CZĘŚĆ PIERWSZA

W MROK

Wio­sną 1959 ro­ku Kra­ków żył trze­ma wy­da­rze­nia­mi – wy­stę­pa­mi słyn­nej tan­cer­ki Jo­se­phi­ne Ba­ker, po­wo­dzią stu­le­cia, pod­czas któ­rej wo­da w Wi­śle wez­bra­ła na wy­so­kość sied­miu me­trów, oraz ta­jem­ni­czą śmier­cią Iwo­ny Horn.

Mor­der­stwo ma­tu­rzyst­ki, za­bi­tej przed Wiel­ka­no­cą w miesz­ka­niu jej ro­dzi­ców przy uli­cy Ba­to­re­go, wstrzą­snę­ło ca­łym mia­stem. Wszę­dzie – na po­czcie, w skle­pie, na uli­cy, w ko­ście­le i w ka­wiar­ni – mó­wio­no tyl­ko o tym. Z dnia na dzień plot­ki sta­wa­ły się co­raz bar­dziej fan­ta­stycz­ne: szep­ta­no o po­rwa­niu, krwa­wych ry­tu­ałach, gwał­cie i znie­wa­że­niu zwłok. Każ­da plot­ka­ra zna­ła oso­bi­ście przy­naj­mniej jed­ną oso­bę, któ­ra "na wła­sne oczy" wi­dzia­ła te okro­pień­stwa. Mno­ży­ły się do­my­sły i spe­ku­la­cje. Mó­wi­ło się o ze­mście, zbrod­ni­czej mi­ło­ści, cza­sa­mi mor­der­stwo to mia­ło być ka­rą za ja­kieś grze­chy oj­ca Iwo­ny, pro­ku­ra­to­ra Hor­na, in­nym ra­zem fa­tal­ną po­mył­ką. Mia­sto wie­dzia­ło wszyst­ko i jed­no­cze­śnie nie mia­ło po­ję­cia o ni­czym.

Oczy­wi­ście, wła­dze nie szczę­dzi­ły sił, by to­no­wać na­stro­je. Za­bój­stwo pięk­nej dziew­czy­ny za­wsze bu­dzi sil­ne emo­cje. A Iwo­na Horn nie by­ła zwy­kłą uczen­ni­cą z li­ceum Nał­kow­skiej. By­ła raj­skim pta­kiem, isto­tą z in­ne­go, lep­sze­go świa­ta. Kie­dy o tym pi­szę, cią­gle mam przed oczy­ma jej bla­dą po­cią­głą twarz z moc­no za­ry­so­wa­ny­mi ko­ść­mi po­licz­ko­wy­mi. Oczy o re­gu­lar­nym kształ­cie mig­da­łów ocie­nia­ły dłu­gie, pod­krę­co­ne na koń­cach rzę­sy. Wy­da­wa­ła się po­cią­ga­ją­ca i nie­bez­piecz­na jed­no­cze­śnie.

Nie. Śmierć ta­kiej dziew­czy­ny nie mo­gła przejść bez echa. Mi­mo to pierw­sze do­nie­sie­nie w "Kro­ni­ce wy­pad­ków" "Dzien­ni­ka Pol­skie­go" by­ło wię­cej niż la­ko­nicz­ne: zo­sta­ła udu­szo­na po­dusz­ką, a jej cia­ło zna­leź­li ro­dzi­ce wra­ca­ją­cy ze świą­tecz­ne­go wy­jaz­du do krew­nych. Na­stęp­ne­go dnia ga­ze­ta na­pi­sa­ła, że mi­li­cja pro­wa­dzi "in­ten­syw­ne dzia­ła­nia śled­cze" i jest już bli­ska schwy­ta­nia spraw­cy.

Nic bar­dziej myl­ne­go. W cią­gu tych kil­ku ner­wo­wych ty­go­dni po­prze­dza­ją­cych aresz­to­wa­nie mor­der­cy zro­zu­mia­łem, że wszy­scy wo­kół mnie kła­mią i są rów­nie bez­rad­ni i prze­ra­że­ni jak ja sam.

Ja też kła­ma­łem. Przez te wszyst­kie la­ta ukry­wa­łem praw­dę, ale te­raz jest mi co­raz trud­niej mil­czeć.

Prze­czy­ta­łem kie­dyś, że każ­dy mi­ja­ją­cy dzień za­bie­ra odro­bi­nę brze­mie­nia przy­gnia­ta­ją­ce­go ser­ce kłam­cy. Dla mnie upły­wa­ją­cy czas wca­le nie był ła­ska­wy. Dni za­mie­nia­ły się w mie­sią­ce, a te w la­ta, ale pa­mięć owej wio­sny ro­ku 1959 na za­wsze we mnie po­zo­sta­ła. By­ła jak jad, któ­ry za­truł mo­je ży­cie i zmie­nił mnie w ko­goś zu­peł­nie in­ne­go. Kim był­bym, gdy­by nie śmierć Iwo­ny Horn? Wie­lo­krot­nie za­da­wa­łem so­bie to py­ta­nie, sta­jąc w oknie me­go ob­skur­ne­go miesz­ka­nia na­prze­ciw­ko daw­nej ubez­pie­czal­ni przy Ba­to­re­go i pa­trząc na lu­dzi spie­szą­cych uli­cą do swo­ich spraw. Oczy­wi­ście nie mo­gę te­go wie­dzieć, je­stem jed­nak pew­ny, że nie spę­dził­bym tych lat w po­czu­ciu wi­ny, bez­na­dziei i ży­cio­wej po­raż­ki.

Mi­nę­ło wie­le cza­su. Je­stem już sta­ry. Pew­nie za­brał­bym tę hi­sto­rię do gro­bu, gdy­by nie dziw­ne wy­da­rze­nie z ostat­nich dni. Zda­rzy­ło się coś, co bo­le­śnie przy­po­mnia­ło mi tam­ten czas.

My­ślę, że nie skrzyw­dzę już dzi­siaj ni­ko­go, wy­ja­wia­jąc praw­dę, po­nie­waż opi­sa­ne tu fak­ty od lat spo­wi­ja mgła nie­pa­mię­ci. W ten spo­sób choć na chwi­lę przy­wró­cę do ży­cia bo­ha­te­rów tam­tych dni, w tym ko­goś, kto był mo­im naj­lep­szym i je­dy­nym przy­ja­cie­lem, ale ja nie umia­łem wów­czas te­go do­ce­nić i zro­zu­mieć. Chciał­bym, aby i on po­ja­wił się w tej opo­wie­ści – od­waż­ny, za­wsze czuj­ny i wier­ny. Niech prze­mó­wi w niej wła­snym gło­sem, przed­sta­wia­jąc wy­da­rze­nia, w któ­rych nie mo­głem wspól­nie z nim uczest­ni­czyć. Bę­dę miał złu­dze­nie, że dok­tor Gru­szew­ski wciąż stoi u me­go bo­ku pe­łen współ­czu­cia i mą­dro­ści pły­ną­cej ze strasz­nych do­świad­czeń ży­cio­wych, o któ­rych po­tra­fił mil­czeć.

Ja... By­łem wów­czas sła­by i ba­łem się. Tak, wiem – nic mnie nie uspra­wie­dli­wia i od lat no­szę w so­bie pięt­no te­go, któ­ry za­wiódł w naj­waż­niej­szym mo­men­cie.

Ta­jem­ni­ca co­raz bar­dziej mi cią­ży. Wiem, że nad­szedł w koń­cu czas, by ją ko­muś po­wie­rzyć.

Proszę bardzo – oto opowieść zdrajcy...

1

Tam­tej wio­sny mia­łem szes­na­ście lat i cho­dzi­łem do dzie­sią­tej kla­sy Li­ceum Ogól­no­kształ­cą­ce­go imie­niem Au­gu­sta Wit­kow­skie­go, na­zy­wa­ne­go przez uczniów i na­uczy­cie­li Pią­tym Za­kła­dem Na­uko­wym, choć tak na­praw­dę ni­g­dy nie no­si­ło te­go sza­cow­ne­go mia­na, bo za ma­tecz­ki Au­strii by­ło po pro­stu Wyż­szą Szko­łą Re­al­ną, a za dwu­dzie­sto­le­cia Pań­stwo­wym Gim­na­zjum Ma­te­ma­tycz­no-Przy­rod­ni­czym.

Szkol­ny bu­dy­nek, czy­li po­nu­re gma­szy­sko wznie­sio­ne w nie­zgrab­nym sty­lu cha­rak­te­ry­stycz­nym dla XIX-wiecz­nych szpi­ta­li i miej­skich ochro­nek, do­mi­no­wał nad le­wą stro­ną uli­cy Świer­czew­skie­go. Trze­ba wie­dzieć, że by­ła to nie­zbyt re­pre­zen­ta­cyj­na, wą­ska ulicz­ka, bie­gną­ca w kie­run­ku Plant. Nie­gdyś za­my­kał ją pa­łac Wo­dzic­kich, z któ­re­go nie po­zo­sta­ły na­wet fun­da­men­ty, a te­raz uli­cę Świer­czew­skie­go wy­róż­nia­ły w szcze­gól­ny spo­sób trzy po­se­sje. Ka­mie­ni­ca na­prze­ciw­ko szko­ły na­le­ża­ła do ro­dzi­ny Zol­lów, zna­nych kra­kow­skich ad­wo­ka­tów, zaś ta przy­le­ga­ją­ca do bu­dyn­ku po pra­wej by­ła wła­sno­ścią krew­nych ma­la­rza Pio­tra Mi­cha­łow­skie­go. Po le­wej stro­nie szko­ła są­sia­do­wa­ła na­to­miast z ogro­dem klasz­tor­nym oj­ców Ka­pu­cy­nów, co sta­no­wi­ło nie­koń­czą­ce się utra­pie­nie bied­nych mni­chów. Ileż to ra­zy oj­ciec prze­or mu­siał in­ter­we­nio­wać oso­bi­ście u dy­rek­to­ra, skar­żąc się na uczniów ob­ra­ża­ją­cych pra­cu­ją­cych w ogród­ku bra­cisz­ków? Wy­po­mi­nał nie­oby­czaj­ne ge­sty po­ka­zy­wa­ne z okien, przy­no­sił "nie­zbi­te do­wo­dy" no­to­rycz­nie po­wta­rza­ją­cych się prze­stępstw po­le­ga­ją­cych na ob­rzu­ca­niu za­kon­ni­ków wor­ka­mi wy­peł­nio­ny­mi wo­dą... Do­szło na­wet do te­go, że w szko­le wpro­wa­dzo­no za­kaz otwie­ra­nia po­po­łu­dnia­mi okien, któ­re wy­cho­dzi­ły na te­ren klasz­to­ru. Sta­no­wi­ło to jaw­ną ka­pi­tu­la­cję ze stro­ny dy­rek­to­ra, któ­ry mu­siał przy­znać, że nie da­je so­bie ra­dy z psi­mi fi­gla­mi swo­ich wy­cho­wan­ków.

