A ziemia płonie - Samuel Black

Reflow text when sidebars are open.
2
Sant'Andrea in Percussina, 17 czerwca 1486
NICCOL?: Po pocałunku ośmielam się wreszcie włożyć dłoń pod jej suknię. Nie robi niczego, by mnie powstrzymać. Jej uda są po wewnętrznej stronie miękkie jak ciasto i gorące niczym świeżo upieczony chleb. Wciąż ma zamknięte oczy i pojękuje cicho przy każdym oddechu. Nagle, właśnie gdy mam dotknąć Najświętszej Świętości, otwiera oczy i spokojnie odpycha mą rękę.
- Tam nie.
Wzdycham.
- Cecylio... - Moje powieki są ciężkie, oddech gęsty od pożądania. Dotykam jej nagiego ramienia, zbliżam twarz.
- Proszę...
- Och, Niccol?! - Odwraca wzrok. - Wiesz, że chcę. Ale... moja cnota jest wszystkim, co mam. Gdybyś mi ją odebrał, to kim bym się stała?
- Zatem nigdy...?
- Oczywiście, że nie!
Jesteśmy w cieniu, otoczeni przez drzewa. Nie słychać żadnego dźwięku prócz szumu rzeki i bzyczenia owadów. Patrzę na nią: oliwkowa skóra, czarne włosy, zielone oczy, zmysłowe usta; broda być może nieco zbyt podłużna, zęby nieco zbyt królicze, prawie niewidoczny ciemny meszek nad górną wargą... ale nie dbam o to wszystko.
- To chociaż znów się pocałujmy - proponuję.
Lecz jej oczy są teraz szeroko rozwarte.
- Słyszysz dzwony?
Nasłuchuję: tak, z oddali dobiega niewyraźny dźwięk dzwonów kościoła w San Casciano.
- Nie - mówię.
- Kłamca! Musimy już iść.
Wstaje, a ja staję obok niej. Jest nieco wyższa ode mnie.
- Jutro? - pytam.
- Może. - Uśmiecha się, zagryzając wargę, a moja dusza mięknie. Ostatni pocałunek, a potem już jej nie ma przy mnie: biegnie przez las ku światłu słońca.
Powróciwszy do domu, wyczuwam swąd spalenizny. Wchodzę do kuchni i widzę dym unoszący się z żelaznej płyty wiszącej nad paleniskiem.
- Hm, tato?
- A niech to jasny grom! - Biegnie z ogrodu, z tomikiem Cycerona w dłoni. - Karp! Całkiem o nim zapomniałem! A tak się cieszyłem, kiedym go złapał. Myślałem, że wreszcie dam wam porządny posiłek.
Stoimy bezczynnie, patrząc ze smutkiem na spalone resztki ryby.
- Nie dałoby się ocalić choćby kawałka? - pytam.
- Nie - dobiega z tyłu głos Totta. Bezradnie przypatrujemy się, jak mój brat, którego przypominająca księżyc w pełni twarz nie ma żadnego wyrazu, zdrapuje zwęglonego karpia do dołu. Totto ma trzynaście lat, a zachowuje się, jakby miał trzydzieści pięć; tato ma pięćdziesiąt osiem, a zachowuje się, jakby miał piętnaście.
- Nie szkodzi - mówię, obejmując go ramieniem. - Możemy pójść do tawerny.
- W tym tygodniu co dzień jemy w tawernie - jęczy Totto.
- Przykro mi, Totto - odzywa się ojciec. - Wybacz, Niccol?. Niezupełnie jesteśmy już rodziną, od czasu gdy odeszła wasza matka, a siostra wyszła za mąż...
- Tato, nic się nie stało! - Przeciągam palcem po szyi, patrząc na Totta: tym sposobem subtelnie daję mu do zrozumienia, że ma trzymać swą tłustą gębę na kłódkę. Wszyscy ruszamy do tawerny po drugiej stronie drogi.
- Ale chociaż łowienie było przyjemne? - pytam.
- Och, cudowne. Nieprawdaż, Totto? - Mój brat chrząka. - Promienie słońca na twarzy, szmer rzeki, zapachy łąki... Następnym razem musisz pójść z nami, Niccol?. No właśnie, a gdzie ty byłeś tego ranka?
- Poszedłem sobie do lasu - odpowiadam, opierając ramię o kontuar.
Antonio podaje nam chleb i pomidory, ser i suszone figi oraz galon piwa. Siadamy przy stole w rogu, pod oknem z zamkniętą okiennicą.
- Zatem jak ona się zwie? - pyta ojciec.
W półmroku nie może dostrzec, że się rumienię.
- Cecylia - mamroczę.
Śmieje się i chlaszcze mnie w ramię.
- No, jest z ciebie chłop na schwał, Niccol?. Tylko pilnuj, żebyś nie narobił jej ambarasu.
Jemy, a tato opowiada nam kilka dowcipów o księżach. Są stare, ale nas rozśmieszają; chleb jest suchy, ale zapełnia nam brzuchy; piwo jest cierpkie, ale daje nam ochłodę. A zatem obiad jest dobry.
- Aha, jeszcze jedno - mówi ojciec, gdy wycieram usta serwetą. - Rankiem powiedziano mi, że druk Liwiusza jest już zakończony. Mógłbyś udać się po niego do Florencji?
Waham się przez chwilę, myśląc o Cecylii mającej czekać jutro rano w lesie, ale nie mogę się oprzeć szczęśliwej, wyczekującej twarzy ojca. - Oczywiście, tato. To będzie dla mnie zaszczyt.
* * *
Jadę na naszym mule, zupełnie sam w krainie lasów i wzgórz. Moje myśli odpływają. Och, Cecylio! Na dźwięk twego imienia me serce bije mocniej, mój członek twardnieje, a mą duszę rozdziera głucha, rozpaczliwa tęsknota. W głowie układam dla niej wiersz: czuły, żarliwy, troszkę niegrzeczny. Przypomina nieco Owidiusza, ale po toskańsku. Jestem raczej pewien, że Cecylia nie zna łaciny.
O czwartej utwór jest właściwie gotowy, a upał coraz bardziej dokucza. Staję przed oberżą w Tavarnuzze. Dostrzegam tam Filippa Casavecchię, kowala, starego przyjaciela ojca. Kupuje mi napój, a ja pożyczam od karczmarza ołówek i kartkę, po czym zapisuję strofy, które ułożyłem w podróży.
Filippo popija piwo.
- Uczysz się podczas wakacji, Nico?
Podnoszę wzrok, przerywając poszukiwania rymu do słowa "ekstaza".
- Nie... to wiersz.
Wybucha śmiechem.
- Użyłeś już sobie z nią? Pewnie nie, skoro kłopoczesz się pisaniem dla niej wiersza.
- Ona jest dziewicą. Myślałem... myślałem o tym, żeby poprosić ją o rękę. - To przez piwo: nie zamierzałem zwierzać się Filippowi, choć sam pomysł chyba przyszedł mi do głowy podczas tej długiej, skwarnej podróży.
- Żeby co? Masz dopiero siedemnaście lat!
- Ale moja Cecylia jest cnotliwa. A ja... - ważę słowa na języku - a ja ją kocham.
- Cecylia... - Marszczy czoło. - Ale nie Cecylia Arrighi?
- Właśnie ona. A co?
- Cecylia Arrighi z San Casciano? Ta, która mieszka na rogu obok piekarza? Córka bednarza?
Czuję, jak z powodu złego przeczucia serce wali mi mocniej.
- Tak.
- Jest durna, ma czarne włosy, brodę jak sztylet i wdzięczne cycuszki?
- Tak, do diaska! Więc cóż z tego?
Śmieje się łagodnie.
- Robi cię w konia.
- Co masz na myśli?
- To mam na myśli, że taka z niej dziewica, jak z kochanki papieża. Dosiadano jej częściej niż tego twojego starego muła.
Patrzę na niego szklistymi oczami.
- Nie wierzę w to - protestuję. Choć prawda jest inna. Mówił zbyt pewnym tonem. Zamglony, idealny obraz dziewczyny, którą całowałem tego ranka, już się rozwiewa, a spod niego wyziera ciemniejszy, niepochlebnie szczegółowy portret.
Wpatruję się w klepisko, na którym pies karczmarza pożera schwytanego właśnie szczura. Filippo przechyla się do przodu i dźga mnie pod brodę.
- Jesteś zbyt naiwny, chłopcze. Obudź się; bądź bardziej sceptyczny. Ludzie nie mówią prawdy ot, tak sobie. Bo niby po co? Mówią to, co w ich mniemaniu chcesz usłyszeć. - Wstaje, ściska mi ramię. - Nie martw się, Nico. Nic złego się nie stało. Zawsze lepiej znać prawdę, choćby była najgorsza. A może przy okazji czegoś się nauczyłeś.
Nie odpowiadam. Filippo żegna się i wychodzi z gospody. Ja kończę pić piwo i czytam wiersz, który napisałem.
No cóż.
Do diabła z nim.
Zwijam papier w kulkę i ciskam w ogień.
Niebo czerwieni się, gdy przybywam na Piazza della Signoria. Jestem zmęczony i zrozpaczony, lecz widok centrum miasta, tętniącego bezosobową radością ciepłego letniego wieczoru, podnosi mnie na duchu. Faktycznie kocham Florencję. Jak mówi przysłowie: "Pola i lasy są dla zwierząt; miasto jest dla ludzi."
Jadę do drukarza: przekazuję trzy butelki wina i butelkę octu dla Signora Rossi. W zamian dostaję Historię Rzymu Liwiusza. Jest oprawiona w welin: piękny przedmiot. A wewnątrz - cała mądrość starożytnych; wszystkie cnoty i bohaterskie czyny Republiki Rzymskiej. Mój ojciec całymi miesiącami ślęczał nad opracowaniem tego tomu, aby zapłacić za swój egzemplarz; wino i ocet były jedynie zapłatą za oprawienie. Trzymając dumnie książkę pod pachą, prowadzę muła przez ulice, przechodzę przez Ponte Vecchio i ruszam w drogę powrotną.
