożliwiające na przykład uniknięcie błędów systemowych, dzięki czemu poprawia się bezpieczeństwo i komfort pracy.

W przypadku gier i innych aplikacji możemy spotkać się także z określeniem upgrade. Aktualizacja najczęściej dotyczy usunięcia błędów, zmiany interfejsu lub wprowadzenia dodatkowych funkcji.

Kolejny rodzaj aktualizacji to tzw. łata (ang. patch). Jest ona poprawką lub uaktualnieniem, które najczęściej usuwa błędy lub rozszerza funkcjonalność wcześniejszej wersji programu.

Potrzeba aktualizacji jest najbardziej widoczna w przypadku programów antywirusowych, ponieważ bazy wirusów musimy aktualizować na bieżąco, aby komputer był odpowiednio chroniony. Kiedy baza wirusów jest nieaktualna, program wyświetla właściwą informację. Zazwyczaj wystarczy w nią kliknąć, a aktualizacje zostaną pobrane i zainstalowane automatycznie.

1.10.2. Złośliwe oprogramowanie

Zagrożenia danych w dużej mierze związane są z internetem i możliwością zainfekowania komputera przez złośliwe oprogramowanie (ang. malicious software). To wszystkie aplikacje i skrypty, które w sposób szkodliwy oddziałują na nasz komputer. Do złośliwego oprogramowania należą:

- Wirus - najczęściej nie występuje jako samodzielny plik, lecz dołącza się, nadpisuje lub zamienia inne pliki na dysku, najczęściej pliki systemowe. Usuwając zainfekowany plik, możemy spowodować uszkodzenie systemu operacyjnego, dlatego pliki zainfekowane wirusami należy próbować leczyć. Podziału wirusów dokonuje się z reguły według ich lokalizacji, czyli miejsca, gdzie dopisują się one do pliku. Wyróżniamy wirusy lokujące się na początku pliku, na końcu pliku oraz w nagłówku plików z rozszerzeniem exe. Oprócz nich występują jeszcze wirusy lokujące się w dowolnym miejscu pliku lub w dowolnym pustym obszarze. Ponadto możemy spotkać wirusy "specjalizujące się" w infekowaniu plików wsadowych (rozszerzenie .bat) oraz plików .com i .exe. Są one bardzo niebezpieczne dla systemu operacyjnego. Wszystkie wirusy powodują duże straty, przeciążają system, a nawet usuwają dane z komputera.

- Robak (ang. worm) - od wirusa odróżnia go zdolność samopowielania się, która działa tylko za pośrednictwem sieci. Najczęściej do replikacji wykorzystuje pocztę elektroniczną. Angażując zasoby komputera, robaki mogą całkowicie zablokować system.

- Trojan lub koń trojański - podszywa się pod różne aplikacje (które zazwyczaj wydają się użytkownikowi bardzo przydatne), ukrywając się pod ich nazwami. Trojan uruchamia się w chwili włączenia programu, przechwytuje hasła, dane i adresy, a następnie wysyła je pod wskazany adres e-mail, tym samym otwierając drogę do naszego systemu. Konie trojańskie są bardzo niebezpieczne, ponieważ nie będąc wirusami, nie zawsze są wykrywane przez programy antywirusowe.

- Program szpiegujący (ang. spyware) - jego celem jest śledzenie naszych działań, takich jak odwiedzanie stron internetowych, wpisywanie loginów i haseł. Bardzo trudno się go usuwa, ponieważ oprócz przechwytywania informacji o użytkowniku, może bez jego wiedzy zmieniać wpisy do rejestru systemowego oraz indywidualne ustawienia.

- Rootkit - narzędzie, które ukrywa niebezpieczne pliki i procesy, czyniąc system podatnym na włamania. Rootkit jest w stanie ukryć sam siebie, a także konia trojańskiego. Jest on bardzo trudny do wykrycia, ponieważ może kontrolować nawet operacje wykonywane przez narzędzia przeznaczone specjalnie do jego wykrywania i oszukiwać je w taki sposób, by administrator systemu otrzymywał wiadomość, że system jest czysty.