By­ła to bo­wiem szko­ła mę­ska, kształ­cą­ca przede wszyst­kim w przed­mio­tach ści­słych. Mo­ją kla­sę, "ła­ciń­ską" ze wzglę­du na wio­dą­cy ję­zyk, na­zy­wa­no tak­że "zbó­jec­ką", po­nie­waż wy­wo­dzi­ły się z niej naj­tęż­sze umy­sły ści­słe i naj­bar­dziej uzdol­nie­ni ak­to­rzy. Cza­sem obie te umie­jęt­no­ści łą­czy­ły się w jed­nej oso­bie, ta­kiej jak na przy­kład Adam Mi­licz, któ­ry cią­gle nie mógł wy­brać, cze­mu się po­świę­ci: ma­te­ma­ty­ce czy te­atro­wi.

W tym cza­sie za­ło­żo­ny przez na­sze­go dy­rek­to­ra Te­atr Mię­dzysz­kol­ny od­no­sił naj­więk­sze suk­ce­sy w swo­jej hi­sto­rii. Wy­sta­wia­li­śmy do­syć cie­ka­wy re­per­tu­ar, opar­ty na kom­pi­la­cji frag­men­tów dra­ma­tów ro­dzi­mych kla­sy­ków, któ­rej do­ko­ny­wał oso­bi­ście dy­rek­tor, te­atro­man i po­lo­ni­sta. Gdy pa­trzę na to z per­spek­ty­wy pół­wie­cza, wy­da­je mi się, że ce­lem te­go za­cne­go pe­da­go­ga by­ło po pro­stu obu­dze­nie w "or­dy­nar­nych bar­ba­rzyń­cach", jak nas na­zy­wał, mi­ło­ści do pol­skiej li­te­ra­tu­ry. Od po­cząt­ku je­go ka­den­cji wy­sta­wi­li­śmy mon­taż po­świę­co­ny Mic­kie­wi­czo­wi, Sło­wac­kie­mu, Nor­wi­do­wi oraz Wy­spiań­skie­mu. Pa­mię­tam, że gdy gra­li­śmy ten ostat­ni, za­ty­tu­ło­wa­ny pom­pa­tycz­nie Na­ro­do­we The­atrum, re­cen­zent te­atral­ny "Dzien­ni­ka" oso­bi­ście przy­szedł gra­tu­lo­wać dy­rek­to­ro­wi.

"Gra­li­śmy" to oczy­wi­ście wiel­kie sło­wo. Ja przed­sta­wia­łem prze­waż­nie ha­la­bard­ni­ków, słu­żą­cych wno­szą­cych li­sty, a w mon­ta­żu po­świę­co­nym Mic­kie­wi­czo­wi tra­fi­ła mi się praw­dzi­wa grat­ka, gdyż otrzy­ma­łem ro­lę Waj­de­lo­ty. Nie by­łem uzdol­nio­ny ak­tor­sko, ale bra­łem udział we wszyst­kich przed­sta­wie­niach. Mia­łem do­brą mo­ty­wa­cję – w Te­atrze Mię­dzysz­kol­nym wy­stę­po­wa­ły dziew­czę­ta z Nał­kow­skiej, czy­li z żeń­skie­go li­ceum nu­mer VII, któ­re wów­czas mie­ści­ło się za­le­d­wie kil­ka prze­cznic od na­szej szko­ły, przy uli­cy Mi­cha­łow­skie­go. Po­nie­waż dy­rek­tor był nie tyl­ko au­to­rem wszyst­kich na­szych sztuk, ale i re­ży­se­rem oraz głów­nym sce­no­gra­fem, po pro­stu ka­to­wał nas pró­ba­mi. Po­li­czy­łem kie­dyś, że do jed­ne­go tyl­ko przed­sta­wie­nia pró­bo­wa­li­śmy 49 ra­zy, nie li­cząc pró­by ge­ne­ral­nej i wcze­śniej­szej ko­stiu­mo­wej.

W dzie­sią­tej kla­sie wzią­łem udział w wi­do­wi­sku bę­dą­cym sce­nicz­ną ad­ap­ta­cją bio­gra­fii Sło­wac­kie­go pod cha­rak­te­ry­stycz­nym dla na­sze­go dy­rek­to­ra ty­tu­łem Zo­sta­nie po mnie ta si­ła fa­tal­na. Ze wzglę­du na mo­je sła­be umie­jęt­no­ści ak­tor­skie otrzy­ma­łem ro­lę śle­pe­go Rap­so­da, co spro­wa­dza­ło się do dłu­gie­go wy­cze­ki­wa­nia za ku­li­sa­mi z drew­nia­ną li­rą i wy­po­wie­dze­nia mo­że trzech zdań pod ko­niec in­sce­ni­za­cji. W sztu­ce tej za­bły­sła gwiaz­da Ada­ma Mi­li­cza, któ­ry bra­wu­ro­wo za­grał Kor­dia­na, przy­ćmie­wa­jąc na­wet nie­zwy­kle uta­len­to­wa­ne­go ak­tor­sko ko­le­gę z kla­sy XI "b", Mi­cha­ła We­be­ra, od­twa­rza­ją­ce­go teo­re­tycz­nie głów­ną ro­lę Ju­liu­sza Sło­wac­kie­go. Adam w swo­jej par­tii był po pro­stu po­ry­wa­ją­cy. Dość po­wie­dzieć, że spek­takl ten gra­li­śmy nie tyl­ko w au­li na­szej szko­ły dla za­przy­jaź­nio­nych uczniów i ro­dzin, ale kil­ka­krot­nie po­ka­zy­wa­li­śmy go w świe­tli­cach fa­brycz­nych, w tym rów­nież w No­wej Hu­cie. Sztu­ka do­sta­ła na­wet ja­kąś na­gro­dę, wszy­scy zo­sta­li­śmy sfo­to­gra­fo­wa­ni na wy­raź­ne ży­cze­nie dy­rek­to­ra i zdję­cia te ota­cza­ją­ce ozdob­ny dy­plom uzna­nia za­po­cząt­ko­wa­ły wy­sta­wę pa­mią­tek Te­atru Mię­dzysz­kol­ne­go, któ­ra w póź­niej­szych la­tach opa­no­wa­ła ko­ry­tarz pierw­sze­go pię­tra, stra­sząc wy­bla­kły­mi ta­ble­aux przez ko­lej­ne pół wie­ku.

Bra­wu­ro­we wy­ko­na­nie im­pro­wi­za­cji na Mont Blanc do­pro­wa­dzi­ło żeń­ską część pu­blicz­no­ści do łez, a Adam Mi­licz stał się ulu­bień­cem wi­dow­ni. Te­mu chło­pa­ko­wi zresz­tą wszyst­ko przy­cho­dzi­ło rów­nie ła­two: na­uka, wy­stę­py w te­atrze i pod­ry­wa­nie dziew­cząt, któ­re co do jed­nej w nim się ko­cha­ły. Mi­licz był tak po­pu­lar­ny w żeń­skim li­ceum, że na­wet na pró­bach to­wa­rzy­szy­ła mu spo­ra gro­mad­ka wiel­bi­cie­lek, któ­re ob­sia­da­ły krze­seł­ka w na­szej au­li jak barw­ne stad­ko pta­ków. Gdy po­ja­wiał się ich idol, re­ago­wa­ły bar­dzo ży­wio­ło­wo, pró­bu­jąc – jed­na przez dru­gą – zwró­cić na sie­bie je­go uwa­gę. Stąd nie­ustan­ny gwar, śmie­chy i pi­ski na pró­bach, któ­re pró­bo­wał uci­szać nasz su­ro­wy dy­rek­tor. Nie­ste­ty, je­dy­nym sku­tecz­nym spo­so­bem na opa­no­wa­nie sy­tu­acji by­ło wy­pro­sze­nie dziew­cząt z sa­li, do któ­rej jed­nak one na­tych­miast wra­ca­ły.

Oczy­wi­ście wszy­scy – a zwłasz­cza ja, gro­te­sko­wo pie­go­wa­ty chu­dzi­na, wy­so­ki jak tycz­ka – za­zdro­ści­li­śmy mu te­go po­wo­dze­nia, z któ­re­go skwa­pli­wie ko­rzy­stał, ob­da­rza­jąc swym za­in­te­re­so­wa­niem to jed­ną, to dru­gą "pta­szy­nę" ze swe­go wier­ne­go kół­ka. Co pró­ba wy­cho­dził z in­ną dziew­czy­ną, od­pro­wa­dza­jąc ją do do­mu i cza­ru­jąc roz­mo­wa­mi o te­atrze.

Od mo­jej młod­szej sio­stry wie­dzia­łem, że ry­wa­li­za­cja o wzglę­dy Ada­ma sta­ła się głów­nym te­ma­tem plo­tek na ko­ry­ta­rzach w Nał­kow­skiej.