Zamknąwszy zwierzę w stajni, siadam w fotelu taty i otwieram Liwiusza. Zaraz potem ulatuję z Florencji, z tej bojaźliwej pigmejskiej epoki; zamieszkuję szlachetniejsze czasy, wspanialszą ziemię. Na całe godziny zapominam o mych błahych troskach, miłosnych tęsknotach; zapominam o Cecylii i jej kłamstwach (a nawet o jej udach); myślę o potędze i chwale. Pewnego dnia zajmę się polityką. Albo zostanę słynnym poetą; niezupełnie się jeszcze zdecydowałem.
Mą zadumę przerywa pukanie do drzwi. Otwieram: stoi za nimi korpulentny, uśmiechnięty Biagio.
- Słyszałem, żeś wrócił. Idziesz się napić? Wszyscy tam będą.
Śmieję się z czystej radości.
- Biagio! Ależ się cieszę, że cię widzę, chłopie! Tak, idę. Tylko wezmę pieniądze.
Idę na górę i napełniam kieszenie monetami. Biorę tyle, żeby starczyło na wino i może jeszcze na wyjście do Frascato, aby znaleźć dziwkę. Naprawdę najwyższa już pora wyleczyć się z tej przeklętej niewinności.
3
Siena, 11 sierpnia 1492
CESARE: Żar słońca i odór krwi. Oczy pieką od potu. Ryk, a potem cisza.
Moja klacz krwawi, drży. Głaszczę ją po szyi. Rozglądam się - tysiące wpatrzonych we mnie oczu. Tysiące oczu wpatrzonych w byka.
Byk krwawi. Spod jego łopatek wystają trzy wąskie miecze. Byk słabnie. Wszędzie kałuże krwi. Byk jest rozjuszony.
Opuszcza łeb i naciera. Trzymam klacz w miejscu. Pod udem czuję bicie jej serca. Szepczę po hiszpańsku:
Spokój. Czekaj. Jeszcze trochę.
Byk naciera. Koń drży. Czas mija wolno. Wsuwam kolejny miecz w kark byka.
Klacz się pieni. Próbuje uciekać - kopyta ślizgają się na zakrwawionym bruku. Ale dosięgają ją rogi byka. Klacz ryczy. Krwawi i umyka.
Byk się chwieje. Zsiadam, podchodzę. Byk na mnie patrzy. Jest rozjuszony, ale słaby.
Ryk, a potem cisza. Ścieram pot z oczu i podźwigam wielki miecz.
Byk unosi łeb. Zebrał siły do ostatniego natarcia. Ale jest zbyt późno, zbyt późno.
Zaschło mi w ustach. Mam ręce we krwi. Pustkę w głowie, rozluźnione mięśnie.
Mam suchość w ustach. Krew na rękach. Pustkę w głowie. Mięśnie mi zwiotczały. Robiłem to już wiele razy.
Tnę mieczem.
Cisza, a potem ryk. Odór krwi i żar słońca. Łeb byka leży na ziemi.
Obmywam ręce. Obmywam twarz. Tłum wiwatuje: "Byk nie żyje! Niech żyje Byk!".
Chodzi o Byka Borgiów. Byk to symbol naszej rodziny.
Zdejmuję koszulę i myję pierś. Zapach krwi pozostaje. Służący podaje mi czyste ubranie, rękawiczki maczane w piżmie. Jedwab jest chłodny, skóra ciepła.
Dziewczęta wzdychają: "Jest taki dzielny! Mógł zginąć!". Ale wiedziałem, że nie zginę. Nie przyszedł jeszcze na mnie czas.
Zeszłej nocy byłem u astrologa, Lorenza Behaima. Postawił mi horoskop. Powiedział, że mam przed sobą dwie ścieżki - dwa możliwe losy. Jeśli mój ojciec będzie papieżem, zdobędę sławę - i umrę młodo. Jeśli nie, będę żył długo - nie zyskując sławy.
- Niczym Achilles - powiedziałem.
Lorenz skinął głową.
- Jak młodo? - spytałem.
- Trudno stwierdzić - odrzekł Lorenz.
- Jak młodo? - powtórzyłem.
- Jak Aleksander - powiedział Lorenz.
Aleksander Wielki zmarł w wieku trzydziestu dwóch lat. Aleksander Wielki był Królem Świata.
Ja mam prawie siedemnaście lat. Upłynęła mi już ponad połowa życia. Niech to diabli - nie mam czasu do stracenia.
Przywołuję Fernanda, mojego giermka. Podbiega.
- Tak, panie?
- Wciąż nie ma wieści?
- Nie, panie. Bądźcie pewni, że gdy tylko...
Macham ręką. Zamyka gębę. Gdy daję mu znak głową, znika.
* * *
Pięć dni. Tyle to trwało - papieskie konklawe. Mój ojciec w Rzymie, w Kaplicy Sykstyńskiej - uśmiecha się, szepcze. Obiecuje, grozi. Przekupuje. Być może to jego ostatnia szansa, by zostać papieżem. Sto dwadzieścia godzin. A każda godzina jak dzień.
Co wieczór - wiadomość od ojca. Wiem o wszystkim, co zaszło. O nietrwałych sojuszach obu stronnictw. O objuczonych złotem mułach posyłanych do kardynalskich pałaców.
W ostatnim liście - trzecie liczenie głosów. Sprawy układają się po myśli ojca. Szala przechyla się. Nadzieja - wielka nadzieja. "Wreszcie jest to w zasięgu mojej ręki".
Tak było wczoraj wieczorem. Przedtem czekanie przypominało tępy ból. Teraz pali wściekłą gorączką. Przegrać teraz byłoby niczym...
Do diabła. Tylko nie tam. Gdybym wiedział...
Przybywa służący. Szepcze. Przygotowania do palio. Przekupiono, kogo trzeba. Otruto rywala. Nasza taktyka jest teraz ostrzejsza.
To tylko wyścig konny. Postawiłem pięćset dukatów. Ale czym jest pięćset dukatów? O losie, o opatrzności, o Fortuno... pozwólcie mi przegrać ten wyścig i wygrać - prawdziwą nagrodę.
Sekundy wloką się. Trąbki i bębny, flagi i rydwany. Zbierają się konie. Tłum ryczy.
Przybiega sługa, bez tchu.
- Posłaniec przybył, mój panie. Ale straże go zatrzymały...
Wstaję. Miecze dźgają mnie w brzuch.
- Prowadź do niego. Biegiem!
Podążam za gnającym sługą. Do diabła z godnością - z moją szlachecką postawą. Muszę wiedzieć. Muszę wiedzieć TERAZ.
Przepychamy się przez tłum - na skraj placu. Żołnierze zatrzymali gońca. Wypytują go.
Daję im pieniędzy. Każę odejść. Odchodzą.
Przyglądam się posłańcowi. Odzież ma mokrą od potu. Patrzę mu w oczy - zmęczony... wystraszony? Czy przynosi złe wieści?
- Mów.
Mija sekunda...
- Mój panie, jechałem cały dzień, by przynieść wam wieść...
- Jaką?
Mija sekunda...
- Ojciec wasz został dziś rano ogłoszony papieżem. Przybrał imię Aleksandra. Śle wam swe...
Mija sekunda... i wszystko się zmienia. Wziąłem oddech jako jedna osoba. Wypuszczam go jako ktoś inny.
Jestem synem papieża.
Teraz podążam inną ścieżką. Drogą chwały. Ścieżka, z której zszedłem, wiedzie przez niziny. Ta pnie się ku niewidzialnym szczytom. Jest bardziej zdradziecka - potknięcia na niej kończą się śmiercią. Ale przecież wszystko, co wielkie, jest niebezpieczne.
Tak. Do diabła, TAK.
Zaciskam pięści. Odwracam płonące oczy od twarzy posłańca. Weź się w garść. Załóż maskę. Daj posłańcowi sakiewkę złota. Tam, skąd pochodzi, jest go całe mnóstwo. Chłopak całuje moje stopy - otwiera usta, by wyrzec piękne słowa.
Unoszę dłoń.
- Wystarczy. Zmień konia. Pożyw się. Powiedz memu ojcu, że cieszy mnie jego zasłużone wyniesienie i tak dalej, i tak dalej. Użyj wielu wyszukanych słów. Tam zapewne znów dostaniesz złoto.
- Tak, panie.
Wzywam jednego ze sług.
- Przygotuj powóz.
- Ale co z wyścigiem, wasza wysokość?
- Jebać wyścig. Przygotuj powóz, powiedziałem.
Nie ma czasu do stracenia.
4
Mediolan, 1 lipca 1497
LEONARDO: Odwracam wzrok od sceny, by spojrzeć na twarze widzów, które pojawiają się i nikną w blasku migoczących wielokolorowych płomieni. Wyrażają strach, zdumienie, wesołość, osłupienie. Gdy zbliżamy się do kulminacji, unoszę oczy ku nocnemu niebu. Ta część widowiska jest ryzykowna. Nie robiono tego nigdy przedtem - może się nie udać. Mrużę oczy, wbijając wzrok w czerń. Pojawiają się - na pozór znikąd - pierwsze białe płatki, które opadają leniwie, wirując i kreśląc piękne spirale. Patrzę na widzów - nikt tego jeszcze nie zauważył. Ich oczy wciąż skierowane są na ciemniejącą scenę, na której spodziewają się wypatrzyć kolejny cud. Wtem, jeden po drugim, wydają westchnienia i okrzyki, czując mokry chłód na twarzach - po czym podnoszą wzrok...