Zainfekowanie komputera szkodliwym oprogramowaniem jest jednym z podstawowych zagrożeń wiążących się z użytkowaniem komputera. Prawdopodobieństwo zainfekowania komputera jest szczególnie wysokie, jeżeli użytkownik nie stosuje odpowiedniej profilaktyki antywirusowej. Pierwszą czynnością po zainstalowaniu i aktualizacji systemu operacyjnego powinno być zainstalowanie oprogramowania antywirusowego.

Do zastosowania domowego można skorzystać z darmowych programów antywirusowych dostępnych w internecie. Wśród programów najlepiej ocenianych przez użytkowników są: AVG AntiVirus, avast! Free Antivirus, Ad-Aware Free Antivirus+, Avira Free Antivirus, Comodo AntiVirus, Microsoft Security Essentials, PC Tools AntiVirus, Rising Antivirus Free Edition, Panda Cloud Antivirus. Programy antywirusowe sprawdzają w czasie rzeczywistym pliki otwierane, uruchamiane i zapisywane, a także pobierane z internetu oraz przez pocztę elektroniczną. Bazy sygnatur wirusów są aktualizowane automatycznie przez internet, co pozwala programowi chronić komputer nawet przed najnowszymi wirusami.

Do opisania tematu związanego z profilaktyką antywirusową wybraliśmy program AVG AntiVirus w wersji 64-bitowej. Instalacja przebiega w typowy sposób - należy wybrać język, zaakceptować licencję i w przypadku konieczności zarejestrowania się, potwierdzić rejestrację, klikając w link przesłany na podany adres e-mail.

Aby dokończyć instalację i móc skorzystać ze wszystkich funkcji programu, musimy ponownie uruchomić komputer - wyświetlona zostanie odpowiednia informacja. Wcześniej postarajmy się pozamykać wszystkie aktywne aplikacje i zapisać otwarte dokumenty.

Po ponownym uruchomieniu komputera na Pulpicie zobaczymy tzw. gadżet AVG. Podczas pierwszego uruchomienia program automatycznie pobierze nową bazę wirusów (rys. 215).

Po ukończeniu aktualizacji na gadżecie pojawiają się dwa przyciski: Skanuj i Aktualizuj (rys. 216). Wybieramy Skanuj.

Rysunek 215. Automatyczna aktualizacja bazy wirusów

Rysunek 216. Rozpoczęcie skanowania

Program rozpoczyna przeglądanie komputera. Informacja o postępie skanowania pojawia się w polu gadżetu, dodatkowo otwierane jest okno ze szczegółami. Możemy w nim sprawdzić postęp skanowania, liczbę przeskanowanych plików i znalezionych zagrożeń (rys. 217).

Rysunek 217. Szczegóły skanowania

Jeśli skanowanie komputera wykonujemy po zakończonej pracy, możemy w zakładce Dodatkowe ustawienia skanowania zaznaczyć, aby po przeskanowaniu komputer został wyłączony (rys. 218).

Rysunek 218. Dodatkowe ustawienia skanowania

Jeśli program napotka wyjątkowo niebezpieczne zagrożenie, które wymaga naszego działania, wówczas wyświetlone zostanie okno z informacją o znalezionym złośliwym oprogramowaniu. Możemy wybrać jego usunięcie lub je zignorować (rys. 219).

Rysunek 219. Usuwanie konia trojańskiego

Kiedy skanowanie dobiegnie końca, wyświetli się raport zbiorczy. Jeżeli oprócz zagrożeń, które usunęliśmy, program napotkał inne, klikamy przycisk Należy zająć się zagrożeniem(rys. 220).