Eli­za z ogrom­nym nie­sma­kiem opo­wie­dzia­ła mi, że sły­sza­ła od ko­le­żan­ki o bój­ce dwóch dziew­cząt, któ­re po­kłó­ci­ły się o to, z któ­rą ak­tu­al­nie spo­ty­ka się Adam. Bój­ka to mo­że wiel­kie sło­wo, bo cho­dzi­ło o ba­nal­ną szar­pa­ni­nę za wło­sy, ale zro­bi­ło to na mnie pew­ne wra­że­nie. Nał­kow­ską po­wszech­nie uwa­ża­no za szko­łę z tra­dy­cja­mi, gdzie po­dob­ne­go ty­pu in­cy­den­ty się nie zda­rza­ły, o co dba­ła dy­rek­tor­ka, pa­ni pro­fe­sor Zo­fia Ostrow­ska. By­ła to sza­le­nie dys­tyn­go­wa­na da­ma, wy­ma­ga­ją­ca na przy­kład, by uczen­ni­ce przy­cho­dzi­ły na lek­cje w rę­ka­wicz­kach, gdyż "tak wła­śnie no­si się w No­wym Jor­ku", któ­ry dla pa­ni pro­fe­sor – an­glist­ki z wy­kształ­ce­nia – był sto­li­cą szy­ku i do­bre­go sma­ku.

Mi­mo no­wo­jor­skich ma­nier szko­ła nie by­ła za­me­ry­ka­ni­zo­wa­na, wręcz prze­ciw­nie, trą­ci­ła kra­kow­skim kon­ser­wa­ty­zmem i wszel­kie ob­ja­wy nie­sub­or­dy­na­cji od ra­zu tłu­mio­no. Awan­tu­ra o chło­pa­ka zde­cy­do­wa­nie za­tem wy­kra­cza­ła po­za za­sa­dy, któ­rych prze­strze­ga­no w "sió­dem­ce". Je­że­li więc do­szło do cze­goś ta­kie­go, ozna­cza­ło to, że Adam Mi­licz był tam po pro­stu bo­giem!

On zaś nic so­bie nie ro­bił z tej po­pu­lar­no­ści, bo naj­wy­raź­niej za­ko­chał się w Iwo­nie Horn. Po­ja­wi­ła się na pró­bie nie­spo­dzie­wa­nie i są­dzę, że był to po pro­stu je­den z jej wie­lu ka­pry­sów. Gdy tyl­ko we­szła do au­li, od ra­zu wie­dzia­łem, że oto wi­dzę au­ten­tycz­ną kró­lo­wą, roz­ta­cza­ją­cą dziw­ny blask. No­si­ła czar­ną spód­ni­cę na sztyw­nej hal­ce oraz mod­ną blu­zecz­kę z du­żym de­kol­tem na ple­cach. Wło­sy mia­ła ścią­gnię­te w koń­ski ogon, któ­ry aż iskrzył się przy każ­dym po­ru­sze­niu. Dość po­wie­dzieć, że od te­go mo­men­tu nie opu­ści­łem już żad­nej pró­by, sta­jąc się naj­wier­niej­szym uczest­ni­kiem przed­sta­wie­nia. Ro­la, któ­rą otrzy­ma­ła, czy­li anio­ła Eloe z po­ema­tu An­hel­li, by­ła dla niej wprost stwo­rzo­na. Iwo­na nie mia­ła, co praw­da, ta­kie­go ta­len­tu jak Adam, mó­wi­ła ci­cho i ze sła­bą dyk­cją, ale po­tra­fi­ła wprost ge­nial­nie grać ge­sta­mi i cia­łem. By­ło w niej coś nie­praw­do­po­dob­ne­go i zwie­rzę­co ma­gne­tycz­ne­go. Gdy ja­ko Eloe za­ła­my­wa­ła rę­ce nad mar­twym An­hel­lim, od­rzu­ca­jąc dłu­gie ciem­ne wło­sy na ple­cy i pa­da­jąc na ko­la­na, prze­szy­wał mnie dreszcz. Mia­łem wra­że­nie, że je­stem świad­kiem ja­kiejś se­kret­nej prze­mia­ny – oto z ład­nej dziew­czy­ny pod wpły­wem sztu­ki wy­cho­dził au­ten­tycz­ny de­mon. Po­tra­fi­łem za­pa­trzyć się w nią do te­go stop­nia, że za­po­mi­na­łem o swo­im wej­ściu na sce­nę. In­spi­cjent, któ­rym był mój ko­le­ga z kla­sy, wy­dzie­rał się wów­czas na ca­łą au­lę: "Rap­sod, Rap­sod – gdzie jest śle­py Rap­sod?" – co zwy­kle przy­wra­ca­ło mi roz­są­dek. Mo­je za­an­ga­żo­wa­nie w pró­by mia­ło tę wiel­ką za­le­tę, że po kil­ku spo­tka­niach umia­łem już tekst ca­łej sztu­ki na pa­mięć i mo­głem prze­jąć ro­lę su­fle­ra od wiel­ce znu­dzo­ne­go tym za­ję­ciem Tad­ka Brau­na z kla­sy X "a".

Obie szko­ły hu­cza­ły od plo­tek. Iwo­na by­ła zna­na w li­ceum Nał­kow­skiej ja­ko wiel­ka skan­da­list­ka. Wi­dy­wa­no ją moc­no uma­lo­wa­ną w prze­ciw­desz­czo­wym płasz­czu i weł­nia­nym be­re­cie, fan­ta­zyj­nie prze­krzy­wio­nym na czo­le. Wszy­scy wie­dzie­li, że uwiel­bia­ła książ­kę Re­ma­rque'a Łuk trium­fal­ny i po­sta­no­wi­ła w ma­tu­ral­nej kla­sie zmie­nić imię na Jo­an­na, bo tak na­zy­wa­ła się głów­na bo­ha­ter­ka po­wie­ści. Za­mie­rza­ła też zda­wać na ro­ma­ni­sty­kę, co wy­da­wa­ło się tym ła­twiej­sze, że jej mat­ka by­ła Fran­cuz­ką.

Hor­no­wie miesz­ka­li bli­sko nas, w ele­ganc­kiej ka­mie­ni­cy przy Ba­to­re­go, ozdo­bio­nej od fron­tu pła­sko­rzeź­ba­mi. Iwo­na wy­da­wa­ła się nie­mal ko­pią swo­jej nie­zwy­kle pięk­nej mat­ki. Pa­ni Horn far­bo­wa­ła wło­sy na ko­lor ciem­nej mie­dzi, no­si­ła wy­myśl­ne ka­pe­lu­sze, któ­re po­noć sa­ma szy­ła, i wy­twor­ne suk­nie o za­gra­nicz­nym kro­ju. Rzad­ko się od­zy­wa­ła, a gdy już tak się zda­rzy­ło, mó­wi­ła z ob­cym ak­cen­tem, któ­re­go chy­ba tro­chę się wsty­dzi­ła. Nie pra­co­wa­ła za­wo­do­wo, nie zaj­mo­wa­ła się też do­mem, bo Hor­no­wie mie­li słu­żą­cą, czy jak to się wte­dy mó­wi­ło, "dziew­czy­nę". Słu­żą­ca ta, ro­dem z pod­kra­kow­skiej wio­ski, miesz­ka­ła w służ­bów­ce ich ogrom­ne­go miesz­ka­nia i pro­wa­dzi­ła ca­łe go­spo­dar­stwo. Nie­jed­no­krot­nie wi­dzia­łem, jak z ko­szy­kiem bie­gnie po za­ku­py lub trze­pie na po­dwór­ku dy­wa­ny. Czym w tym cza­sie zaj­mo­wa­ła się pa­ni Horn – nie mia­łem po­ję­cia.

Iwo­na mia­ła jesz­cze młod­szą o dwa la­ta sio­strę, bar­dzo brzyd­ką i nie­zgrab­ną Jo­lę, któ­ra cho­dzi­ła kie­dyś do tej sa­mej kla­sy co Eli­za. Kie­dyś, czy­li za­nim mo­ja sio­stra za­cho­ro­wa­ła na po­lio i zo­sta­ła ka­le­ką.

Epi­de­mia tej strasz­nej cho­ro­by sze­rzy­ła się w Pol­sce przez ca­łe la­ta 50., a opa­no­wa­no ją do­pie­ro dzię­ki szcze­pion­ce Sal­ka w la­tach 60. – mo­ja sio­stra nie mia­ła ty­le szczę­ścia, by przejść ją bez szwan­ku. Cho­ro­ba po­cząt­ko­wo wy­glą­da­ła jak zwy­kła gry­pa, z bó­la­mi mię­śni i go­rącz­ką. We­zwa­ny do Eli­zy dok­tor Gru­szew­ski, sta­ry przy­ja­ciel mo­je­go oj­ca i nasz do­mo­wy le­karz, któ­ry miesz­kał w są­sia­du­ją­cej z na­szą ofi­cy­nie, od ra­zu po­le­cił mat­ce, by za­wio­zła Eli­zę do szpi­ta­la za­kaź­ne­go.

–?To He­ine – po­wie­dział tyl­ko. – Nie ma na co cze­kać!

Mat­ka by­ła tak prze­ra­żo­na, że zu­peł­nie stra­ci­ła gło­wę, i pła­ka­ła tyl­ko, za­sła­nia­jąc twarz rę­ka­mi. Oj­ciec po­biegł po do­roż­kę i od­wiózł Eli­zę do szpi­ta­la uni­wer­sy­tec­kie­go.