- Śnieg!
- Ale to niemożliwe. Jest środek lata!
Lucrezia Crivelli, faworyta księcia, uśmiecha się do mnie i mówi:
- Drogi Leonardo, jakimże cudem zdołałeś tego dokonać?
Chcę czynić cuda
- To czarownik! - ktoś krzyczy.
- Żadną miarą - oponuję, gdy fajerwerki zaczynają przecinać niebo i eksplodować. Unoszę głowę, by je obserwować.
Wkrótce potem widowisko dobiega końca. Kłaniam się wiwatującym dworzanom i klękam, by przyjąć podziękowania od jego wysokości księcia. Wręcza mi jedwabny mieszek monet. Całuję jego odzianą w rękawiczkę dłoń, a potem się wymykam.
Szybko przechodzę przez dziedziniec, cały obwieszony czerwono-niebieskim atłasem. Ukradkiem badam wagę sakiewki - nie jest ciężka. Księciu ostatnio zbywa na hojności - chodzą pogłoski, że jego pozycja jest zagrożona. Mijam straże i przechodzę po zwodzonym moście. Widząc wielki tłum zgromadzony o sto stóp od Castello Sforzesco, wyciągam z kieszeni maskę karnawałową i ją zakładam.
Zyskawszy elegancką anonimowość, mijam jakąś grupę. Kilku ludzi patrzy na mnie wygłodniałym wzrokiem (czy chcą mnie ograbić? podziękować mi?), lecz ja idę dalej, ze spojrzeniem wbitym w ziemię. Pozostawiam zamek za sobą i podążam Via Sanseverino do domu Donnina Bramantego. Pukam do drzwi, zdejmuję maskę. Wpuszcza mnie służący, który prosi, bym zaczekał w bawialni. Siedzę tam samotnie i z zamkniętymi oczami wspominam najpiękniejsze chwile wieczoru - szelmowsko uśmiechnięty Salai w swym srebrnym płaszczu z zielonym lamowaniem - do momentu, gdy słyszę, jak drzwi frontowe otwierają się, a do środka wpada zgiełk znajomych głosów.
- Leonardo, tu jesteś!
- Czemu tu tak siedzisz, sam jak palec?
- Wszyscy byli zachwyceni, Leo!
- Ale ten śnieg! Śnieg! Jak tyś to zrobił?
Wstaję i całuję przyjaciół, tonąc w powodzi ich głosów. Il Sodoma, odziany w szkarłat, z diablimi rogami na głowie i ze swą małpką na aksamitnej smyczy... Giacomo Andrea, uprzejmy i przystojny, ściska mnie i mówi o nowym kościele, na którego projekt właśnie otrzymał zamówienie... Luca Pacioli, o trzeźwej twarzy, nieco zażenowany wybrykami moich przyjaciół, mówi o boskich proporcjach w kształtach świateł tworzonych przez fajerwerki... Donnino, z włosami w takim nieładzie, jakby dopiero wstał, opromienia mnie swym miłym uśmiechem i klaszcze w dłonie, by dostać wina... i Tommaso, rzecz jasna, mój zaufany pomocnik - ma teraz brodę, lecz z jego oczu bije ten sam zapał do nauki, ten sam cięty humor, który tak bardzo przypadł mi do gustu, gdym jako szesnastolatka przyjmował go we Florencji. Odpowiadam na ich pytania - a potem szeptem sam zadaję jedno Tommasowi:
- Czyś widział Salaiego?
- Tylko na początku widowiska.
- Dałem mu pieniędzy. Powiedział, że chce coś kupić.
- Zdumiewasz mnie.
- Wiem, że według ciebie go rozpieszczam, Tommaso, ale...
- To nie moja sprawa, mistrzu, lecz przykro mi - nie wiem, gdzie on jest.
jego srebrny płaszcz znika, a inny kształt czeka nań w ciemnościach
- Mniejsza z tym - to bez znaczenia.
Następne godziny mijają, zlewając się w radosny, zamazany obraz. Pijemy schłodzone wino. Przychodzą jeszcze inni goście. Donnino gra na lutni. Il Sodoma tańczy, epatując pożądliwością. Donnino śpiewa sprośne piosenki. Małpa tańczy, epatując pożądliwością. W którejś chwili pytam Lucę, jak mnożyć pierwiastki kwadratowe, a on objaśnia mi to, pisząc na kartce. Potem wspomnienia stają się niewyraźne, ciemne, przelotne.
W końcu, znużony, pytam Donnina, czy mogę przespać się przez godzinę w jego łóżku, a on w odpowiedzi prowadzi mnie do swego pokoju.
Zdejmuję ubranie i kładę się w ciemnościach. Jest tu gorąco pomimo otwartego okna. Zaschło mi w ustach, a ściany lekko wirują. Zamykam oczy i wspominam pejzaż okolic Vinci, bowiem ten obraz zawsze przynosi ukojenie mej duszy. Widok ze wzgórza przy domu matki - cyprysy podobne do ciemnych płomieni świec i linie wzgórz rozpływające się za nimi w błękitnawej szarości.
matka uśmiecha się, jej spokojne ciepłe spojrzenie - mamma, kocham cię i
W końcu zapadam w sen... i śni mi się, że latam. Przed sobą widzę góry, chmury, ptaki. Pode mną ogromny skrzydlaty cień sunie bezszelestnie po jeziorach i polach - to najpiękniejszy ze wszystkich moich snów. Lecę i jestem wolny.
A potem słyszę czyjś kaszel i otwieram oczy. Leżę w ostrym świetle świtu, pośród zmiętej pościeli, a wokół mnie, na podłodze, śpi pół tuzina obcych ludzi. Ich usta są rozdziawione, a woń ohydna. Jeden z nich chrapie.
Ubieram się, a potem przechodzę na palcach między pogrążonymi we śnie ciałami i idę na dół, do bawialni. Ciche ślady przyjęcia - poduszki na podłodze, rozbity gliniany dzban. Donnino śpi na sofie. Uprzejmość nie pozwoliła mu obudzić mnie i odesłać do domu. Dostrzegam kartkę na stole i unoszę ją - liczby, sumy, wyjaśnienia spisane staranną ręką Luki. A poniżej sześć słów: "Systematycznie się rachując, ocalamy długotrwałą przyjaźń". Uśmiecham się cierpko. A więc zapewne rozmawiałem z Lucą o Salaim. Odrywam kawałek kartki i piszę liścik do Donnina, by podziękować mu za miłą noc i przeprosić za zajęcie łóżka. Potem wkładam resztę papieru do kieszeni i wychodzę frontowymi drzwiami.
Cień wciąż spowija Via Sanseverino, lecz powietrze jest ciepłe. Idę do głównej drogi i z powrotem na zamek. Tu słońce wisi nisko i świeci jasno. Mrużąc oczy, dostrzegam robotników niosących przez bramę fragmenty drewnianego rusztowania i namalowane dekoracje. Poraża mnie nagła świadomość, że są to dekoracje i rekwizyty z wczorajszego widowiska.
Uwielbiam tworzyć te iluzje, lecz niepokoi mnie myśl, że naprawdę są one tylko tym, co udają, życiem w miniaturze - wspaniałym rozbłyskiem, po którym następuje jeno ciemność, niepozostawiającym po sobie żadnego śladu? A co, jeśli cała moja praca zostanie pewnego dnia równie bezceremonialnie wywieziona do jakiegoś składu albo spalona na stosie?
chciałem wykuć swe imię w marmurze, ale... czy tylko nabazgrałem podpis na piasku?
Jednak nie - patrzę na świat poprzez przyprawiającą o mdłości posępność glątwy. Już stworzyłem coś, co przetrwa.
Grzebię w kieszeni, szukając klucza. Tak, wciąż go mam. Książę chyba o nim zapomniał. Ukończyłem fresk prawie rok temu - albo raczej jego wysokość uznał dzieło za zakończone i zabronił mi dalszej nad nim pracy. Ale od czasu do czasu, nocą albo o świcie, zakradam się do środka i oglądam je w samotności. Próbuję przyjrzeć mu się świeżym spojrzeniem. Za każdym razem krzyczy do mnie jakaś niedoskonałość - błagając, bym ją zmienił.
Idę do klasztoru. Zza kamiennych ścian dobiega mnie śpiew mnichów, ale jest jeszcze zbyt wcześnie, by jedli śniadanie. To dobrze - będę sam. Otwieram drzwi refektarza i przechodzę na jego środek. A potem odwracam się - i patrzę. Po raz pierwszy widzę fresk taki, jaki był w moich marzeniach, nie jako obraz na ścianie, lecz jako doskonałą iluzję - przedłużenie jadalni mnichów, kolejny stół, dodany do tych pięciu, przy których co dzień spożywają posiłki. Tylko że za tym moim stołem siedzi Jezus i dwunastu apostołów.
Wtem dostrzegam coś na podłodze, u stóp malowidła. Biorę to za jakieś resztki jedzenia albo martwego owada. Podchodzę bliżej, chcąc to usunąć, i dopiero wtedy dostrzegam maleńkie płatki jaskrawego błękitu, maleńkie płatki czerwieni. Kucam, dotykam płatków palcem - rozpadają się na proch.