Rysunek 220. Raport zbiorczy skanowania antywirusowego

Po przejściu do zakładki Szczegóły widzimy, jakie priorytety zostały nadane poszczególnym zagrożeniom. Jeśli priorytet był wysoki lub średni, zagrożenie powinno być usunięte (rys. 221).

Rysunek 221. Szczegóły wykonanego skanowania antywirusowego

Jeśli chcemy sprawdzić, gdzie dokładnie zostały znalezione zagrożenia, wybieramy zakładkę Detekcje. W sytuacji, gdy złośliwe oprogramowanie zostało wyeliminowane, obok listy zagrożeń zobaczymy właściwą informację. Aby uzyskać więcej szczegółów, klikamy najpierw w nazwę wirusa, konia trojańskiego lub innego znalezionego zagrożenia, a następnie przycisk Wyświetl szczegóły (rys. 222).

Rysunek 222. Szczegółowe informacje dotyczące znalezionych zagrożeń

Przedstawiony sposób skanowania dotyczył wszystkich dysków zainstalowanych na komputerze. Druga metoda polega na kliknięciu na pasku zadań strzałki wyświetlającej ukryte ikony. Wśród nich odnajdujemy ikonę programu antywirusowego, w którą klikamy prawym przyciskiem myszy. W menu kontekstowym klikamy Skany i odpowiednio: Skanuj cały komputer, Skanuj wybrane pliki lub foldery lub Skanuj komputer w poszukiwaniu programów typu rootkit (rys. 223).

Rysunek 223. wybór sposobu skanowania

W menu podręcznym jest też opcja tymczasowego wyłączenia ochrony systemu, jednak nie zaleca się jej stosowania.

1.10.3. Zdrowie i ochrona środowiska

Ciągła praca z komputerem może nieść ze sobą pewne uciążliwości. Niewłaściwie wyprofilowany fotel czy klawiatura ustawiona na nieodpowiedniej wysokości nie sprawiają problemu, jeżeli pracuje się pół godziny, lecz po kilku godzinach mogą powodować ból pleców czy nadgarstków. Ergonomia, czyli dostosowanie warunków pracy, polega na uzyskaniu optymalnego komfortu pracy przez odpowiednie dobranie sprzętu do możliwości człowieka.

Do niedawna zalecano używanie biurek z wysuwanymi półkami. Jednak badania wykazały, że mniejsze obciążenie dla kręgosłupa sprawia klawiatura leżąca na blacie biurka.

Ustawiając monitor, pamiętajmy, że naturalnie człowiek nie patrzy do góry, ale nieco w dół. Dlatego górna krawędź monitora powinna znaleźć się na wysokości wzroku użytkownika.

Największym problemem występującym przy długotrwałej pracy przy komputerze jest negatywny wpływ na wzrok, mogący w skrajnych przypadkach prowadzić do jego trwałego uszkodzenia. Zagrożenie dla wzroku związane jest głównie z jakością monitora. Starsze monitory typu CRT, których częstotliwość odświeżania obrazu nie przekraczała 75 Hz (w ciągu sekundy na ekranie pojawia się 75 obrazów), były bardzo szkodliwe dla wzroku. Dopiero częstotliwości odświeżania od 85 Hz w górę przestały powodować takie skutki uboczne. Nie występują one również przy pracy na monitorach LCD oraz LED.

Ważny jest także rodzaj krzesła. Pamiętajmy, że zakup lepszego krzesła z regulowaną wysokością oparcia i siedzenia pozwoli w przyszłości uniknąć inwestowania w leki przeciwbólowe. Szukajmy krzeseł z bocznymi oparciami, aby łokcie nie wisiały w powietrzu, lecz mogły odpocząć.

Nieodzowne jest przestrzeganie higieny pracy z komputerem. Jeżeli jest to praca ciągła, należy co godzinę lub dwie robić sobie kilkuminutowe przerwy. Wskazane jest zakraplanie oczu specjalnymi zwilżającymi płynami, tzw. sztucznymi łzami, ponieważ wysychanie oczu podczas pracy z komputerem jest najczęstszą przyczyną chorób wzroku.