Ja nie za­cho­ro­wa­łem, choć ro­dzi­ce bar­dzo się te­go oba­wia­li. Po­dob­no cza­sa­mi tak się dzia­ło, że jed­no z dzie­ci pa­da­ło ofia­rą te­go pod­stęp­ne­go wi­ru­sa, a dru­gie nie. Eli­za cho­ro­wa­ła cięż­ko, ale nie umar­ła. W tam­tych cza­sach ukry­wa­no da­ne o epi­de­mii, mó­wi­ło się o kil­ku ty­sią­cach za­cho­ro­wań i kil­ku­set przy­pad­kach śmier­tel­nych. Na pew­no by­ło ich mnó­stwo. Do dzi­siaj spo­ty­kam na uli­cy lu­dzi, w mo­im wie­ku i nie­co młod­szych, któ­rzy w cha­rak­te­ry­stycz­ny spo­sób po­włó­czą no­gą. Tak jak mo­ja sio­stra, któ­rej cho­ro­ba spa­ra­li­żo­wa­ła pra­wą sto­pę. Naj­pierw cho­dzi­ła o ku­lach, a po­tem w spe­cjal­nym apa­ra­cie or­to­pe­dycz­nym, któ­re­go bar­dzo się wsty­dzi­ła. Ma­ma szy­ła jej dłu­gie su­kien­ki i ro­bi­ła na dru­tach ge­try, któ­re moż­na by­ło na­cią­gnąć na apa­rat. Eli­za jed­nak nie chcia­ła cho­dzić do szko­ły ani na­wet opusz­czać do­mu. Prze­sia­dy­wa­ła w swo­im po­ko­ju, czy­ta­jąc książ­ki, al­bo pa­trzy­ła przez okno na uli­cę.

Nie­spo­dzie­wa­nie Eli­zę za­czę­ła od­wie­dzać Jo­la Horn. Pierw­szy raz przy­szła z pre­zen­tem od mat­ki, któ­re­go oczy­wi­ście mo­ja ma­ma nie chcia­ła przy­jąć, ja­ko że ro­dzi­ce, a zwłasz­cza oj­ciec, nie cier­pie­li Hor­nów. Zmię­kła jed­nak, gdy Eli­za roz­wi­nę­ła pa­ku­nek. By­ły to dro­gie, spe­cjal­nie spro­wa­dzo­ne z za­gra­ni­cy poń­czo­chy zwa­ne fil­de­ko­sa­mi, wzo­rzy­ste i bar­dzo gru­be. Te poń­czo­chy Eli­za bez tru­du za­ło­ży­ła na apa­rat or­to­pe­dycz­ny, a ich wzór – pa­mię­tam, że by­ły sza­re z wy­pu­kłym czar­nym de­se­niem – spra­wiał, że wy­glą­da­ła bar­dzo szy­kow­nie. I od­wra­ca­ły uwa­gę od jej ułom­no­ści.

–?Po­dzię­kuj ma­mu­si – ska­pi­tu­lo­wa­ła na­sza mat­ka, wi­dząc szczę­śli­we oczy Eli­zy.

W ten spo­sób Jo­la sta­ła się naj­lep­szą przy­ja­ciół­ką mo­jej sio­stry i pra­wie co­dzien­nie wpa­da­ła do nas z no­wą por­cją plo­tek z Nał­kow­skiej oraz ze­szy­ta­mi do prze­pi­sa­nia.

Szyb­ko oka­za­ło się, że Jo­la jest bar­dzo sła­ba z przed­mio­tów ści­słych, któ­re jak sa­ma mó­wi­ła, "nie wcho­dzi­ły" jej do gło­wy. Wy­my­śli­łem wów­czas sza­tań­ski – w mo­im mnie­ma­niu – plan, ma­ją­cy mnie zbli­żyć do Iwo­ny, ja­ko że na pró­bach nie mia­łem śmia­ło­ści do niej po­dejść. Za­pro­po­no­wa­łem, że pod­cią­gnę Jo­lę z ma­te­ma­ty­ki i fi­zy­ki. Mo­ja sio­stra bar­dzo po­par­ła ten po­mysł, za­do­wo­lo­na, że mo­że ja­koś zre­wan­żo­wać się przy­ja­ciół­ce. Jo­la tak­że się nie wzbra­nia­ła, li­cząc naj­wy­raź­niej, że po pro­stu bę­dę za nią od­ra­biał za­da­nia. W ten spo­sób do­sta­łem się do miesz­ka­nia Hor­nów – re­pre­zen­ta­cyj­ne­go lo­ka­lu na pierw­szym pię­trze od fron­tu – nie spo­wia­da­jąc się oczy­wi­ście z tych wi­zyt ro­dzi­com. By­łem pew­ny, że o ile zno­szą obec­ność Jo­li u nas, nie bę­dą to­le­ro­wa­li mo­ich od­wie­dzin w tam­tym do­mu.

By­łem co­raz bar­dziej za­fa­scy­no­wa­ny Iwo­ną i pod­słu­chi­wa­łem wszyst­ko, co mó­wi­ły o niej ko­le­żan­ki z Nał­kow­skiej obec­ne na pró­bach. Ich zda­niem by­ła "dziw­na" – po­dob­no lu­bi­ła spa­ce­ro­wać po mie­ście, za­glą­dać do ma­łych ka­wiar­ni i po­pi­jać drob­ny­mi ły­ka­mi "Zło­tą je­sień" – pol­ską bied­ną od­mia­nę słyn­nej bran­dy z cy­dru.

Nie wiem, czy rze­czy­wi­ście pi­ja­ła ca­lva­dos al­bo na­wet tę jabł­ko­wą wy­pa­lan­kę, ale gdy od­wie­dzi­łem raz Jo­lę, zo­ba­czy­łem jej sio­strę sie­dzą­cą sa­mot­nie w po­ko­ju i pa­lą­cą pa­pie­ro­sa mar­ki Gau­lo­ises. Wy­pi­sa­ne na wiecz­ku opa­ko­wa­nia ha­sło re­kla­mo­we "Li­ber­té to­ujo­urs" – "Za­wsze wol­ność" bar­dzo pa­so­wa­ło mi do Iwo­ny. Na ad­ap­te­rze krę­ci­ła się pły­ta, a Sła­wa Przy­byl­ska głę­bo­kim gło­sem śpie­wa­ła Pa­mię­tasz, by­ła je­sień. Iwo­na pa­trzy­ła roz­ma­rzo­nym wzro­kiem w dal, a mnie wy­da­ła się urze­ka­ją­co pięk­na w tej ty­to­nio­wej mgle, spo­wi­ta jak­by sre­brzy­stą za­sło­ną. Chy­ba te­go wła­śnie dnia za­ko­cha­łem się w niej na śmierć i ży­cie.

Jo­la wpro­wa­dzi­ła mnie kie­dyś po­ta­jem­nie do po­ko­ju sio­stry. Wi­zy­cie tej to­wa­rzy­szy­ły unie­sie­nia pra­wie mi­stycz­ne. Ba­łem się od­dy­chać w owym świę­tym miej­scu. Po­kój urzą­dzo­ny był na­der skrom­nie – je­dy­nie im­po­nu­ją­ca gdań­ska sza­fa ozda­bia­ła nie­co to pu­ste i smut­ne miej­sce. Iwo­na nie po­sia­da­ła zbyt wie­lu sprzę­tów, nie gro­ma­dzi­ła też bi­be­lo­tów. Mia­ła pro­ste biur­ko z dę­bo­we­go drew­na, na któ­rym sta­ła me­ta­lo­wa lam­pa z gięt­ką nóż­ką przy­twier­dzo­ną do bla­tu po­pla­mio­ne­go atra­men­tem i tu­szem, a w jed­nym miej­scu przy­pa­lo­ne­go jak­by przez go­rą­ce że­laz­ko. Jo­la wy­zna­ła mi szep­tem, że gdy by­ły ma­ły­mi dziew­czyn­ka­mi, a biur­ko to sta­ło jesz­cze w ga­bi­ne­cie ich oj­ca, pro­ku­ra­to­ra Hor­na, Iwo­na wy­grze­ba­ła z jed­nej z szu­flad pi­sto­let. Obie za­czę­ły go z za­in­te­re­so­wa­niem oglą­dać, ce­lu­jąc w róż­ne przed­mio­ty, i nie­spo­dzie­wa­nie Iwo­na na­ci­snę­ła spust – pi­sto­let był na­bi­ty i wy­strze­lił. Po­cisk utkwił w bla­cie biur­ka. Prze­ra­żo­na Jo­la wpa­dła w hi­ste­rię, a Iwo­na, by ukryć śla­dy swe­go wy­stęp­ku, po­sta­wi­ła w tym miej­scu go­rą­ce że­laz­ko. Oj­ciec oczy­wi­ście strasz­nie się gnie­wał o znisz­czo­ny me­bel, ale za to ni­g­dy nie do­wie­dział się, że mysz­ko­wa­ły w je­go rze­czach i zna­la­zły broń.

Za­cie­ka­wi­ła mnie ta spra­wa. Spy­ta­łem Jo­lę o pi­sto­let Hor­na, chcia­łem, że­by mi go po­ka­za­ła. Prze­ra­żo­na po­krę­ci­ła prze­czą­co gło­wą. Kil­ka ty­go­dni po wy­pad­ku z że­laz­kiem Iwo­na – mi­mo bła­gań sio­stry – po­now­nie prze­szu­ka­ła biur­ko oj­ca. Bro­ni już tam nie by­ło. Mu­siał wy­nieść ją z do­mu al­bo scho­wać gdzie in­dziej.

Uszko­dzo­ny me­bel tra­fił póź­niej do po­ko­ju Iwo­ny i tu już zo­stał. Na ścia­nie za biur­kiem wi­sia­ła okrop­na sło­mia­na ma­ta, peł­na pocz­tó­wek z wi­docz­ka­mi z po­łu­dnia Fran­cji – pa­ni Horn po­cho­dzi­ła z Mar­sy­lii – ckli­wie ki­czo­wa­tych, przed­sta­wia­ją­cych nie­na­tu­ral­nie błę­kit­ne mo­rze i ostre wa­pien­ne ska­ły, ja­kieś luk­su­so­we stat­ki pa­sa­żer­skie i jach­ty. Po­śród wi­do­kó­wek uwa­gę zwra­ca­ło du­że zdję­cie męż­czy­zny o zmarsz­czo­nych brwiach pod ka­pe­lu­szem bor­sa­li­no i z pa­pie­ro­sem w za­ci­śnię­tych wą­skich war­gach.