Wstrząśnięty, wstaję i wpatruję się w obraz; moje spojrzenie przeskakuje z jednego miejsca na drugie. Cofam się o kilka kroków i spoglądam wyżej... na niebieski płaszcz Jezusa, na jego czerwoną szatę. W obrazie są dziury. Oczywiście niewielkie - nie dostrzegłbym ich, gdybym nie zobaczył tych płatków, ale...
dziury
Farba się łuszczy. Musiałem popełnić jakiś błąd, mieszając ją. A jeśli po roku odpadło pół tuzina maleńkich płatków, to ile odpadnie ich po dziesięciu latach, po stu? Za pięćset lat mój obraz w ogóle nie będzie istniał - nie pozostanie nic, tylko pusta ściana, ślad po obrazie, który znikł jak duch. Kładę głowę między dłońmi i wpatruję się w podłogę przez kraty moich palców.
tylko nabazgrałem podpis na piasku
Słyszę tupot nóg, głosy - mnisi idą na śniadanie. Opuszczam refektarz i się oddalam. Słońce świeci teraz goręcej, ale miasto wygląda na bardziej opustoszałe niż przedtem. Miasto popiołów, miasto umarłych nadziei.
Ktoś woła mnie po imieniu. Podnoszę wzrok i dostrzegam jednego z dworzan. Unosi ręce:
- Ten śnieg zeszłej nocy, bravissimo! Tego obrazu nigdy nie zapomnę.
Przeciwnie, myślę, że zapomnisz - wkrótce nic po nim nie zostanie.
Dziękuję mu uprzejmie i idę dalej, a ludzie wokół szepcą moje imię. Gapią się i wskazują na mnie. Ktoś się śmieje. Chude brudne dziecko podbiega blisko i żebrze o solda. Rzucam mu monetę i przyspieszam kroku, by umknąć szeptom i spojrzeniom. Cena sławy.
Wchodzę na Via Dante. Teraz jest już wielu ludzi na ulicach. Zbyt wielu - miasto staje się wezbraną rzeką. Moje nozdrza atakuje wstrętny odór świńskiej krwi i gnijących owoców, w uszy wdzierają się wrzaski przekupniów i łupanie kamienia, a niebieskoczarny osad dymu, kurzu i nieczystości plami mą odzież i buty. Gdyby tylko pozwolono mi wybudować nowy Mediolan, który zastąpiłby ten posępny labirynt. Przedstawiłem im szkice miasta zrodzonego w mojej głowie - wyjaśniłem, jak licznych chorób można by się ustrzec, ile zaoszczędzono by pieniędzy, jak bardzo poprawiłoby się tu życie. Narysowałem strzeliste kominy, mające rozpraszać dym wysoko ponad miastem. Wykonałem szkic systemu śluz i kół łopatkowych, dzięki którym woda z kanałów mogłaby czyścić ulice. Podzieliłem miasto na poziomy - poziom niższy, z tunelami i kanałami, przeznaczony na magazyny, stragany kupców, na ruch zwierząt i towarów, oraz poziom górny z domami, lodżiami, dziedzińcami, fontannami, szerokimi alejami, po których ludzie mogliby swobodnie chodzić pośród kwitnących drzew, oddychając czystym powietrzem. Och, widzę je teraz, miasto marzeń, piętrzące się na ruinach starego Mediolanu! Lecz nie... książę wolał wydać pieniądze na wojsko, przyjęcia i faworyty. Moje nowe miasto nie powstało.
Mijam glinianego konia, którego wyrzeźbiłem. Jest potężny - i zarazem kruchy. Miał zostać odlany w spiżu. Niestety książę przeznaczył brąz na armaty. A zatem mój koń z czasem popęka i rozsypie się, tak samo jak złuszczy się i zniknie moja Ostatnia Wieczerza. Tak wiele osiągnąłem od czasu, gdym piętnaście lat temu przybył do Mediolanu - lecz ile to wszystko będzie ostatecznie warte?
podpis na piasku
Idę przez Piazza del Duomo, mijam żebraków i przekupniów, muły i budowniczych, aż wreszcie wchodzę w zacisze Palazzo Vecchio. Wspinam się schodami na dach.
Tu, wysoko ponad miastem wieje wietrzyk, a powietrze nie cuchnie. Osłaniam oczy dłonią i kieruję wzrok na czerwone dachy, szare mury miejskie, lasy połyskujące srebrzyście w rozedrganym powietrzu... jaskółki, które tną przestworza tak, jak pływacy pokonują nurt bystrej rzeki, a ich cienie trzepoczą na spieczonej ziemi... i na góry w oddali, nierzeczywiste niczym malowane tło. Szczyty spowija błękit perspektywy zanikania.
Wyciągam kartkę z kieszeni i zapamiętuję sumy, które zapisał na niej Luca, a potem starannie ją składam.
I wypuszczam ptaka z papieru w powietrze. Skręca, łopocze, wiruje, nurkuje, szybuje, znika. Leci. Niczym człowiek, który miałby dwoje skrzydeł dostatecznie dużych, by pokonać opór powietrza, by je opanować i ujarzmić, i unieść się w nim w przestworza.
skrzydlaty cień sunie bezszelestnie po jeziorach i polach
Podnoszę oczy ku niebu, z którego obserwuje mnie niewidzialna Fortuna, i szepczę:
- Pewnego dnia...
5
Rzym, 14 czerwca 1497
CESARE: Cień drzew i bzyk owadów. Zapach dojrzałych melonów i dźwięk fałszywego śmiechu. Kolacja w winnicy naszej matki. Widok na miasto i zachód słońca.
Feta z tych mniejszych przyjęć - na moją cześć. Wielkie fety wyprawia się na cześć mojego brata Juana.
Juan jest żołnierzem. Ja duchownym. Jako starszy to ja powinienem nosić miecz. Ale Juan jest ulubieńcem ojca.
Po drugiej stronie stołu - rozmowa po włosku. Po naszej stronie stołu - rozmowa po hiszpańsku. Ja. Juan. Nasz kuzyn Tłusty Lanzol - kardynał Monreale.
Rozwadniam wino. Tłuścioch popija swoje. Juan żłopie niczym umierający z pragnienia - jak zwykle. I nie potrafi zaspokoić tego swojego nienasycenia. Pożądania żon innych mężczyzn. Rzucania przechwałek i obelg.
Jego szyderczy głos:
- Czy zechciałbyś podać mi sól, kardynale?
Podnoszę wzrok. O sekundę zbyt późno. Solnica obok mnie. Sięga po nią nasz kuzyn.
- Wciąż nie nawykłeś do sukni duchownego, co? - drwi Juan.
Przyglądam mu się. Bez emocji. Mówię spokojnie:
- Kardynałom przypada władza. I pieniądze. I możność zostania papieżem.
- Tak, ale kapitanom przypada chwała. Mają też własne wojsko.
- To nie twoje wojsko. To wojsko Kościoła. A jak dotąd nie zaznałeś zbyt wiele chwały, bracie.
Krew napływa mu do policzków. Łupie w blat stołu. Syczy:
- To był mój pierwszy raz. I nie dopisało mi szczęście. Chciałbym zobaczyć, jak TY radzisz sobie lepiej.
Och - i ja też, Juanie. I ja też.
Tętent kopyt i blask pochodni. Jedziemy przez ciemne ulice. We czterech - ja, Tłuścioch, Juan, zamaskowany mężczyzna. Ten ostatni milczy, jest bezimienny. Znajomy Juana. Za nami - służący i stajenni.
Mijamy Koloseum - w mroku wygląda upiornie. Dostrzegam cienie Juliusza Cezara i Tyberiusza. Ich imiona niosą się echem w wieczność.
Mijamy ciała zwisające z muru pałacowych ogrodów. Widzę szczury pełzające im po ramionach. Imiona tych ludzi już uległy zapomnieniu.
Woń róż. Odór śmierci.
Mijamy stary pałac naszego ojca. Dawny dom naszej matki. Dom, w którym dorastałem wraz z Juanem.
Mieszają się wspomnienia - walk i uczt. Uroczystości i pocałunków. I jednego wszechobecnego uczucia - tęsknoty za końcem dzieciństwa.
No i skończyło się. Nasz ojciec jest papieżem. A ja kardynałem. Władza rośnie. Borgiowie pną się w górę. Ale powoli. Tak powoli...
Patrzę wszakże przed siebie i widzę swą przyszłość - wielką i wspaniałą. Ale czas ucieka.
Muszę zatryumfować, nim umrę. Muszę zwyciężyć, nim śmierć mnie zwycięży. Mam dwadzieścia dwa lata. Zostało mi tylko dziesięć. Zaciskam pięści - nie ma, kurwa mać, chwili do stracenia.
Na Ponte Sant' Angelo Juan oznajmia, że musi nas opuścić.
Tłuścioch pyta:
- O tej porze? Ulice są niebezpieczne, kuzynie.
Juan:
- Dam sobie radę.
Tłuścioch:
- Weź chociaż sługę. Lekkomyślnie jest chodzić samotnie po Rzymie...
Gdy wszyscy nienawidzą cię jak psa. Gdy wszyscy życzą ci śmierci. Lecz Tłuścioch jest zbyt grzeczny, by to powiedzieć.
Juan wzdycha - pokazuje stajennemu, by podążał za nim. Stajenny pieszo, Juan na mule.
Odjeżdża, a za nim podąża ciemna sylwetka. Zamaskowany mężczyzna - dosiada muła. Obejmuje ramionami tors Juana. Milczy.
Patrzymy, jak się oddalają - znikają śród nocy. Służący szepczą.
Tłuścioch marszczy brwi:
- Myślisz, że powinniśmy byli go zatrzymać?
Odpowiadam:
- Pewnie ruszył tropem cipy. Zabiłby cię, gdybyś próbował go powstrzymać.
Tłuścioch:
- Tak. Zapewne masz rację. Ale kim był tamten człowiek?
Wzruszam ramionami.
- Juan ma dziwnych towarzyszy.
Jedziemy przez most. W mieście jest cicho jak w kostnicy.
15 czerwca 1497
Kolejny piękny, letni dzień - jestem sam w Sala del Credo. Wyglądam na ocieniony dziedziniec. Chodzę po komnacie. Patrzę na skąpane w słońcu ogrody.