Istotne jest również oświetlenie pomieszczenia. Światło powinno być rozproszone - montujemy lampę sufitową oraz nad biurkiem, przy czym lampa oświetlająca blat powinna być wyposażona w nieprzezroczysty abażur. Rozproszone światło nie odbija się od przedmiotów, dzięki czemu wzrok o wiele mniej się męczy.

Dbając o bezpieczeństwo pracy z komputerem, należy zwracać uwagę na takie elementy, jak instalacja elektryczna czy jakość samego sprzętu. Gniazda elektryczne powinny posiadać uziemienie, kable powinny być odpowiednio osłonięte. Jeśli instalacja prowadzona jest na wierzchu, kable powinny być umieszczone w korytach instalacyjnych.

Do jednego gniazda nie powinno się podłączać wielu urządzeń przez rozdzielacz, ponieważ może to prowadzić do przeciążenia. Dobrym rozwiązaniem są listwy zasilające z wbudowanymi bezpiecznikami - przeciążeniowym i przepięciowym. Bezpiecznik przepięciowy jest bardzo ważny, zwłaszcza w przypadkach dużego wahania napięcia w sieci oraz w czasie burz, gdy po uderzeniu pioruna przy braku zabezpieczeń może dojść do uszkodzenia wielu urządzeń.

Obudowy urządzeń powinny być kompletne. Jest to istotne zarówno z uwagi na bezpieczeństwo użytkowników, jak i na prawidłowość pracy sprzętu. Niekompletne obudowy mogą być przyczyną mechanicznych i elektrycznych (zwarcie) uszkodzeń sprzętu.

Kiedy pracujemy przy komputerze, zdarza się, że nagle musimy wyjść lub zrobić coś innego. Najczęściej zostawiamy komputer włączony. Energia pobierana jest mimo tego, że nie pracujemy. Aby nie dopuszczać do takich sytuacji, powinniśmy korzystać z automatycznego wyłączania ekranu oraz usypiania lub hibernacji komputera.

Uśpienie zapewnia zachowanie uruchomionych programów, danych oraz ustawień w pamięci i jest związane z niskim poborem energii, hibernacja zaś powoduje zapisanie otwartych dokumentów i programów na dysku twardym, a następnie wyłączenie komputera. W trybie hibernacji komputer zużywa minimalną ilość energii. Hibernację należy stosować wtedy, gdy komputer nie będzie używany przez dłuższy czas.

Aby wprowadzić komputer w stan uśpienia, klikamy przycisk Start, następnie Zamknij i spośród dostępnych opcji wybieramy Uśpij (rys. 224).

Rysunek 224. Usypianie komputera

Możemy zmienić działanie przycisku Uśpij tak, aby powodował on hibernację. W tym celu uruchamiamy Panel sterowania, a w nim klikamy kolejno Sprzęt i dźwięk - Opcje zasilania - Wybierz działanie przycisków zasilania. Na rozwijalnej liście Po naciśnięciu przycisku uśpienia wybieramy opcję Hibernacja (rys. 225).

Aby komputer samoczynnie przechodził w stan uśpienia, w Opcjach zasilania przechodzimy do zakładki Zmień ustawienia oszczędzania energii. Wybieramy jeden z planów zasilania i klikamy Zmień ustawienia planu. W oknie dialogowym wybieramy czas, po jakim monitor ma być wyłączany i po jakim komputer ma być usypiany (rys. 226).