Po­cząt­ko­wo my­śla­łem, że to zmar­ły dwa la­ta wcze­śniej Hum­ph­rey Bo­gart, ale był to Re­ma­rque. Iwo­na zna­la­zła to zdję­cie w ja­kiejś książ­ce i ka­za­ła po­więk­szyć w no­wo po­wsta­łym za­kła­dzie fo­to­gra­ficz­nym przy uli­cy Kar­me­lic­kiej.

Z tym miej­scem wią­zał się zresz­tą wiel­ki skan­dal z Iwo­ną w ro­li głów­nej. Fo­to­graf na­mó­wił ją na zro­bie­nie kil­ku zdjęć, któ­re ozdo­bi­ły wi­try­nę i sta­ły się przy­czy­ną za­wie­sze­nia dziew­czy­ny w pra­wach ucznia. Wy­stą­pi­ła na nich w stro­ju oda­li­ski i choć twarz mia­ła za­sło­nię­tą kwe­fem, i tak wszy­scy wie­dzie­li, kim jest ta po­ra­ża­ją­co zgrab­na pięk­ność z na­gim brzu­chem. W po­dob­nym stro­ju Iwo­na po­ja­wi­ła się na ba­lu swo­jej kla­sy, wzbu­dza­jąc sen­sa­cję. Na ba­lu by­ła mo­że z pięt­na­ście mi­nut, wy­pro­wa­dzo­na przez pro­fe­sor Ostrow­ską. Po­dob­no nie­zbyt się opie­ra­ła, a jej gło­śny gar­dło­wy śmiech wtó­ru­ją­cy ostrej re­pry­men­dzie dy­rek­tor­ki sły­sza­no jesz­cze pod szko­łą.

Wy­czy­ny Iwo­ny od­bi­ja­ły się sze­ro­kim echem w na­szym ma­łym uczniow­skim świat­ku. Pew­nie daw­no już usu­nię­to by ją ze szko­ły, gdy­by nie jej oj­ciec, pro­ku­ra­tor Horn.

Igna­cy Horn był daw­nym przy­ja­cie­lem me­go oj­ca. Daw­nym, gdyż obec­nie nie roz­ma­wia­li już ze so­bą. Obaj mie­li w swo­ich ży­cio­ry­sach epi­zod woj­ny hisz­pań­skiej, któ­ry na za­wsze zmie­nił ich lo­sy. Mój oj­ciec wró­cił z Hisz­pa­nii ja­ko za­cie­kły an­ty­ko­mu­ni­sta, Horn stał się wiel­bi­cie­lem Sta­li­na.

"Je­śli chcesz znać praw­dę o woj­nie w Hisz­pa­nii – mó­wił mój oj­ciec – nie czy­taj te­go dur­nia He­min­gwaya. Po­czy­taj so­bie Or­wel­la, on na­praw­dę wie­dział, o co w tym wszyst­kim cho­dzi". Ja tak­że nie bar­dzo wie­dzia­łem, o co cho­dzi­ło. Mój oj­ciec i Horn wal­czy­li w Bry­ga­dach Mię­dzy­na­ro­do­wych, a na po­cząt­ku woj­ny je­den dru­gie­mu ura­to­wał ży­cie. Po­tem ich dro­gi się ro­ze­szły. Horn zwią­zał się z par­tią ko­mu­ni­stycz­ną, a mój oj­ciec z anar­chi­sta­mi. Gdy o tym wspo­mi­nał, za­ci­skał usta i za­czy­nał ner­wo­wo cho­dzić po po­ko­ju. Hisz­pań­scy ko­mu­ni­ści by­li ści­śle kon­tro­lo­wa­ni przez ZSRR, więc gdy woj­na roz­go­rza­ła na do­bre, roz­po­czę­ły się czyst­ki we­dle spraw­dzo­nych so­wiec­kich wzor­ców. Wro­gów le­wi­cy, w tym wie­lu anar­chi­stów, zli­kwi­do­wa­ło NKWD. Tak zgi­nął An­dres Nin, przy­ja­ciel me­go oj­ca, za­mor­do­wa­ny przez taj­ną po­li­cję Re­pu­bli­ki.

"Taj­na po­li­cja Re­pu­bli­ki!" – go­rącz­ko­wał się oj­ciec. "Czy ty to ro­zu­miesz, sy­nu? Re­pu­bli­ka, któ­ra mia­ła dać wszyst­kim wol­ność i rów­ność, na­gle, za spra­wą tych so­wiec­kich sie­pa­czy, ma taj­ną po­li­cję! Po­li­cję, któ­ra po­ry­wa, tor­tu­ru­je, za­bi­ja... A mój przy­ja­ciel Igna­cy mó­wi mi wów­czas, że tak mu­si być, bo na­le­ży od­dzie­lić ziar­no od plew, i gdzie drwa rą­bią, tam wió­ry le­cą...".

Oj­ciec rzad­ko wspo­mi­nał Hisz­pa­nię, ale gdy to ro­bił, przez kil­ka na­stęp­nych dni mil­czał, był roz­draż­nio­ny i nie wy­cho­dził z po­ko­ju. On i Igna­cy Horn ni­g­dy się do sie­bie nie od­zy­wa­li i o ile wiem, na­wet nie kła­nia­li się so­bie na uli­cy. Wie­dzia­łem, że obaj tra­fi­li do obo­zu kon­cen­tra­cyj­ne­go Mi­ran­da de Ebro, skąd wy­do­sta­li się tuż przed wy­bu­chem woj­ny z Niem­ca­mi. O tym, co da­lej dzia­ło się z Hor­nem, oj­ciec nie mó­wił. Na pew­no do­tarł do Fran­cji, bo tam po­znał swo­ją żo­nę. Po za­koń­cze­niu oku­pa­cji stał się waż­ną fi­gu­rą w no­wej Pol­sce Lu­do­wej. Miał na­wet zo­stać mi­ni­strem, ale skoń­czy­ło się na sta­no­wi­sku pro­ku­ra­to­ra. Je­go sze­ro­kie wpły­wy i wiel­kie moż­li­wo­ści by­ły wszę­dzie zna­ne. To, że chro­nił swo­ją cór­kę przed wy­rzu­ce­niem ze szko­ły, nie wy­ma­ga­ło od nie­go zbyt wiel­kie­go wy­sił­ku. By­ły to cza­sy, gdy pro­ku­ra­tor mógł na­praw­dę wszyst­ko. W pro­ce­sach po­li­tycz­nych za­pa­da­ły wy­ro­ki śmier­ci, któ­re wy­ko­ny­wa­no bez więk­sze­go ocią­ga­nia. Przez pe­wien czas Horn i je­go ro­dzi­na mie­li na­wet ochro­nę.

"Sta­li­now­ski pro­ku­ra­tor" – po­wie­dział kie­dyś ze wstrę­tem oj­ciec i by­ła to ostat­nia rzecz, ja­ką usły­sza­łem od nie­go o Hor­nie.

Nie mu­szę mó­wić, że ro­dzi­ce nie­zbyt przy­chyl­nie pa­trzy­li na mo­je wi­zy­ty w do­mu pro­ku­ra­to­ra, gdy w koń­cu wy­da­ło się, gdzie zni­kam pra­wie każ­de­go po­po­łu­dnia. Mat­ka wprost mi te­go za­bro­ni­ła, mó­wiąc, że oj­ca mar­twią bar­dzo mo­je nie­od­po­wied­nie zna­jo­mo­ści. Ta­cie nie po­do­ba­ła się na­wet przy­jaźń Jo­li z Eli­zą. Jed­nak­że Jo­la, po­czci­we brzy­dac­two o do­brym ser­cu, po­tra­fi­ła za­skar­bić so­bie nie tyl­ko przy­chyl­ność mat­ki, ale coś w ro­dza­ju uprzej­mej obo­jęt­no­ści oj­ca, któ­ry po pro­stu sta­rał się jej nie za­uwa­żać.

Ja na­to­miast zna­la­złem się w trud­nej sy­tu­acji. Po­ma­ga­łem Jo­li z mat­my, że­by choć raz na ja­kiś czas rzu­cić okiem na Iwo­nę. Te­raz jed­nak nie chcia­łem okła­my­wać ro­dzi­ców i cho­dzić tam ukrad­kiem. Uczyć Jo­li na neu­tral­nym grun­cie, po­wiedz­my w czy­tel­ni, nie mia­łem ocho­ty. By­ła tak tę­pa, że mia­łem do niej cier­pli­wość wy­łącz­nie z po­wo­du pięk­nej sio­stry.

Prze­sta­łem za­tem by­wać u Hor­nów, ca­łą swo­ją uwa­gę po­świę­ca­jąc uczest­ni­cze­niu w pró­bach do mon­ta­żu o Sło­wac­kim. Po­nie­waż, jak już mó­wi­łem, gra­łem nie­zbyt zna­czą­cą ro­lę, mo­im naj­więk­szym ma­rze­niem sta­ło się, by od­twa­rza­ją­cy An­hel­le­go Dziuk Ga­łec­ki z rów­no­le­głej kla­sy po­cho­ro­wał się i mnie wy­zna­czo­no na je­go za­stęp­cę. Nie wiem, na ile ta­kie za­klę­cia są sku­tecz­ne, dość jed­nak po­wie­dzieć, że rze­czy­wi­ście Dziuk po mie­sią­cu prób za­padł na szkar­la­ty­nę.

To by­ła mo­ja je­dy­na szan­sa. Iwo­na Horn nie zwra­ca­ła na dzia­da lir­ni­ka naj­mniej­szej uwa­gi, a su­fle­ra za­szczy­ca­ła spoj­rze­niem tyl­ko w tym mo­men­cie, gdy trze­ba by­ło po­dać wła­ści­wą li­nij­kę tek­stu. Choć by­łem z na­tu­ry nie­śmia­ły i za­mknię­ty w so­bie, ze­bra­łem się na od­wa­gę i po­sze­dłem do dy­rek­to­ra pro­sić o ro­lę.