Podziwiam freski pod sklepieniami. Wszyscy ci prorocy o dziwnie znajomych twarzach. Mojej. Juana.
Mają nasze długie, uczesane włosy. Nasze schludnie przystrzyżone brody. Nasze przystojne rysy. Malunki są niedokładne - trudno nas odróżnić .
Zza zamkniętych drzwi - głos mego ojca. Przyśpieszony tupot nóg. Niecierpliwe pukanie do drzwi.
- Wejdź, ojcze.
Ściągnięte brwi. Rozbiegane oczy.
- Słudzy Juana powiedzieli mi, że nie wrócił zeszłej nocy.
- To prawda. - Opowiadam mu o naszym rozstaniu - stajennym, mężczyźnie w masce. - Kardynał Lanzol niepokoił się. Ale ja uznałem... przyjaciółka.
- Tak, chyba masz rację. - Wygląda przez okno - obserwuje cienie na trawniku. - Wszakże do tej pory powinien już wrócić.
- Może robi drugą rundkę?
Ojciec śmieje się. Napięcie znika z jego twarzy.
- Jeśli chodzi o Juana, to chyba nawet trzecią. Tak, tak - z pewnością masz rację, Cesare. Idziesz na konsystorz?
- Oczywiście, ojcze.
Czas się wlecze. Sekundy jak godziny. Minuty jak dni. Konsystorz - nona - nieszpory. Cienie w ogrodzie skracają się, znikają na chwilę. Znów się pojawiają, wydłużają. Stapiają w ciemność.
Na twarzy ojca drgają mięśnie. Z każdą godziną skurczowi ulega kolejny. Wiją się jego złożone na kolanach dłonie.
Posyła po służących Juana - co godzinę. Mojego brata wciąż nie widziano.
- Wydarzyło się coś niedobrego. To nie jest normalne. On by...
- Już tak robił - przypominam. - Juan zapomina, że inni się o niego niepokoją. Nie myśli.
Ojciec kiwa głową.
- Wiem, wiem... masz rację. Wszakże... Juan ma wrogów. A co, jeśli...
- Moglibyśmy nakazać przeszukanie miasta.
Patrzy na mnie wybałuszonymi oczami. Czekał, aż to powiem. Czekał, aż ktoś inny wyrazi jego strach.
- Czy sądzisz...?
- Nie. Ale robi się ciemno. Lepiej dmuchać na zimne.
Kiwa głową - ze wzrokiem wbitym w ziemię. Nakazuje przeszukanie miasta.
Zasiadamy do kolacji w gabinecie ojca. On jednak nie je. Chodzi po pokoju. W końcu mówi:
- Jeżeli Juan nie żyje...
Jem. Nie odzywam się. Jeśli mój brat nie żyje... to zajmę jego miejsce.
Po wyjściu ojca staję przy otwartym oknie. Wyglądam na szeroki, niewidoczny świat. Na wszystkie gwiazdy nade mną. Wszystkie ziemie, które leżą pod nimi. Wszystkie czekają na zdobycie.
Wciągam chłodne powietrze. Drżę z pożądania.
Spokój. Poczekaj. Jeszcze trochę.
16 czerwca 1497
Podchodzę do katafalku. Mój brat ma zamknięte oczy. Jego twarz jest upiorna w migającym świetle pochodni. Ludzie gapią się, szepczą bojaźliwie:
- Można by pomyśleć, że tylko zasnął.
Patrzę na jego twarz - jakbym spoglądał w lustro. Ciało dobrze przygotowano. Przystrzyżona broda. Uczesane włosy. Zaszyta rana przecinająca gardło - blizna została ukryta.
Przeszukali rzekę - znaleźli zwłoki. W kompletnym stroju, z sakwą pełną pieniędzy. Juan miał pecha. Ale wszyscy musimy poświęcać się dla rodziny.
Ojciec przez cały dzień szlochał. Wył i walił w drzwi swej komnaty. Teraz kroczy na czele konduktu.
Matka idzie obok mnie. Moja siostra Lukrecja podąża za nią.
Mijamy Tyber. Bzyczą komary. Woda w rzece jest niska, śmierdzi. Dwieście pochodni - odbitych w wodzie. Ciemnej. Migoczącej.
Wietrzyk niesie odległe wrzaski. Przesłuchiwanie świadków. Badanie podejrzanych. Przetrząsanie miasta w poszukiwaniu zabójców Juana.
Wchodzimy do kościoła. Tłok w nawie głównej. Ceremonia jest podniosła - nudna i długa. Wzbudza wspomnienia z dzieciństwa.
Zapach kadzidła. Odór śmierci.
Ojciec szlocha. Matka się modli. Lukrecja drży.
Patrzę na twarz Juana. Nie zdziwiłbym się, gdyby niespodziewanie ziewnął.
22 czerwca 1497
Kończymy posiłek. Odprawiam służących. Ojciec wbija wzrok w stół. Chrząkam.
- Ojcze...
Przerywa mi. Szorstkim głosem. Beznamiętnym.
- Nakazałem przerwanie śledztwa - mówi. - Wiem, kto zabił twego brata.
Wpatruje się we mnie. Ja gapię się na niego.
- Tak?
Spogląda na stół.
- Tak. To Orsini. Nienawidzą nas od czasu, gdy Virgillo zginął w naszych lochach. Winią za tę śmierć mnie. No i oczywiście twój brat dowodził szturmem ich zamków - co prawda nieudanym. To była ich wendeta.
- A ty nie chcesz, by wymierzono im sprawiedliwość?
- Chcę ZEMSTY! Ale trzeba z nią poczekać. Pora jeszcze nie nadeszła. Gdy staniemy się silniejsi, okrzepniemy - gdy oni pomyślą, żeśmy zapomnieli - gdy wyda im się, że niebezpieczeństwo minęło... wtedy... wtedy ich ZMIAŻDŻĘ!
Wali pięścią w stół. Błyskają białka jego oczu. Nie odzywam się.
- Wybacz, synu. Nie powinienem tak dać się ponieść gniewowi, lecz... mój Juan! - Jego oczy zachodzą łzami. Bulgocze mu w gardle. - Tak go kochałem...
- Wszyscyśmy go kochali, ojcze.
Chusteczka przyciśnięta do twarzy. Mijają sekundy. Oddycha wolniej. Jego głos jest teraz niski, łamie się:
- Wiem, Cesare. Może nie we wszystkim się zgadzaliście, ale... on miał tę samą krew. A krew się liczy. Wiem, że to wiesz. Ale teraz... jesteś moim jedynym synem.
- A Joffré?
Kaszle. A może to śmiech?
- Nie jestem zupełnie pewien tego ojcostwa. Za to jestem pewien, że z niego dupa, nie żołnierz. Pewnie zrobię z niego kardynała.
Błysk światła. Dostrzegam swoją szansę. Wyrywają mi się słowa:
- Ojcze, nie chcę już być kardynałem. Chcę walczyć. Chcę zostać twoim kapitanem generalnym.
Stary ma wstrząśnięty wyraz twarzy. Ale chyba nie jest zaskoczony.
- Nikt dotąd nie porzucił welwetu. Nikt.
- To dobrze. Zatem przejdę do historii.
Zgodzi się. Wiem to. Niemal czuję rękojeść miecza w dłoni. Widzę roztaczającą się przede mną przyszłość - wzniosłą, wspaniałą.
Ojciec ogląda swoje palce. Wzdycha, przeciągle.
- Kardynalstwo warte jest wiele pieniędzy. Stracisz trzydzieści pięć tysięcy dukatów rocznie. Nie mówiąc już o możliwości zostania papieżem.
- Istnieją inne sposoby zyskiwania pieniędzy. I zdobywania chwały. Są inne sposoby dochodzenia do władzy.
Kiwa głową. Jego oczy są jednak gdzie indziej. Pewnie dostrzegają ducha Juana. Jego twarz znów spowija smutek. Głos jest teraz chłodny i odległy:
- Zobaczę, co się da zrobić.
6
Florencja, 23 maja 1498
NICCOL?: Idę śladem przepychającego się przez ciżbę Biagia. Za mną podąża Agostino, przepraszając gładkimi słowami ludzi, których potrącamy. Z przodu dochodzi ryk, który odbija się echem wszędzie wokół. Stając na palcach, patrzę przed siebie: jesteśmy już blisko szubienic; są od nas najwyżej o rzut kamieniem. Walę Biagia w ramię i mówię mu:
- Starczy.
Stawiamy skrzynki na ziemi i stajemy na nich. Plac jest zatłoczony, ludzie patrzą też z dachów: jedzą, piją wino, zażywają ciepłego wiosennego wietrzyku. Przed drzwiami Palazzo della Signoria trzej zakonnicy zostają zmuszeni do zdjęcia czarnych opończy, białych habitów. To sprytny ruch: wraz z odzieżą tracą aurę tajemniczości; w samych koszulach ci mężczyźni mogliby równie dobrze być pospolitymi łotrami.
Podnoszę wzrok na czarne mury pałacu: okna wypełniają milczące twarze. Za tydzień albo dwa też będę wyglądał stamtąd na zewnątrz. Zostanę gryzipiórkiem, decydentem. O ile nie nastąpi cud, mój wybór do drugiej kancelarii jest już pewien: spędziłem ostatnie cztery lata, zabiegając o przyjaźń osób, które się liczą - Alamanna Salviatiego, Bartolomea Scali - i pisząc dla nich uczone rozprawy na temat przyszłości Republiki Florenckiej. Przedtem tworzyłem poezję i wkradałem się w łaski Medyceuszy; ci jednak upadli wkrótce po śmierci Lorenza i musiałem zaczynać wszystko od nowa. Taka jest polityka: trzeba stawiać na dobrego konia, a jeśli to konieczne, zmieniać zakłady w połowie wyścigu. A teraz nastał czas odebrania wygranej. Przyszedłem tu tego ranka, by na własne oczy oglądać ostatni akt mego wyniesienia i upadek Girolama Savonaroli.