Zużyty sprzęt elektroniczny poddaje się recyklingowi. Sklepy ze sprzętem elektronicznym mają obowiązek przyjmowania zużytego sprzętu na zasadzie wymiany - kupując nowy sprzęt, możemy bez dodatkowej opłaty oddać stare urządzenie. Utylizowanie sprzętu jest bardzo ważne, ponieważ w większości składa się on z elementów szkodliwych dla środowiska naturalnego. Dotyczy to zarówno układów elektronicznych, jak i na przykład zużytych tonerów i kartridży.

Stopniowo zarówno wśród użytkowników, jak i producentów sprzętu poprawia się świadomość konieczności ochrony środowiska. Produkowane podzespoły zużywają coraz mniej energii (coraz szybsze procesory pracują na coraz niższych napięciach), często prowadzone są akcje typu "oddaj starą drukarkę naszej firmy, a nową kupisz taniej". Rozwój poczty elektronicznej i transferu danych przez internet daje spore oszczędności zarówno papieru, jak i nośników danych. Bardzo często za otrzymanie faktury w postaci papierowej wprowadzane są dodatkowe opłaty, natomiast wersja elektroniczna jest przesyłana bezpłatnie.

Rysunek 225. Zmiana ustawień przycisku uśpienia

Rysunek 226. Ustawienie czasu, po jakim ma nastąpić wyłączenie monitora i uśpienie komputera

1.10.4. Ułatwienia dostępu - Windows 7

W systemie Windows 7 znajdziemy grupę narzędzi dedykowaną w szczególności osobom niepełnosprawnym. W Panelu sterowania klikamy Ułatwienia dostępu, a następnie Centrum ułatwień dostępu. W sekcji Szybki dostęp do typowych narzędzi możemy zaznaczyć:

- Uruchom lupę - za pomocą Lupy powiększamy część ekranu. Narzędzie bardzo przydatne osobom słabowidzącym.

- Uruchom Narratora - odczytuje na głos tekst znajdujący się na ekranie.

- Uruchom klawiaturę ekranową - umożliwia wprowadzanie za pomocą myszy znaków z klawiatury wyświetlanej na ekranie monitora.

- Konfiguruj duży kontrast - podobnie jak Lupa jest to funkcja przeznaczona dla osób słabowidzących (rys. 227).

Rysunek 227. Centrum ułatwień dostępu

W dolnej połowie ekranu znajdują się szczegółowe ustawienia dla osób słabowidzących, niewidzących lub niesłyszących. Kliknięcie wybranej kategorii pozwoli na indywidualne dostosowanie ustawień.

1.10.5. Ułatwienia dostępu - Windows 8.1

System Windows 8.1, podobnie jak jego poprzednicy, został wyposażony w ułatwienia dla osób niepełnosprawnych. Uruchamiamy Panel sterowania, a w nim wybieramy kolejno Ułatwienia dostępu - Centrum ułatwień dostępu. W oknie dialogowym zaznaczamy jedną z opcji ułatwień: Lupę, Narratora, Klawiaturę ekranową lub Duży kontrast. Jeśli natomiast potrzebujemy dopasować ustawienia do swoich potrzeb, wybieramy jedną z kategorii znajdujących się w dolnej części ekranu.

Windows 8.1 został wyposażony w dodatkową kategorię, której nie miały wcześniejsze wersje systemu, czyli Ułatw korzystanie z urządzeń dotykowych i tabletów (rys. 228).

Rysunek 228. Centrum ułatwień dostępu w Windows 8.1

Druga metoda włączenia wybranych ułatwień wymaga uruchomienia bocznego menu - przypominamy, że w tym celu należy przesunąć kursor z góry na dół wzdłuż prawej krawędzi ekranu. Następnie klikamy Ustawienia - Zmień ustawienia komputera (rys. 229).

Rysunek 229. Zmiana ustawień komputera w Windows 8.1

W lewej części ekranu wyświetlone zostaną dostępne narzędzia. Po wybraniu właściwego w prawej części okna pojawią się szczegółowe ustawienia (rys. 230).

Rysunek 230. Ułatwienia dostępu systemu Windows 8.1