Zmie­rzył mnie spoj­rze­niem, w któ­rym ma­lo­wa­ło się bez­brzeż­ne zdzi­wie­nie. Od­nio­słem na­wet nie­przy­jem­ne wra­że­nie, że za­sta­na­wia się, kim wła­ści­wie je­stem i czy cho­dzę do je­go szko­ły. W in­nej sy­tu­acji zbi­ło­by mnie to z pan­ta­ły­ku i zmu­si­ło do wy­co­fa­nia się, ale tym ra­zem mia­łem bar­dzo sil­ną mo­ty­wa­cję. Przy­po­mnia­łem dy­rek­to­ro­wi, że oprócz ro­li śle­pe­go Rap­so­da zaj­mu­ję się też su­fler­ką, za­tem znam ca­łą sztu­kę na pa­mięć. "Bez tru­du mo­gę wcie­lić się w każ­dą po­stać, Ju­la Sło­wac­kie­go, Kor­dia­na, An­hel­le­go, a na­wet Ma­ze­py" – pe­ro­ro­wa­łem, za­sko­czo­ny swo­ją wy­mow­no­ścią. Dy­rek­tor cią­gle przy­glą­dał mi się ze zdu­mie­niem. Pró­bo­wa­łem go prze­ko­nać, że szcze­gól­nie ro­la An­hel­le­go jest dla mnie stwo­rzo­na, ma­rzę o za­gra­niu jej i wresz­cie to pra­gnie­nie ma szan­sę się urze­czy­wist­nić.

Dy­rek­tor po­ło­żył mi dłoń na ra­mie­niu i po­wie­dział przy­ja­ciel­sko, z kre­so­wym za­śpie­wem:

–?Dro­gi chłop­cze. Ja je­stem w sta­nie wy­obra­zić so­bie cie­bie na­wet gra­ją­ce­go Kró­la Du­cha, ale An­hel­li jest już ob­sa­dzo­ny. Za­gra go Adam Mi­licz, co wy­da­je mi się bar­dzo in­te­re­su­ją­cym po­my­słem.

–?Jak to? – wy­krzyk­ną­łem. – Adam gra już Kor­dia­na! Nie mo­że wziąć ro­li An­hel­le­go!

–?A cze­muż by nie? – zdzi­wił się dy­rek­tor. – Ewa Jan­kow­ska gra prze­cież Jo­an­nę Bo­bro­wą i Bal­la­dy­nę... Ja w ogó­le po­cząt­ko­wo my­śla­łem, by wszyst­kie głów­ne ro­le mę­skie za­grał je­den ak­tor, ale to by­ło­by trud­ne do unie­sie­nia...

Otwar­łem już usta, by za­pro­te­sto­wać prze­ciw­ko te­mu nie­roz­sąd­ne­mu – mo­im zda­niem – po­my­sło­wi, ale dy­rek­tor tyl­ko mach­nął rę­ką.

–?Mło­dy czło­wie­ku, w ko­lej­nym przed­sta­wie­niu po­sta­ram się po­wie­rzyć ci bar­dziej od­po­wie­dzial­ną ro­lę. A te­raz daj­my Mi­li­czo­wi za­grać An­hel­le­go...

Roz­mo­wa z dy­rek­to­rem przy­gnę­bi­ła mnie, ale i wzbu­dzi­ła wście­kłość. Już od ja­kie­goś cza­su wi­dzia­łem, jak Adam Mi­licz przy­glą­da się Iwo­nie. By­łem pe­wien, że po­wziął ten sam po­mysł co ja, ale je­mu uda­ło się prze­ko­nać dy­ra do swe­go pla­nu.

Ob­ser­wo­wa­łem więc Iwo­nę i Ada­ma w bez­sil­nej zło­ści. Trze­ba przy­znać, że ich wspól­na sce­na na­le­ża­ła do naj­bar­dziej uda­nych. Wi­dzia­łem, że nie­któ­re bar­dziej wraż­li­we oso­by z wi­dow­ni roz­pła­ka­ły się przy po­że­gna­niu Eloe z An­hel­lim.

W tym cza­sie wszy­scy już wie­dzie­li, że Iwo­na Horn spo­ty­ka się z Ada­mem.

Po pró­bach Adam wy­cho­dził z na­mi, zaś Iwo­na z ko­le­żan­ka­mi z Nał­kow­skiej. Gdzieś tak na ro­gu z Lo­re­tań­ską Adam "przy­po­mi­nał so­bie", że miał do za­ła­twie­nia coś pil­ne­go, i wra­cał w kie­run­ku szko­ły; to sa­mo ro­bi­ła ona. Po­tem już ra­zem – od­cze­kaw­szy, aż wszy­scy znik­ną za ro­giem – szli w kie­run­ku Ryn­ku.

Pew­ne­go ra­zu za­cza­iłem się w bra­mie przy klasz­to­rze Ka­pu­cy­nów pra­wie jak szpieg z fran­cu­skie­go fil­mu i po­sze­dłem za ni­mi. Skrę­ci­li w Ja­giel­loń­ską, prze­szli przez Ry­nek, roz­ma­wia­jąc i śmie­jąc się gło­śno, po czym we­szli w św. Ja­na, uli­cę mod­nych lo­ka­li.

W tam­tym cza­sie nie cho­dzi­łem po ka­wiar­niach. No, mo­że od cza­su do cza­su, jak wpa­dło tro­chę gro­sza, do cu­kier­ni zwa­nej Kop­ciuch, nie­da­le­ko mo­je­go do­mu. Ni­g­dy nie za­glą­da­łem do au­ten­tycz­nych lo­ka­li, ka­wiar­ni z praw­dzi­we­go zda­rze­nia, do któ­rych za­li­czał się Fe­niks, miej­sce okry­te na­praw­dę złą sła­wą. Kra­kow­skie ma­tro­ny po­szep­ty­wa­ły do sie­bie o bez­wstyd­nych ak­tor­kach, któ­re po wie­czor­nych spek­ta­klach, pod­chmie­lo­ne wi­nem, ob­na­ża­ją swe wdzię­ki, o by­wa­ją­cych tam pi­sa­rzach i dzien­ni­ka­rzach, któ­re to pro­fe­sje od ra­zu sta­wa­ły się sy­no­ni­mem roz­pu­sty i de­pra­wa­cji nie­let­nich, pie­śnia­rzach po­bli­skiej Piw­ni­cy pod Ba­ra­na­mi, któ­rzy pod wo­dzą nie­ja­kie­go Pio­tru­sia Skrzy­nec­kie­go wy­czy­nia­ją naj­róż­niej­sze eks­ce­sy. Jed­nym sło­wem, by­ło to miej­sce, o któ­rym nikt po­rząd­ny nie po­wi­nien na­wet my­śleć, a jed­nak wszy­scy o nim ma­rzy­li.

Fe­niks był wów­czas naj­po­pu­lar­niej­szą ka­wiar­nią w mie­ście i prak­tycz­nie od go­dzi­ny 13.00 nie spo­sób się do nie­go by­ło we­pchnąć bez uży­wa­nia ko­la­na i łok­cia. Sa­la czer­wo­na mie­ści­ła bez­boż­ny dan­sing, zaś zie­lo­na cią­gną­ca się od ro­gu Ryn­ku Głów­ne­go – ka­wiar­nię.

Wła­śnie tam we­szli Iwo­na i Adam, czy­li pa­ra li­ce­ali­stów uda­ją­cych stu­den­tów, i za­nu­rzy­li się w dia­bo­licz­ną at­mos­fe­rę te­go miej­sca.

Pró­bo­wa­łem ich wy­pa­trzyć przez szy­bę, ale nie uda­ło mi się, zresz­tą szyb­ko zo­sta­łem prze­pło­szo­ny przez męż­czy­znę z ob­słu­gi, któ­ry do­syć bez­ce­re­mo­nial­nym: "Spa­daj szcze­nia­ku" od­go­nił mnie od drzwi.

Wró­ci­łem do do­mu, gdzie po­grą­ży­łem się w roz­pa­czy. Ni­g­dy nie śmia­łem ma­rzyć o Iwo­nie Horn, ale mi­mo to cią­gle wy­obra­ża­łam so­bie, jak by to by­ło, gdy­by na­gle zstą­pi­ła ze swe­go Olim­pu i po­świę­ci­ła mi chwi­lę uwa­gi. Prze­czy­ta­łem ca­łe­go Re­ma­rque'a i choć cza­sa­mi śmie­szy­ły mnie je­go zło­te my­śli w sty­lu: "Nikt nie wy­da­je się bar­dziej ob­cy niż ktoś, ko­go się kie­dyś ko­cha­ło", mia­łem przy­naj­mniej ja­kieś te­ma­ty do roz­mo­wy, gdy­by nada­rzy­ła się ta­ka oka­zja.

Te­raz, gdy zo­ba­czy­łem Iwo­nę z Ada­mem Mi­li­czem, kie­dy uj­rza­łem, jak ra­zem idą do ka­wiar­ni, zro­zu­mia­łem, że nie mam na co li­czyć.