Zaledwie przed rokiem, przy śpiewie chórów dziecięcych zakonnik ten palił zebrane w mieście zwierciadła, peruki, lutnie i akty. Nazywał ten stos ogniskiem próżności. Teraz wiatr zawiał z innej strony i miasto pali jego. Za kilka godzin znów wszyscy będziemy mogli swobodnie podziwiać się w lustrach po przywdzianiu sztucznych włosów, grać na instrumentach muzycznych i patrzeć pożądliwie na nagie niewiasty. O wolności... jakżem za tobą tęsknił! Cztery lata umiarkowania i cnoty każdemu w zupełności wystarczą.
Idąc po drewnianym przejściu, trzej mnisi powłóczą skutymi w kostkach nogami. Kat goli im głowy. Tłum milknie. Po kolei każdy ze skazańców wspina się na swoją drabinę, po czym zostaje mu założona pętla na szyję. Ktoś kaszle. W oddali zawodzi dziecko.
- Miły dzionek na spacer z niemowlęciem - szepcze Agostino.
Patrzę, jak kat spycha pierwszego zakonnika z drabiny. Sznur jest jednak zbyt krótki, a ruch kata za łagodny, skazaniec nie skręca więc karku. Nieszczęśnik umiera całą wieczność, krztusząc się, powtarzając "Ges?! Ges?!" i rozpaczliwie wierzgając nogami.
Zepchnięty zostaje drugi. Tym razem kat na szczęście poczyna sobie lepiej: po minucie mnich jest martwy.
Cisza gęstnieje, natęża się; dwadzieścia tysięcy ludzi wstrzymuje oddech. Czekamy i nasłuchujemy: co powie Fra Savonarola? Czy przyzna się do winy? Obwieści nadejście nieszczęścia? Będzie się usprawiedliwiał? A jednak nie. To cudaczne, lecz on milczy. Jego twarz nie zdradza żadnych emocji. Równie dobrze mógłby siedzieć w wychodku i rozmyślać o pogodzie. Za mną ktoś krzyczy:
- O, proroku, teraz nastał czas, byś uczynił swe cuda! - Trudno powiedzieć, czy to żart, czy nie.
Kat spycha Savonarolę z drabiny. Słyszę trzask, gdy łamie mu się kark. Kat szarpie sznurem, by wprawić nogi zakonnika w taniec.
Jakby prysł czar, tłum wrzeszczy i rusza do przodu. Zostaję zepchnięty ze skrzynki. Masa mięśni i ciał zgniata mnie, a potem uwalnia, znów zgniata i uwalnia. W nozdrzach czuję drażniący odór tysiąca spoconych ciał; po raz kolejny doświadczam straszliwej, bezrozumnej siły tłumu. Tego samego tłumu, który sześć tygodni temu zagnał mnicha z powrotem do San Marco; który z wściekłości poodrywałby jego członki, gdyby nie chroniły go straże. A mimo to, gdyby któregokolwiek z należących do tej tłuszczy ludzi spytać nazajutrz, co ich tak rozsierdziło, tylko wzruszyłby ramionami. Wszyscy cały dzień czekali na próbę ognia - dominikanie przeciw franciszkanom - i nic nie zaszło: byli znudzeni, niezadowoleni, lekko rozdrażnieni. A potem kilku arrabbiati - ludzi nienawidzących mnichów - zaczęło gardłować "Zabić Savonarolę!". I to wystarczyło. I to wystarczyłoby także teraz. Gdyby ktoś krzyknął "Zabić Niccol? Machiavellego!", pewnie by to zrobiono. Tyle że nikt nie wie, kim jestem. Anonimowość ma swoje zalety, jak sądzę. Zaczynam zastanawiać się, czy objęcie stanowiska sekretarza drugiej kancelarii jest rzeczywiście dobrym pomysłem.
Gdy tłum się uspokoił, a ja ponownie stanąłem na swej skrzynce, pod trupem rozpalono już ogień. Ludzie ciskają w płomienie woreczki prochu strzelniczego, wywołując niezłe eksplozje. Woreczki sprzedawano na placu - tylko po dwa soldy za sztukę. Ludzie teraz śpiewają, śmieją się, opowiadają sprośne dowcipy.
- Chwalmy Pana! - intonuje ktoś donośnym, dostojnym głosem. - Możemy wreszcie znów uprawiać sodomię!
A potem rozlega się czyjś krzyk:
- Cud! Cud! - i wszyscy milkniemy. Patrzę na wiszące ciała: przez dym widzę, jak prawe ramię Savonaroli wędruje w górę, a jego dłoń rozwiera się, ukazując kciuk i dwa palce. - Błogosławi nas! To cud!
Kobiety wrzeszczą. Mężczyźni szlochają. Ludzie opadają na kolana i modlą się lub umykają w trwodze. Patrzę w bok, na Biagia. Jego twarz pobladła z osłupienia. Odwraca się i wpatruje we mnie.
- Czy myślisz...?
Nie odpowiadam. Czuję spinające się mięśnie.
Agostino przechyla się do nas i mówi:
- To jeno gorące powietrze uniosło mu rękę.
- Och.
Znów się przyglądamy. Tym razem wydaje się to oczywiste. Ciało jest zwęglone; czarne jak cholera. Wisielec jest martwy niczym kloc. Banda wyrostków ciska w nieboszczyków kamieniami, a po kilku sekundach ciało mnicha spada w płomieniach na ziemię.
Moje mięśnie rozluźniają się. Oddycham swobodniej. Zażywam przyjemnego gorąca. To nie żaden prorok. To nie żaden święty. Był tylko człowiekiem, a teraz jest trupem.
Agostino proponuje, żebyśmy poszli uczcić mój wybór.
- Przecież jeszcze nie zwyciężył! - oponuje Biagio.
- Wygra na pewno, Biagio. Wiesz o tym równie dobrze, jak my. Z poparciem Salviatiego nie może odpaść.
- Tak - potwierdzam - i nie martwcie się, panowie - nie zapomnę o moich przyjaciołach, gdy obejmę urząd.
- Dokąd pójdziemy? - pyta Biagio. - Do Frascato?
- Otóż to - mówię i unoszę ręce niczym Cyceron zwracający się do Senatu. - Dziś jako dobrzy obywatele mamy obowiązek pić, grać i chędożyć nierządnice.
Wszyscy się śmieją.
Uważacie mnie za okrutnika? Uważacie, żem jest zimny i bezduszny? No tak... pewnie nie wy jedni. Jednak trzeba zawsze iść z duchem czasu. Mnich był dobrym człowiekiem. Temu nie przeczę, lecz zapłacił swą cenę za to, że pozostał bezbronnym prorokiem. Dziś nikt nie mógł go ocalić. A co do mojego śmiechu... Mogę tylko zacytować jeden z mych własnych, kiepskich wierszy:
Śmieję się, a śmiech mój nie dotyka duszy Płonę, a nikt nie widzi mej żarliwości.
Widzicie? Mam duszę. Choć może nikłe są szanse na jej zbawienie.
Gdy idziemy po pustoszejącym placu, gdzieś z tyłu dobiega nas salwa śmiechu. Odwracamy się. Ktoś ciska ku nam czymś małym i czarnym. Przedmiot ląduje na bruku, lekko dymiąc. Kilku chłopców zaczyna go kopać. Jakiś mężczyzna krzyczy:
- Zawsze mówiłem, że ten mnich jest łajdakiem bez serca!
Uśmiecham się blado. Wszyscy jesteśmy teraz łajdakami bez serc.
Lista głównych postaci
LEONARDO DA VINCI (1452-1519)
NICCOL? MACHIAVELLI (1469-1527)
CESARE BORGIA (1475-1507)
DOROTEA CARACCIOLO, młoda szlachcianka porwana przez Cesare Borgię
VITELLOZZO VITELLI, władca Citta di Castello, kondotier, jeden z kapitanów Borgii
Ser Piero da Vinci, ojciec Leonarda
Francesco da Vinci, jego wuj
Tommaso Masini, pomocnik Leonarda
Giacomo Caprotti, alias Salai, młody kochanek i pomocnik Leonarda
Donato Bramante, alias Donnino, architekt i przyjaciel Leonarda
Luca Pacioli, matematyk i przyjaciel Leonarda
Bernardo Machiavelli, ojciec Niccol?
Totto Machiavelli, jego brat
Biagio Buonaccorsi, jego przyjaciel i współpracownik
Agostino Vespucci, jego przyjaciel i współpracownik
Marietta Machiavelli, jego żona
Francesco Soderini, jego przyjaciel i współpracownik, później kardynał
Piero Soderini, ambasador Florencji, później gonfalonier republiki
Alamanno Salviati, polityk florencki, przeciwnik Niccol?
Rodrigo Borgia, alias papież Aleksander VI, ojciec Cesare
Juan Borgia, brat Cesare
Lukrecja Borgia, jego siostra
Agapito Gherardi, jego sekretarz
Ramiro da Lorqua, jeden z jego kapitanów, pochodzący z Hiszpanii
Michele da Corella, alias Michelotto, zabójca na usługach Cesare
Lorenz Behaim, jego astrolog
Sebastian Pinzone, jeden ze szpiegów Borgii
Oliverotto da Fermo, kondotier i jeden z kapitanów Cesare
Paolo Orsini, kondotier i jeden z jego kapitanów
Giuliano della Rovere, późniejszy papież Juliusz II, wróg Borgiów
Ludwik XII, król Francji
Caterina Sforza, władczyni Imoli i Forl?