Za­pa­ła­łem nie­na­wi­ścią do Ada­ma, któ­re­go do­tych­czas po­dzi­wia­łem. Od tej chwi­li nie szczę­dzi­łem sta­rań, by uprzy­krzyć mu ży­cie. By­ły to ma­łe pę­tac­kie zło­śli­wost­ki, ja­kie mo­że wy­my­ślić smar­kacz. Gdy zbie­ra­łem na po­le­ce­nie pro­fe­sor­ki kla­sów­ki z ła­ci­ny, wy­rwa­łem jed­ną stro­nę z je­go ze­szy­tu, by pra­ca wy­da­wa­ła się nie­skoń­czo­na. Przed me­czem pił­kar­skim, w któ­rym mie­li­śmy się zmie­rzyć z na­szy­mi od­wiecz­ny­mi wro­ga­mi, dru­ży­ną I Li­ceum imie­niem No­wo­dwor­skie­go, zwa­ne­go przez nas lek­ce­wa­żą­co No­wo­dwo­rem, scho­wa­łem mu bu­ty. Miał wspa­nia­łe pił­kar­skie obu­wie przy­sła­ne w pacz­ce przez ja­kie­goś krew­ne­go z An­glii. Wszy­scy mu za­zdro­ści­li, bo praw­dzi­we kor­ki po­tra­fi­ły zdzia­łać cu­da na na­szych błot­ni­stych szkol­nych bo­iskach. Utra­ta tych bu­tów by­ła praw­dzi­wym nie­szczę­ściem, a ja ze zło­śli­wą sa­tys­fak­cją pa­trzy­łem, jak nie­zwy­cię­żo­ny Adam drep­cze po bo­isku w za ma­łych tramp­kach ja­kie­goś przy­pad­ko­we­go re­zer­wo­we­go.

Nie­ste­ty wszyst­kie mo­je wy­sił­ki speł­za­ły na ni­czym. Adam Mi­licz był po­nad mo­je sztu­bac­kie sztur­chań­ce, po­mi­jał mil­cze­niem i złą oce­nę z kla­sów­ki, i utra­tę bu­tów. Lek­ce­wa­żył to.

Je­go za­cho­wa­nie szyb­ko mnie otrzeź­wi­ło. Nie czu­łem się do­brze ja­ko zło­śli­wy troll prze­śla­du­ją­cy szkol­ne bó­stwo. Dla od­mia­ny po­sta­no­wi­łem się z nim za­przy­jaź­nić. Zbli­ży­ła nas do sie­bie na­mięt­ność do te­atru. Obaj go uwiel­bia­li­śmy, a na­szą ra­dość po­tę­go­wał fakt, że nie­daw­no otwar­to ko­lej­ną sce­nę, Te­atr Rap­so­dycz­ny. Do Kra­ko­wa mia­ła przy­je­chać sa­ma Ma­ria Dą­brow­ska, by obej­rzeć wła­sną sztu­kę Ge­niusz sie­ro­cy.

Adam cho­dził na wszyst­kie pre­mie­ry, prze­pa­dał zwłasz­cza za Szek­spi­rem. Na­sza bliż­sza zna­jo­mość za­czę­ła się od ry­wa­li­za­cji na cy­ta­ty z dra­ma­tów mi­strza ze Strat­for­du, któ­ry­mi za­czę­li­śmy się prze­rzu­cać pod­czas prze­rwy w pró­bie. Pa­mię­tam, że Adam za­czął kwe­stią Pu­ka ze Snu no­cy let­niej: "Gra­ją sztu­kę. Bę­dę więc jej wi­dzem, al­bo ak­to­rem, gdy mi się spodo­ba". Na co od­po­wie­dzia­łem cy­ta­tem z Jak wam się po­do­ba: "Świat jest te­atrem, ak­to­ra­mi lu­dzie". Ba­wi­li­śmy się w ten spo­sób kil­ka mi­nut i obu nam spra­wia­ło to przy­jem­ność. Lu­bi­łem tę grę, bo czę­sto to­wa­rzy­szy­ła nam w do­mu pod­czas nie­zbyt wy­szu­ka­nych po­sił­ków. Zwy­kle wy­gry­wał oj­ciec lub Eli­za, ja­ko naj­bar­dziej oczy­ta­ni, ale ja sta­ra­łem się im do­trzy­mać kro­ku. Te­raz też, po chy­ba dwu­dzie­stu cy­ta­tach, za­sta­na­wia­łem się, co od­po­wie­dzieć na frag­ment z Ju­liu­sza Ce­za­ra: "Wo­łać bę­dzie: mor­do­wać! I spu­ści psy woj­ny". Na­my­śla­łem się chwi­lę i wresz­cie od­par­łem: "Tchórz, za­nim umrze, ko­na wie­le ra­zy, wa­lecz­nych jed­na tyl­ko śmierć spo­ty­ka".

–?A, zła­pa­łem cię! – ucie­szył się Adam, a ja przy­gry­złem war­gi. Miał ra­cję, po­peł­ni­łem błąd, od­po­wia­da­jąc wer­sem z tej sa­mej sztu­ki, któ­rą cy­to­wał on.

–?Je­steś w tym do­bry – do­dał z uzna­niem, a ja ucie­szy­łem się, bo ta uwa­ga spra­wi­ła mi przy­jem­ność.

–?Nie­ste­ty nie mam ta­len­tu ak­tor­skie­go – po­wie­dzia­łem ze smut­kiem.

Adam mach­nął rę­ką.

–?Ob­ser­wo­wa­łem cię. Two­im pro­ble­mem jest brak tech­ni­ki: sto­isz na sce­nie z tą li­rą i de­kla­mu­jesz. A mu­sisz grać. Wejść w po­stać, za­pa­mię­tać się w ro­li... Je­śli chcesz, mo­gę ci po­ka­zać...

Pró­by trwa­ły, a my za­przy­jaź­nia­li­śmy się. Ćwi­czy­li­śmy na­sze kwe­stie w pu­stej po­po­łu­dnia­mi bi­blio­te­ce, Adam opo­wia­dał mi o za­wi­ło­ściach ma­te­ma­tycz­nych, nad któ­ry­mi się gło­wił. Pew­ne­go dnia po­wie­dział, że Iwo­na wspo­mi­na­ła o mo­jej przy­jaź­ni z Jo­lą.

–?Mo­gli­by­śmy się kie­dyś spo­tkać we czwór­kę – za­pro­po­no­wał, a mnie prze­szedł dreszcz. By­łem go­tów zno­sić to­wa­rzy­stwo Jo­li na­wet co­dzien­nie w na­dziei na je­den wie­czór z Iwo­ną.

Umó­wi­li­śmy się do ki­na. Z fil­mu – a był to uro­czy ob­raz Re­né Cla­ira Pięk­no­ści no­cy – nie­wie­le pa­mię­tam, bo ca­ły czas ukrad­kiem spo­glą­da­łem na Iwo­nę. Jej pro­fil ry­so­wał się nie­co baj­ko­wo w za­mglo­nej at­mos­fe­rze ki­na Me­lo­dia, gdy z na­pię­ciem wpa­try­wa­ła się w ekran. Śle­dzi­łem li­nię jej no­sa prze­cho­dzą­cą w usta i pod­bró­dek, a gdy ekran się roz­ja­śniał, wi­dzia­łem na­wet cie­nie jej dłu­gich rzęs.

By­ła cał­ko­wi­cie po­chło­nię­ta fil­mem, sku­pio­na, prze­ży­wa­ła go w mil­cze­niu, pod­czas gdy po­zba­wio­na wraż­li­wo­ści Jo­la krę­ci­ła się na swym fo­te­lu, na­rze­ka­jąc na nu­dę. W tej chwi­li mia­łem ocho­tę ją udu­sić.

–?Uwiel­biam Fran­cję, zwłasz­cza La­zu­ro­we Wy­brze­że – po­wie­dzia­ła Iwo­na, gdy już wy­szli­śmy z ki­na, a ja uświa­do­mi­łem so­bie, jak bar­dzo po­dob­na jest do ak­tor­ki z te­go fil­mu – Gi­ny Lol­lo­bri­gi­dy.

Skrzy­wi­łem się. Nie po­do­ba­ły mi się zbyt­nio ckli­we pla­że i mor­skie jach­ty, któ­re za­pa­mię­ta­łem z pocz­tó­wek w jej po­ko­ju.

–?Z fran­cu­skich miast wo­lę Pa­ryż – po­wie­dzia­łem, a ona wresz­cie spoj­rza­ła na mnie z uwa­gą.

–?"I na­gle uj­rze­li Pa­ryż le­żą­cy u ich stóp. Roz­le­gły, skrzą­cy się, wil­got­ny Pa­ryż. Z uli­ca­mi, pla­ca­mi, no­cą, chmu­ra­mi i księ­ży­cem, Pa­ryż. Wie­niec bul­wa­rów, bla­dy po­blask po­chy­ło­ści, wie­że, da­chy, ciem­ność rzu­co­na w mo­rze świa­teł. Pa­ryż. Wiatr od ho­ry­zon­tów, po­ły­skli­we do­li­ny, mo­sty z cie­ni i ja­sno­ści, smu­gi desz­czu od­da­la­ją­ce się po­nad Se­kwa­ną, nie­zli­czo­ne świa­tła po­jaz­dów, Pa­ryż. Wy­rwa­ny no­cy, gi­gan­tycz­ny ul brzę­czą­cy ży­ciem, wnie­sio­ny na mi­lio­nie ście­ków ka­na­li­za­cyj­nych, kwit­ną­cy po­nad za­du­chem pod­zie­mi, rak i Mo­na Li­sa, Pa­ryż" – wy­de­kla­mo­wa­ła po­wo­li, pa­trząc mi w oczy.

Za­mar­łem. W pa­mię­ci szu­ka­łem ja­kie­goś cy­ta­tu, któ­rym mógł­bym od­po­wie­dzieć na to jej wy­zwa­nie. Bo wie­dzia­łem, że jest to wy­zwa­nie. Je­że­li nie za­re­agu­ję, na za­wsze stra­cę jej uwa­gę; by­ła to mo­ja szan­sa, je­dy­na na mi­lion. W pa­mię­ci prze­wer­to­wa­łem Łuk trium­fal­ny, szu­ka­jąc cze­goś od­po­wied­nie­go, a mia­łem tyl­ko chwi­lę, bo pa­trzy­ła na mnie z wy­cze­ki­wa­niem i wie­dzia­łem, że za­raz znu­dzo­na od­wró­ci wzrok.

–?"By­ła to wid­mo­wa po­dróż przez wid­mo­wy Pa­ryż prze­sią­ka­ją­ca nie po­my­śla­ny­mi my­śla­mi i nie wy­po­wie­dzia­nym po­że­gna­niem bez po­wo­du" – po­wie­dzia­łem więc, a ona po­pa­trzy­ła na mnie z apro­ba­tą i uśmiech­nę­ła się tym swo­im słyn­nym uśmie­chem, w któ­rym tyl­ko lek­ko pod­no­si­ła ką­ci­ki ust. Wy­cią­gnę­ła zza de­kol­tu swe­tra cięż­ki wi­sior przed­sta­wia­ją­cy dziew­czy­nę z anio­łem i za­czę­ła się nim ba­wić, wciąż ta­jem­ni­cza i za­my­ślo­na.

Do­sko­na­le pa­mię­tam sie­bie – chu­der­la­we­go mło­dzień­ca o ner­wo­wych ru­chach wpa­trzo­ne­go w jej nie­ska­zi­tel­nie pięk­ną twarz.

Adam bru­tal­nie prze­rwał tę chwi­lę nie­ziem­skie­go oszo­ło­mie­nia.

–?O czym wy, u li­cha, mó­wi­cie? – znie­cier­pli­wił się. – To ten film cię tak, Iwa, roz­stra­ja. Mó­wi­łem, że­by iść na Po­piół i dia­ment. Nie zno­szę ko­stiu­mo­wych me­lo­dra­ma­tów w sty­lu Sis­si – lo­sy ce­sa­rzo­wej.

–?Ale on jest od osiem­na­stu lat – pi­snę­ła Jo­la. – Nie wpu­ści­li­by nas.

Ta­jem­na nić po­ro­zu­mie­nia mię­dzy mną a Iwo­ną ze­rwa­ła się gwał­tow­nie. Od­wró­ci­ła gło­wę do Ada­ma i za­py­ta­ła o go­dzi­nę. Zro­bi­ło się póź­no, trze­ba by­ło wra­cać. Adam za­pro­po­no­wał, że od­pro­wa­dzi­my dziew­czę­ta do do­mu.

Przy po­że­gna­niu Iwo­na lek­ko ści­snę­ła mo­ją dłoń, a mnie po­now­nie prze­szedł dreszcz. Po­tem w do­mu przy­glą­da­łem się tej rę­ce, jak­by li­cząc na to, że od­ci­snę­ła na niej swój ślad. Nie­ste­ty nic nie po­zo­sta­ło po tym ener­ge­ty­zu­ją­cym do­tknię­ciu.

–?Nie wy­da­je ci się – za­czął Adam, gdy bra­ma za­mknę­ła się za sio­stra­mi Horn, a ja na próż­no pró­bo­wa­łem zo­ba­czyć choć za­rys syl­wet­ki pięk­nej dziew­czy­ny – że Iwo­na jest tro­chę dziw­na?

Za­prze­czy­łem. Mnie wy­da­ła się in­te­re­su­ją­ca i ta­jem­ni­cza.

Adam ro­ze­śmiał się.

–?No wła­śnie, tej ta­jem­ni­czo­ści to ona ma w nad­mia­rze. Coś mnie nie­po­koi w tej dziew­czy­nie, ko­le­go. Jest ja­kaś in­na. Jak­by nie z na­sze­go świa­ta.

Ba­łem się z nim dys­ku­to­wać. Na oczer­nia­nie Iwo­ny nie mia­łem si­ły, a na to, by jej nie wy­chwa­lać, wy­star­czy­ło mi roz­sąd­ku.

–?Nie stój­my tu – po­wie­dzia­łem, po­nie­waż nie­da­le­ko mie­ścił się po­ste­ru­nek mi­li­cji.

–?Słusz­nie – stwier­dził Adam, ro­zu­mie­jąc mo­je in­ten­cje, i po­pro­sił, bym od­pro­wa­dził go ka­wa­łek do do­mu. Miesz­kał nie­da­le­ko, przy uli­cy Dol­nych Mły­nów, tuż obok słyn­ne­go skle­pu ko­lo­nial­ne­go pa­na Mo­la.

Przez ca­łą dro­gę opo­wia­dał o so­bie. Stra­cił oj­ca pod­czas woj­ny i miesz­kał z mat­ką. By­li nie­za­moż­ni, mat­ka pra­co­wa­ła ja­ko drob­na urzęd­nicz­ka, bo­daj na po­czcie. Adam po­ma­gał jej jak mógł, prze­pi­su­jąc do­ku­men­ty na zle­ce­nie ja­kie­goś biu­ra.

Od te­go wie­czo­ru za­przy­jaź­ni­li­śmy się na­praw­dę. Z jed­nej stro­ny cią­gle mia­łem na­dzie­ję, że Iwo­na spoj­rzy na mnie jesz­cze raz w ta­ki spo­sób, jak zro­bi­ła to po wyj­ściu z ki­na, ale z dru­giej wie­dzia­łem, że przy Ada­mie nie mam u niej żad­nych szans. Mu­sia­ła­by na­stą­pić ja­kaś ko­smicz­na ka­ta­stro­fa, że­by za­miast przy­stoj­ne­go mło­dzień­ca spodo­bał jej się chu­dy jak szcza­pa wy­ro­stek o twa­rzy po­kry­tej pie­ga­mi ni­czym in­dy­cze ja­jo.

2

Adam miał nie­wie­lu ko­le­gów. Jed­nym z nich był Le­on Mie­rze­jew­ski, z któ­rym i ja się za­przy­jaź­ni­łem.

Le­on był dziw­ną po­sta­cią. Cho­dził z na­mi do kla­sy, ale za­wsze trzy­mał się na ubo­czu. Rzad­ko za­bie­rał głos pod­czas lek­cji, ale nikt nie wąt­pił w to, że jest pie­kiel­nie in­te­li­gent­ny. A przy oka­zji rów­nież dia­bel­sko nie­sym­pa­tycz­ny: ce­lo­wał w zło­śli­wo­ściach, umiał tra­fić w czu­ły punkt, mo­men­ta­mi sta­wał się ogrom­nie do­kucz­li­wy. Trud­no się dzi­wić, że nie lu­bia­no go, a w młod­szych kla­sach czę­sto do­sta­wał "wci­ry" od sil­niej­szych ko­le­gów. Jed­no­cze­śnie zda­wał się w ogó­le tym nie przej­mo­wać. Na­wet nie pró­bo­wał po­zbyć się łat­ki czar­nej owcy, któ­rą mu przy­pię­to. Do­dat­ko­wo draż­nił swo­im stro­jem: cho­dził w kra­cia­stym płasz­czu, kasz­kie­cie i z po­wie­wa­ją­cym sza­li­kiem. Pod pa­chą za­wsze miał ja­kąś książ­kę i wy­strzę­pio­ny ze­szyt, w któ­rym za­pi­sy­wał swo­je zło­te my­śli. Był awan­gar­dzi­stą, tak się przy­naj­mniej przed­sta­wiał, a za mi­strza uzna­wał swe­go imien­ni­ka Le­ona Chwist­ka.

Le­on po­gar­dzał mną po­dob­nie jak resz­tą kla­so­we­go pleb­su, jed­nak­że fakt, że przy­jaź­ni­łem się z Ada­mem, któ­re­go naj­wy­raź­niej po­dzi­wiał, miał dla nie­go zna­cze­nie. Naj­pierw tro­chę się wa­hał, ale w koń­cu do­pu­ścił mnie do bliż­szej ko­mi­ty­wy i na­wet za­pro­sił do sie­bie do do­mu.

Ni­g­dy nie za­po­mnę wra­że­nia, ja­kie zro­bi­ła na mnie ta pod­upa­dła i nie­co upior­na wil­la. Zbu­do­wa­na nie­da­le­ko Błoń, sta­ła sa­mot­nie w wiel­kim za­nie­dba­nym ogro­dzie, gdzie spa­ce­ro­we alej­ki stra­szy­ły po­wy­krzy­wia­ny­mi pły­ta­mi przy­po­mi­na­ją­cy­mi zruj­no­wa­ne na­grob­ki. Ogród przed­sta­wiał ja­kąś dzi­ką plą­ta­ni­nę drzew i krze­wów, a prze­dzie­ra­ło się prze­zeń jak przez dżun­glę. Na koń­cu tej drzew­nej pa­ję­czy­ny po­nu­ro zia­ły ciem­ne, odra­pa­ne drzwi, sto­ją­ce na stra­ży rów­nie przy­gnę­bia­ją­ce­go gma­szy­ska. Ro­dzi­na Le­ona zaj­mo­wa­ła miesz­ka­nie na pierw­szym pię­trze, po­nie­waż wil­lę po­dzie­lo­no po woj­nie na kil­ka mniej­szych lo­ka­li, jak zwy­kle wów­czas po­stę­po­wa­no. Na­sze miesz­ka­nie na Ba­to­re­go po­wsta­ło wła­śnie w wy­ni­ku ta­kie­go po­dzia­łu i skła­da­ło się z ogrom­ne­go sa­lo­nu i gi­gan­tycz­nej kuch­ni oraz trzech ma­łych kli­tek bę­dą­cych w rze­czy­wi­sto­ści prze­ro­bio­nym po­ko­jem dzien­nym i służ­bów­ką. W miesz­ka­niu ro­dzi­ców Le­ona do­szło do cze­goś po­dob­ne­go. Oni z ko­lei mie­li ma­leń­ką kuch­nię prze­kształ­co­ną z ko­ry­ta­rza lub du­że­go ho­lu oraz trzy ogrom­ne po­ko­je, po­łą­czo­ne am­fi­la­dą, któ­rą snu­ła się mat­ka Le­ona, ko­bie­ta bar­dzo pięk­na, zim­na, o nie­wi­dzą­cych oczach. Le­on po­wie­dział...

.

.

.

(fragment)