1
Florencja, 28 grudnia 1479
NICCOL?: Jestem spóźniony na egzekucję. Czuję złość, albowiem oczekiwałem na śmierć tego człowieka od ponad roku.
Straciłem czas na spór z matką, która nie pozwala mi wychodzić z domu.
- Ojciec niepokoi się z powodu zarazy, Niccol?. Może niepotrzebnie, ale jest twoim ojcem. Choćby nawet nie miał racji, musisz go słuchać.
- Mamo, proszę. Proszę, pozwól mi iść. Przecież nie musimy nic mówić tacie.
- Chyba nie przyszło ci do głowy okłamywać ojca?
- Nie musielibyśmy go faktycznie okłamywać. Wystarczyłoby niczego mu nie mówić.
Jej twarz wykrzywia dziwny grymas. Nie rozumie mnie. Jak ona zdołała przeżyć ponad trzydzieści lat, zupełnie nie pojmując zasad funkcjonowania świata? Ja mam tylko dziesięć lat i już dość dobrze je rozumiem.
Widzę jednak, że się waha, w jednakim stopniu za sprawą znużenia, co logiki mojej argumentacji. Aby dopiąć swego, proszę i proszę, jękliwym, irytującym głosem.
- To, o czym nie wie, nie może mu zaszkodzić - przekonuję. W ciszy, która następuje, gdy kończę mówić, oboje słyszymy, jak ojciec kaszle krwią. Matka przykłada dłoń do czoła, jakby miała zemdleć. Wreszcie wzdycha:
- Idź, jeżeli już musisz. Ale bądź grzeczny. I wracaj szybko.
Znikam, nim zdąży zmienić zdanie. Gdy drzwi się zatrzaskują, zostawiam za nimi ciepły zaduch domu i zbiegam na ulicę ku radosnemu rykowi i smrodowi rzeki. Czuję chłód. Powietrze jest żółtoszare od kurzu, słońca i dymu. Nareszcie się uwolniłem, więc pędzę tak szybko, jak mnie nogi poniosą.
Zmierzam ku Bargello, gdzie wiesza się wszystkich zdrajców. Ten akurat zdrajca zwie się Bernardo di Bandino Baroncelli. Jak powszechnie wiadomo, pchnął sztyletem w kark Giuliana de'Medici na sumie w kwietniu zeszłego roku, ze słowami "A masz, zdrajco!" na ustach. Należał do sprzysiężenia powołanego przez papieża i rodzinę Pazzich: ich celem było zdobycie władzy nad naszym miastem. Planowano też zabić Lorenza de' Medici - jemu ostrze rozcięło gardło - ale przeżył zamach i zgniótł spisek. Dlatego zwiemy go Wawrzyńcem Wspaniałym. Wszystkich pozostałych zamachowców powieszono dawno temu, lecz ów Baroncelli schował się w dzwonnicy, potem zaś jakimś sposobem uciekł z Włoch. Jednak Medyceusze, którzy - jak powiadają - wszędzie mają oczy, wypatrzyli go w Konstantynopolu. Tego ranka ma zostać powieszony, a ja... a ja spóźnię się na egzekucję.
Przepycham się i przeciskam przez tłum na Ponte Vecchio, łokci używając jak tarcz. Gdy docieram do końca mostu, spostrzegam Biagia, tego głupca, który czeka na mnie z rękami na biodrach. Biegnę, nawet się nie zatrzymując.
- Chodź, już jesteśmy spóźnieni!
Chwilę potem czuję jego ciężki uchwyt na swym ramieniu i słyszę zdyszany, przepełniony gniewem głos.
- Wiem, że jesteśmy spóźnieni... czyja to wina?... nie ma po co się spieszyć... już po wszystkim...
Biagio jest gruby. Nie lubi biegać.
- Kat też mógł się spóźnić - odpowiadam i wyszarpuję rękaw. - W drogę, przekonamy się!
- Kat zawsze jest w porę! - krzyczy Biagio, jakbym osobiście go uraził, sugerując, że może być inaczej.
Lekceważę to, co mówi, i biegnę dalej. Omijam parujące kupy końskiego łajna, przeskakuję nad strumieniem uryny płynącym środkiem Via Por Santa Maria. Skręcam w prawo i przecinam zaułek, przy którym mieszkają kuzyni mego ojca - nagła cisza; tyły domów; pranie wiszące na sznurach; krzyk dziecka i zapach gotowanej kapusty - a potem wybiegam na szeroką otwartą przestrzeń Piazza della Signoria. Na placu toczy się gra w calcio, wokół stoi wielki tłum. Zwalniam i podnoszę wzrok na pałac: zbrojni strażnicy stoją przed drzwiami; konni żołnierze czuwają nad placem. Władza. Wciąż biegnąc, odchylam szyję do tyłu, by zobaczyć wysoką czarną wieżę: chmury szybko cofają się i mam uczucie, jakby wieża na mnie spadała.
Rzucam się pędem: obiegam wiwatujący, szydzący tłum. Rozbrzmiewa czyjś wrzask, a po chwili kilku ludzi przede mną pada jak kostki domina. Jeden z nich, brocząc krwią z nosa, wstaje i dobywa zza pasa sztylet. Obiegam go szerokim łukiem i wpadam w uliczkę: ciemniejszą, chłodniejszą, bardziej pustą. Przez moment zdaje mi się, że może zdążę, ale wtem z przecznicy wylewa się tłum. Ludzie są roześmiani, mówią pośpiesznie, idą od strony Bargello.
Muszę się teraz zatrzymać: fala dorosłych jest zbyt silna, bym mógł się jej przeciwstawić. Stoję w bramie, łapiąc oddech, i rozglądam się za Biagiem. Pojawia się po chwili, czerwony jak burak, i zwala u moich stóp. Pot skapuje mu z głowy na bruk. Gdy odzyskuje siły, rzecze ponuro:
- Mówiłem, że kat zawsze jest w porę.
Przed Bargello pozostał już niewielki tłumek. Stoimy pod ciałem i podnosimy ku niemu wzrok: powoli obraca się z lewa na prawo, a potem z prawa na lewo. Spazmy już przeszły; twarz pociemniała.
Biagio szepcze:
- A masz, zdrajco! - A ja wybucham śmiechem.
Niedługo potem odchodzą wszyscy prócz mnie i Biagia oraz stojącego bardziej z tyłu mężczyzny, który spisuje coś w kajeciku. Jest raczej młody i wytwornie ubrany, lecz nie wygląda na bogacza: raczej na biedaka, który wszystkie pieniądze wydaje na odzież. Ma długie włosy, a jego tunika i rajtuzy są różowe.
- Jesteś, panie, poetą? - pyta go Biagio. Biagio zawsze podchodzi do obcych ludzi, żeby ich wypytywać.
Tamten podnosi wzrok znad notatnika z taką miną, jakby wziął do ust coś wstrętnego.
- Skąd ci to przyszło do głowy?
LEONARDO: Kończę szkicować szczegóły stroju denata, a potem znów patrzę na rysunek - na denata - na rysunek - na denata. Dostrzegam, że głowa ma niezupełnie właściwy kształt. Zbytnio przypomina czaszkę. Wiszący nade mną człowiek wciąż wygląda, jakby był żywy - choć nieco zmęczony i smutny. Pogodzony z losem. Ponownie kreślę jego twarz w dolnym rogu. Wyrostki podchodzą bliżej i wpatrują się w mój otwarty szkicownik.
Gruby mówi:
- O nie, on nie jest poetą. Patrz, to tylko malarz.
Tylko malarz!
Chudy pyta:
- Czy to Medyceusze zlecili ci, panie, wykonanie obrazu? - Wskazuje postacie pędzla Botticellego na murach Bargello. - Tyś wykonał te malunki pozostałych zdrajców?
Skąd takie małe dziecko może wiedzieć o takich sprawach? "Zlecili", "Medyceusze" i "zdrajców" - te słowa są w jego ustach jak proch. Patrzę mu w oczy i nie dostrzegam choćby śladu niewinności czy pogody. Jedynie pomniejszony dorosły spogląda na mnie zza tych źrenic ponad bladym, okrutnym florenckim uśmiechem. Tego, kto wychowa się w tym mieście, naznaczy ono na całe życie. Rad jestem z tego, żem spędził swe wczesne lata pośród drzew, wzgórz i rzek.
ze wzgórza ponad Vinci widziałem dom mej matki, biały dym wznoszący się z komina
- Nie, ja nie namalowałem tamtych ludzi. Gdybym ja był to zrobił, byliby bardziej podobni do prawdziwych.
Na chudym wyrostku moje słowa nie robią chyba wrażenia.
- Cóż, powiadają, że ten, kto ich namalował, dostał czterdzieści dukatów za każdego.
Próbuję nie wybałuszać oczu. Ale to tylko pieniądze - taka praca nie przynosi chwały. A jej efekt nie jest wieczny. Zamykam notes i wkładam do kieszeni. Pozostawiam denata pod czułą opieką wyrostków, a sam odchodzę Via Ghibellina.
Mijam ciężkie czarne drzwi gabinetu mego ojca. Nie zwalniam. Nie pukam. Po raz ostatni widziałem go w wigilię Bożego Narodzenia, a moja rozmowa z nim była taka jak zwykle...
Kiedy zamierzasz się ustatkować i ożenić, Leonardo? Co chcesz robić ze swoim życiem?
Chcę czynić cuda, ojcze
Och... czasami wprawiasz mnie w rozpacz
Skupiam się na kamieniach pod stopami, na ścianach pokrytych fioletowymi cieniami, na rosnących po obu stronach bramach. Im jestem bliżej murów miejskich, tym głosy wokół mnie są cichsze, tym mniej widzę ludzi, tym niższe i bardziej liche stają się domy. Skręcam w prawo, by wejść w wąską uliczkę - tak małą, że nawet nie ma nazwy - a potem skręcam w lewo i wchodzę w następną. Na jej końcu jest moja pracownia.
Wchodzę do środka - czuję znane wymieszane zapachy terpentyny, octu i oleju orzechowego. Kot miauczy, kury gdaczą w kącie. Ogrzewam ręce nad piecykiem. Tommaso, mój młody pomocnik, podnosi wzrok znad płótna i pyta, jak się mam.
- Dobrze - odpowiadam, zaglądając przez jego ramię. Wskazuję na góry w tle malowanego obrazu. - Pamiętaj, że podstawy powinny być jaśniejsze niźli szczyty.
Tommaso marszczy czoło, kiwa głową, skupia się na pracy. Kot ociera mi się o łydki. Przez cienkie rajtuzy czuję jego ciepło.
- Gdzie Ricardo? - pytam.
- Poszedł kupić trochę cynobru. Skończył się nam.
- Dałeś mu pieniądze ze szkatułki?
- Tak... i jeszcze swoje.
- Ale dlaczego?
Waha się.
- W szkatułce było za mało.
- Jest pusta? - Rumienię się. - Wybacz, Tommaso. Wezmę dziś pieniądze z banku i ci oddam.
- Nie martw się, mistrzu. Nie trzeba się śpieszyć.
Lecz ja wiem, że trzeba. Czas to silny wiatr dmuchający mi w plecy. Mam niemal dwadzieścia osiem lat, a co osiągnąłem? W moim wieku Masaccio ukończył już niemal dzieło swego życia. Gdybym jutro umarł, nikt nie zapamiętałby nawet mojego imienia - pozostawiłbym po sobie nieco drobnych długów, kilka niedokończonych obrazów. Parę notesów pełnych pytań... ale niezawierających prawie żadnej odpowiedzi.
Znów wychodzę. Teraz idę szybciej. Dzwony kościoła Santa Croce zaczynają bić. Dalej na prawo wtórują im dzwony Duomo. Nie chcę znowu mijać biura ojca, więc skręcam na chybił trafił - w prawo, potem w lewo, potem znów w prawo. Nieznanymi ulicami. Odór psiego łajna, odgłosy kaszlu żebraków. Przypatruję się rozłożonym w cieniu ludziom, ciekaw, który z nich nosi w sobie zarazę, który już wydał ostatnie tchnienie. Zimą choroba zazwyczaj jest uśpiona, ale w ciągu ostatniego miesiąca pochłonęła czterdzieści dwa istnienia. Ciała ofiar palone są co rano w dołach na drugim brzegu Arno - a jeśli wiatr wieje od południa, ten mdlący słodki fetor jest pierwszą wonią, jaką czuję, otwierając okiennice w moim pokoju.
memento mori
W głowie mi dudni, a w żołądku płyną strumienie żółci. Odchodzę - pośpiesznie, nie patrząc, przez cuchnące zaułki i tętniące życiem targowiska, mijam wiszące kawały zwierzęcego mięsa, kręgi mężczyzn grających w kości. Nie wiem już, dokąd idę, chcę tylko uciec... aż dochodzę - niespodziewanie - na Piazza del Duomo. W górze wznosi się wysoki łuk jasnego firmamentu. Łapczywie chłonę zimne powietrze i po chwili zaczynam czuć się lepiej.
Nade mną rozlega się gwałtowny dźwięk, jakby niebo zostało rozdarte niczym gruba kartka - podnoszę wzrok i spostrzegam ciemną chmurę dzikich gęsi lecących ponad miastem. Po raz kolejny rozmyślam nad ich umiejętnością orientacji. Nie wydaje się, żeby miały przywódcę. Ptasia chmura jest pociągana z wielu stron przez różne grupki i zmienia kształt jak krople wody na pochylonym szkle, lecz mimo to nigdy nie rozdziela się, nigdy się nie waha. Oto - oto właśnie - jest osiągnięcie! Doskonałość! Tajemnica! W jaki sposób gęsi znajdują drogę na południe? W jaki sposób lecą, mając tak ciężkie ciała? Czy człowiek mógłby lecieć w ten sam sposób? Co sprawia, że człowiek chodzi? Co sprawia, że oddycha, mówi, słyszy, marszczy czoło, uśmiecha się, szlocha? Zadaję sobie te pytania od dzieciństwa. Zadaję je także innym ludziom...
wuj przedrzeźniał mnie łagodnie, gdy szedłem winnicą z naszego domu w Vinci: "Powiedz powiedz powiedz. Dlaczego? Dlaczego? Dlaczego?"
Każde z nas jest żywym cudem. Rozglądam się - mężczyźni i kobiety sprzedają, kupują, plotkują, żartują, kradną - i uznaję, że niektórzy z tych ludzi, ci postępujący niegodnie i niezbyt inteligentni, nie zasłużyli na wyposażenie w tak wspaniały instrument, w tak zdumiewająco różnorodne mechanizmy.
A potem dostrzegam śród tłumu ślepego żebraka odzianego w mnisi habit - jego oczy zasłaniają katarakty - i odczuwam żal przemieszany z wdzięcznością. Ślepota byłaby gorsza niż śmierć! Ten, kto traci wzrok, traci zdolność postrzegania wszechświata i jest jak pochowany żywcem człowiek, który może nadal oddychać i poruszać się w swym grobie. Ale ja - ja widzę! Nigdy nie wolno mi zapomnieć o cudowności tego daru. Dostrzegam nie tylko to, co widzą inni ludzie, ale też - jak sądzę - rzeczy, których oni zobaczyć nie potrafią. Brzmi to zarozumiale, a pragnę być skromny, lecz... przez całe życie spotykały mnie szyderstwo i zwątpienie - bo ojciec nie poślubił mej matki, bo słabo znam łacinę, bo malarstwo jest zaledwie "mechaniczną sztuką". Wszakże poeci i uczeni, którzy czynią te uwagi, zupełnie nie zdają sobie sprawy z tego, o ile więcej Prawdy jest w jednym namalowanym cieniu kwiatka niźli we wszystkich bezużytecznych słowach Platona i jego naśladowców. A by malować prawdziwie, trzeba widzieć - pracę nerwów i mięśni pod skórą, bicie skrzydeł kolibra, kroplę wody na płatku róży, ruch wiatru w trawie na łące. A by widzieć, trzeba rozumieć. A by rozumieć...
powiedz powiedz powiedz dlaczego dlaczego dlaczego
Cóż bowiem jest koniecznym zwiastunem każdej odpowiedzi? Pytanie. Zawsze trzeba pytać - nigdy nie przestawajmy pytać. Przypomina mi się strofa z Lukrecjusza -
Mógłbym najjaśniej rozniecić przed twoim umysłem światło, W którego blasku do głębi przejrzałbyś rzeczy zakryte*
* Cytat za: Titus Lucretius Carus, O naturze rzeczy, przełożył Grzegorz Żurek, Warszawa 1994.
- wtem rozbrzmiewa dzwon katedralny, przerywając sploty moich myśli. Znowu! Gdzie się podział ten czas? Podnoszę wzrok ku wielkiej kopule - i usadowionej na jej szczycie złotej kuli, którą pomogłem tam umieścić osiem lat temu. Pamiętam - stałem na dachu świata, spoglądając na maleńkich ludzi, maleńkie domy w dole, wyobrażając sobie wielkie dzieła, których dokonam... wkrótce. Miałem wtedy tylko dziewiętnaście lat, cała przyszłość leżała przede mną. A jednak nadal tu tkwię, zagubiony w tłumie na dole, wciąż jestem nikim.
Niedługo zacznie się nowy rok. Nowa dekada. Może powinienem wyjechać do innego miasta, rozpocząć karierę na nowo? Z dala od złych języków, zmarszczonych czół, wydętych ust, brudnych umysłów. Z dala od ciemnej przeszłości, na drodze ku wspaniałej przyszłości. Potrzebuję stałego dochodu - bez zbytnich zobowiązań. Możliwości prowadzenia eksperymentów, nauczenia się łaciny, czytania książek, namalowania albo odkrycia czy zbudowania czegoś, o czym ludzie wciąż będą mówić na długo po mojej śmierci. Rozniecić przed umysłem światło. Może trzeba napisać do papieża albo do księcia Mediolanu... muszę to rozważyć.
Ale teraz bije dzwon. Wkrótce zamkną bank. Obracam się na pięcie i szybko ruszam we właściwym kierunku.
Gdy docieram do Santa Maria Nuova i wypłacam dwadzieścia dukatów, bankier Fra' Abbiata ostrzega mnie, że na koncie zostało mi tylko osiem. Osiem! Pociera kciukiem o palce.
- Musisz zarabiać więcej, maestro Leonardo. Duże obrazy! Poważne zamówienia! I wreszcie je dokończyć!
- Wiem, wiem, ale... - Macham ręką w geście bezradności.
Nigdy nie ma dość pieniędzy. Nigdy nie ma dość czasu.
Spis treści
Okładka
Skrzydełko
Karta tytułowa
Karta redakcyjna
Dedykacja
Mapa środkowych Włoch
Lista głównych postaci
Motto
I. Ku wspaniałej przyszłości (1479-1498)
1 2 3 4 5 6Poznaj swego wroga (1499-1502)
7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17II. Zamek skrzyżowanych losów (jesień 1502)
18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28Szczyt góry (zima 1502/1503)
29 30 31 32 33 34 35III. Dokąd wiatr poniesie (lato 1503-jesień 1504)
36 37 38 39 40 41 42Uśmiech Fortuny (1505-1516)
43 44 45Posłowie
Wydawnictwo Bukowy Las poleca
Skrzydełko
Okładka